ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ Mirhan EKEN FARKLI BİBER (Capsicum annuum L.) TİPLERİNDE ÇİNKO (Zn) ETKİNLİĞİNİN BELİRLENMESİ TOPRAK ANABİLİM DALI ADANA, 2007

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ FARKLI BİBER (Capsicum annuum L.) TİPLERİNDE ÇİNKO (Zn) ETKİNLİĞİNİN BELİRLENMESİ Mirhan EKEN YÜKSEK LİSANS TEZİ TOPRAK ANABİLİM DALI Bu Tez.../.../... Tarihinde Aşağıdaki Jüri Üyeleri Tarafından Oy Birliği /Oy Çokluğu İle Kabul Edilmiştir. İmza İmza. İmza Doç. Dr. M. Bülent TORUN Prof. Dr. Zülküf KAYA Doç. Dr. Hakan AKTAŞ DANIŞMAN ÜYE ÜYE Bu Tez Toprak Anabilim Dalında Hazırlanmıştır. Kod No : Prof. Dr. Aziz ERTUNÇ Enstitü Müdürü Bu çalışma Çukurova Üniversitesi Araştırma Birimi Tarafından Desteklenmiştir. Proje No: Not: Bu tezde kullanılan özgün ve başka kaynaklardan yapılan bildirişlerin, çizelge, şekil ve fotoğrafların kaynak gösterilmeden kullanımı 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunundaki hükümlere tabidir.

ÖZ YÜKSEK LİSANS TEZİ FARKLI BİBER (Capsicum annuum L.) TİPLERİNDE ÇİNKO (Zn) ETKİNLİĞİNİN BELİRLENMESİ Mirhan EKEN ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TOPRAK ANABİLİM DALI Danışman : Doç. Dr. M.Bülent TORUN Yıl : 2007, Sayfa:61 Jüri : Doç. Dr. M.Bülent TORUN Prof. Dr. Zülküf KAYA Doç. Dr. Hakan AKTAŞ Çinko noksanlığı toprak ve bitkide yaygın bir sorundur. Çinko noksanlığına karşı farklı bitki türlerinin Zn etkinlik düzeyleri belirlenmesine karşılık biber bitkisinde çok sayıda saf hat kullanarak bu şekilde bir etkinlik düzeyi saptanmamıştır. Bu amaçla sera koşullarında dolmalık, çarliston, yağlık, sivri ve süs biber tiplerinden 15 er toplam 75 saf hat, Zn lu ( 5 mg Zn kg -1 ) ve Zn suz (0 mg Zn kg -1 ) uygulamalarda 65 gün yetiştirilmişlerdir. Biber tipleri ve saf hatlarının Zn noksanlığına karşı dayanıklılıkları Zn suz koşuldaki kuru madde veriminin Zn lu koşuldaki kuru madde verimine oranlanmasıyla elde edilen Zn etkinlik değeriyle belirlenmiştir. Elde edilen sonuçlara göre, Zn uygulaması bitkilerin kuru madde verimini önemli oranda arttırmıştır. Kontrol uygulamasına göre (0 mg Zn kg -1 ) Zn ile sağlanan kuru madde verim artışının ortalama % 452 olduğu saptanmıştır. Bu çalışmada test edilen tüm saf hatların Zn etkinlik değerlerinin % 7.1 ile 48.1 arasında değiştiği belirlenmiş ve saf hatların ortalama Zn etkinliğinin % 18.1 olduğu bulunmuştur. Bu ortalama değerden daha büyük Zn etkinliğine yalnızca dolmalık biber tipinin % 24.4 değeri ile sahip olduğunu ve bunu sırasıyla çarliston (% 17.7), yağlık (% 17.5), sivri (% 16.7) ve süs biber tiplerinin (% 13.1) takip ettiği belirlenmiştir. Bitkinin Zn suz durumdaki yeşil aksamındaki Zn konsantrasyonuyla biber gruplarının Zn etkinlikleri arasında herhangi bir ilişki belirlenmesine karşılık biber gruplarının aynı durumdaki yeşil aksamdaki toplam Zn miktarı (içereği) ile Zn etkinlik düzeyi arasında % 5 düzeyinde (R 2 = 0.844*) önemli bir ilişki belirlenmiştir. Aynı ilişki Zn lu koşullarda (R 2 = 0.964**) da saptanmıştır. Bu bulgular dışında biber tiplerinin Zn noksanlığına karşı dayanıklılığında Zn uygulanmayan koşullardaki yeşil aksam kuru madde veriminin (R 2 = 0.986***) ve saf hatların sahip oldukları simptom derecesinin de (R 2 = 0.744***) önemli olduğu bulunmuştur. Sonuçlar biberin Zn noksanlığına oldukça duyarlı bir tür olduğunu ortaya koymuştur. Bu da biber üretim alanlarında Zn gübrelemesinin gerekli olduğunu göstermektedir. Anahtar kelimeler : Çinko eksikliği, genotipsel farklılıklar, biber, çinko etkinliği. I

ABSTRACT MSc THESIS DETERMINATION OF PERFORMANCES FOR ZINC (Zn) EFFICIENCY IN DIFFERENT PEPPER (Capsicum annuum L.) TYPES Mirhan EKEN THE UNIVERSITY OF CUKUROVA INSTITUTE OF NATURAL AND APPLIED SCIENCES DEPARTMENT OF SOIL SCIENCE Supervisor : Doç. Dr. M.Bülent TORUN Year : 2007, Pages : 61 Jury : Doç. Dr. M.Bülent TORUN Prof. Dr. Zülküf KAYA Doç. Dr. Hakan AKTAŞ Zinc deficiency is widespread problem in soil and plant. Although, zinc efficiency of different plant species were determined; zinc efficiency of pepper was not determined using large scale varieties. Total 75 pure lines (15 pure lines of each pepper types) from bell, charliston, capya, sivri ve hot pepper were grown at two Zn levels (0 and 5 mg kg -1 ) during 65 days. Zinc efficiency level was calculated by dividing dry matter yield measured 0 mg kg -1 Zn by that found for 5 mg kg -1 Zn. Zinc application increased considerably dry matter yield of pepper plants. Dry matter increase was 452 % higher than control. Zinc efficiency of tested pure lines ranked between 7.1 % and 48.1 %; average zinc efficiency of all lines was 18.1 %. Only bell pepper types showed higher Zn efficiency level from the average with 24.4 %. Zn efficiency of charliston, capya, sivri ve hot pepper were 17.7 %, 17.5 %, 16.7 %, 13.1 %, respectively. There was not a significant relationship between shoot Zn concentration and Zn efficiency whereas there was a significant relationship between shoot Zn content (total amount Zn per plant) and Zn efficiency. It is found that dry matter yield of stem canopy at 0 mg kg -1 Zn (R 2 =0.986***) and symptom degree of pure lines (R 2 =0.744***) are important parameters at resistance to Zn deficiency for pepper types. Results showed that pepper is very susceptible for zinc deficiency. This indicates that Zn fertilization is necessary for pepper growing area. Key Words: Zn deficiency, genotypic differences, pepper, zinc efficiency. II

TEŞEKKÜR Bu konuyu bana yüksek lisans tezi olarak veren ve çalıģmalarım sırasında her türlü desteği veren, düģünce ve önerilerinden yararlandığım danıģman hocam Doç.Dr. M. Bülent TORUN a Ģükranlarımı sunarım. Bu tez çalıģmasında kullanılan tohum materyalinin sağlanmasında büyük katkıları olan Dr. Davut KELEġ e ayrıca sera koģullarında yürütülen denemelerin kurulması, yürütülmesinde çok değerli yardımlarını gördüğüm çalıģma arkadaģlarım Dr. Sami KESĠCĠ, Zir. Yük. Müh. Teberdar ÇALIġKAN, Dr. Osman GÜLġEN ve Dr. Ayhan AYDIN a teģekkür ederim. Tezin çeģitli safhalarında desteğini gördüğüm sayın Doç. Dr. Selim EKER ve arkadaģlarım Aslıhan AĞAR ve Ebru ÖKSÜN e çok teģekkür ederim. Toprak Bölümü AraĢtırma Görevlileri Halil ERDEM ve Ebru KARNEZ e ve Yrd.Doç.Dr. KürĢat KORKMAZ a, ayrıca Alata Bahçe Kültürleri AraĢtırma Enstitüsü Müdürü ve çalıģanları ile TAGEM yetkililerine ve sürekli desteğini gördüğüm eģim Kezban ile kızım Gökçe Selen ve oğlum Abdullah Anıl a çok teģekkür ederim. III

İÇİNDEKİLER SAYFA ÖZ.... I ABSTRACT... II TEŞEKKÜR..... III İÇİNDEKİLER.. IV ŞEKİLLER DİZİNİ... VI RESİMLER DİZİNİ.. VII SİMGELER VE KISALTMALAR. VIII 1. GİRİŞ... 1 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR... 5 2.1. Çinkonun Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri.. 5 2.2. Çinkonun Biyokimyasal Özellikleri.. 5 2.3. Toprakta Çinko.. 5 2.3.1. Çinko nun Topraktaki Davranışları.... 6 2.4. Bitkide Çinko.... 7 2.4.1. Çinkonun Bitkilerdeki Fonksiyonları 8 2.5. Çinko Eksikliğinin Yaygınlığı ve Bitkisel Üretim... 10 2.5.1. Topraklarda Çinko Eksikliği.. 10 2.5.2. Bitkilerde Çinko Eksikliği ve Verim.. 11 2.6. Biberin Mineral Beslenmesi. 13 3. MATERYAL ve METOD. 15 3.1. Materyal.... 15 3.2. Metod.... 17 3.2.1. Bitki Yetiştirilmesi, Gözlem ve Analizler.. 17 3.2.2. Toprak Örneklerinde Yapılan Rutin Analizler ve Uygulama...Yöntemleri. 18 4. ARAŞTIRMA BULGULARI ve TARTIŞMA. 19 4.1. Araştırma Bulguları...... 19 IV

4.1.1. Çinko Uygulamasının Bitki Büyümesi ve Kuru Maddeye Etkisi... 19 4.1.2. Çinko Uygulamasının Biber Bitkisinin Yeşil Aksamındaki Zn Konsantrasyonu ve İçeriği Üzerine Etkisi.... 28 4.2. Tartışma.... 38 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER.. 47 KAYNAKLAR.... 50 ÖZGEÇMİŞ..... 61 V

ŞEKİLLER DİZİNİ SAYFA Şekil 4.1. Sera koşullarında test edilen 75 biber saf hattının genel ortalama Zn etkinlik düzeyi ile biber gruplarının Zn etkinlik düzeyleri... 24 Şekil 4.2. Sera koşullarında test edilen 75 saf hattın Zn lu (Zn5) ve Zn suz (Zn0) koşullarda yeşil aksamdaki genel -ortalama Zn konsantrasyonu ile biber gruplarının aynı koşullarda yeşil aksamındaki Zn konsantrasyonu... 29 Şekil 4.3. Sera koşullarında test edilen 75 biber saf hattın Zn lu (Zn5) ve Zn suz (Zn0) koşullarda yeşil aksamdaki genel-ortalama Zn miktarı ile biber gruplarının aynı koşullarda yeşil aksamındaki Zn miktarı.... 31 Şekil 4.4. Sera koşullarında test edilen biber gruplarının Zn etkinlik düzeyleriyle yeşil aksamdaki Zn miktarı arasındaki ilişki.. 31 Şekil 4.5. Sera koşullarında test edilen biber gruplarının Zn etkinlik düzeyleriyle Zn verilmeyen koşuldaki yeşil aksam kuru madde arasındaki ilişki....... 33 Şekil 4.6. Çinko etkinliği araştırılan saf hatların gözlemler sonucu almış oldukları skala değerleri.. 34 VI

RESİMLER DİZİNİ SAYFA Resim 4.1. Resim 4.2. Resim 4.3. Resim 4.4. Resim 4.5. Çinko etkinliği araştırılan biber saf hatlarında gözlem yapılırken kullanılan skala ve eksiklik belirti şiddeti 19 Farklı biber saf hatlarında Zn uygulamalı (Zn5) ve Zn suz (Zn0) koşullarda yeşil aksam gelişimi...... 20 Denemede kullanılan farklı biber saf hatlarında eksiklik belirtilerinden biri olan bitki boyunda bodurlaşma ve boğum aralarının daralması... 21 Biber bitkisinde Zn uygulamalı (Zn5) ve Zn suz (Zn0) koşullarda aynı saf hata ait üstten üçüncü sağlıklı ve eksiklik gösteren yapraklar..... 22 Zn eksikliğinde biber bitkisinde yaprak damarları arasında sararma...... 22 VII

SİMGELER ve KISALTMALAR DİZİNİ DTPA : Dietilentriaminpentaasetik asit DİE : Devlet İstatistik Enstitüsü DTM : Dış Ticaret Müsteşarlığı FAO : Dünya Gıda ve Tarım Örgütü Fe : Demir g : gram HCl : Hidroklorik asit K : Potasyum kg : Kilogram mg : Miligram Mg : Magnezyum Mn : Mangan N : Azot P : Fosfor Zn : Çinko Zn0 : 0 mg Zn bitki -1 Zn5 : 5 mg Zn bitki -1 µg : Mikro gram VIII

1.GİRİŞ Mirhan EKEN 1. GİRİŞ Biberin anavatanı Orta ve Güney Amerika dır. Capsicum annuum un geniş bir çeşitlilik gösterdiği, Meksika ve Orta Amerika biberin primer gen merkezi, Güney ve Orta Avrupa, Afrika, Asya ve Latin Amerika nın bazı kesimleri sekonder gen merkezleri olarak bilinmektedir (IBPGR, 1983). Capsicum cinsi dünyanın değişik bölgelerinde yaygın olarak yetiştirilmektedir. Uzun sivri, dolma, çarliston, iri kare ve konik olmak üzere değişik çeşit tipleri vardır. Acılık meyvenin capsaicine içeriğine ve bileşimine bağlıdır ve yüksek oranda plesenta kısmında bulunur (IBPGR, 1983). Besin değeri bakımından iyi bir sebze türüdür. Özellikle C vitamini açısından oldukça zengindir (103 mg/100 g) (IBPGR, 1983). Limonda bu oran 68-95 mg/100 cc usare dir (Gonzalez-Sicilia, 1963). 80 li yıllardan sonra dünyada biber üretimi ve alanları sırasıyla % 92 ve % 30 artış göstermiştir. Biberin değişik şekillerde kullanımı vardır. Ülkemizde kırmızı toz ve pul biber, turşu, biber salçası, taze ve dondurulmuş olarak kullanımı mevcuttur. Ayrıca, ilaç yapımında ham madde ve süs bitkisi olarak ta kullanılmaktadır. Üretimin artmasının en büyük nedenlerinden birisi modern yetiştiricilik tekniklerinin kullanılması diğeri de F1 hibrit çeşitlerin üretime girmiş olmasıdır. Ülkemizin her bölgesinde az veya çok biber yetiştiriciliği yapılmaktadır. 2005 yılı verilerine göre, dünyada 25 milyon ton biber üretimi gerçekleştirilmiştir. Biber üretimi en fazla olan ülkeler arasında 12,5 milyon ton ile Çin ilk sırayı alırken, Türkiye 1,8 milyon ton ile ikinci, Meksika 1,6 milyon ton ile üçüncü sırada yer almaktadır (FAO, 2007). Biber üretimindeki diğer önemli ülkeler arasında İspanya, ABD ve Nijerya söylenebilir (Çizelge 1.1). 1

1.GİRİŞ Mirhan EKEN Çizelge 1.1. Dünya biber üretiminin dağılımı (bin ton) Ülkeler Üretim Oran (%) Çin 12.531 50,01 Türkiye 1.829 7,30 Meksika 1.617 6,45 İspanya 1.045 4,17 ABD 894 3,57 Nijerya 738 2,95 Diğerleri 6.401 25,55 Toplam 25.055 100,00 Kaynak: FAO, 2007. Çizelge 1.2 de Türkiye nin yıllara göre biber üretim miktarları incelendiğinde, 1990 yılında toplam biber üretimi 900 bin ton iken 15 yıllık bir periyodun sonunda 2004 yılında bu rakam 1.690 bin tona kadar yükselmiştir. Bu üretimin 375 bin tonu dolmalık, 715 bin tonu sivri ve 600 bin tonu da salçalık biberlerden oluşmaktadır (DİE, 2004). Çizelge 1.2. Türkiye de biber üretiminin yıllara göre dağılımı (bin ton) Yıllar Dolmalık Sivri Toplam 1990 320 580 900 1995 330 750 1.080 2000 390 1.090 1.480 2001 410 1.150 1.560 2002 410 1.340 1.750 2003 420 1.371 1.791 2004 375 1.315 1.690 Kaynak: DİE, Tarımsal Yapı (Üretim, Fiyat, Değer), 1990-2004. 2

1.GİRİŞ Mirhan EKEN Türkiye nin biber ihracatında başlıca dış pazarları arasında Almanya, Rusya Federasyonu, Suudi Arabistan ve diğer AB ülkeleri başta gelmektedir. Türkiye nin biber ihracatı 1999-2003 yılları arasında 27 bin tonla 51 bin ton arasında değişmiş olup genel eğilim olarak artış olduğu görülmektedir (Çizelge 1.3). Bu ihracat miktarları karşılığında 20-35 milyon US$ arasında değişen miktarda döviz geliri elde edilmiştir. Çizelge 1.3. Türkiye nin biber ihracatı (1998-2003) Yıllar Miktar (bin ton) Değer (bin US$) 1999 27..21.613 2000 32..20.313 2001 40..19.651 2002 51..25.200 2003 44..35.374 Kaynak: DTM, 2004. Dünyada ve Türkiye de üretim alanı artan ve ekonomik olarak önemli bir ürün haline gelen biberin yetiştiriciliğinde etkisi olan faktörlerden birisi mineral beslenmedir. Türkiye de yetiştirilen ürünlerde özellikle tahıllarda Zn nun önemli bir beslenme sorunu olduğu bildirilmiştir (Çakmak, 2004). İnsan, hayvan ve bitki beslenmesinde önemli rol oynayan mikro elementlerden biri de Zn dur. Dünya tarımında özellikle Türkiye, Avustralya, Çin ve Hindistan da kireçli topraklarda Zn nun düşük alınımı nedeniyle en geniş alan kapsayan abiyotik streslerden biridir (Graham, 1991; Hacısalihoğlu ve Kochian, 2003). Dünyadaki buğday üretim alanlarının yaklaşık % 50 sinde Zn eksikliği görülmekte, bu problem beraberinde verimde % 80 lere kadar azalmalara neden olmaktadır (Çakmak ve ark., 1998). Çinko eksikliğinin topraklarda bu kadar yaygın olmasının nedeni, topraklarda mutlak anlamda Zn eksikliğinin olmasından değil de, topraklardaki Zn nun bitki köklerince alınabilir bir formda bulunmamasından kaynaklanmaktadır (Marschner, 1993). Topraklarda var olan Zn nun veya sonradan suni gübreler ile toprağa verilen 3

