Restoratif Diş Hekimliğinde Renk Seçimi

DERLEME Restoratif Diş Hekimliğinde Renk Seçimi Banu ÖNAL, a Duygu RECEN, a L. Şebnem TÜRKÜN a a Restoratif Diş Tedavisi AD, Ege Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi, İzmir Yazışma Adresi/Correspondence: Duygu RECEN Ege Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi, Restoratif Diş Tedavisi AD, İzmir, TÜRKİYE recenduygu@hotmail.com ÖZET Günümüzde ilerleyen teknolojik gelişmelerle birlikte hastalar sağlıklı ve estetik bir gülüş için diş hekimine gelmektedir. Güzel bir gülüşte dikkat çeken en önemli faktör ise renktir. Hekim doğru rengi seçmek ve tanımlamak için kullanılan sistemleri bilmelidir. Renk seçiminde dikkat edilmesi gereken birçok faktör vardır. Bu derlemenin amacı renk seçiminde kullanılan yöntemler ve bu yöntemleri etkileyen faktörler hakkında bilgi vermektir. Anah tar Ke li me ler: Renk; renk algılama; spektrofotometri ABS TRACT Nowadays with the advanced technological developments, patients come to dentist to get healty and esthetic smile. Most noticable factor in a beautiful smile is shade. Dentists should know systems that are used for selecting and defining the right shade. A lot of factors must be considered when selecting shade. The aim of this review is to give information, regarding methods used in selecting shade and factors which affect these methods. Key Words: Color; color perception; spectrophotometry :21-7 stetik diş hekimliği sağlıklı ve güzel bir gülüşü hedefler. Dental ve fasiyal dokuların uyumlu şekilde bir araya gelmesiyle güzellik algısı oluşur. Morfolojik, optik ve biyolojik olarak kabul edilebilir güzel bir gülüş için doğru renk seçimi şarttır. Diş rengi görünür ışık aralığında dar bir alanı kaplar. Bu sebeple renk seçimi hekim için oldukça zordur. Estetik restorasyonlarda başarılı sonuçlar elde etmek için ışığın yapısı, gözün ışığı nasıl algıladığı ve beynin bunu nasıl yorumladığı anlaşılmalıdır. 1 Copyright 2015 by Türkiye Klinikleri Işık, insan gözünün algılayabildiği, görülebilen elektromanyetik dalgadır. İnsan gözü 380-760 nm dalga boyu arasındaki ışığı algılayabilir. Elektromanyetik spektrumun bu kısmına görünür ışık aralığı denir. 2 Görme olayının en önemli elemanı olan ışık gözün retinasına ulaştığında renk algısı oluşur. Konik ve çubuk hücreler retinada görevlidir. Kırmızı, yeşil ve maviyi algılayan 3 tip konik hücre vardır. Işık yetersizse çubuk hücreler devreye girer ve renk algılanmaz. Renk algısı psikofizikseldir. Algılamanın fizyolojik boyutunu göz; psikolojik boyutunu ise beyin oluşturur. Beyne giden görüntü hafızadakilerle karşılaştırılır, değerlendirilir ve yorumlanır. Renk algısı beynin ürünüdür ve farklı koşullar altında değişir. Bu sebepten dolayı renk algılama yetisi kişiden kişiye değişmektedir. 3 21

Renklerin tanımlanması, ayrımı ve farklılıklarının ölçülebilmesi için renk sistemlerine ihtiyaç duyulmuştur. Diş hekimliğindeki çalışmalarda sıklıkla Munsell ve CIE L*a*b* Renk Sistemleri kullanılmaktadır. 2,4-7 RENK SİSTEMLERİ MUNSELL RENK SİSTEMİ 1905 yılında Albert H. Munsell tarafından geliştirilmiştir. Rengin görsel özellikleri renk tonu (hue), parlaklık (value) ve doygunluk (chroma) olmak üzere üç bileşenle tanımlanmıştır. Bu sistemde renk; renk tonu, parlaklık/ doygunluk olarak simgelerle gösterilir. Hue bir renk grubunu diğer renk grubundan ayıran, rengin tonu, çeşididir. 4,6 Bir cisimden geri dönen ışık miktarı, parlaklığı ise value değeridir. Diş renginin seçiminde en önemli değer olan value, rengin açıklık veya koyuluğudur. 