1.GİRİŞ Mirhan EKEN Zn nun bitkilerce alınabilirliği, toprak ph sının ve kireç içeriğinin yükselmesi, nem ve organik madde içeriğinin azalması ile sınırlanmakta ve bitkiler çoğunlukla bu tür ortamlarda Zn eksikliği sorunu yaşamaktadır (Brümmer, ve ark., 1988; Barrow, 1993; Marschner, 1993). Marschner ve Çakmak (1989) a göre Zn noksanlığının ortaya çıkışı güneşlenmenin uzun sürdüğü ekolojik koşullarda daha hızlı bir biçimde kendini göstermektedir. Zn noksanlığını en çok nötr ve kireçli, aşırı bozunuma uğramış arazilerde, çeltik tarlalarında, drenajı bozuk arazilerde, sodyumca zengin topraklarda ve tuzlu topraklar ile silisyumlu, kumlu, yüksek fosfor içeren ve kuvars içerikli topraklarda rastlanır (Sillanpaa, 1982). Bu bilgilerden hareketle, bitkilerin geliştirmiş oldukları morfolojik ve fizyolojik adaptasyon mekanizmalarını dikkate alan bir bitki ıslahı programıyla Zn etkinliği yüksek türlerin veya çeşitlerin seçimi mümkündür. Çinko eksikliği olan topraklarda bu eksiklikten etkilenmeyen veya az etkilenen genotiplerin yetiştirilmesi, tarım arazilerinde kimyasal gübre kullanımını en aza indirerek arazilerin bozunumunu azaltabilen çevresel bir yaklaşımı da içermektedir. Topraklardaki Zn eksikliği probleminin çözümünde gerek ekonomik ve gerekse de insan sağlığı açısından uygulanabilecek iki önemli strateji vardır. Bunlardan birincisi, toprakların bitki ihtiyacını karşılayabilecek uygun dozda Zn ile gübrelenmesi; ikincisi ise, Zn eksikliği şartlarına iyi adapte olabilen yeni genotiplerin ıslah yöntemleriyle belirlenmesidir. Literatürde, biberin büyümesi ve verimi üzerine Zn nun etkisini gösterir çalışmalar, özellikle de Türkiye de oldukça sınırlı olduğu gözlenmiştir. Topraklarında Zn eksikliğinin yaygın olduğu ve ayrıca biber üretiminin önemli bir noktaya geldiği bir ülkede, yetiştiricilik açısından Zn ve biber ilişkisinin belirlenmemiş olması bir eksikliktir. Bu eksikliği gidermek için sera koşullarında 75 saf hatla bir deneme gerçekleştirilmiş ve biberin Zn ya olan tepkisi, kuru madde verimi, yeşil aksam Zn konsantrasyonu ve miktarı ile Zn etkinliğinin analiziyle saptanmaya çalışılmıştır. 4

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Mirhan EKEN 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR 2.1. Çinkonun Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri Çinko, atom numarası 30 olan bir geçiş elementidir ve yerkabuğunun en çok bulunan elementleri arasında 23. sıradadır. Çinkonun beş stabil izotopu vardır; 64 Zn (% 48.63), 66 Zn (% 27.90), 67 Zn (% 4.90), 68 Zn (% 18.75) and 70 Zn (% 0.62). Çinko formları birçok çözülebilir tuzlar; klorürler, sülfatlar, nitratlar, asetatlar, tiyosiyanatlar, formatlar, perkloratlar vb. Zn amonyum tuzları, Zn karbonatlar ve bir dizi çözülebilir ve çözülemez organik birleşiklerden oluşur (Lindsay, 1979; Barak ve Helmke, 1993). Çinko, bileşiklerinde +2 değerlikli olarak bulunur. Oluşturduğu bileşiklerde kovalent bağ yapar. Amonyak, amin, siyanür ve halojen iyonları ile kompleks bileşikler meydana getirir. Klorür ve sülfat tuzları suda yüksek miktarda çözünür. Buna karşılık çinko oksit, silikat, fosfat ve organik kompleksleri ya suda hiç çözünmezler ya da çok ağır çözünürler. Bileşikleri arasında çinko oksidin teknik ve ekonomik değeri vardır. 2.2. Çinkonun Biyokimyasal Özellikleri Çinko, Fe den sonra organizmalarda en bol bulunan ikinci geçiş elementidir ve altı enzim sınıfının (oksidoredüktazlar, trasnferazlar, hidrolazlar, izomerazlar, ligazlar ve liyazlar) hepsinde yer alan tek metaldir (Webb,1992). 2.3. Toprakta Çinko Çinko öncelikle toprağa, ana kayanın iklimsel etkiyle fiziksel ve kimyasal değişimiyle geçer. Litosfer 70-80µg Zn g -1 içerirken tortul kayaçlar 10-120 µg Zn g -1 içermektedir (Friedland, 1990; Barak ve Helmke,1993; Alloway, 1995). Ortalama Zn konsantrasyonları sırasıyla mineral toprakta 50 µg total Zn g -1 organik toprakta 66 µg total Zn g -1 ve birçok tarım topraklarında ise 10-300 µg total Zn g -1 bulunmaktadır 5

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Mirhan EKEN (Alloway, 1995; Barber, 1995). Kaya formundaki minerallerde Zn, Mg ve Fe le spesifik olmayan yer değiştirme sonucunda meydana gelir (Barak ve Helmke,1993). Kayalar iklimsel etkilerle oluşmuş Zn minerallerini içerirler. Bunlar Zn sülfür, Zn sülfat, Zn oksit, Zn fosfat, Zn karbonat ve Zn silikat mineralleridir ve bunlar yüksek konsantrasyonlarda Zn ve diğer elementleri içeren topraklardır (Barak ve Helmke, 1993). Örneğin Belçika da Plombieres de toprağın Zn konsantrasyonu 100.000 µg Zn g -1 değerini aştığı tespit edilmiştir (Cappuyns ve ark., 2006). Bu tür alanlar, maden yataklarından su sızıntısıyla yüksek Zn konsantrasyonuna sahip topraklarla sınırları olmasına rağmen genellikle birkaç hektarlık alanda lokalize olmuşlardır (Chaney, 1993). Çinkonun ikinci olarak topraklara atmosferik (dekompozizasyon, orman yangınları ve yüzey tozları gibi) ve biyotik ( dekompozizasyon, yaprak yüzeyinden sızma) süreçlerle geçmektedir (Friedland, 1990). İnsanlar uzun yıllardır Zn nun toprağa geçişini etkilemektedirler. 2000 yıl önce, madeni çıkarma ve işleme faaliyetleriyle yaklaşık olarak 10.000 ton Zn yl -1 toprağa karışmıştır (Nriagu, 1996). Fosil yakıtlar, maden atıkları, fosfat gübreleri (genellikle 50-1450 µg Zn g -1 içerirler), kireç taşı (10-450 µg Zn g -1 ), gübre (15-250 µg Zn g -1 ), lağım çamuru (91-49.000 µg Zn g -1 ), diğer tarımsal kimyasallar, çinko kaplama yüzeyinden çıkan partiküller ve kauçuk kaplamalar gibi antropojenik yollarla topraklara Zn girişi olmaktadır (Chaney, 1993; Alloway, 1995). Zn kontamineli topraklarda yetişen ürünlerde Zn toksisitesi oluşabilir. 2.3.1. Çinko nun Topraktaki Davranışları Çinko Toprakta başlıca 3 fraksiyonda bulunur; 1) Suda Çözülebilir Zn ( Zn +2 ve çözülebilir organik fraksiyonlar da dahil) 2) Koloidal fraksiyonlarda değişebilir ve adsorbe olmuş Zn (kil partikülleri, humik bileşikler ve Al ve Fe hidroksitlerle birleşikler olarak) 3) Çözünmez Zn bileşikleri ve mineral (Lindsay, 1979; Barrow, 1993; Alloway, 1995; Barber, 1995). 6

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Mirhan EKEN Çinkonun toprak fraksiyonları arasındaki dağılımı, toprak çökelmesi, kompleksleşme ve adsorpsiyon reaksiyonları tarafından belirlenmektedir. Topraktaki Zn nun dağılımını belirleyen en baskın faktör ph dır; Zn yüksek ph da çok kolay bir şekilde katyon değişim yüzeylerine adsorbe olmaktadır. Nitekim çözünebilir Zn ve Zn +2 nin organik Zn bileşik komplekslerine oranı düşük ph lar da, özellikle çözülebilir organik madde içeriği düşük topraklarda artmaktadır. Toprak tipi, toprak nemi, mineral ve kil tipleri ve içerikleri, difüzyon ve kütle akış hızı, toprak organik maddesi, toprak ekosistemi ve bitki alımı gibi faktörler de Zn dağılımını etkileyen faktörlerdir. Toprak çinkosunun % 90 dan fazlası çözünemez ve bitki tarafından alınamaz formdaki Zn dur. Değişebilir Zn tipik olarak 0,1 ile 2 µg Zn g -1 arasındadır. Toprak solusyonundaki suda çözülebilir Zn konsantrasyonları oldukça düşüktür ve 4x10-10 ile 4x10-6 M arasındadır. Bu konsantrasyonlar Zn ile kontamine olmuş (bulaşmış) topraklarda bile aynı aralıktadır (Knight ve ark., 1997). Çözülebilir Zn konsantrasyonunun % 50 den fazlası tipik olarak Zn +2 olarak hesaplanır ve çinkonun bu fraksiyonu bitki tarafından baskın olarak alınan formudur (Barak ve Helmke, 1993, Zhang ve Young, 2006). Ancak kireçli topraklarda, Zn +2 10-11 -10-9 M kadar düşük ve bitki gelişimi için sınırlı konsantrasyondadır (Hacısalihoğlu ve Kochian, 2003). 2.4. Bitkide Çinko Çinkonun bitkiler için temel besin elementi olduğu ilk olarak Mısır bitkisinde (Maze, 1915) daha sonra arpa ve yaban ayçiçeğinde (Sommer ve Lipman, 1962) görülmüştür. Şiddetli çinko noksanlığı simptomlarının domateste gövde uzamasını azatlığı eski raporlarda bildirilmiştir (Skoog, 1940). Domateste başlangıçta görülen Zn noksanlığı sonucu protein ve nişasta sentezini azalırken şeker içeriği etkilenmemiştir ve noksanlık yeniden Zn uygulamaları ile giderilmiştir (Hoogland, 1948). Şiddetli Zn noksanlığı simptomları birçok ürün için kataloglandırılmıştır (Scaife ve Turner, 1983; Marschner, 1995; Sharma, 2006). Şiddetli Zn noksanlığı kök uçlarında oluşan nekrozlarla (ölü doku) karakterize edilirken çok şiddetli noksanlıkta; damarlar arası klorozlar (benekli yaprak), kırmızımsı kahverengi ya da 7

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Mirhan EKEN bronz renkler-tonlar (bronzlaşma), rozetleşme, yaprak ayasının içe doğru kıvrılması (kadeh yapraklar) ve yaprak boyutunda küçülmeler görülür. Bitkilerin çoğunda, büyüme için gerekli yapraktaki Zn konsantrasyonu kuru ağırlık üzerinden yaklaşık olarak 15-20 mg Zn kg -1 dır (Marschner, 1995). 2.4.1. Çinkonun Bitkilerdeki Fonksiyonları Mikroorganizmalarda, bitkiler ve hayvanlarda tespit edilen 300 ün üzerinde enzim kendi fonksiyonları için Zn ya yüksek bağımlılık göstermektedirler (Valle ve Falchk, 1993). Yüksek bitkilerde, alkol dehidrogenaz, Cu/Zn süperoksit dismutaz (SOD), karbonik anhidraz (CA) ve RNA polimarazı kapsayan yalnızca birkaç Zn içeren enzim olduğu bilinmekle birlikte Zn tarafında aktive edilen çok sayıda enzim vardır (Romheld ve Marschner, 1991; Çakmak, 2000). Zn gen ekspressiyonu ve düzenlenmesi (regülâsyonun) de anahtar bir rol oynar (Klug ve Rhodes, 1987; Vallee ve Falchuk, 1993). Son zamanlarda DNA replikasyonu ve transkripsiyonuda yer alan yeni Zn bağlı protein (Zn metallo protein) molekülleri sınıfı tanımlanmıştır (Marschner, 1995; Çakmak, 2000). Zn noksanlığının pirinç bitkilerinin meristem dokularında özellikle serbest asparagin, glutamin ve alanin amino asitleri ve amidlerinin birikimine yol açtığını ve proteinlerin üretimini şiddetli bir şekilde azalttığını, bozunuma uğrattığını bildirmişlerdir. (Kitagishi ve Obata, 1986) fasulye bitkisinde Zn noksanlığında serbest amino asitlerinin ve amidlerin konsantrasyonlarının birkaç kat arttığını, noksanlık görülen bitkilere Zn uygulamasından sonra amino asitler ve amidlerin konsantrasyonlarının hızlı bir şekilde azaldığını ve devamında proteinlerin konsantrasyonlarının arttığını bildirmişlerdir. (Çakmak ve ark., 1989), Dwiwedi ve Takkar (1974) Zn noksanlığından dolayı protein sentezi, RNA degradasyonun artması sonucunda zarar görür, azalır ribozomların strüktürel bütünlüğü azalır (Prask and Plocke 1971; Kitasgishi ve Obata, 1986; Obata ve Umebayashi, 1988) ve Soloimon ve Wu (1985) bildirdiğine göre Zn içeren RNA polimerazın aktivitesi azalır. Çinko ribozomların strüktürel bütünlüğü için gereklidir. Obata ve Umebayashi (1988) e göre Meristematik dokulardaki 8

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Mirhan EKEN ribozomal bütünlük için gerekli olan Zn içeriğinin >70 µg Zn g -1 olması gerektiği bildirilmiştir. Prask ve Plocke (1971) e göre euglena hücrelerinde ribozomal RNA- Zn miktaru Zn yeterliliğinde 650-1280 µg g -1 RNA ve Zn noksanlığında ise 300-380 µg g -1 RNA dır. Diğer meristematik dokularda olduğu gibi yeşil aksam meristemlerinde de protein sentezinin sürdürülmesi için kuru en azından 100 µg Zn g -1 kuru ağırlık gereklidir (Marschner, 1995). Kitagishi and Obata (1986) sırasıyla, meristem dokuda 204 µg Zn g -1 kuru ağırlık ve yaprak ayasında (leaf blade) 18 µg Zn g -1 kuru ağırlık olarak bulmuştur. Zn noksanlığı fotosentetik karbon metabolizmasını da bozmaktadır. Zn noksanlığı sonucu olarak Zn içeren karbonik anhidraz enzim aktivitesi azalır (Ohki, 1976; Rengel, 1995). Bu enzim tek bir Zn atomu ve CO 2 in hidratasyonunu katalizler ve Calvin-Benson döngüsü için CO 2 in bağlanmasına olanak sağlar (Marschner, 1995). Sharma ve ark. (1982) Şiddetli Zn noksanlığı koşullarında kloroplast strüktürü bozulduğundan ve fotosentetik elektron transferinin engellenmesinden dolayı fotosentez ağı engellenir. Çinko eksikliği bitki türlerine ve noksanlığının şiddetine bağlı olarak net fotosentez düzeyinde % 50-70 arasında bir azalmaya neden olabilir. Bu azalmada birçok mekanizma rol oynar. Sharma ve ark. (1982) Zn noksanlığı bitkilerinde enzim aktivitesinin ve fotosentez oranının azalmasına rağmen şeker ve nişastanın biriktiğini göstermişlerdir. Işık intensitesindeki artışla birlikte karbonhidrat birikimlerinin arttığı bildirilmiştir (Marschner and Çakmak, 1989). Marschner ve Çakmak (1989) yapraklarda yüksek karbonhidrat birikimine rağmen köklerde karbonhidrat konsantrasyonlarının güçlü bir şekilde azaldığını bildirmişlerdir. C 3 bitkileri en temel fotosentez mekanizmalarına sahiptirler ve Calvin- Benson döngüsündeki CO 2 i bir kez kullanarak fikse ederler. C 3 bitkilerinin büyük çoğunluğu serin (< 25 C) ve humid iklim bölgelerinde bulunurlar Alloway (2004). Örneğin buğday, çeltik ve soya fasulyesi C 3 bitkilerindendir Buna karşılık C 4 bitkileri CO 2 i iki kez fikse ederler ve etraftaki bitkilerden çok daha fazla miktarda yapraklarında CO 2 konsantrasyonlarını arttırabilen bir mekanizmaya sahiptirler. Söz konusu bitkiler Calvin-Benson döngüsünde dörtlü bir 9

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Mirhan EKEN C yolunu kullanırlar ve doğal olarak sıcak ve suyun sınırlı olduğu çevrede bulunurlar. Örneğin mısır, şeker kamışı ve sorgum C4 bitkilerindendir. Marschner (1995) e göre Zn eksikliği C 3 bitkilerine göre C 4 bitkilerinde daha belirgin etkiye sahiptir. Sorgum ve mısır gibi C 4 bitkileri Zn noksanlığına oldukça duyarlıdırlar. 2.5. Çinko Eksikliğinin Yaygınlığı ve Bitkisel Üretim 2.5.1. Topraklarda Çinko Eksikliği Son yıllarda yapılan araştırmaların çoğunda Zn eksikliği, topraklarda en yaygın olan mikro besin elementlerinin başında gelmektedir. FAO tarafından desteklenen 1974-1982 yılları arasında yürütülen bir çalışmada dünya tarım alanların % 30 unda Zn eksikliği olduğu tespit olunmuştur (Sillanpaa, 1982). Araştırıcı; Belçika ve Malta dışındaki alanlar hariç çalışılan tüm ülke topraklarında bitkilerde Zn noksanlığı görüldüğünü, Hindistan, Pakistan, Irak, Lübnan, Suriye ve Türkiye topraklarının alınabilir Zn nun en düşük düzeyde olduğunu bildirmiştir. Bir NATO- Science for Stability (SFS) projesi çerçevesinde, Orta Anadolu Bölgesi Konya havzasından toplanan 76 toprak örneğinde yapılan analizler sonucunda örneklerin % 92 sinde, DTPA (dietilentriamin pentaasetik asit) ekstraksiyon yöntemiyle ölçülen bitkilerce alınabilir Zn içeriği, kritik sınır olarak kabul edilen değerden (0.5 mg kg -1 toprak) daha düşük olduğu bulunmuştur (Çakmak ve ark., 1996a). Çukurova Bölgesi nde Adana, Mersin ve Hatay illerinde turunçgil bahçelerinin mineral beslenme düzeyini belirlemek için iki yıl tekrarlamalı olarak (2000 ve 2001 yılları) toplam 1119 yaprak ve 2101 yüzey ve yüzey altı toprak örneği toplanmış, yapılan yaprak analiz sonuçlarına göre, yaprak örneklerinde başta Zn olmak üzere mikroelementlerin genelde yetersiz olduğu saptanmıştır. Yetersiz düzeyde Zn ya sahip örneklerin oranı % 89,7, Mn için aynı değerin % 65,4 ve Fe için ise % 42 olduğu belirlemişlerdir (Torun ve ark., 2005). Ayrıca yine Türkiye nin değişik bölgelerinden alınan 1511 toprak örneğinde yapılan analizler sonucunda, Zn eksikliği (% 49.8 inde) yaygın olan mikroelement 10

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Mirhan EKEN eksikliği olduğu tespit edilmiş olup, bununsa 14 milyon ha tarım alanına karşılık geldiği açıklanmıştır (Eyüpoğlu ve ark., 1998). Doğu Akdeniz Bölgesinde yapılan farklı iki yöreden toplanan topraklarda DTPA (dietilentriamin pentaasetik asit) ekstraksiyon yöntemiyle yapılan analiz yöntemiyle bitkilerce alınabilir Zn nun yöre topraklarının birinde % 46, diğerinde ise % 79 oranında düşük çıktığını tespit etmişlerdir (Bayram ve ark., 1984; Doran ve ark., 1991). Karanlık ve ark., (1998) GAP, Orta Anadolu ve Çukurova Bölgesi topraklarında, başta Zn olmak üzere mikro elementlerin topraktaki kimyasal formlarını ve bu formlardaki mikro element konsantrasyonlarını saptamak amacıyla yapmış oldukları araştırma sonucunda; alınan bölge topraklarının total mikro element içerikleri yönünden zengin olduklarını saptamışlardır. Fakat, yüksek ph, kireç, kil ve düşük organik madde içeriği gibi çeşitli toprak özellikleri nedeniyle, mikro elementlerin bitkilere yarayışlılığının önemli ölçüde sınırlı olduğunu bildirmişlerdir. 2.5.2. Bitkilerde Çinko Eksikliği ve Verim Bitki türleri Zn eksikliğine farklı tolerans göstermektedir. Tahıl türlerinin veya aynı türün çeşitleri arasında Zn eksikliğine ve uygulamalarına karşı tepkilerinin büyük ölçüde farklı olduğu bilinmektedir. Mısır (Özer, 1999; Özgüven ve ark., 2001), Buğday (Torun, 1998; Singh ve ark., 2005; Hacısalihoğlu ve ark., 2001), Sakız Kabağı (Yağmur ve ark., 2002), Fasulye (Karaman ve ark., 1999; Hacısalihoğlu ve ark., 2004), Mercimek (Pandey ve ark., 2006), Arpa (Genç ve ark., 2004), Nohut (Khan ve ark., 1998; Akay, 2005), Yonca (Grewal ve Williams, 1999), Pirinç (Quijano-Guerta ve ark., 2002), Biber (Güneş ve ark., 1999; Aktaş ve ark., 2006) gibi türlerde Zn eksikliğine ve uygulamalarına karşı önemli genotipsel farklılıkların, hatta aynı türün farklı çeşitleri arasında farklılıklar olduğu bulunmuştur. Fakat bugüne kadar çinko eksikliğine karşı dayanıklılık mekanizması tam olarak anlaşılamamıştır. Dünyada en çok üretimi ve tüketimi başta gelen tahıl ürünlerinden birisi de buğdaydır. Bazı buğday türleri çinko eksikliğine karşı direnç gösterememektedir bu durum ürün veriminde kayıplara yol açmakla birlikte bitkilerde hastalık 11

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Mirhan EKEN dirençliliğinin azalmasına ve ürün kalitesinin düşmesine de yol açmaktadır. Bazı buğday türleri ise çinko eksikliğinden etkilenmemektedir. Torun ve ark. (1998) değişik çavdar, tritikale, arpa, ekmeklik buğday ve yulaf, çeşitlerinin şiddetli Zn noksanlığı gösteren kireçli bir toprakta Zn noksanlığına ve Zn uygulamalarına reaksiyonlarını sera koşullarında saksı denemeleriyle test etmiş ve elde edilen bulgular çerçevesinde tahıl türleri arasında çavdarın Zn noksanlığına son derece dayanıklı olduğunu ve türlerin Zn eksikliğine dayanıklılığının çavdar>tritikale>arpa>ekmeklik buğday>makarnalık buğday>yulaf şeklinde olduğunu bulmuşlardır. Araştırıcılar özellikle genotipler arasında çinko alımı ve kullanımı açısından önemli farklılıklar olduğunu bildirmişlerdir. Tahıl türleri yanında, Çakmak (2001) 65 makarnalık buğday genotipinin kullanıldığı denemede, Zn eksikliğine dayanıklılıkta çok önemli genotipsel farklılıkların olduğu belirlemiş ve çinko eksikliğine dayanıklılığı belirleyen mekanizmaların Zn absorpiyonundan çok absorbe edilen Zn nun dokularda etkin kullanılmasıyla ilgili olduğu bildirilmiştir. Aynı çalışmada, Zn eksikliğine duyarlı yüksek olan bir makarnalık buğday genotipine Aegilops tauschii den D veya Triticum monococcum dan A genomunun aktarılmasıyla dayanıklılığın arttığı saptanmıştır. Tahıllar veya buğday dışındaki bitkilerde de Zn noksanlığına karşı genotipsel farklılıklar görülmüştür. Örneğin Hacısalihoğlu ve ark. (2004) farklı 35 fasulye çeşidinde Zn noksanlığı olan kireçli bir toprakta genotipsel farklılıkları ortaya çıkarmak için Zn (0 mg kg -1 ) ve +Zn (5 mg kg- 1 ) uygulaması ile yürüttükleri bir araştırmada; 45 gün boyunca saksılarda yetiştirdikleri bitkilerde bitki çinko konsantrasyonu, miktarı ve çinkonun yaşlı ve genç sürgünler arasındaki dağılımını incelemişlerdir. Aynı çalışmada, genotiplerde ilk çinko noksanlık belirtileri, 25-30. günlerde Zn uygulanmayan bitkilerde görülmüştür. Bu bulguya ilave olarak, Zn verilmeyen uygulamaya göre, Zn verilen uygulamada genotiplerde kuru madde veriminde önemli derecede artışlar olduğunu saptanmıştır. Yağmur ve ark. (2002) Ödemiş yöresinde, sakız kabağı (Cucurbita pepo cv.) yetiştiriciliğinde, çinko katkılı ve katkısız 15:15:15 kompoze gübrelerinin sakız kabağı bitkisinde verim, bazı verim özellikleri ve aya, sap ve meyve besin element 12

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Mirhan EKEN içeriğine etkisini belirlemek amacıyla yürüttükleri bir çalışmada, % 1 çinko katkılı ve katkısız 15:15:15 kompoze gübrelerini dikimle beraber parsellere 50-75 kg -1 da seviyelerinde vermişler, özellikle 50 kg -1 da dozunda çinko katkılı kompoze gübre uygulamasının çinko katkısıza göre verim, meyve sayısı ve meyve boyunda önemli düzeyde artışlar olduğunu saptamışlardır. Akay (2005) çinkolu gübre uygulamasının nohut bitkisinde yaprağın klorofil oluşumuna, dane verimi ve bazı verim unsurlarına etkisini belirlemek amacıyla iki yıl yinelemeli olarak tarla koşullarında yürütülen çalışmada kullanılan üç nohut çeşidinde (Gökçe, Canıtez-87 ve ILC-482) e farklı 4 dozda (0,-0.5, 1.0 ve 1.5 kg Zn da -1 ) Zn uygulamıştır. Söz konusu çalışmada vejetasyon süresi boyunca nohut genotipleri Zn uygulanmasından etkilendikleri ve çeşitlerde klorofil a ve klorofil b (mg/lt taze yaprak) konsantrasyonlarının sırasıyla Gökçe>ILC-482>Canıtez-87 şeklinde olduğu bulunmuştur. Aynı çalışmada Zn uygulamalarının verim ve verim parametrelerini farklı düzeyde etkilediği saptanmıştır. 2.6. Biberin Mineral Beslenmesi Bitki yetiştiriciliğinde çevre, toprak ve bitki faktörleri oldukça önemlidir. Biberde yapılan çalışmalarda biberin büyümesi üzerine biyotik ve abiyotik stres faktörlerinin etkisini gösterir birçok çalışma bulunmaktadır. Bu abiyotik stres faktörlerinden en önemlilerinden bir tanesi mineral beslenmesidir. Ortaş ve ark. (2001) çinko ve fosfor bakımından yetersiz olan kireçli topraklarda yeşilbiber ve mısırın gelişimi, fosfor ve çinko alımı üzerine seçilen mikorizaların etkisini araştırmışlardır. Sözü edilen çalışmada, topraklara mikoriza inokolusayonu olmaksızın bitkilerin ciddi bir biçimde Zn ve P noksanlığı gösterdiğini ve yeterli miktarda Zn ve P uygulandığında bitkilerin gelişiminin önemli derecede arttığı, topraklara mikoriza inokulasyonunun ise özellikle düşük Zn ve P içeren topraklarda bitkilerin Zn ve P içeriklerini arttırdığı bulunmuştur. Araştırıcılar ayrıca P ve Zn bakımından yetersiz olan topraklarda bitkilerin beslenmesi açısından mikorizanın önemli rol oynadığını ve özellikle de mısır ve yeşilbiberin oldukça mikorizaya bağımlı olduğunu belirtmişlerdir. 13

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Mirhan EKEN Sarker ve ark., (2003) biber bitkisinin yetiştirildiği bir toprağa farklı dozlarda N, P, K, S ve Zn yu uygulayarak yürüttükleri bir tarla denemesinde, uygulanan farklı dozlar içerisinde gerek ekonomik gerekse verim açısından en uygununun çinko elementini de içeren 100:90:90:20:2 kombinasyonunun olduğunu bildirmişlerdir. Askari ve ark (1995) saksı denemesinde patlıcan ve biberde farklı dozlarda mikro element (Zn de) içeren iki kompleks çözeltiyi yapraktan uygulayarak, bitkilerde çiçeklenmede ve meyve tutumunda kontrole göre yirmi gün erkencilik, meyve sayısında artma ve meyve iriliğinde artma olduğunu gözlemlemişlerdir. Martinez ve ark., (1990) biber bitkisinin farklı bölümlerde mikroelement içeriği ve mikroelementlerin kırmızı renk oluşumu ile ilişkisini araştırmışlardır. Bunun için ikisi hibrit üçü standart olmak üzere toplam beş çeşit biber bitkisinde bitki gövde (gövde+kökler), yapraklar (yapraklar+yaprak sapları) ve meyveler (meyveler + tohumlar+ saplar) olmak üzere üç bölüme ayırmışlar ve örnekleme yapmışlardır. Bu üç grupta Zn, Fe, Mn, ve kırmızı meyve rengi (capsanthene) analizleri yapılmıştır. Yalnızca Fe, gövde ve yaprak gruplarındaki konsantrasyonda ve tüm bitki ve gövde gruplarındaki içerikte kırmızı meyve rengi ile önemli derecede ilişkili olduğunu saptamışlardır. Michailik (2000) tatlı biber meyvelerinin bazı mineral bileşenlerini incelemiş ve bu amaçla 9 çeşit tatlı biberi ısıtılmayan plastik tünellerde yetiştirmiş biber meyvesinde Fe, Cu, Zn, Mn, Ca ve Mg analizleri yapmıştır. En yüksek Mg miktarının Bryza çeşidinde (132.56 mg Mg kg -1 ) ve Zefir çeşidinde (116.62 mg Mg kg -1 ) 1997 yılında; en yüksek Ca miktarının Buran çeşidinde (108.56 mg Ca kg -1 ); en yüksek Fe içeriğinin Kujavianka çeşidinde (2.25 mg Fe kg -1 ) bulunduğu rapor etmiştir. 1998 yılında ise ortalama mineral içerikleri daha düşük bulunmuştur. En yüksek Mn içeriğinin her iki yılda da Monsun çeşidi meyvelerinde (sırasıyla 1.33 mg Mn kg -1 ve 1.13 mg Mn kg -1 ) ve 1997 deki Zefir çeşidinde; en yüksek Zn içeriğinin Bryza çeşidinde (3.53 mg Zn kg -1 ) ve Zefir çeşidinde (2.83 mg Zn kg -1 ); en fazla Fe içeriğinin Sona çeşidinde (6.21 mg Fe kg -1 ) ve Bryza çeşidinde (5.35 mg Fe kg -1 ) 1997 yılında yetiştirilen bitkilerin meyvelerinde bulunduğu bildirilmiştir. 14

3. MATERYAL VE METOD Mirhan EKEN 3. MATERYAL ve METOD 3.1. Materyal Araştırma 2005 2006 yetiştirme döneminde Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğüne ait cam serada yürütülmüştür. Çalışmada bitkisel materyal olarak, Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü tarafından yürütülen Yüksek Sıcaklıklara Toleranslı Güney Doğu Anadolu Bölgesine Uygun Biber (Capsicum annuum) Genotiplerinin Seçimi, Düşük Sıcaklıklara Toleranslı Örtü Altı Biber Yetiştiriciliğine Uygun F1 Biber (Capsicum annuum) Islahı, Farklı Biber Genotiplerinin Karekterizasyonu ve Soğuğa Dayanıklı Genotiplerin Belirlenmesi ve Türkiye F1 Hibrit Sebze Çeşitlerinin Geliştirilmesi ve Tohumluk Üretiminde Kamu-Özel Sektör İşbirliği Projesi çerçevesinde yeni geliştirilen; sivri biber (Capsicum annuum) saf hatlarından 15, dolmalık biber (Capsicum annuum) saf hatlarından 15, yağlık biber (Capsicum annuum) saf hatlarından 15, çarliston biber (Capsicum annuum) saf hatlarından 15 ve süs biber (Capsicum annuum) saf hatlarından 15 olmak üzere toplam 75 saf hat kullanılmıştır (Çizelge 3.1.1). Sera denemesinde Zn eksikliğine sahip olan bir toprak kullanılmıştır. Bu amaçla, Zn eksikliğinin şiddetli olduğu Eskişehir-Sultanönü bölgesindeki alluviyal anamateryal üzerinde oluşan bir toprak materyali getirtilmiştir. Denemede kullanılan bu toprağın bitkilerce alınabilir Zn konsantrasyonu (DTPA ile ekstrakte edilebilir Zn) 0.11 mg kg -1 olduğu, ayrıca aynı toprağın ph sının 7.6, bünyesinin killi tın, kireç içeriğinin % 16.6 ve organik madde içeriğinin de % 0.87 olduğu belirlenmiştir. Toprak özellikleri göz önünde bulundurulduğunda Zn nun yanı sıra diğer toprak özelliklerinin de bitki yetiştiriciliği özellikle mikro besin elementleriyle beslenme açısından sorunlu olduğu anlaşılmaktadır. 15

3. MATERYAL VE METOD Mirhan EKEN Çizelge 3.1. Denemelerde çinko etkinliği araştırılan 75 saf hat Saf hat Orijinal No Meyve Tipi Saf hat Orijinal No Meyve Tipi Alata1 244 Dolmalık Alata39 253 Çarliston Alata2 249 Dolmalık Alata40 311 Çarliston Alata3 405 Dolmalık Alata41 74 Çarliston Alata4 4 Dolmalık Alata42 275 Çarliston Alata5 90 Dolmalık Alata43 77 Çarliston Alata6 467 Dolmalık Alata44 1003 Çarliston Alata7 118 Dolmalık Alata45 344 Çarliston Alata8 95 Dolmalık Alata46 9/A Sivri Alata9 458 Dolmalık Alata47 421 Sivri Alata10 243 Dolmalık Alata48 242 Sivri Alata11 310 Dolmalık Alata49 113/2A Sivri Alata12 99 Dolmalık Alata50 241 Sivri Alata13 123 Dolmalık Alata51 24/A Sivri Alata14 85 Dolmalık Alata52 308 Sivri Alata15 124 Dolmalık Alata53 21 Sivri Alata16 920/A Yağlık Alata54 233 Sivri Alata17 307 Yağlık Alata55 114 Sivri Alata18 887/A Yağlık Alata56 199 Sivri Alata19 982/A Yağlık Alata57 21/A Sivri Alata20 938/A Yağlık Alata58 201 Sivri Alata21 876/A Yağlık Alata59 11 Sivri Alata22 922/A Yağlık Alata60 113/3 Sivri Alata23 903/A Yağlık Alata61 35 Süs Alata24 923/A Yağlık Alata62 261 Süs Alata25 908/A Yağlık Alata63 3 Süs Alata26 851/A Yağlık Alata64 47 Süs Alata27 281/A Yağlık Alata65 111 Süs Alata28 867/A Yağlık Alata66 6 Süs Alata29 225 Yağlık Alata67 317 Süs Alata30 970/A Yağlık Alata68 68 Süs Alata31 284 Çarliston Alata69 31 Süs Alata32 333 Çarliston Alata70 71 Süs Alata33 309 Çarliston Alata71 29 Süs Alata34 272 Çarliston Alata72 48 Süs Alata35 1015 Çarliston Alata73 50 Süs Alata36 1016 Çarliston Alata74 320 Süs Alata37 213 Çarliston Alata75 318 Süs Alata38 363 Çarliston 16

3. MATERYAL VE METOD Mirhan EKEN 3.2. Metod 3.2.1. Bitki Yetiştirilmesi, Gözlem ve Analizler Biber bitkisine ait fideler 2:1 oranında torf ve perlit ile doldurulmuş olan viyoller içerisinde yetiştirilerek, 2-3 gerçek yapraklı döneminde deneme saksılarına aktarılmıştır. Denemede kullanılan polietilen saksılara çinko eksikliği olan topraktan 1650 gr tartılmıştır. Bu çalışmada kullanılan bu toprağa 0 mg kg -1 (Zn0) ve 5 mg kg -1 (Zn5) Zn olacak şekilde ZnSO 4. 7H 2 O formunda Zn uygulaması yapılmıştır. Deneme saksılarına temel gübreleme için Ca(NO 3 ) 2.4H 2 O formunda 200 mg kg -1 N, KH 2 PO 4 formunda 100 mg kg -1 P (=125 mg kg -1 K) dikim öncesinde çözelti şeklinde uygulanmıştır. Viyollerde yetiştirilen fideler sökülerek deneme saksılarına aktarılmışlardır. Deneme tesadüf blokları deneme desenine göre 3 tekerrürlü olarak kurulmuş olup, her tekerrürde bir saksı kullanılmıştır ve her saksıya üç fide dikilmiştir. Deneme topraklarının tarla kapasitelerindeki suyun % 60-70 ine denk gelecek şekilde saksılara saf su verilmiş olup, günlük olarak eksilen su miktarı saf su ile tamamlanmıştır. Deneme süresince bitkiler gözlenmiş ve Zn noksanlık simptomları aşağıda belirtilen 1-5 skalasına göre değerlendirilmiştir. 1: Çok şiddetli 2: Şiddetli 3: Orta şiddetli 4: Hafif şiddetli 5: Çok az veya simptomsuz Bitkilerin hasadı simptomların şiddetine ve büyümede gerileme düzeyine bağlı olarak belirlenmiştir. Buna göre, bitkiler çiçeklenme öncesinde toprak seviyesinden 1 cm yukarıdan olacak şekilde hasad edilmiştir. Hasat edilen bu bitkiler saf su ile yıkanıp, 36-48 saat süresince 70 0 C de kurutulmuştur. Kurutulan bitkilerin kuru ağırlıkları belirlenerek kuru madde verimleri tespit edilmiş ve daha sonra agat değirmende öğütülmüştür. Öğütülen bitki örneklerinden 200 mg tartılarak 550 0 C de 17