8 Rengin doygunluğu chroma adını alır. Chroma, parlaklıkla ters orantılıdır. Renk griden uzaklaştıkça doygunluk derecesi artar. 2,6 CIE L*A*B* RENK SİSTEMİ Munsell Renk Sistemi üzerine 1976 yılında geliştirilmiştir. Munsell Renk Sistemindeki value, hue, chroma; bu sistemde L*, a*, b* olarak 3 farklı eksende gösterilmiştir. L; bir rengin beyaz(+)-siyah(-) arası açıklık, koyuluk koordinatlarını oluşturur. Dikey eksende gösterilir. Renk bileşenleri olan a yatay eksende kırmızı(+)-yeşil(-) arasındaki chroma koordinatlarını; b yatay eksende sarı(+)- mavi(-) arasındaki chroma koordinatlarını ifade eder. Rengin değeri kesişim noktasıdır. 6-9 İnsan gözü renk farklılıklarını algılamada yetersizdir. Bu sebeple CIE L*a*b* Sisteminde renk değişikliği E= [(L 1 -L 2 *) 2 + (a 1 - a 2 *) 2 + (b 1 -b 2 *) 2 ] 1/2 formülüyle hesaplanır. E değerinin değerlendirilmesiyle ilgili literatürde farklı görüşler mevcuttur. Bazı araştırmacılar diş hekimliğinde renk değişikliklerinin E <1 ise zor fark edildiğini, E >1 olduğunda fark edilir olduğunu ancak kabul edilebilir E değerinin 3,7 ye kadar çıkabileceğini düşünmektedir. 9,10 Renk farklılıklarının kabul edilebilirliği konusunda yapılan birçok çalışmada ise 3,3 lük E değeri üst sınır kabul edilmiştir. 9,11 CIE L*a*b* renk sisteminin avantajı renk değişikliklerinin birimlerle ifade edilmesidir. 6,7,10,12 IŞIK VE RENK TERİMLERİ Esas olarak dentinin belirlediği diş rengi, mine ve dentin tarafından yansıtılan ve dağıtılan ışığın kombinasyonu ile oluşur. Işık dişe geldiğinde; dişin içinden geçer, yüzeyinde yansır, absorbe edilir ve dağılır. 13 Hue, value ve chroma dışında diş rengini etkileyen bazı ışık ve renk terimleri de mevcuttur. Bunlar opasite, kırılma ve yansıtma, yarı saydamlık (translüsent), saydamlık (transparan), ışıma (floresans) ve metamerizm olarak sıralanabilir. OPASİTE Saydam olmama, ışığın geçmesini engelleme özelliğidir. 6,8 Tam opak bir cismin translüsensi değeri sıfırdır. Farklı kompozit rezinlerin karşılaştırıldığı bir çalışmada, ağız içi karanlığı maskelemek için insan dentininden daha fazla opaklığa sahip kompozit rezinlerin tabakalama tekniği kullanılarak uygulanması önerilmiştir. Bu çalışmanın sonuçlarına göre hekimler, klinik uygulamalarda restoratif materyal seçimi yaparken uygun estetik için materyalin translüsensi ve opak özelliğini de dikkate almalıdır. 14 KIRILMA VE YANSITMA Işık ışınları havadan başka bir saydam ortama geçerken bir kısmı yansıyarak geldiği ortama geri döner, bir kısmı da diğer ortama doğrultusu ve hızı değişerek geçer. Işığın doğrultu değiştirmesine ışığın kırılması denir. 6 Işık dişe geldiğinde bir kısmı mineden yansır bir kısmı absorbe olarak dentine geçer. İnsizal kenarlarda olduğu gibi dentinin bulunmadığı durumlarda ağız içi karanlıkta absorbe olur. 7 YARI SAYDAMLIK (TRANSLÜSENT) Translüsent özellik materyalin ışığı geçirebilme derecesidir. İnsan dişi birçok translüsent derecede karakterizasyona sahiptir. Translüsent özellik artarsa parlaklık azalır. Doğal dişe benzer restorasyonlar için kullanılan materyalin translüsent özelliğe sahip olması gerekmektedir. 14 SAYDAMLIK (TRANSPARAN) Işığın bir maddenin içinden tamamen geçmesine saydam özellik denilir. 6 IŞIMA (FLORESANS) Cismin absorbe ettiği ışığı, daha uzun dalga boyunda yansıtmasına floresans özellik denir. 6 Doğal dişteki floresans özellik temel olarak dentinde oluşur. Bunun sebebi yüksek oranda organik madde içermesidir. Floresans özellik dişe canlı bir görüntü verir, adeta parlaklık katar. 4 22