3. MATERYAL VE METOD Mirhan EKEN kül fırınında 6 saat süresince yakılmaya tabi tutulmuştur. Fırından çıkartılan yanmış bitki örnekleri 2 ml 1/3 lük HCl ile muamele edildi ve yaklaşık 40-50 0 C de HCl uçurulduktan sonra örnekler 1/30 luk HCl ile 20 ml ye tamamlanıp mineral element analizlerine hazır hale getirilmiş ve elde edilen süzüklerde Zn ölçümleri AAS (Atomik absorpsiyon spektrofotometre) cihazı ile yapılmıştır. Saksı denemelerindeki saf hatların Zn etkinliğini belirlemede Znefficiency sisi indeksi kullanılmıştır (Graham, 1984). Saf hatların Zn etkinliği saptanırken aşağıdaki eşitlikten yararlanılmıştır. Zn efficiency (etkinliği) = Verim (-Zn) / Verim (+Zn) Bu değer 1 e yaklaştıkça saf hattın Zn noksanlığına karşı dayanıklılığının arttığını, 0 a yaklaştıkça saf hattın Zn noksanlığına duyarlılığının fazla olduğunu ifade etmektedir. 3.2.2. Toprak Örneklerinde Yapılan Rutin Analizler ve Uygulama Yöntemleri Araziyi temsilen alınan toprak örneği, enstitü yaprak ve toprak laboratuarına getirilip kurutulmuş, 2 mm lik elekten geçirilip, analize hazır hale getirilmiştir. -Toprak Reaksiyonu (ph): Cam elektrodlu Beckman ph metresi ile doygunluk çamurunda ölçülmüştür (U. S. Salinity Laboratory Staff, 1954). -Kireç: CaCO 3 Scheibler kalsimetresi ile belirlenmiştir (Çağlar,1949). -Tekstür (Bünye): Bouyouces tarafından esas alınan hidrometre yöntemiyle yapılmıştır (Bouyocous, 1951). -Total Tuz: Kondaktivite aleti ile saturasyon çamurunda elektriksel geçirgenliğinin ölçülmesi ile tayin edilmiştir (Soil Survey Staff, 1954). -Organik Madde (Total Karbon): Modifiye edilmiş Lichterfelder e (Schlichting ve Blume, 1966) göre ölçülmüştür. -Çinko Analizi : Deneme toprağının alınabilir Zn element analizleri kireçli topraklar için gösterilen DTPA-TEA ekstraksiyon çözeltisiyle yapılmıştır (Lindsay ve Norvell, 1978) 18

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN 4. ARAŞTIRMA BULGULARI ve TARTIŞMA 4.1. Araştırma Bulguları 4.1.1. Çinko Uygulamasının Bitki Büyümesi ve Kuru Maddeye Etkisi Sera koşullarında Zn eksikliğine sahip bir toprakta yetiştirilen farklı 75 biber saf hattının ZnSO 4. 7H 2 O uygulamalı (Zn5) ve uygulamasız (Zn0) olarak 65 gün boyunca yetiştirilmesi sonucunda, biber saf hatları arasında eksiklik belirtilerinin şiddeti ve çıkış zamanı açısından farklılıklar ortaya çıkmıştır (Resim 4.1). Resim 4.1. Çinko etkinliği araştırılan biber saf hatlarında gözlem yapılırken kullanılan skala ve eksiklik belirti şiddeti 19

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN Bitkilerde ilk çinko eksikliği belirtileri, öncelikle bitki boyunda kısalma (Resim 4. 2). Resim 4.2. Farklı biber saf hatlarında Zn uygulamalı (Zn5) ve Zn suz (Zn0) koşullarda yeşil aksam gelişimi 20

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN boğumlar arasında daralma (Resim 4.3) ve yaprak uzamasında azalmanın ortaya çıkmasıyla (Resim 4.4) başlamış olup, bu aşamadan sonra orta ve genç yaprakların damarlar arasında sarı lekeler ortaya çıkmıştır (Resim 4.5). İleriki dönemlerde bu lekeli kısımlar kurumaya başlamış ve hassas saf hatlarda yapraklar tamamen kurumuştur. Bu belirtilerin ortaya çıkış zaman ve şiddeti saf hatlar arasında büyük farklılıklar göstermiştir ve bu farklılıklar bitkilerin Zn etkinlik oranıyla uyumlu çıkmıştır. Resim 4.3. Denemede kullanılan farklı biber saf hatlarında eksiklik belirtilerinden biri olan bitki boyunda bodurlaşma ve boğum aralarının daralması 21

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN Resim 4.4. Biber bitkisinde Zn uygulamalı (Zn5) ve Zn suz (Zn0) koşullarda aynı saf hata ait üstten üçüncü sağlıklı ve eksiklik gösteren yapraklar Resim 4.5. Zn eksikliğinde biber bitkisinde yaprak damarları arasında sararma 22

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN Simptomolojik gözlemler Zn noksanlığına karşı biber saf hatlarının farklı duyarlılık gösterdiğini ortaya koymuştur. Benzer bulgular saf hatların kuru madde verimleri üzerinde de görülmüştür. Çinko noksanlığı altındaki tüm saf hatların kuru madde veriminin 0.14-0.85 gr bitki -1 arasında değiştiğini ve ortalama kuru madde veriminin 0.39 gr bitki -1 olduğu aynı değerin Zn lu koşullarda ise sırasıyla 0.85-3.95 ve 2.15 gr bitki -1 olduğu saptanmıştır. Kontrol uygulamasına göre Zn ile sağlanan kuru madde verim artışının ortalama % 452 olduğu bulunmuştur. Aynı değerin dolmalık, yağlık, çarliston, sivri ve süs biber grupları için sırasıyla % 309 (Çizelge 4.1), % 473 (Çizelge 4.2), % 464 (Çizelge 4.3), % 496 (Çizelge 4.4) ve % 662 (Çizelge 4.5) olduğu belirlenmiştir. Sonuçlar, biberin Zn noksanlığına çok duyarlı bir bitki olduğunu göstermesi yanında farklı biber grupları arasında da Zn noksanlığına karşı farklı tepkilerin olduğunu göstermektedir. Çinko uygulamasıyla sağlanan yeşil aksam kuru madde artışları saf hatlar arasında da farklı olmuş ve kontrol uygulamasına göre Zn ile sağlanan yeşil aksam kuru madde artışı en düşük % 107 ile Alata57 saf hattıyla (Çizelge 4.4), en yüksek artışa ise % 1300 ile Alata75 saf hattı (Çizelge 4.5) sahip olmuştur. En yüksek verim artış oranı ile en düşük verim artış oranı arasında yaklaşık 13 katlık bir farkın bulunduğu hesaplanmıştır. Bu kadar geniş bir varyasyonun olması biber saf hatlarının Zn noksanlığına karşı farklı dayanıklılık mekanizmalarına sahip olduğunun işaretidir. Benzer varyasyon aynı biber grubunda kendi saf hatları arasında da söz konusu olmuştur. Örneğin dolmalık biber grubunda Zn ile sağlanan en düşük kuru madde artış oranının % 149, en yüksek artış oranının % 538 olduğu (Çizelge 4.1) ve bu iki değer arasında 3.6 katlık bir farkın olduğu bulunmuştur. Aynı değerin yağlık, çarliston, sivri ve süs biber grupları için sırasıyla 3.2, 4.0, 9.4 ve 4.4 olduğu saptanmıştır. Bu değerler, biber gruplarında en geniş varyasyonun (9.4 katlık) sivri biber saf hatlarında olduğunu göstermektedir. Biber grupları ve saf hatların Zn noksanlığına karşı duyarlılıklarını ortaya koyan bir başka parametre de bitkinin Zn eksikliği koşullarındaki kuru madde verimi ile aynı bitkinin Zn lu (Zn5) koşullardaki kuru madde veriminin oranlanmasıyla elde edilen Zn etkinlik değerleridir. Bu çalışmada test edilen tüm saf hatların Zn etkinlik 23

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN değerlerinin % 7.1 ile 48.1 arasında değiştiği belirlenmiş ve saf hatların ortalama Zn ekinliğinin % 18.1 olduğu bulunmuştur (Şekil 4.1). Bu ortalama değerden daha büyük Zn etkinliğine yalnızca dolmalık biber grubun % 24.4 değeri ile sahip olduğunu ve bunu sırasıyla çarliston (% 17.7), yağlık (% 17.5), sivri (% 16.7) ve süs biber gruplarının (% 13.1) takip ettiği saptanmıştır (Şekil 4.1). Sonuçlardan Zn noksanlığına karşı en dayanıklı biber grubunun dolmalık biber, en duyarlı grubun ise süs biberi olduğu anlaşılmıştır. Çinko noksanlığına karşı dolmalık biber grubunun süs biberi grubundan yaklaşık 1.9 kez daha dayanıklı olduğu görülmüştür. 30 25 24,4 Zn-etkinliği (%) 20 15 (%) 10 17,5 17,7 16,7 13,1 18,1 5 0 Dolmalık Yağlık Çarliston Sivri Süs Genel Biber grupları Şekil 4.1. Sera koşullarında test edilen 75 biber saf hattının genel-ortalama Zn etkinlik düzeyi ile farklı biber gruplarının Zn etkinlik düzeyleri 24

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN Dolmalık biber grubu ve süs biberi grubunun Zn etkinliği dışında diğer grupların Zn etkinliğinin birbirlerinden belirgin bir farklılığının olmamasına karşılık aynı grup içindeki değişik saf hatların Zn etkinliğinin birbirinden oldukça farklı olduğu gözlenmiştir. Örneğin sivri biber grubunda Zn etkinliği Alata57 saf hattında % 48.1 iken aynı değer Alata53 saf hattı için % 8.9 olduğu belirlenmiştir (Çizelge 4. 4). Sivri biber grubunda Zn noksanlığına karşı en dayanıklı saf hat ile en duyarlı saf hattın Zn etkinlik düzeyi arasında yaklaşık 5.4 katlık bir fark söz konusuyken dolmalık, yağlık çarliston ve süs biber gruplarında aynı değerin sırasıyla 2.6, 2.7, 3.1 ve 3.5 olduğu bulunmuştur. Bu değerler ayrıca Zn etkinlik değeri yüksek olan gruplardaki (örneğin dolmalık biber) saf hatların Zn etkinlik değerlerinin birbirine yakın olduğunu buna karşılık, duyarlı olan gruplardaki (sivri ve süs biberi) saf hatların Zn etkinlik değerinin birbirlerinden daha farklı olduğunu da göstermektedir. Biber gruplarında Zn etkinlik mekanizmalarının anlaşılmasında aynı grup içinde geniş varyasyon gösteren saf hatların seçilmesinin oldukça önemlidir. Çizelge 4.1. Sera koşullarında Zn eksikliğine sahip bir toprakta 65 gün boyunca Zn lu (Zn5) ve Zn suz (Zn0) koşullarda yetiştirilen dolmalık biber saf hatlarının yeşil aksam kuru madde verimi, Zn ile elde edilen kuru madde verim artışı ve Zn etkinlik oranı Saf hat Zn0 Zn5 Zn ile elde edilen Zn Etkinlik (g bitki -1 ) kuru madde artışı (%) Oranı (%) Alata15 0,73 ± 0,09 1,83 ± 0,27 149 40,1 Alata2 0,76 ± 0,05 2,00 ± 0,26 164 37,9 Alata10 0,76 ± 0,10 2,08 ± 0,14 174 36,5 Alata4 0,66 ± 0,05 1,90 ± 0,55 187 34,8 Alata13 0,65 ± 0,15 2,20 ± 0,53 240 29,4 Alata7 0,64 ± 0,13 2,21 ± 0,05 245 29,0 Alata11 0,70 ± 0,16 2,46 ± 0,62 253 28,3 Alata14 0,53 ± 0,18 2,50 ± 1,20 372 21,2 Alata8 0,37 ± 0,01 1,76 ± 0,13 379 20,9 Alata12 0,56 ± 0,15 2,98 ± 0,51 436 18,6 Alata1 0,47 ± 0,09 2,63 ± 0,67 463 17,8 Alata3 0,57 ± 0,19 3,26 ± 0,06 472 17,5 Alata6 0,50 ± 0,02 2,89 ± 0,52 482 17,2 Alata9 0,34 ± 0,00 2,00 ± 0,01 488 17,0 Alata5 0,44 ± 0,20 2,83 ± 0,55 538 15,7 25

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN Çizelge 4.2. Sera koşullarında Zn eksikliğine sahip bir toprakta 65 gün boyunca Zn lu (Zn5) ve Zn suz (Zn0) koşullarda yetiştirilen yağlık biber saf hatlarının yeşil aksam kuru madde verimi, Zn ile elde edilen kuru madde verim artışı ve Zn etkinlik oranı Saf hat Zn0 Zn5 Zn ile elde edilen Zn Etkinlik (g bitki -1 ) kuru madde artışı (%) Oranı (%) Alata22 0,44 ± 0,08 1,88 ± 0,18 326 23,4 Alata23 0,38 ± 0,07 1,65 ± 0,23 332 23,1 Alata29 0,85 ± 0,19 3,95 ± 0,38 365 21,5 Alata27 0,41 ± 0,05 1,89 ± 0,39 368 21,4 Alata17 0,47 ± 0,14 2,29 ± 0,25 391 20,4 Alata28 0,38 ± 0,14 1,97 ± 0,06 417 19,3 Alata16 0,39 ± 0,04 2,05 ± 0,33 428 18,9 Alata20 0,34 ± 0,02 1,84 ± 0,61 438 18,6 Alata25 0,32 ± 0,03 1,88 ± 0,51 483 17,2 Alata19 0,27 ± 0,05 1,86 ± 0,43 588 14,5 Alata26 0,26 ± 0,03 1,80 ± 0,10 594 14,4 Alata21 0,23 ± 0,07 1,69 ± 0,94 625 13,8 Alata24 0,23 ± 0,03 1,94 ± 0,63 739 11,9 Alata18 0,18 ± 0,02 1,87 ± 0,16 959 9,4 Alata30 0,17 ± 0,02 1,92 ± 0,05 1036 8,8 Çizelge 4.3. Sera koşullarında Zn eksikliğine sahip bir toprakta 65 gün boyunca Zn lu (Zn5) ve Zn suz (Zn0) koşullarında yetiştirilen çarliston biber saf hatlarının yeşil aksam kuru madde verimi, Zn ile elde edilen kuru madde verim artışı ve Zn etkinlik oranı Saf hat Zn0 Zn5 Zn5 ilave ile elde edilen Zn Etkinlik (g bitki -1 ) kuru madde artışı (%) Oranı (%) Alata35 0,71 ± 0,28 2,40 ± 0,10 239 29,5 Alata37 0,52 ± 0,09 2,06 ± 0,27 293 25,4 Alata33 0,63 ± 0,17 2,51 ± 0,20 300 25,0 Alata40 0,20 ± 0,05 0,85 ± 0,30 317 24,0 Alata32 0,55 ± 0,08 2,45 ± 0,65 345 22,5 Alata45 0,46 ± 0,07 2,46 ± 0,43 437 18,6 Alata44 0,51 ± 0,18 2,89 ± 0,78 472 17,5 Alata36 0,36 ± 0,07 2,04 ± 0,81 472 17,5 Alata43 0,35 ± 0,11 2,47 ± 0,24 603 14,2 Alata39 0,33 ± 0,01 2,38 ± 0,12 620 13,9 Alata41 0,30 ± 0,02 2,20 ± 0,73 632 13,7 Alata31 0,31 ± 0,08 2,29 ± 0,83 648 13,4 Alata38 0,20 ± 0,06 1,76 ± 0,11 780 11,4 Alata34 0,26 ± 0,11 2,32 ± 0,16 788 11,3 Alata42 0,21 ± 0,11 2,16 ± 0,75 952 9,5 26

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN Çizelge 4.4. Sera koşullarında Zn eksikliğine sahip bir toprakta 65 gün boyunca Zn lu (Zn5) ve Zn suz (Zn0) koşullarında yetiştirilen sivri biber saf hatlarının yeşil aksam kuru madde verimi, Zn ile elde edilen kuru madde verim artışı ve Zn etkinlik oranı Saf hat Zn0 Zn5 Zn ile elde edilen Zn Etkinlik (g bitki -1 ) kuru madde artışı (%) Oranı (%) Alata57 0,48 ± 0,10 1,00 ± 0,17 108 48,1 Alata50 0,67 ± 0,16 2,80 ± 0,65 316 24,1 Alata46 0,46 ± 0,11 2,00 ± 0,20 331 23,2 Alata54 0,43 ± 0,12 1,90 ± 0,09 345 22,5 Alata58 0,31 ± 0,01 1,54 ± 0,38 395 20,2 Alata56 0,40 ± 0,01 2,03 ± 0,11 409 19,7 Alata47 0,43 ± 0,08 2,35 ± 0,06 450 18,2 Alata59 0,31 ± 0,01 2,13 ± 0,52 581 14,7 Alata51 0,30 ± 0,03 2,15 ± 0,65 619 13,9 Alata49 0,33 ± 0,03 2,44 ± 0,25 628 13,7 Alata55 0,33 ± 0,13 2,41 ± 0,26 631 13,7 Alata48 0,28 ± 0,06 2,53 ± 0,39 807 11,0 Alata60 0,18 ± 0,04 1,79 ± 0,47 884 10,2 Alata52 0,21 ± 0,04 2,16 ± 0,44 916 9,8 Alata53 0,27 ± 0,08 3,01 ± 0,84 1019 8,9 Çizelge 4.5. Sera koşullarında Zn eksikliğine sahip bir toprakta 65 gün boyunca Zn lu (Zn5) ve Zn suz (Zn0) koşullarda yetiştirilen süs siber saf hatlarının yeşil aksam kuru madde verimi, Zn elde edilen kuru madde verim artışı ve Zn etkinlik oranı Saf hat Zn0 Zn5 Zn ile elde edilen Zn Etkinlik (g bitki -1 ) kuru madde artışı (%) Oranı (%) Alata67 0,55 ± 0,07 2,17 ± 0,49 298 25,1 Alata64 0,38 ± 0,09 1,99 ± 0,18 423 19,1 Alata63 0,26 ± 0,06 1,52 ± 0,19 490 17,0 Alata65 0,38 ± 0,03 2,25 ± 0,41 499 16,7 Alata69 0,25 ± 0,01 1,85 ± 0,44 642 13,5 Alata73 0,28 ± 0,08 2,08 ± 0,53 645 13,4 Alata74 0,22 ± 0,06 1,67 ± 0,38 650 13,3 Alata66 0,24 ± 0,07 1,94 ± 0,17 699 12,5 Alata62 0,25 ± 0,08 2,22 ± 0,26 807 11,0 Alata70 0,22 ± 0,10 2,09 ± 0,30 864 10,4 Alata68 0,22 ± 0,03 2,14 ± 0,59 894 10,1 Alata72 0,16 ± 0,02 1,66 ± 0,03 915 9,9 Alata71 0,14 ± 0,05 1,54 ± 0,18 988 9,2 Alata61 0,18 ± 0,05 2,17 ± 0,51 1099 8,3 Alata75 0,17 ± 0,02 2,33 ± 0,21 1300 7,1 27

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN 4.1.2. Çinko Uygulamasının Biber Bitkisinin Yeşil Aksamındaki Zn Konsantrasyonu ve Miktarı Üzerine Etkisi Çinko uygulaması beklenildiği gibi bitkinin yeşil aksamındaki Zn konsantrasyonunu önemli oranda arttırmıştır. Çinko verilmeyen durumda test edilen 75 biber saf hattının yeşil aksamındaki Zn konsantrasyonu 3.6-10.3 mg kg -1 arasında olduğu ve söz konusu saf hatların aynı koşulda ortalama Zn konsantrasyonunun ise 6.2 mg kg -1 olduğu saptanmıştır. Buna karşılık Zn nun verildiği durumda aynı değerler sırasıyla 7.6-24.1 ve 13.2 mg kg -1 olduğu belirlenmiştir. Çinko verilmeyen uygulamaya göre Zn uygulamasıyla biber saf hatlarının yeşil aksamındaki Zn konsantrasyonu iki kattan daha fazla artmıştır. Ancak bu artışa karşın Zn uygulamasıyla literatürde biberin optimum Zn beslenme düzeyi olan 25 mg kg -1 değerine dahi ulaşılamadığı gözlenmiştir. Bu da farklı biber hatlarında değişik Zn uygulama dozları arasındaki (en az 3-4 farklı Zn dozu) ilişkiyi tam ortaya koyabilecek yeni denemelere gereksinim olduğunu göstermektedir. Biber saf hatlarının farklı Zn uygulamaları altında yeşil aksamdaki Zn konsantrasyon değerleri dolmalık biber grubu saf hatları için Çizelge 4.6, yağlık biber grubu saf hatları için Çizelge 4.7, çarliston biber grubu saf hatları için Çizelge 4.8, sivri biber grubu saf hatları için Çizelge 4.9 ve süs biber grubu saf hatları için Çizelge 4.10 da gösterilmiştir. Biber gruplarının Zn noksanlığı altında yeşil aksamındaki Zn konsantrasyonu birbirlerinden önemli düzeyde farklılık göstermemesine karşılık en düşük ortalama konsantrasyona 5.2 mg kg -1 değeriyle dolmalık biber grubunun buna karşılık en yüksek ortalama konsantrasyona 6.8 mg kg -1 değeriyle yağlık biber grubunun sahip olduğu bulunmuştur (Şekil 4.2). Bu değerler arasında yer alan çarliston, sivri ve süs biber gruplarının yeşil aksamındaki ortalama Zn konsantrasyonu sırasıyla 6.5, 6.6 ve 5.8 mg kg -1 dır (Şekil 4.2). Çinkolu koşullarda ise en yüksek yeşil aksam Zn konsantrasyonu dolmalık biber grubunda görülmüştür. Söz konusu biber grubunun Zn lu durumda yeşil aksam konsantrasyonu 15.1 mg Zn kg -1 olduğu aynı değerin yağlık, çarliston, sivri ve süs biberi gruplarında ise sırasıyla 14.4, 12.5, 11.9 ve 11.8 mg kg -1 olduğu bulunmuştur (Şekil 4.2). 28

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN Çinko noksanlığı altında en düşük yeşil aksam Zn konsantrasyonuna sahip dolmalık biber grubunun Zn lu koşullarda en yüksek Zn konsantrasyonuna sahip olması dikkat çekicidir. Çinko verilmeyen uygulamaya göre Zn lu uygulamayla sağlanan konsantrasyon artışı yaklaşık 2.9 kat olmuştur. Aynı değerin yağlık biber grubu için 2.1, çarliston biber grubu için 1.9, sivri biber grubu için 1.8 ve süs biberi grubu için 2.1 olduğu saptanmıştır (Şekil 4.2). Bu sonuçlar dolmalık biber grubu saf hatlarının diğer gruplardaki saf hatlara kıyasla Zn alım kapasitelerinin genelde daha fazla olduğunu ortaya koymaktadır. Yeşil aksam Zn konsantrasyonu (mg kg -1 ) 18 15 12 9 6 1 ) 3 Zn0 Zn5 0 Dolmalık Yağlık Çarliston Sivri Süs Genel Biber grupları Şekil 4.2. Sera koşullarında test edilen 75 saf hattın Zn lu (Zn5) ve Zn suz (Zn0) koşullarda yeşil aksamdaki genel-ortalama Zn konsantrasyonu ile biber gruplarının aynı koşullarda yeşil aksamındaki Zn konsantrasyonu 29

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN Bu bulguya ilave olarak, Zn lu koşullarda dolmalık biber saf hatlarının kendi içlerindeki Zn absorpsiyon düzeyinin de birbirlerinden oldukça farklı olduğu da belirlenmiştir (Çizelge 4.6). Çinkosuz koşullarda her bir grupta yer alan saf hatlar içinde en düşük yeşil aksam Zn konsantrasyonu ile en yüksek Zn konsantrasyon değeri arasında oransal olarak oldukça yakın değerler elde edilmiştir. Söz konusu değer dolmalık, yağlık, çarliston, sivri ve süs biber grupları için sırasıyla 2.1, 1.9, 2.1, 2.1 ve 1.9 olduğu saptanmıştır. Buna karşılık Zn lu koşullarda ise aynı değerlerin sırasıyla 3.2, 1.8, 1.8, 2.3 ve 2.1 olduğu bulunmuştur. Dolmalık biber grubu dışındaki gruplarda Zn lu koşullarda en düşük ve en yüksek yeşil aksam Zn konsantrasyonu arasındaki oransal fark önemsiz iken bu oransal farkın dolmalık biber saf hatlarında ise oldukça önemli olduğu anlaşılmıştır. Bu bulgu, Zn lu koşullarda dolmalık biber saf hatların farklı Zn alım kinetiklerine sahip olduğuna işaret etmektedir. Çinko uygulaması bitkinin yeşil aksamdaki Zn konsantrasyonunu arttırdığı gibi yeşil aksam başına toplam Zn miktarını da arttırmıştır. Tüm saf hatların ortalama Zn miktarı Zn uygulanmadığı durumda 2.3 µg bitki -1 iken Zn lu durumda aynı değerin 27.6 olduğu bulunmuştur (Şekil 4.3). Çinkonun verildiği ve verilmediği her iki durumda da biber grupları içinde en yüksek Zn miktarına dolmalık biber grubunun sahip olduğu görülmüştür (Şekil 4.3). Çinkosuz koşulda dolmalık biber grubunun yeşil aksamındaki toplam Zn miktarı 2.92 µg bitki -1 buna karşılık süs biber grubunda aynı değerin 1.44 µg bitki -1 olduğu saptanmıştır. Bu Zn nun verilmediği durumda dolmalık biber grubunun süs biber grubundan yaklaşık 2 kattan daha fazla Zn alabildiğini ortaya koymaktadır. Bu bulgunun biber grupları içinde Zn noksanlığına en dayanıklı grubun dolmalık biber, en duyarlı grubun süs biberi olmasıyla uyumlu olması önemlidir. Nitekim biber gruplarının Zn etkinlik düzeyi ile Zn suz durumdaki bitkinin yeşil aksamdaki toplam Zn miktarı arasında % 5 düzeyinde (R 2 = 0.844*) önemli bir ilişki bulunmuştur (Şekil 4.4). Aynı ilişki Zn lu koşullarda da belirlenmiştir (R 2 = 0.964**). 30

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN 40 Zn0 Zn5 Yeşil aksam Zn miktarı (µg bitki -1 ) 30 20 10 0 Dolmalık Yağlık Çarliston Sivri Süs Genel Biber grupları Şekil 4.3. Sera koşullarında test edilen 75 biber saf hattın Zn lu (Zn5) ve Zn suz (Zn0) koşullarda yeşil aksamdaki genel-ortalama Zn miktarı ile farklı biber gruplarının aynı koşullarda yeşil aksamındaki Zn miktarı 3,5 Yeşil aksamda Zn miktarı (µg bitki -1 ) 3,0 2,5 2,0 1,5 1 ) R 2 = 0,844* 1,0 10 15 20 25 30 Zn-etkinlik düzeyi (%) Şekil 4.4. Sera koşullarında test edilen biber gruplarının Zn etkinlik düzeyleriyle yeşil aksamdaki Zn miktarı arasındaki ilişki 31

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN Bu sonuçlara karşılık, Zn uygulamasının yapılmadığı durumda bitkinin yeşil aksamındaki Zn konsantrasyonu ile biber gruplarının Zn etkinlikleri arasında herhangi bir ilişki belirlenmemiştir. Bu bulgular dışında biber gruplarının Zn noksanlığına karşı dayanıklılığında Zn uygulanmayan koşullardaki yeşil aksam kuru madde veriminin önemli bir parametre olduğu görülmüştür. Söz konusu koşuldaki bitki kuru madde verimi ile aynı grupların Zn etkinliği arasında oldukça önemli bir ilişki (R 2 = 0.986***) bulunmuştur (Şekil 4.5). Çinkolu koşullardaki verim düzeyinin de Zn etkinliğinde rolü olduğu (R 2 =0.798*) belirlenmiştir. Gruplar bazında Zn etkinliğiyle ilgili önemli parametrelerin saf hatların etkinliliğinde de önemli olduğu ve en belirgin etki eden parametrelerin saf hatların Zn nun uygulanmadığı durumdaki yeşil aksam kuru madde verimi (R 2 =0.193***) ile saf hatların yeşil aksam Zn miktarının (R 2 =0.440***) olduğu saptanmıştır. Biber hatlarının Zn noksanlığına karşı dayanıklılığında Zn suz durumda bitkilerin sahip olduğu noksanlık simptomlarının şiddetinin önemli bir parametre olabileceği anlaşılmıştır. Çinko noksanlığına karşı dayanıklılığı yüksek olan hatların Zn noksanlık simptomlarını ya göstermediği ya da çok hafif gösterdiği belirlenmiştir. Saf hatların sahip oldukları simptom derecesi ile Zn etkinliği arasında R 2 = 0.744 değeri ile gösterilen çok önemli bir ilişki (p<0.001) saptanmıştır. 32

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN 0,75 Zn'suz koşulda bitki kuru madde (gr bitki -1 ) R 2 = 0,986*** 0,6 0,45 0,3 0,15 1 ) 0 10 15 20 25 30 Zn-etkinlik düzeyi (%) Şekil 4.5. Sera koşullarında test edilen biber gruplarının Zn etkinlik düzeyleriyle Zn verilmeyen koşuldaki yeşil aksam kuru madde arasındaki ilişki 33

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN Şekil 4.6 Çinko etkinliği araştırılan saf hatların gözlemler sonucu almış oldukları skala değerleri. Denemede kullanılan 75 saf hattın gözlemler sonucu elde edilen noksanlık simptomlarına göre düzenlenen skala değerleri sonucundan da anlaşılacağı üzere biber hatlarının çinko noksanlığına çok hassas oldukları, araştırılan saf hatlarda dayanıklı bitki sayısının çok az olduğu görülmektedir. 34

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN Çizelge 4.6. Zn eksikliğine sahip bir toprakta yetiştirilen Zn lu (Zn5) ve Zn suz (Zn0) dolmalık biber saf hatlarının yeşil aksamındaki Zn konsantrasyonu ve bitki başına düşen Zn miktarı Zn Konsantrasyonu Zn Miktarı Saf hat Zn0 Zn5 Zn0 Zn5 (mg kg -1 ) (µg bitki -1 ) Alata15 5,48 ± 1,20 11,32 ± 0,79 4,10 ± 1,38 22,39 ± 3,16 Alata2 5,27 ± 0,87 18,42 ± 5,50 4,05 ± 1,01 39,74 ± 15,10 Alata10 4,58 ± 0,01 9,86 ± 0,79 3,25 ± 0,33 20,58 ± 3,02 Alata4 3,81 ± 0,57 15,31 ± 2,61 2,53 ± 0,57 28,36 ± 3,48 Alata13 5,66 ± 0,69 15,34 ± 2,63 3,60 ± 0,44 32,77 ± 2,18 Alata7 4,48 ± 0,71 13,93 ± 2,12 2,93 ± 1,25 30,73 ± 4,10 Alata11 5,36 ± 0,59 15,76 ± 3,56 3,38 ± 1,17 37,90 ± 7,63 Alata14 4,34 ± 0,64 24,14 ± 10,52 2,35 ± 1,11 54,03 ± 2,71 Alata8 7,34 ± 0,29 16,04 ± 2,56 2,70 ± 0,19 28,04 ± 1,49 Alata12 5,52 ± 0,98 15,08 ± 1,97 3,00 ± 0,54 44,16 ± 4,92 Alata1 5,11 ± 0,47 17,50 ± 0,07 2,37 ± 0,33 40,23 ± 8,00 Alata3 6,58 ± 0,20 12,27 ± 0,58 3,74 ± 1,14 40,35 ± 2,38 Alata6 3,57 ± 0,82 12,21 ± 3,46 1,77 ± 0,39 34,05 ± 3,93 Alata9 5,62 ± 0,01 22,37 ± 5,83 1,91 ± 0,00 44,78 ± 11,97 Alata5 4,84 ± 0,37 7,63 ± 0,01 2,06 ± 1,49 23,68 ± 2,99 Çizelge 4.7. Zn eksikliğine sahip bir toprakta yetiştirilen Zn lu (Zn5) ve Zn suz (Zn0) yağlık biber saf hatlarının yeşil aksamındaki Zn konsantrasyonu ve bitki başına düşen Zn miktarı Zn Konsantrasyonu Zn Miktarı Saf hat Zn0 Zn5 Zn0 Zn5 (mg kg -1 ) (µg bitki -1 ) Alata22 6,05 ± 0,96 13,15 ± 1,37 2,65 ± 0,52 24,55 ± 1,14 Alata23 5,70 ± 0,86 19,83 ± 5,79 2,17 ± 0,47 31,86 ± 4,94 Alata29 6,04 ± 1,19 13,09 ± 3,32 5,15 ± 1,51 52,52 ± 18,23 Alata27 7,16 ± 0,24 19,15 ± 2,71 2,74 ± 0,32 36,05 ± 15,24 Alata17 4,89 ± 1,43 13,11 ± 1,58 2,15 ± 0,17 28,21 ± 1,06 Alata28 5,82 ± 1,13 10,96 ± 2,40 2,14 ± 0,40 21,55 ± 4,07 Alata16 5,73 ± 1,81 13,01 ± 1,30 2,24 ± 0,76 26,52 ± 3,42 Alata20 5,75 ± 0,19 11,58 ± 4,26 1,93 ± 0,19 19,43 ± 2,17 Alata25 9,07 ± 1,93 16,98 ± 3,61 2,85 ± 0,84 29,40 ± 5,30 Alata19 8,72 ± 0,63 16,33 ± 1,69 2,35 ± 0,32 29,96 ± 3,86 Alata26 6,37 ± 0,28 15,50 ± 3,29 1,62 ± 0,15 28,09 ± 7,04 Alata21 5,76 ± 1,06 12,56 ± 4,00 1,31 ± 0,13 19,37 ± 5,04 Alata24 8,47 ± 0,76 13,67 ± 5,82 1,95 ± 0,04 23,66 ± 1,02 Alata18 7,39 ± 1,35 13,38 ± 3,68 1,31 ± 0,07 25,06 ± 7,56 Alata30 8,32 ± 0,66 13,97 ± 3,30 1,41 ± 0,27 27,17 ± 6,76 35

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN Çizelge 4.8. Zn eksikliğine sahip bir toprakta yetiştirilen Zn lu (Zn5) ve Zn suz (Zn0) çarliston biber saf hatlarının yeşil aksamındaki Zn konsantrasyonu ve bitki başına düşen Zn miktarı Zn Konsantrasyonu Zn Miktarı Saf hat Zn0 Zn5 Zn0 Zn5 (mg kg -1 ) (µg bitki -1 ) Alata35 8,47 ± 2,13 12,62 ± 2,06 5,28 ± 1,83 30,41 ± 5,97 Alata37 5,30 ± 0,79 11,43 ± 2,09 2,76 ± 0,25 25,27 ± 6,89 Alata33 4,61 ± 1,28 17,03 ± 4,10 2,75 ± 0,12 42,45 ± 8,41 Alata40 9,72 ± 2,18 15,89 ± 0,73 1,88 ± 0,19 11,04 ± 2,86 Alata32 5,68 ± 0,40 13,24 ± 0,37 2,90 ± 0,17 28,25 ± 7,01 Alata45 6,50 ± 0,95 9,54 ± 0,63 2,94 ± 0,01 23,62 ± 5,69 Alata44 5,83 ± 1,38 11,45 ± 0,47 2,53 ± 0,28 33,22 ± 10,32 Alata36 6,35 ± 1,67 13,74 ± 2,24 2,20 ± 0,30 26,50 ± 4,62 Alata43 7,57 ± 0,09 12,36 ± 1,68 3,08 ± 0,61 32,23 ± 4,82 Alata39 7,33 ± 0,19 9,87 ± 0,33 2,38 ± 0,11 24,02 ± 1,60 Alata41 5,60 ± 1,16 11,06 ± 0,78 1,69 ± 0,43 23,98 ± 6,40 Alata31 5,40 ± 0,54 9,73 ± 3,59 1,68 ± 0,62 20,81 ± 0,15 Alata38 5,22 ± 1,50 14,79 ± 3,84 1,09 ± 0,60 26,24 ± 8,43 Alata34 4,97 ± 0,44 14,12 ± 3,47 1,59 ± 0,47 34,08 ± 9,22 Alata42 8,61 ± 1,22 10,79 ± 3,23 1,83 ± 1,16 22,04 ± 1,10 Çizelge 4.9. Zn eksikliğine sahip bir toprakta yetiştirilen Zn lu (Zn5) ve Zn suz (Zn0) sivri biber saf hatlarının yeşil aksamındaki Zn konsantrasyonu ve bitki başına düşen Zn miktarı Zn Konsantrasyonu Zn Miktarı Saf hat Zn0 Zn5 Zn0 Zn5 (mg kg -1 ) (µg bitki -1 ) Alata57 5,14 ± 0,45 18,89 ± 3,47 2,47 ± 0,48 18,72 ± 2,98 Alata50 7,02 ± 2,03 11,81 ± 2,83 4,52 ± 0,27 31,86 ± 1,47 Alata46 5,85 ± 0,39 8,37 ± 0,23 2,39 ± 0,60 17,58 ± 1,67 Alata54 5,98 ± 0,11 10,78 ± 1,71 2,25 ± 0,68 20,41 ± 1,94 Alata58 7,02 ± 0,65 12,16 ± 1,70 2,19 ± 0,15 18,44 ± 2,02 Alata56 5,02 ± 0,65 11,86 ± 0,43 2,01 ± 0,31 24,07 ± 0,91 Alata47 5,49 ± 0,22 11,33 ± 0,85 2,33 ± 0,36 26,64 ± 2,53 Alata59 9,87 ± 1,96 11,36 ± 3,88 3,06 ± 0,61 22,89 ± 2,60 Alata51 7,10 ± 0,79 10,98 ± 0,69 2,11 ± 0,02 23,68 ± 7,39 Alata49 7,04 ± 3,73 10,72 ± 4,11 2,30 ± 1,03 25,58 ± 7,35 Alata55 4,99 ± 1,79 12,83 ± 0,24 1,53 ± 0,04 30,96 ± 3,92 Alata48 7,66 ± 2,79 10,87 ± 1,68 2,05 ± 0,10 27,73 ± 7,14 Alata60 6,00 ± 0,06 11,66 ± 0,69 1,18 ± 0,18 21,12 ± 9,02 Alata52 10,28 ± 1,24 11,69 ± 1,38 2,22 ± 0,80 25,05 ± 4,21 Alata53 4,89 ± 0,05 13,61 ± 0,39 1,23 ± 0,48 40,79 ± 10,46 36