METAMERİZM Rengin ışık kaynağına bağlı olarak farklı görülmesidir. Renk ölçümü yapılan ortamın aydınlanması değişince, metamer özellik gösteren cisimler birbirinden farklı renkte görülürler. Metamerizmi engellemek için renk tespiti yapılan ortamın aydınlatma koşullarını standardize etmek gerekir. 15,16 DİŞLERİN OPTİK ÖZELLİKLERİ Yeni süren bir dişte, yüksek organik içerik, mineralize olmamış yapı ve mine kristalleri arasındaki boş alanlar sonucu opasite fazladır. Yüksek opasite gösteren mine ışığı yansıtır. 4,6,17 Dişin rengini dentin belirler. 7 Mine kalınlığı 0,5-2,25 mm arasında değişir ve insizal kenardan, servikale doğru azalır. Buna bağlı olarak servikal alanda chroma en yüksektir. Mine kalınlığı ince ise alttaki dentinin rengi yansır ve diş kahverengi-sarımsı gözükür. Eğer ki mine tabakası kalınsa diş grimsi bir renkte gözükür. Yaş ilerledikçe aşınmaya bağlı olarak mine incelir, dentin açığa çıkar ve diş rengi koyulaşır. 6,18 Farklı yaş grupları arasında yapılan bir renk çalışmasında; yaş ilerledikçe, diş renginin koyulaştığı saptanmıştır. 19 Benzer şekilde bir diğer çalışmada katılımcılar yaşa göre gruplandırılmış ve yaşla birlikte diş renginin koyulaştığı görülmüştür. Diğer kesici dişlerle kıyaslandığında üst santral dişler daha açık; üst kanin dişler ise daha koyu renkte bulunmuştur. 20 Ayrıca dişlerin yüzey özellikleri de yansıyan ışığı değiştirerek renk algısını etkilemektedir. 4,9 Cinsiyetin diş rengi üzerine etkisinin araştırıldığı çalışmalarda erkeklerin, kadınlara oranla daha koyu dişlere sahip olduğu görülmüş ancak fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. 19,20 Kişinin oral hijyen alışkanlıkları da diş rengini değiştirir. Yapılan bir çalışmada diş fırçalama sıklıkları daha fazla olan kişilerde, diş renkleri daha açık bulunmuştur. 21 Yapılan bir başka araştırmada, kadın gönüllülerin dişlerinin value değerleri erkek gönüllülere oranla daha yüksek saptanmıştır. 17 Diş fırçalama sonrası value değeri artmaktadır. 7 Kişinin beslenme alışkanlıkları renklenmeye sebep olarak hekimi yanıltabilir. Yapılan bir çalışmada asitli içeceklerin ayran ve çilekli yoğurda oranla minede daha fazla renklenmeye sebep olduğu gösterilmiştir. Süt dişlerinin organik yapısı daha yüksek olduğu için daimi dişlere oranla daha kolay renklenirler. 10 DİŞ RENGİNİN ÖLÇÜMÜ Renk algılamasının iletişime çevrilmesine renk ölçümü denir. Diş hekimliğinde renk ölçümü görsel ve aletli sistemler olmak üzere 2 ye ayrılmaktadır. GÖRSEL SİSTEMLER RENK SEÇİMİNDE KULLANILAN SKALALAR Klinikte sıklıkla kullanılan skalalar; Vitapan Classic (Vita Zahnfabrik, Bad Sackingen, Almanya) ve Vita 3D Master (Vita Zahnfabrik, Bad Sackingen, Almanya) renk skalalarıdır. 8 Bunların dışında Vita Linear Guide 3D Master (Vita Zahnfabrik, Bad Sackingen, Almanya), Chromascop Renk Skalası (Ivoclar, Vivadent, İngiltere) ve Vita Lumin Renk Skalası (Vita Zahnfabrik, Bad Sackingen, Almanya) gibi skalalar da mevcuttur. 5,6 Vitapan Classic skalası, 1956 yılında piyasaya sürülmüştür. 16 renkten oluşan skala hue göz önüne alınarak sıralanmıştır. A-kırmızı/sarı, B-sarı, C-sarı/gri, D-turuncu/gri olmak üzere harflerle hue; sayılarla ise chroma gruplaması yapılmıştır. 4 Renk seçimi yapılırken öncelikle hue, sonrasında chroma ve en son da value değeri seçilir. Günümüzde bu skala value değerine göre; B1, A1, A2, D2, B2, C1, C2, D4, D3, A3, B3, A3,5, B4, C3, A4, C4 olarak yeniden sıralanmıştır. 