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN Çizelge 4.10. Zn eksikliğine sahip bir toprakta yetiştirilen Zn lu (Zn5) ve Zn suz (Zn0) süs biber saf hatlarının yeşil aksamındaki Zn konsantrasyonu ve bitki başına düşen Zn miktarı Zn Konsantrasyonu Zn Miktarı Saf hat Zn0 Zn5 Zn0 Zn5 (mg kg -1 ) (µg bitki -1 ) Alata67 4,24 ± 0,88 11,14 ± 2,35 2,35 ± 0,73 24,03 ± 6,36 Alata64 5,13 ± 0,05 13,50 ± 5,66 2,19 ± 0,34 27,08 ± 8,73 Alata63 8,07 ± 1,22 13,03 ± 2,79 2,09 ± 0,60 19,65 ± 3,70 Alata65 5,07 ± 1,32 12,53 ± 4,42 1,97 ± 0,44 31,41 ± 14,46 Alata69 4,90 ± 0,31 9,71 ± 1,87 1,22 ± 0,12 17,98 ± 6,05 Alata73 4,96 ± 1,27 12,78 ± 2,92 1,33 ± 0,20 25,58 ± 1,64 Alata74 6,40 ± 1,62 13,19 ± 0,86 1,40 ± 0,34 21,81 ± 5,62 Alata66 5,21 ± 0,46 16,03 ± 5,86 1,28 ± 0,46 30,63 ± 8,60 Alata62 5,45 ± 1,00 7,78 ± 0,82 1,29 ± 0,29 17,15 ± 0,90 Alata70 7,28 ± 1,62 10,71 ± 3,25 1,49 ± 0,40 21,88 ± 3,59 Alata68 4,86 ± 0,34 9,16 ± 2,21 1,04 ± 0,17 20,02 ± 9,11 Alata72 6,18 ± 0,07 12,25 ± 2,62 0,96 ± 0,05 20,27 ± 4,17 Alata71 5,84 ± 0,69 12,94 ± 2,75 0,81 ± 0,19 19,70 ± 1,95 Alata61 7,06 ± 1,26 11,49 ± 0,55 1,20 ± 0,28 22,66 ± 6,93 Alata75 6,02 ± 2,35 11,02 ± 1,08 1,03 ± 0,53 25,81 ± 4,81 37

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN 4.2. Tartışma Farklı Zn uygulamaları altında (0 ve 5 mg Zn kg -1 ) 65 gün yetiştirilen 75 biber saf hatlarının Zn ya tepkisi farklı olmuştur. Çinko eksikliğinde saf hatlarda simptomların ortaya çıkış zamanı ve şiddeti birbirinden farklı olmuştur. Bitkilerde Zn eksikliği belirtileri, öncelikle bitki büyümesinde gerileme (Resim 4.2) boğumlar arasında daralma (Resim 4.3) ve yaprak büyüklüğündeki azalmayla (Resim 4.4) devam edip, genç yapraklarda damarlar arasında sarı lekeler ortaya çıkmasıyla son bulmuştur (Resim 4.5). Beslenme ortamındaki Zn yetersizliği devam ettiği durumda aynı bitkilerde kloroz görüntüsü nekrotik lekelere dönüşebildiği görülmüştür. Benzer bulgular biber bitkisi gibi çift çenekli olan yonca bitkisinin Zn noksanlığına karşı verdiği tepkide de belirlenmiştir. Örneğin, Grewal ve Williams (1999) farklı Zn (2 mg kg -1 ve 0 mg kg -1 ) uygulamalarına karşı 13 yonca (Medicago sativa L.) genotipinin tepkisi saksı denemesiyle test etmişlerdir. Söz konusu çalışmada bitkiler dört hafta boyunca Zn ca fakir silisli kumlu bir toprakta yetiştirilmiştir. Çinko uygulamasının yapılmadığı ortamda bitkide damarlar arası sararma, yaprak ayasında sarımsı-beyazımsı nekrotik lekeler, yaprak kenarında kurumalar, küçük yapraklar ve büyümede belirgin azalmalar gibi tipik Zn noksanlık belirtileri görülmüştür. Çinko noksanlık simptomlarının şiddeti düşük veya hafif olan hatlarda, Zn noksanlığındaki verimin Zn lu koşullardaki verime oranlanmasıyla elde edilen Zn etkinlik değerinin de genelde yüksek olduğu saptanmıştır. Çinkonun verilmediği durumda herhangi bir simptomolojik noksanlık belirtisi göstermeyen Alata57 hattının Zn etkinliğinin % 48.1 (Çizelge 4.4) iken aynı değer şiddetli Zn noksanlık belirtilerine sahip olan Alata53 saf hattı için % 8.9 (Çizelge 4.4) olduğu belirlenmiştir. Saf hatların etkinlik değeriyle Zn noksanlık simptomlarının arasında p<0.001 düzeyinde önemli bir ilişki elde edilmiştir. Bu da simptomolojik Zn noksanlık şiddetinin dayanıklılıkta önemli bir parametre olabileceğini göstermektedir. Nitekim, farklı Zn uygulamaları altında ekmeklik ve makarnalık buğdaylarda Zn noksanlık simptomlarının şiddetinin Zn etkinliğini tahminde iyi bir parametre olduğu bildirilmiştir (Genç ve ark., 2006). 38

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN Saf hatların Zn noksanlığına karşı dayanıklılığında Zn nun verilmediği koşullardaki kuru madde veriminin de güvenilir bir parametre olduğu anlaşılmıştır. Örneğin aynı koşullardaki biber gruplarının yeşil aksam kuru madde verimi ile Zn etkinliği arasında oldukça önemli bir ilişki (R 2 = 0.986***) bulunmuştur (Şekil 4.5). Benzer sonuçlar sera koşullarında ekmeklik buğday genotipleriyle yürütülen denemede de elde edilmiştir. Söz konusu denemede Zn nun toprağa ilavesinin yapılmadığı saksılardaki bitkilerin kuru madde verimiyle aynı genotiplerin Zn etkinliği arasında önemli bir ilişki görülmüştür (Torun ve ark., 2000). Sera koşullarında yürütülen denemede toplam 75 biber hattının Zn etkinlik değerlerinin % 7.1 ile 48.1 arasında değiştiği ve bu hatların ortalama Zn etkinliğinin % 18.1 olduğu bulunmuştur (Şekil 4.1). Biber grupları içerisinde en yüksek Zn değerine dolmalık biber grubunun (% 24.4) bunu sırasıyla çarliston (% 17.7), yağlık (% 17.5), sivri (% 16.7) ve süs biber gruplarının (% 13.1) takip ettiği saptanmıştır (Şekil 4.1). Çinko noksanlığına karşı dayanıklılık bu şekilde farklı çıkması sürpriz bir sonuç değildir. Bilinmektedir ki bitki türlerinin Zn noksanlığına karşı dayanıklılıkları birbirinden farklıdır. Örneğin Çakmak ve ark. (1997) yürüttükleri çalışmada, çavdarın Zn etkinlik değerinin % 99, tiritikalenin % 74, ekmeklik buğdayın % 59 ve makarnalık buğdayın ise % 25 olduğu belirlenmiştir. Yalnızca farklı türler değil aynı zamanda aynı türün genotipleri içinde de Zn noksanlığına karşı farklılıkların olduğu bildirilmiştir. Mutlak kışlık 164 ekmeklik buğday genotipinin Zn etkinliğinin 0.33-0.77 arasında değiştiği bulunmuştur (Torun ve ark., 2000). Bu çalışmada ise sivri biber grubunda yer alan hatların Zn etkinliğinin 0.09-0.48 arasında değiştiği saptanmıştır (Çizelge 4.4). Bu da sivri biber hatlarında Zn noksanlığına karşı en dayanıklı saf hat ile en duyarlı saf hattın Zn etkinlik düzeyi arasında yaklaşık 5.4 katlık farkın olduğunu göstermektedir. Biberde Zn noksanlığına karşı gruplar ve aynı grup içindeki genotiplerin farklı tepki vermesi sıcaklık stresine karşı yapılan çalışmalarda da görülmüştür. Beş farklı biber grubundan yedi genotiple yapılan denemede genotiplerin yüksek sıcaklığa farklı duyarlılık gösterdiği bulunmuştur. Yüksek sıcaklığa genotiplerden bir tanesinin dayanıklı (Meksika orijinli), iki tanesinin orta dayanıklı (Arjantin ve Guatemala orijinli) ve dört tanesinin de duyarlı (Çin, Güney Kore ve Guatemala 39

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN orijinli) olduğu saptanmıştır (Reddy ve Kakani, 2007). Biberde benzer varyasyonlar tuz stresine karşı da elde edilmiştir (Aktaş ve ark., 2006). Bir başka çalışmada, sekiz biber genotipinin mikorizal kolonizasyona bağımlılıkta geniş bir varyasyonunun olduğu belirlenmiştir (Şensoy ve ark., 2007). Yapılan çalışmalardan elde edilen sonuçlar, biber gruplarının ve/veya genotiplerinin biyotik ve abiyotik stres faktörlerine karşı farklı duyarlılıklarının olduğunu ortaya koymaktadır. Çakmak ve ark. (1997) ve Torun ve ark. (2000) tarafından yürütülen çalışmalarda tahıl türlerinin ve çeşitlerinin Zn noksanlığına karşı dayanıklılıkta bitkinin yeşil aksamdaki Zn konsantrasyonun önemli olmadığı buna karşılık bitkinin toplam Zn miktarının önemli olduğu saptanmıştır. Benzer bulgular biber gruplarıyla yapılan çalışmada da elde edilmiştir. Biber gruplarının Zn noksanlığı altında yeşil aksamındaki Zn konsantrasyonunun 5.2-6.8 mg kg -1 arasında değiştiği (Şekil 4.2) ve en düşük Zn konsantrasyon değeriyle en yüksek konsantrasyon değerine sahip grup arasında % 30 luk bir fark belirlenmiştir. Oysa aynı değerin Zn miktarı için % 102 olduğu görülmüştür. Biber grupların Zn etkinliği ile yeşil aksamda sahip oldukları toplam Zn miktarı arasında p<0.05 düzeyinde önemli bir ilişki bulunmuştur. Bu şekilde bir ilişkinin elde edilmiş olması hatların beslenme ortamından daha çok Zn almalarıyla ilişki olduğu tahmin edilmektedir. Biber saf hatlarıyla yapılan çalışmada dolmalık biberin yeşil aksamında bitki başına 2.92 µg Zn bulunurken süs biberde aynı değerin 1.44 µg olduğu ve sonuçta dolmalık biberin süs biberden yaklaşık 2 kat daha fazla Zn aldığı belirlenmiştir. Genç ve ark. (2006) tarafından gerçekleştirilen bir çalışmada, vegatatif büyüme döneminin başlarında ekmeklik ve makarnalık buğdayda, tüm bitkide Zn etkinliğindeki değişik mekanizmaların katkısını belirlemek için sera ve su kültüründe denemeler gerçekleştirilmiştir. Söz konusu denemede, toprağa 0, 0.05, 0.1 ve 1.0 mg kg -1 Zn ve besin çözeltisine ise Zn uygulanmamıştır. Çalışmada Zn noksanlık simptomları, kuru madde verimi, Zn alımı, yeşil aksam ve kök arasında Zn dağılımı, köklerde ve yeşil aksamda Zn nun kullanımı ve tohumdan büyüme yerlerine Zn nun taşınımı saptanmıştır. İncelenen parametreler açısından önemli genotipsel farklılıkların olduğu ve uygulanan Zn ya karşı da farklı tepkilerin olduğu görülmüştür. Bu çalışmadan elde edilen sonuçlara göre, Zn etkinliğinde birçok mekanizmanın 40

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN etkisinin olmasına karşılık, Zn alımının temel mekanizma olduğu ve bunun da yeşil aksamın fizyolojik etkinliğiyle değiştiği belirtilmiştir. Ancak literatürde çeşitlerin Zn etkinliğiyle Zn alımı arasında ilişkiyi ortaya koyan çalışmalarda elde edilen bulgularda birçok çelişki bulunmuştur. Örneğin Rengel ve Graham (1995a) Zn alım oranı ve kuru madde verimi arasında korelasyon bulamamışlardır. Çakmak ve ark. (1997) farklı koşullar altında yetiştirilen Türkiye orijinli tahıl türlerinde benzer bulgular elde etmişler ve genotipler arasındaki farklı Zn etkinliğinin açıklanmasında bitki dokusundaki Zn nun güvenilir bir parametre olmadığını saptamışlardır. Bir başka çalışmada, Erenoğlu ve ark. (1999) çavdar ve buğdayın Zn alımını karşılaştırmışlar ve her iki türde Zn noksanlığının Zn alımını teşvik ettiğini bulmuşlardır. Aynı çalışmada ekmeklik buğdaylar arasında Zn etkinliğiyle Zn alım oranı arasında pozitif bir ilişkinin olmadığı belirlenmiştir. Diğer bir çalışmada, (Rengel ve Wheal, 1997) ekmeklik buğday çeşitlerinin Zn alım kinetiklerini saptamışlar ve Zn etkin çeşitlerin daha yüksek net alım oranına (I max ) sahip olduğunu, fakat, benzer K m değerine sahip olduğunu bulmuşlardır. Çinkosuz koşullarda her bir grupta yer alan saf hatlar içinde en düşük yeşil aksam Zn konsantrasyonu ile en yüksek Zn konsantrasyon değeri arasında oransal olarak oldukça yakın (2.1, 1.9, 2.1, 2.1 ve 1.9 sırasıyla dolmalık, yağlık, çarliston, sivri ve süs biberi) değerler elde edilmiştir. Buna karşılık Zn lu koşullarda ise aynı değerlerin sırasıyla 3.2, 1.8, 1.8, 2.3 ve 2.1 olduğu bulunmuştur. Dolmalık biber grubu dışındaki gruplarda Zn lu koşullarda en düşük ve en yüksek yeşil aksam Zn konsantrasyonu arasındaki oransal fark önemsiz iken bu oransal farkın dolmalık biber saf hatlarında ise oldukça önemli olduğu anlaşılmıştır. Bu bulgu, Zn lu koşullarda dolmalık biber saf hatların farklı Zn alım kinetiklerine sahip olduğuna işaret etmektedir. Buğdayda yapılan çalışmalarda ise Zn noksanlığına duyarlı ve dayanıklı genotiplerde, Hacısalihoğlu ve ark. (2001) yüksek ve düşük Zn konsantrasyon ortamında iki ayrı Zn taşınım sisteminin olduğunu göstermişlerdir. Aynı çalışmada, düşük Zn konsantrasyonuna sahip topraklarda yetiştirilen bitkilerde baskın Zn alım sisteminin yüksek afiniteli alım sistemi olduğu belirlenmiştir. Belki de Zn nun düşük olduğu koşullarda buğdayda olduğu gibi dolmalık biber hatlarında da yüksek afiniteli Zn alım sistemi olduğu düşünülebilir. Buna karşılık Zn lu 41

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN ortamlarda ise buğdaydan farklı olarak biber hatlarının Zn alım oranları veya kullanım düzeyi farklı olabilir. Bu düşünceyi destekler bir bulgu bu çalışmada, biber gruplarının Zn etkinlik değeriyle Zn lu koşullardaki yeşil aksamdaki Zn miktarı arasında R 2 = 0.964** değeriyle gösterilen önemli bir ilişki saptanmış olmasıdır. Bu şekilde bir ilişkinin gerçekleşmiş olması saf hatlar tarafından alınan Zn nun yeşil aksama taşınma düzeyinin farklılığından da kaynaklanmış olabilir. Kökten yeşil aksama Zn taşınma düzeyi etkinlikte önemli bir parametre olarak değerlendirilmektedir (Genç ve ark., 2006). Örneğin Zn noksanlığına dayanıklı T- 1587 ve CTS 11308 nohut hatları, absorbe ettiği toplam Zn nun % 70 inden daha fazlasını yeşil aksama taşıdığı bulunmuştur. Nohut çeşitlerinde Zn etkinliğinin olasılıkla daha fazla Zn alımıyla ve daha çok yeşil aksama Zn taşınımıyla ilişki olduğu düşünülmüştür (Khan ve ark., 1998). Yoncada gerçekleştirilen bir çalışmada ise Zn noksanlığında duyarlı genotiplerde bitkideki toplam Zn nun yeşil aksamdaki Zn oranı % 33-37 aynı değerin kökte % 63-67 arasında olduğu saptanmıştır. Buna karşılık dayanıklı genotiplerde aynı oranların yaklaşık % 50-50 olduğu bulunmuştur. Bu da Zn etkin genotiplerin yeşil aksama daha fazla Zn taşıdığını ortaya koymaktadır (Grewal ve Williams, 1999). Gao ve ark. (2005) tarafından çeltikle yapılan bir deneme sonucunda elde edilen verilerden gerçekleştirilen çoklu regresyon analizlerine göre, Zn etkinliğinde değişimin % 53 ünün Zn alımından ve Zn nun taşınmasından kaynaklandığı saptanmıştır. Bu bulgulara karşılık buğdayda Zn etkinliğiyle Zn taşınımı arasında bir ilişki bulunamamıştır (Hacısalihoğlu ve ark., 2003). Hacısalihoğlu ve ark. (2003) aynı çalışmada total ve suda çözünür Zn konsantrasyonuyla Zn etkiliği arasında da bir ilişki görülmediğini bildirmişlerdir. Benzer bir bulgu bu çalışmada da elde edilmiş ve biber grupları içinde en düşük ortalama Zn konsantrasyonuna sahip (5.2 mg kg -1 ) dolmalık biberin Zn noksanlığına karşı en dayanıklı biber grubu olduğu görülmüştür. Bu da akla, dolmalık biber saf hatlarının diğer gruplardan farklı olarak bitki dokusunda daha etkin bir Zn kullanım etkinliğine mi sahip olduğu sorusunu getiriyor. Gerçekte literatürde Zn noksanlığına dayanıklı genotiplerin daha yüksek bir içsel Zn kullanım etkinliğine sahip olduğu bildirilmiştir. Çinkoya gereksinim duyan enzimler Cu/Zn super oksit dismutaz 42

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN (SOD) ve karbonik anhidraz aktivitesiyle Zn etkinliği arasında bir ilişki bulunmuştur. Besin çözeltisinde yapılan bir çalışmada Zn etkin Kırgız ve orta düzeyde etkin Dağdaş ın, duyarlı BDME10 a göre, Cu/Zn SOD ve karbonik anhidraz enzim aktivelerinin daha yüksek olduğu görülmüştür. Bu sonuçlar, Zn etkin çeşitlerin Zn noksanlığı altında Zn ya bağlı enzimlerin fonksiyonlarını devam ettirme yeteneğiyle ilişki olduğunu ve böylece buğdayda biyokimyasal Zn kullanımının Zn etkinliğinde önemli bir parametre olarak kabul edilebileceğini göstermiştir (Hacısalihoğlu ve ark., 2003). Çinko etkinliğinin içsel Zn kullanımıyla ilişkili olduğu (Hacısalihoğlu ve ark., 2003, 2004) buna karşılık Zn etkinliğinde kökler tarafından Zn alımının fazla olmasının (Graham ve Rengel 1993; Çakmak ve ark., 1998; Erenoğlu ve ark., 1999; Wissuwa ve ark., 2006) daha önemli olduğunu belirten çalışmalar literatürde yer almıştır. Belki de bu çalışmada biber genotiplerinin Zn noksanlığına karşı farklı dayanıklılıklar göstermesi (yaklaşık % 7-48) kök aktivitesi ve morfolojisinden kaynaklanmış olabilir. Son zamanlarda yapılan çalışmalarda, buğdayda (Genç ve ark., 2006) ve çeltikte (Gao ve ark., 2005) Zn etkinliğinde bir çok parametre içinde Zn alımının belirleyici bir rolünün olabileceği bildirilmiştir. Bununla birlikte kökün morfolojik özeliklerinin bitki büyümesinde ve Zn alımı üzerine etkisini gösterir çalışmalara literatürde daha az önem verilmiştir. Dong ve ark. (1995) Zn etkin ekmeklik buğdayın, daha az etkin olan bir ekmeklik buğday ve Zn ya duyarlı bir makarnalık buğdaya göre daha uzun ve ince köklere sahip olduğunu saptamışlardır. Bunun da dayanıklı bitkinin köklerinin difüzyonla hareket eden Zn yu topraktan daha fazla sömürmesiyle ilişkili olduğu düşünülmüştür (Rengel ve Graham 1995a, b). Son zamanlarda yapılan bir çalışmada çeltikte kök yüzeyinin Zn alımındaki farklılığın % 32 sinden sorumlu olduğu bulunmuştur (Gao ve ark., 2005). Bitki büyümesinde ve Zn alımında kökün morfolojik özellikle kök tüylerinin önemini ortaya koymak amacıyla bir çalışma yapılmıştır. Yabani tip arpa (Hordeum vulgare) Pallas ve onun ince köklü tüysüz mutantı brb, toprakta ve su kültüründe farklı Zn uygulamalarında yetiştirilmiştir. Kökün morfolojik özellikleri (kök uzunluğu, çapı ve yüzey alanı) WinRHIZOPro Image Analysis Sisytem tekniği kullanılarak belirlenmiştir. Toprak kültüründe Zn nun verilmediği durumda, Pallas, 43