2 Vita 3D-Master Renk Skalası, 1998 yılında piyasaya sürülmüştür. Sistematik bir şekilde sıralanan 26 renkten oluşur. Value değerine göre 5 gruba ayrılmıştır. Renkler yoğunluğa göre vertikal yönde, tonlarına göre ise horizontal yönde sıralanmıştır. Renk tonu kodlamasında L: sarı tonu, R: kırmızı, M: sarı, kırmızı tonlarının arasını ifade eder. Harflerin önündeki rakamlar renk değerini; harflerden sonra gelen rakamlar ise renk yoğunluğunu gösterir. Renk seçimi yapılırken, öncelikle value, sonrasında chroma ve en son da hue değeri seçilir. 19,22,23 Günümüzde Vitapan Classic skalası ile birlikte en yaygın kullanım alanı bulan skaladır. 8,24 Vitapan Classic skalası ile karşılaştırıldığında renk aralığı daha geniştir. Vita 3D- Master Renk Skalası diş renginin daha güvenilir ve sistematik bir şekilde tespit edilmesine imkan sağlar. 23 Üç farklı renk skalası kullanılarak yapılan bir çalışmada, Vita 3D-Master Renk Skalası ile en güvenilir sonuçlar elde edilmiştir. 19 Vita Lumin, Chromascop, Vitapan 3D Master Renk Skalası ve bu 3 renk skalasının birlikte kullanıldığı bir diğer çalışmada ise; 3 renk skalasının birlikte kullanıldığı grup ve Vitapan 3D Master Skalası istatistiksel olarak birbirinden farklı olmamakla beraber, diğer 2 gruptan başa- 23

rılı bulunmuştur. 1 Hekim ve dental teknisyenlerin Vitapan 3D Master Renk Skalası kullanma başarısının değerlendirildiği bir çalışmada, her iki grup arasında başarı açısından istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunamamıştır. Her iki grupta da eşleşme sayıları az bulunmuştur. Bu sonuç Vitapan 3D Master Renk Skalası hakkında yeterli bilgi ve deneyimin şart olduğu görüşünü desteklemektedir. 23 Bu sebeple Vita Linear Guide 3D Master, Vita 3D-Master Renk Skalası nın kullanımını kolaylaştırmak için piyasaya sürülmüştür. Skala Vita 3D-Master Renk Skalası ndaki renklerin yan yana dizilmesiyle oluşturulmuştur. Klinikte daha az sıklıkla kullanılan başka skalalar da mevcuttur. Bunlar arasından Chromascop ve Vita Lumin Renk Skalası hue değerine göre gruplandırılıp artan chroma değerine göre sıralanmıştır. 1 Araştırmalarda restorasyon yapılacak malzeme ile kullanılan renk skalasının aynı materyalden yapılmış olması önerilmektedir. 25 Yapılan bir çalışmada Vitapan Classic skalası ile uyumlu renkte üretildiği belirtilen kompozitlerin, Vitapan Classic Skalası ile klinik olarak kabul edilemeyen renk farklılıklarının olduğu gösterilmiştir. 26 Vita Lumin Renk Skalasının, Vitapan Classic renk skalası ile uyumlu kompozitlerle karşılaştırıldığı bir diğer çalışma da benzer şekilde renk farklılıkları göstermektedir. Dişlerin yüzey yapıları ışığın yansımasını değiştirerek renk seçimini etkiler. Kullanılan skalalar ve doğal dişlerin yüzey yapılarının aynı olmayışı renk seçiminde yetersizlikle sonuçlanabilir. 9 Estetik bir gülüş için diş renginin yanında oral yumuşak dokulara özel tasarlanmış renk skalaları da kullanılmalıdır. Diş etinin rengi cinsiyet, yaş, melanin miktarı, hormonal özellikler ve kan basıncından etkilenir. Piyasada bulunan diş eti skalalarından bazıları IPS Gingiva (Ivoclar Vivadent), Ivocap Plus Gingiva Indicator (Ivoclar Vivadent), Gummy Gingiva Indicator (Shofu Dental) olarak sıralanabilir. 27 RENK SEÇİM PRENSİPLERİ Diş hekimi renk seçerken, ışık kaynağı, cisim ve gözlemci arasındaki etkileşimlere dikkat etmelidir. 