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN brb ye göre daha fazla yeşil aksam kuru madde verimine, yeşil aksam Zn konsantrasyonuna, yeşil aksamdaki toplam Zn miktarına ve birim cm 2 kök uzunluğu başına daha fazla Zn alımına sahip olduğu belirlenmiştir. Hem Pallas hem de brb, Zn noksanlığında daha uzun köke sahip olmuşlardır. Bitki kökündeki kök tüylerinin oluşumunun bitkinin Zn beslenmesiyle ilişkili olmadığı görülmüştür. Su kültüründe ise çalışılan parametreler açısından genotipsel farklılıklar ölçülememiştir. Çalışmada toprak kültüründe Pallas ın brb den daha iyi büyümesi ve daha çok Zn alması Pallas taki diğer morfolojik özelliklerden çok kök tüylerinin daha büyük kök yüzey alanı yaratmasıyla ilişki olabileceği vurgulanmıştır (Genç ve ark., 2007). Biber hatlarının Zn noksanlığına karşı geniş bir varyasyon göstermesinin nedenlerinden biri bu hatların tohumdaki Zn nun miktarının yüksek veya düşük olmasıyla da ilişkili olabilir. Literatürde tahılların büyümesinde ve veriminde bitki filizinin gücü oldukça önemli bir faktör olduğu bildirilmiştir. Düşük düzeyde Zn ya sahip topraklarda yüksek tane Zn miktarı filizin daha gür veya güçlü olmasına yol açtığı saptanmıştır (Rengel ve Graham 1995b; Yılmaz ve ark., 1998). Genotiplerin tohumdaki Zn yu etkin bir şekilde kullanma yeteneği, tohumdan Zn nun büyüme yerlerine taşınma düzeyi ile yakın ilişkilidir. Diploid, tetraploid ve hekzaploid buğdayların karşılaştırıldığı çalışmada, yabani tetraploid buğdaylar düşük Zn etkinliğine sahip olmasına karşılık, yüksek Zn miktarına sahip olduğu bulunmuştur. Bunun ya tohumdan Zn nun taşınımının sınırlı olmasına ya da yüksek Zn içeren tohumun Zn alımı gibi, Zn etkinliğinde önemli bitkinin diğer özelliklerini açığa çıkmasını engellemiş veya geriletmiş olmasıyla açıklanabilir (Çakmak ve ark., 1999). Moussavi-Nik ve ark. (1997) ekmeklik buğdayda Zn etkin çeşitle olmayan çeşit arasında tohumdaki Zn nun yeşil aksama ve köke taşınması arasında önemli bir fark olmadığını ve tohumdan Zn nun taşınımının Zn etkinliğinde önemli bir parametre olmadığını belirlemişlerdir. Literatür çalışmalarından Zn noksanlığına bitkinin tepkisi oldukça karmaşık olduğu anlaşılmıştır. Bu karmaşıklığı azaltmak bitki morfolojisinde ve gelişiminde etkili olan parametrelerin moleküler düzeydeki farklılıkların bilinmesiyle olasıdır (Graham ve Rengel 1993). Rengel, (1999) tarafından Zn etkinliğiyle ilgili bir çok mekanizma tartışılmıştır. Çok sayıda mekanizmanın olduğu ve bu mekanizmaların 44

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN Zn alımı, kökten yeşil aksama Zn taşınımı, Zn nun içsel kullanım etkinliği ve dane verimi alınan yerlerde taneye taşınma düzeyinin Zn etkinliğiyle ilişkili olduğu belirtilmiştir. Bu ilişkilerin açığa kavuşturulmasında genotip seçiminin çok önemli olduğu görülmektedir. Literatürde Zn noksanlığına karşı dayanıklılık ve bu dayanıklılıkların mekanizmasını belirlemek için daha çok tahıllar üzerinde çalışılmıştır Daha önceki çalışmaların bazılarında iki-üç ekmeklik buğday genotipi kullanılmış veya hekzaploid buğdayla tetraploid buğday (makarnalık) karşılaştırılmıştır (Çakmak ve ark., 1997b; Hacısalihoğlu ve ark., 2003; Rengel ve Graham, 1996). Ekmeklik buğdaylarla makarnalık buğdayların karşılaştırılarak Zn etkinlik mekanizmalarının belirlenmesinde bir takım sorunlar bulunmaktadır. Çinko etkinliği spesifik olarak D- genomuyla ilişkili olmamasına karşın, makarnalık buğdayın ekmeklik buğdaydan genetik olarak Zn noksanlığına daha duyarlı olduğu saptanmıştır (Çakmak ve ark., 1996a,b; Graham ve ark., 1992). Benzer şekilde, tek bir etkin ve tek etkin olmayan bir genotip kullanılarak, yapılan çalışmalarda etkinlik gruplandırılmalarında olası genotipik varyasyonu dikkate almamak gerekir. Diğer çalışmalarda çok sayıda genotip kullanılmasına karşılık bir veya iki parametre değerlendirerek etkinlik mekanizması açıklanmaya çalışılmıştır (Genç ve ark., 2002; Quijano-Guerta ve ark., 2002; Rengel ve Graham 1995a). Çinko etkinliğinde ekmeklik ve makarnalık buğdaylar arasında etkinlikteki rol oynayan mekanizmaları anlamak yanında, ekmeklikler içindeki etkinlik farklılığını anlamak için Zn alımları, kökten yeşil aksama Zn taşınımı ve fizyolojik etkinlikleri farklı olan genotiplerle çalışmak bir zorunluluktur. Bu kritikler göz önünde bulundurulduğunda 75 biber saf hattıyla yapılan çalışmadan elde edilen sonuçların ne kadar anlamlı olduğu açıktır. Biberin Zn noksanlığına karşı dayanıklılığını açıklayabilen ve Zn uygulamasıyla biberin diğer stres faktörlerine olan tepkisini belirleyen yeni çalışmalara gereksim olduğu görülmektedir. Örneğin biberde Zn uygulamalarının reaktif oksijen türlerinin çoğalmasını ve NAD(P)H oksidaz aktivitesini engellediği saptanmıştır. Bu katyonların tuzlu koşullarda oluşan reaktif oksijen türlerinin bitki üzerindeki olumsuz etkisini azaltabileceği konusunda görüş belirtilmektedir (Aktaş ve ark., 2005). Çinko 45

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Mirhan EKEN temel bir besin elementidir ve hücre bölünmesi, nükleik asit metabolizması ve protein senteziyle ilgili 300 den fazla enzim ve proteinde görev alır (Marschner, 1995). Bitkilerde Zn ya gereksinim duyan bir çok enzim bilinmektedir. Cu/Zn SOD enzimi aktif oksijen türevleri tarafından bitkiyi oksidatif zararlanmaya karşı korumada önemli rol oynar (Çakmak, 2000). Çinko hem gen ekspresyonunda hem de protein sentezinde görev aldığı için, Zn noksanlık stresinde bir çok anti-oksidatif enzimin aktivitesinin azalabildiği ve sonuçta oksidatif zararlanmanın membran lipidlerini, proteinleri, klorofili ve nükleik asidi parçalayabileceği bildirilmiştir (Çakmak, 2000). 46

5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Mirhan EKEN 5. SONUÇLAR ve ÖNERİLER Farklı Biber (Capsicum annuum L.) tiplerinde Çinko (Zn) Etkinliğinin Belirlenmesi başlıklı tez çalışmasında özet olarak aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir. Çinko eksikliğinde saf hatlarda simptomların ortaya çıkış zamanı ve şiddeti birbirinden farklı olmuştur. Simptomolojik gözlemler neticesinde bitkilerde Zn eksikliği belirtileri, öncelikle bitki büyümesinde gerileme, boğumlar arasında daralma ve yaprak büyüklüğündeki azalmayla devam edip, genç yapraklarda damarlar arasında sarı lekeler ortaya çıkmasıyla son bulmuştur. Çinko noksanlığı altındaki tüm saf hatların ortalama kuru madde veriminin 0.39 gr bitki -1 olduğu aynı değerin Zn lu koşullarda 2.15 gr bitki -1 olduğu saptanmıştır. Kontrol uygulamasına göre Zn ile sağlanan kuru madde verim artışının ortalama % 452 olduğu bulunmuştur. Aynı değerin dolmalık, yağlık, çarliston, sivri ve süs biber grupları için sırasıyla % 309, % 473, % 464, % 496 ve % 662 olduğu belirlenmiştir. Çinko uygulamasıyla sağlanan yeşil aksam kuru madde artışları saf hatlar arasında da farklı olmuş ve kontrol uygulamasına göre Zn ile sağlanan yeşil aksam kuru madde artışı en düşük % 107 ile Alata57 saf hattıyla, en yüksek artışa ise % 1300 ile Alata75 saf hattı sahip olmuştur. Bu çalışmada test edilen tüm saf hatların Zn etkinlik değerlerinin % 7.1 ile 48.1 arasında değiştiği belirlenmiş ve saf hatların ortalama Zn etkinliğinin % 18.1 olduğu bulunmuştur. Bu ortalama değerden daha büyük Zn etkinliğine yalnızca dolmalık biber grubun % 24.4 değeri ile sahip olduğunu ve bunu sırasıyla çarliston (% 17.7), yağlık (% 17.5), sivri (% 16.7) ve süs biber tiplerinin (% 13.1) takip ettiği saptanmıştır. Çinko verilmeyen durumda test edilen 75 biber saf hattın yeşil aksamındaki ortalama Zn konsantrasyonunun 6.2 mg kg -1 olduğu saptanmıştır. Buna karşılık Zn nun verildiği durumda aynı değerin 47

5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Mirhan EKEN ortalama 13.2 mg kg -1 olduğu belirlenmiştir. Çinko uygulaması benzer artışlara yeşil aksam başına toplam Zn miktarında da neden olmuştur. Tüm saf hatların ortalama Zn miktarı Zn uygulanmadığı durumda 2.3 µg bitki -1 iken Zn lu durumda aynı değerin 27.6 olduğu bulunmuştur. Bitkinin Zn suz durumdaki yeşil aksamındaki Zn konsantrasyonuyla biber tiplerinin Zn etkinlikleri arasında herhangi bir ilişki belirlenmesine karşılık biber tiplerinin aynı durumdaki yeşil aksamdaki toplam Zn miktarı (içereği) ile Zn etkinlik düzeyi arasında % 5 düzeyinde (R 2 = 0.844*) önemli bir ilişki belirlenmiştir. Aynı ilişki Zn lu koşullarda (R 2 = 0.964**) da saptanmıştır. Bu bulgular dışında biber tiplerinin Zn noksanlığına karşı dayanıklılığında Zn uygulanmayan koşullardaki yeşil aksam kuru madde veriminin (R 2 = 0.986***) ve saf hatların sahip oldukları simptom derecesinin de (R 2 = 0.744***) önemli olduğu bulunmuştur. Elde edilen sonuçlardan ve literatür bilgilerinden aşağıdaki önerileri sıralayabiliriz. Biber tiplerinin ve/veya hatlarının Zn noksanlığına oldukça duyarlı olduğu saptanmıştır. Bu nedenle biber yetiştiriciliğinde Zn beslenmesine ve gübrelenmesine özel önem verilmelidir. Sera koşullarında Zn uygulamasıyla biber saf hatlarının ortalama yeşil aksam Zn konsantrasyonu önemli oranda artmasına (6.2 mg kg -1 dan 13.2 mg Zn kg -1 a) karşılık, bunun biber için optimum düzey olan 25 mg Zn kg -1 değerinden çok düşük olduğu görülmüştür. Bu noktadan hareketle bu çalışmada toprağa uygulanan 5 mg Zn kg -1 dozundan daha yüksek dozları da içeren denemelerde farklı Zn dozlarında biber tiplerinin veya hatlarının test edilmesi gerekir. Benzer çalışmaların tarla koşullarında da test edilmesi ve ayrıca denemelerin meyve oluşumuna kadar devam ettirilmesi ve meyvede Zn birikiminin de izlenmesi yararlı olacaktır. Çinko noksanlığına dayanıklılık mekanizmalarını açıklamada biber bitkisinin iyi bir test bitkisi olacağı görülmektedir. Çinko 48

5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Mirhan EKEN uygulamasına karşı saf hatların kuru madde verim artışında yaklaşık 13 katlık bir genotipsel fark elde edilmiştir. İlave olarak Zn noksanlığına en dayanıklı ve en duyarlı saf hat arasında yaklaşık 6.5-7.0 katlık bir fark bulunmuştur. Absorpsiyon kinetiklerinin Zn lu koşullarda özellikle dolmalık biber tipindeki saf hatlarda farklı olması bu savı güçlendirmektedir. Çinko noksanlığına dayanıklı biber hatlarının seçimi için ıslahçılarla birlikte yapılacak denemelerde Zn noksanlığına dayanıklılıkta önemli olan genetik karakterler belirlenebilir. 49

KAYNAKLAR ANONYMOUS, 2004. http.www.die.gov.tr ANONYMOUS, 2004. http.www.dtm.gov.tr ANONYMOUS, 2007. http.www.fao.org AKAY, A., 2005. Bazı Nohut ÇeĢitlerine Uygulanan Çinkonun Yaprakların Klorofil Ġçeriği Dane Verimi ve Bazı Verim Unsurlarına Etkisi GAP IV. Tarım Kongresi, ġanlıurfa, 2. Cilt. 947-954. AKTAġ, H., KARNI, L., CHANG, D.C., TURHAN, E., BAR-TAL, A., ALONI, V., 2005. The suppression of salinity-associated oxygen radicals production, in pepper (Capsicum annuum) fruit, by manganese, zinc and calcium in relation to its sensitivity to blossom-end rot. Physiologia Plantarum, 123: 67-74. AKTAġ, H., ABAK, K., ÖZTÜRK, L., ÇAKMAK, Ġ., 2006. The Effect of Zinc on Growth and Shoot Concentrations of Sodium and Potassium in Pepper Plants under Salinity Stress. Turk J. Agric. For., 30: 407-412. ALLOWAY, B.J., 1995. Heavy metals in soils, 2nd edn. London, UK: Blackie Academic & Professional. ALLOWAY, B. J., 2004. Zinc in soils and crop nutrition. Brussels, Belgium: International Zinc Association. ASKARI, A., SIDDIQUI, I. H., YASMIN, A., QADIRUDDIN, M., JAFRI, R., ZAIDI, S. A. H., 1995. Studies on the Essential Trace Elements on the Growth and Yield of Two Solanaceous. Plants Journal of Islamic Academy of SciencesVolume 8, No:1. BARAK, P., HELMKE, P.A., 1993. The chemistry of zinc. In: Robson AD, ed. Zinc in soil and plants. Dordrecht, the Netherlands: Kluwer Academic Publishers, 1-13. BARBER, S.A., 1995. Soil nutrient bioavailability, 2nd edn. New York, USA: John Wiley & Sons, Inc. 50

BARROW, N.J., 1993. Mechanism of reaction of zinc with soil and soil components. In: Zinc in Soils and Plants. A.D. Robson (ed.), pp. 15-31. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, The Netherlands. BAYRAM, N., DORAN, Ġ., ÇAKIR, Ġ., PĠġĠRGEN, T., MÜLAYĠM, A.R., GALELĠ, S., ġen, N., ERDEM, S.G., ve BĠLĠCĠ, M., 1984. Yaprak ve Toprak Analizlerine Dayanılarak Doğu Akdeniz Bölgesinde Turunçgillerin Makro ve Mikro Element Durumlarının Saptanması Üzerinde AraĢtırmalar Projesi. Alata Bahçe Kültürleri AraĢtırma Enstitüsü Müdürlüğü, Mersin. BOUYOCOUS, G.J., 1951. A Recalibration of Hydrometer for Making Mechanical Analysis of Soil. Agronomy Journal, 43: 434-437. BRUMMER, G.W., GERTH, J., and TILLER, K.G.B., 1988. Reaction kinetics of the adsorption and desorption of nickel, zinc and cadmium by goethite. II. Adsorption and diffusion of metals. J.Soil Sci., 39:37-52. CAPPUYNS, V., SWENNEN, R., VANDAMME, A., NICLAES, M., 2006. Environmental impact of the former Pb-Zn mining and smelting in East Belgium. Journal of Geochemical Exploration 88: 6-9. CHANEY, R.L., 1993. Zinc phytotoxicity. In: Robson AD, ed. Zinc in soil and ÇAKMAK, Ġ., MARSCHNER. H., and BANGERTH, F., 1989. Effect of zinc nutritional status on growth, protein metabolism and levels of indole-3- acetic acid and other phytohormones in bean {Phaseolus vulgaris L.). J. Experimental Botany, 40, 405-412. ÇAKMAK, Ġ., YILMAZ, A., KALAYCI, M., EKĠZ, H., TORUN, B., ERENOĞLU, B., and BRAUN, H.J., 1996a. Zinc deficiency as a critical problem in wheat production in Central Anatolia. Plant and Soil, 180: 165-172. ÇAKMAK, Ġ., SARI, N.,MARSCHNER, H., EKĠZ H., KALAYCI, M., YILMAZ, A., and BRAUN, H.J., 1996b. Phytosiderophore release in bread and durum wheat genotypes differing in zinc efficiency. Plant and Soil, 180:183-189. ÇAKMAK, Ġ., EKĠZ, H., YILMAZ, A., TORUN, B., KOLELĠ, N., GÜLTEKĠN, Ġ., ALKAN, A., EKER, S., 1997. Differential response of rye, triticale, bread and durum wheats to zinc deficiency in calcareous soils. Plant and Soil, 188: 1-10. 51