4,5,7,15 Doğru bir renk seçimi için muayenehanenin duvarları parlak renklerde olmamalı, hastanın üzeri gri bir önlükle örtülmeli, ruju varsa silinmelidir. Renk seçimi preperasyondan önce yapılmalıdır. Çay, kahve, kırmızı şarap, sigara, kola, metal tuzları ve kötü ağız hijyenine bağlı olarak gelişen dış kaynaklı lekelenmeler renk seçiminde yanlış sonuca sebep olabilir. Bu sebeple renk seçimi yapılacak diş temiz olmalı ve dış kaynaklı lekelenmeler polisaj yardımıyla uzaklaştırılmalıdır. 2,4,6,22 Hasta dik ve hekimle aynı göz seviyesinde oturmalıdır. Skala göze kol mesafesi kadar uzaklıkta tutulmalıdır. Alt ve üst dişler temas halinde olmamalıdır. Renk ilk 5 sn içinde belirlenmelidir. Aksi halde göz yorgunluğu yanlış renk seçilmesine sebep olabilir. Böyle bir durumda göz nötral bir zemine bakarak dinlendirilmelidir. 6 Renk seçimi yapılırken skaladaki örneğin ve renk seçimi yapılacak dişin insizal kenarları yakınlaştırılıp diğer dişlerden izole edilerek daha doğru bir renk saptanır. 4 Ayrıca dişler kuruduğunda daha beyaz görülmektedirler. Renk seçimi yapılırken dişlerin kuru olmamasına özen gösterilmelidir. 5 Seçim pencere kenarında kuzey gün ışığında yapılabilir. 6,17 Ancak günün farklı saatlerinde güneş ışığının geliş açısı değişmekte ve rengi etkilemektedir. Bu sebeple renk seçimi yapılacak saat aralığı önemlidir. Araştırmacılar saat 12:00-15:00 arasında, 5500 Kelvin sıcaklığındaki gün ışığının renk seçiminde kullanılmasını önermektedirler. Kuzey ülkelerinde güneş ışınlarının geliş açısına bağlı olarak, havanın daha kapalı olması seçilen rengi etkiler. 15,28 Standardizasyon için 800-2700 lux aydınlatma sağlayan lambalar renk seçimi için önerilmiştir. Renk seçimi kesinlikle dental unit ışığı altında yapılmamalıdır. 4 Minenin tüm diş yüzeyinde aynı kalınlıkta olmaması sonucu diş rengi servikalden insizale doğru çeşitlilik gösterir. Doğru bir sonuç için renk seçimi orta üçlüden yapılmalıdır. 5,13 Diş rengini belirlemede en önemli kriter olan value değeri önce seçilmelidir. Araştırmacılar renk skalalarının value değeri en açıktan en koyuya doğru dizilmesini önermektedir. 7 Yoğunluğu çok düşük olan A1 ve B1 renklerinin ayırt edilmesi zordur. 4 Dişlerin çoğu A grubunda yer alır. Bu sebeple eğer ki hekim seçtiği renkten emin değilse A grubu bir renkte karar kılmalıdır. 5 Konjenital renk körlüğü genetik bir bozukluktur ve görülme sıklığı erkeklerde daha fazla olmakla birlikte ırka göre de değişmektedir. 29,30 Yapılan bir çalışmada renk körü olan diş hekimleri ile, sağlıklı diş hekimleri arasındaki renk seçme başarısı karşılaştırılmış ve renk körü olan hekimlerin örnekleri eşleştirme oranı daha düşük bulunmuştur. 31 Yaşla birlikte kornea ve lenste meydana gelen sarılaşma sonucu renk algısı değişebilmektedir. 8,32 30 yaşında başlayan bu süreç sonucu kişiler beyaz ve sarı renkteki farklılıkları ayırt etmede zorluk çeker. 50 yaşından sonra bu durum belirgin hale gelir. 16 Cinsiyetin renk seçimi üzerine etkisi araştırmacılar için merak konusu olmuştur. Literatürde bu konu ile ilgili yapılmış birçok çalışma bulunmaktadır. 33-35 Yapılan bir çalışmada kadınların erkeklerden daha iyi renk seç- 24