ÇAKMAK, Ġ., TORUN, B., ERENOĞLU, B., ÖZTÜRK, L., MARSCHNER, H., KALAYCI, M., EKĠZ, H., and YILMAZ, A., 1998. Morphological and physiological differences in cereals in response to zinc deficiency. Euphytica, 100: 349-357. ÇAKMAK, Ġ., ÇAKMAK, Ö., EKER, S., ÖZDEMĠR, A., WATANABE, N. and BRAUN, H.J., 1999. Expression of high zinc efficiency of Aegilops tauschii and Triticum monococcum in synthetic hexaploid wheats. Plant and Soil, 215: 203-209. ÇAKMAK, Ġ., 2000. Possible roles of zinc in protecting plant cells from damage by reactive oxygen species. Tansley review No. 111. New Phytol., 146: 185-205. ÇAKMAK, Ġ., 2004. Identification and correction of widespread zinc deficiency in Turkey - a success story (a NATO-Science for Stability Project). Proceedings of the International Fertiliser Society, 552: 1-26. plants. Dordrecht, the Netherlands: Kluwer Academic Publishers, 135 150. ÇAKMAK, Ö., 2001. Makarnalık Buğdaylarda Çinko Eksikliğine Dayanıklı Genotiplerin Belirlenmesi ve Dayanıklılığın Belirleyicisi Olan Mekanizmaların AraĢtırılması. Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi, Adana. ÇAĞLAR, K. Ö., 1949. Toprak Bilgisi. A. Ü. Yayınları No: 10, Ankara. DONG, B., RENGEL, Z., and GRAHAM, R.D., 1995. Root morphology of wheat genotypes differing in zinc efficiency. J.Plant Nutr., 18: 2761-2773. DORAN, Ġ., AYDIN, R., ÇAKIR, Ġ., GÜLER, S., SOFUOĞLU, ġ., ve PĠġĠRGEN, T., 1991. Ġçel Yöresi Zeytinlerinin Beslenme Durumunun Tespiti Projesi. Alata Bahçe Kültürleri AraĢtırma Enstitüsü Müdürlüğü, Mersin. DWIWEDI, R.S., and TAKKAR, P.N., 1974. Ribonuclease activity as index of hidden hunger of zinc in crops. Plant and Soil, 40:170-181. ERENOĞLU, B., ÇAKMAK, Ġ., ROMHELD, V., DERĠCĠ, R., and RENGEL Z., 1999. Uptake of zinc by rye, bread wheat and durum wheat cultivars differing in zinc efficiency. Plant and Soil, 209: 245-252. 52

EYÜPOĞLU, F., KURUCU, N., TALAZ S., 1998. Türkiye Topraklarının Bitkiye YarayıĢlı Çinko Bakımından Genel Durumu I Ulusal Çinko Kongresi (Tarım, Gıda ve Sağlık)., 99-106. FRIEDLAND, A., J. 1990. The movement of metals through soils and ecosystems.in: Shaw AJ, ed. Heavy metal tolerance in plants: evolutionary aspects.boca Raton, FL, USA: CRC Press, 7-19. GAO, X., ZOU, C., ZHANG, F., VAN DER ZEE, S.E.A.T.M., &HOFFLAND, E., 2005. Tolerance to zinc deficiency in rice correlates with zinc uptake and translocation. Plant and Soil, 278: 253-261. GENÇ, Y., MCDONALD, G.K., GRAHAM, R.D., 2002. A soil-based method to screen for zinc efficiency in seedlings and its ability to predict yield responses to zinc. Australian Journal of Agricultural Research, 53: 409-421. GENÇ, Y., MCDONALD, G.K., GRAHAM, R.D., 2004. Differential Expression of Zinc Efficiency During the Growing Season of Barley. Plant and Soil, 263: 273-282. GENÇ, Y., MCDONALD, G.K., GRAHAM, R.D., 2006. Contribution of different mechanisms to zinc efficiency in bread wheat during early vegetative stage. Plant and Soil, 281: 353-367. GENÇ, Y., HUANG, C.Y., LANGRIDGE, L., 2007. A study of role of root morphological traits in growth of barley in zinc-deficient soil. Journal of Experimental Botany, 58: 2775-2784. GONZALEZ-SCILIA, E., 1963. El cultivo de los agrios. INIA, Madrid, 805. GRAHAM, R.D., 1984. Breeding for nutritional characteristics in cereals. Adv. Plant Nutr., 1: 57-102. GRAHAM, R.D., 1991. Breeding wheats for tolerance to micronutrient deficient soils: present status and priorities. In Wheat fort he non-traditional Warm Areas CIMMYT (ed. Saunders, D. A.), Mexico D.F., 315-332. GRAHAM, R., ASCHER, J.S., and HYNES, S.C., 1992. Selection of zinc-efficient cereal genotypes for soil of low zinc status.plant and Soil, 146: 241-250. 53

GRAHAM, R.D., and RENGEL, Z., 1993. Genotypic variation in zinc uptake and utilization by plants. In: Zinc in Soils and Plants. Ed. A D Robson.pp 107-188. Kluwert Academic Publishers, Dordrecht, The Netherlands. GREENLEAF, W.H., 1986. Pepper Breeding. Vegetable Crops. A.V.I., 67-127. GREWAL, H. S., WILLIAMS, R., 1999. Alfalfa Genotypes Differ in Their Ability to Tolerate Zinc Deficiency. Plant and Soil, 214: 39-48. GÜNES, A., ĠNAL, A., ALPASLAN, M., ÇIKILI, Y., 1999. Effect of Salinity on Phosphorus Induced Zinc Deficency in Pepper (Capsicum annuum L.) Plants. Tr. J. of Agriculture and Forestry, 23: 459-464. HACISALĠHOĞLU, G., HART, J.J., and KOCHIAN L.V., 2001. High-and Low Affinity Transport Systems and Their Possible Role in Zinc Efficiency in Bread Wheat. Plant Physiol., 125: 456-463. HACISALĠHOĞLU, G., KOCHIAN, L. V., 2003. How do some plants tolerate low levels of soilzinc? Mechanisms of zinc efficiency in crop plants. New Phytologist, 159: 341-350. HACISALĠHOĞLU, G., HART, J.J., WANG Y.H., ÇAKMAK, Ġ., and KOCHIAN, L. V., 2003. Zinc Efficiency Is Correlated with Enhanced Expression and Activity of Zinc-Requiring Enzymes in Wheat. Plant Physiology, 131: 595-602. HACISALĠHOĞLU, G., ÖZTÜRK, L., ÇAKMAK, Ġ., WELCH, R.M., KOCHIAN, L., 2004. Genotypic Variation in Common Bean in Response to Zinc Deficiency in Calcareous Soil. Plant and Soil, 259: 71-83. HACISALĠHOĞLU, G., HART, J.J.,VALLEJOS C.E., and KOCHIAN, L. V., 2004. The role of shoot-localized processes in the mechanism of Zn efficiency in common bean. Planta, 218: 704-711. HOAGLAND, D. R., 1948. Lectures on the inorganic nutrition of plants, 2nd edn. Waltham, MA, USA: Chronica Botanica Company. IBPGR, 1983. Genetic resources of Capsicum. IBPGR Secretariat Rome, s49 KARAMAN, M.R., BROHĠ, A. R., INAL, A., TABAN, S., 1998. Kelkit Çayından Siltasyon ile Tarıma Yeni Kazandırılan Topraklarda Demir-Çinko Gübrelemesinin Fasulye (Phaseolus vulgaris L.) Bitkisi nin Büyüme ve 54

Mineral Besin Elementi Konsantrasyonuna Etkisi I. Ulusal Çinko Kongresi (Tarım, Gıda ve Sağlık), s.191-200. KARANLIK, S., ERENOĞLU, B., DERĠCĠ, M.R., ve ÇAKMAK, Ġ., 1998. Orta Anadolu, Çukurova ve GAP Bölgeleri topraklarının değiģik fraksiyonlarındaki mikroelement konsantrasyonlarının belirlenmesi. I. Ulusal Çinko Kongresi (Tarım, Gıda ve Sağlık), 783-786. KHAN, H.R., MCDONALD, G.K., RENGEL, Z., 1998. Chickpea Genotypes Differ in Their Sensitivity to Zn Deficiency. Plant and Soil, 198: 11-18. KITAGISHI, K., and OBATA, H., 1986. Effects of zinc deficiency on the nitrogen metabolism of meristematic tissues of rice plants with reference to protein synthesis. Soil Sci. and Plant Nutr., 32: 397-405. KLUG, A., and RHODES, D., 1987. "Zinc fingers": a novel protein motif for nucleic acid recognition. Trends Biochem. Sci., 12: 464-469. KNIGHT, B., ZHAO, F.J., MCGRATH, S.P., SHEN, Z.G., 1997. Zinc and cadmium uptake by the hyperaccumulator Thlaspi caerulescens in contaminated soils and its effects on the concentration and chemical speciation of metals in soil solution. Plant and Soil, 197: 71-78. LINDSAY, W. L., NORVELL, W. A., 1978. Development of a DTPA Soil Test for Zn, Fe, Mn and Cu. Soil Sci. Soc. Amer: Proc., 42: 421-428. LINDSAY, W.L., 1979. Chemical equilibria in soils. New York, NY, USA: John Wiley & Sons, Inc. MARTINEZ, S.F., GIMENEZ, J.L., MARTINEZ, C.M.A., PASTOR, J., ALCARAZ, C.F., 1990. Micronutrient composition in several portions of capsicum plants and their relation to red fruit color. Acta-Alimentaria- Budapest, 19(2): 177-185. MARSCHNER, H., and ÇAKMAK, Ġ, 1989. High light intensity enhances chlorosis and necrosis in leaves of zinc-, potassium- and magnesiumdeficient bean (Phaseolus vulgaris) plants. Journal of Plant Physiology, 134: 308-315. MARSCHNER, H., 1993. Zinc Uptake from Soils. In:Zinc in Soils and Plants A.D. Robson (ed.), pp 59-78, Kluwer Academic, Dordrecht, The Nedherlands. 55

MARSCHNER, H., 1995. Mineral nutrition of higher plants, 2nd edn. London, UK: Academic Press. MAZE, P., 1915. Determination des elements mineraux rares necessaires au developpement du mais. Comptes Rendus Hebdomadaires des Seances de L academie des Sciences, 160: 211-214. MICHAILIK, L., 2000. Contend of some mineral constituents in sweet pepper fruits. Sectio EEE, Horticulture 8 : supplementum 377-382. MOUSSAVI-NIK, M., RENGEL, Z., PEARSON, J.N. AND HOLLAMBY, G., 1997. Dynamics of nutrient remobilisation from seed of wheat genotypes during imbibition, germination and early seedling growth, Plant and Soil, 197: 271-280. NRIAGU, J.O., 1996. A history of global metal pollution. Science 272: 223 224. OBATA, H., and UMEBAYASHI, M., 1988. Effect of zinc deficiency on protein synthesis in cultured tobacco plant cells. Soil Sci. Plant Nutr., 34: 351-357. OHKI, K., 1984. Zinc nutrient levels related to critical deficiency and toxicity levels for sorghum. Agronomy J., 76: 253-256. ORTAġ, Ġ., KAYA, Z., ÇAKMAK, Ġ., 2001. Influence of Arbuscular Mycorrhizae Ġnoculation on Growth of Maize and Green Pepper Plants in Phosphorus- and Zinc-Defıcient Soil. Plant Nutrition Food Security and Sustainability of Agro ecosystems, 632-633. QUIJANO-GUERTA, C., KIRK, G.J.D., PORTUGAL, A.M., BARTOLOME, V.I., MCLAREN, G.C., 2002. Tolerance of Rice Germplasm to Zinc Deficiency. Field Crops Research, 76:123-130. ÖZER, M.S., 1999. Harran Ovası KoĢullarında DeğiĢik Mısır Genotiplerinin Çinko Gübrelemesine Reaksiyonları ve Çinko Yetersizliğine Dayanıklı Genotiplerin Seçimi, Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi, Adana. ÖZGÜVEN, N., KATKAT A. V., 2001. Artan Miktarlarda Uygulanan Çinkonun Mısır Bitkisinin Verim ve Çinko Alımı Üzerine Etkisi Ulud. Üniv. Zir. Fak. Derg., 15: 85-97. 56

PANDEY, N., PATHAK, G.C., SHARMA, C.P., 2006. Zinc is Critically Required for Pollen Function and Fertilisation in Lentil. Journal of Trace Elements in Medicine and Biology, 20: 89-96. PRASK, J.A., and PLOCKE, D.J., 1971. A role for zinc in the structural integrity of cytoplasmic ribosomes of Euglenagracilis. Plant Physiol. 48, 150-155. REDDY, K., and KAKANI, V.G., 2007. Screening Capsicum species of different origins for high temperature tolerance by in vitro polen germination and polen tube length. Scientia Horticulturae, 112: 130-135. RENGEL, Z., 1995. Carbonic anhydrase activity in leaves of wheat genotypes differing in zinc efficiency. J. Plant Physiol., 147: 251-256. RENGEL, Z., GRAHAM, R.D., 1995a. Wheat genotypes differ in zinc efficiency when grown in the chelate-buffered nutrient solution. n. Nutrient uptake. Plant and Soil, 176: 317-324. RENGEL, Z., and GRAHAM, R.D., 1995b. Wheat genotypes differ in zinc efficiency when grown in the chelate-buffered nutrient solution. I. Growth. Plant and Soil, 176: 307-316. RENGEL, Z., and GRAHAM, R.D., 1996. Uptake of zinc from chelate-buffered nutrient solutions by wheat genotypes differing in zinc efficiency. J.Expt.Bot., 47: 217-226. RENGEL, Z., and WHEAL, M.S., 1997. Kinetic parameters of zinc uptake by wheat are affected by the herbicide chlorģulfuron. J. Exp. Bot., 48: 935-941. RENGEL, Z., 1999. Physiological mechanisms underlying differential nutrient efficiency of crop genotypes. pp. 227-265. in: Z. Rengel (ed.) Mineral Nutrition of Crops: Fundamental Mechanisms and Implications. Howard Press, New York, NY, USA. ROMHELD, V., and MARSCHNER, H., 1991. Functions of micronutrients in plants. in Micronutrients in Agriculture, 2nd edn. Eds. J.J Mordvedt, F.R Cox, L.M Shuman and R.M Welch, pp. 297-328. SSSA Book Series, No. 4, Madison WI USA. 57

SARKER, N. K. H. J. U., KABIR, A.H.M. F., SULTANA, D., ISLAM, Z., 2003. Response of Chilli to Integrated Fertilizer Management in North-eastern Brown Hill Soils of Bangladesh. Online Journal of Biological Science, 3 (9): 797-801. SCAIFE, A., TURNER, M., 1983. Diagnosis of mineral disorders in plants, 2. Vegetables London, UK: Her Majesty s Stationary Office. SCHLICHTING, E., BLUME, E., 1966. Bodenkundliches Praktikum. Paul Parey Verlag, Hamburg, Berlin. SHARMA, C.P., SHARMA, P.N., BISHT, S.S., and NALTCTYAL, B.D., 1982. Zinc deficiency induces changes in cabbage. in: Scaife, A. (ed.). Proceeding of the Ninth Plant Nutrition Colloquim Commonw. Agric. Bur., Farnham Royal, Bucks, pp. 601-606. SHARMA, B.D., TAKKAR, P.N., and SADANA, U.S., 1982. Evaluation of levels and methods of zinc application to rice in sodic soils. Fert. Res., 3: 161-167. SHARMA, C. P., 2006. Plant micronutrients. Enfield, NH, USA: Science Publishers. SILLANPÄÄ, M., 1982. Micronutrients and the nutrient status of soils. A global study. FAO Soils Bulletin, No.48, FAO, Rome, Italy. SING, B., NATESAN, S.K.A., SING, B.K., USHA, K., 2005. Improving Zinc Efficiency of Cereals Under Zinc Deficiency., Current Science, Vol.88 No:1. SKOOG, F., 1940. Relationships between zinc and auxin in the growth of higher plants. American Journal of Botany, 27: 939-951. SOLOIMON, D., and WU, F.Y.HC, 1985. Preparation and characterization of various Escherichia coli RNA polimerases containing one or two intrinsic metal ions. Biochemistry, 24: 5078-5082. SOMMER, A. L., LIPMAN, C. B., 1926. Evidence on the indispensable nature of zinc and boron for higher green plants. Plant Physiology, 1: 231-249. ġensoy, S., DEMĠR, S., TÜRKMEN, O., ERDĠNÇ, C., and SAVUR, O.B., 2007. Response of some different pepper (Capsicum annuum L.) genotypes to inoculation with two different abruscular mycorrhizal fungi. Scientia Horticulturae, 113: 92-95. 58

TORUN, B., ÇAKMAK, Ö., ÖZBEK, H., ÇAKMAK, Ġ., 1998. Çinko Eksikliği KoĢullarında YetiĢtirilen DeğiĢik Tahıl Türlerinin ve ÇeĢitlerinin Çinko Eksikliğine KarĢı Duyarlılığının Belirlenmesi. I Ulusal Çinko Kongresi (Tarım, Gıda ve Sağlık)., 363-369. TORUN, B., BOZBAY, G., GÜLTEKĠN, I., BRAUN, H.J., EKIZ H., and ÇAKMAK, Ġ., 2000. Differences in shoot growth and zinc concentration of 164 bread wheat genotypes in a zinc-deficient calcareus soil. Journal of Plant Nutrition, 23: 1251-1265. TORUN, B., ÇAKMAK, Ġ., EKER, S., YAZICI, A., ÖZKUTLU, F., ERDEM, H., TOLAY, Ġ., ALKAN TORUN, A., ÖZTÜRK, L., KARANLIK DURAN, S., TOZ, S., TEK, A., 2005. Çukurova Bölgesi ndeki Turunçgil Bahçelerinin Potasyum ve Diğer Mineral Elementler Bakımından Beslenme Durumu. Tarımda Potasyumun Yeri ve Önemi ÇalıĢtayı, 3-4 Ekim 2005, EskiĢehir 62-73. U.S. SALINITY LAB. STAFF. 1954. Methods for soil characterization. 83-147. YAĞMUR, B., CEYLAN, ġ., YOLDAġ, F., OKTAY, M., 2002. Çinko Katkılı ve Katkısız Kompoze Gübrelerin Sakız Kabağı (Cucurbita Pepo cv.) YetiĢtiriciliğinde Verim ve Bazı Verim Kriterlerine Etkisi. Ege Üniv. Ziraat Fak. Derg., 39(1): 111-117. VALLE, B.L., and FALCHUK, K.H., 1993. The biochemical basis of zinc physiology. Physiol.Rev., 73: 79-118. WISSUWA, M., ISMAIL, A.M., YANAGIHARA, S., 2006. Effects of zinc deficiency on rice growth and genetic factors contributing to tolerance. Plant Physiology, 142: 731 741. WEBB, E.C., 1992. Enzyme nomenclature, recommendations of the Nomenclature Committee of the International Union of Biochemistry and Molecular Biology. http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/enzyme/ YILMAZ, A., EKĠZ, H., GÜLTEKĠN, Ġ., TORUN, B., KARANLIK, S.,and ÇAKMAK, Ġ., 1998. Effect of seed zinc content on grain yield and zinc concentration of wheat grown in zinc-deficient calcarereous soil. Journal of Plant Nutrition, 21: 2257-2264 59

ZHANG, H., YOUNG, S. D., 2006. Characterizing the availability of metals in contaminated soils. II. The soil solution. Soil Use and Management, 21: 459-467. 60

ÖZGEÇMİŞ 1971 yılında Mardin-Nusaybin ilçesinde doğdum. İlk, orta ve lise öğrenimimi aynı yerde tamamladım. 1989 yılında Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Toprak Bölümünde Lisans öğrenimine başladım. 1993 yılında lisansımı. 2003 yılında Ç.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü Toprak Anabilim Dalında yüksek lisans eğitimine başladım.1999-2002 tarihleri arasında Mardin Tarım İl Müdürlüğünde, 2002-2007 tarihleri arasında Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünde çalıştım. Halen Mersin Tarım İl Müdürlüğünde çalışmakta, evli biri kız diğeri erkek olmak üzere iki çocuğa sahibim. 61