tiği ve cinsiyetin renk seçiminde önemli bir role sahip olduğu bulunmuştur; ancak literatürde cinsiyetin renk seçimi üzerine etkisi olmadığını savunan araştırmalar da mevcuttur. 33-35 Diş hekimliğinde deneyimin renk seçimi üzerine etkisinin araştırıldığı bir çalışmada en az 2 yıl eğitim almış doktora öğrencileri ve diş hekimliği 2. sınıf öğrencileri arasındaki renk eşleştirme başarısı karşılaştırılmıştır. Klinik deneyim ve bilginin renk eşleştirmede önemli olduğu sonucuna varılmıştır. 36 Benzer şekilde farklı uzmanlık alanlarınki hekimlerin, teknisyenlerin, bağımsız gözlemcilerin ve diş hekimi yardımcı personelinin karşılaştırıldığı bir çalışmada; sıklıkla renk seçimi yapan hekimlerin diğerlerine oranla daha doğru eşleştirme yaptığı saptanmıştır. 35 Bir diğer çalışmada ise diş hekimliği öğrencileri preklinik ve klinik sınıflar olarak gruplandırılmış ve klinik deneyimi olan öğrenciler renk seçiminde daha başarılı bulunmuştur. 34 Ancak literatürde deneyimin renk seçiminde etkili olmadığını savunan araştırmacılar da mevcuttur. 25,33,37 Ayrıca görsel renk seçimi beslenme alışkanlıkları, duygusal durum ve kullanılan ilaçlar, alkol ve kafeinden de etkilenmektedir. 16 Görsel renk seçimi birçok faktörden etkilendiğinden, renk algısının psikolojik boyutundan etkilenmeyen, daha objektif, hızlı ve ölçülebilir sonuçlar veren aletli renk seçim yöntemlerine ihtiyaç duyulmuştur. ALETLİ SİSTEMLER Aletli sistemler tek bir noktadan ölçüm yapan spot ölçüm cihazları ve dişin renk haritasını çıkaran tam yüzey ölçüm cihazları olmak üzere ikiye ayrılır. 2,26,28 Renk ölçme cihazının doğruluğu, doğru olduğundan emin olunan bir başka cihazla karşılaştırılması sonucu anlaşılır. Tekrarlanabilirlik ise bir renk seçme cihazının, aynı dişten yapılan farklı ölçümlerde tutarlı sonuç vermesidir. Cihaz hassasiyeti ölçüsünde tekrarlanabilir sonuçlar verir. 28 Aletli sistemlerle yapılan renk seçiminde kolorimetreler, RGB cihazları, spektrofotometreler, spektroradyometreler kullanılınır. 2 KOLORİMETRELER İnsan gözünün retina tabakasına benzer şekilde tasarlanmışlardır. İçerisinde kırmızı, yeşil ve mavi olmak üzere 3 filtre vardır. Cihazda yansıyan ışık bu filtrelerden geçirilerek ölçülür. Rengin fiziksel özelliklerini analiz eder. 6,38 Spektrofotometrelere oranla ucuz, görsel renk seçim yöntemlerine göre pahalı bir yöntemdir. Kullanımı kolaydır ancak cihaz düz ve eğimli yüzeylerde yanlış renk ölçebilir. 22 Ayrıca cihazın pozisyonu, aydınlatma koşulları, dişte bulunan renklenme, çürük, dehidratasyon özellikleri kolorimetre ile renk ölçümünü etkileyebilir. 13 Kolorimetrelere örnek olarak; ShadeVision (X-Rite Grandville, MI, ABD), Identa Color II (Identa, Holback, Danimarka), ShadeEye (Shofu, Dental GmbH, Ratingen, Almanya), Minolta CR-321 (Konica Minolta, Tokyo, Japonya), Cynovad Shade Scan (Cynovad, Montreal, Kanada) cihazları örnek verilebilir. Minolta CR- 321 cihazının ölçüm başlığı 3 mm dir. Cihaz CIE L*a*b* Renk Sistemine uyumlu sonuçlar verir. 12 Bu cihaz kullanılarak yapılan bir çalışmada ortam aydınlatmasının ve komşu dişin renk ölçümüne etkisi olmadığı in vitro olarak gösterilmiştir. 13 Cynovad Shade Scan dijital renk analizini, kolorimetrik analizle birleştiren ilk cihazdır. Renk ve translusent özellikler laboratuvara bilgisayar ortamından ulaştırılabilir. 39,40 RGB CİHAZLARI Dijital kameralar ve görüntüleme sistemleri bu grupta yer alır. Diş hekimliğinde kullanılacak olan bir dijital kamerada; kablosuz flaş kontrolü, 6MP veya daha fazla çözünürlük olması gerekmektedir. 41 Aslında bir renk ölçme yöntemi olmamasına rağmen teknisyen ile olan iletişimde kullanışlıdır. 2 Dijital kameralara örnek olarak; Ikam (DCM, West Yorkshire, İngiltere) verilebilir. Ekonomik bir sistem olan ClearMatch System (Smart Teachnology, Hood River, Oregon, ABD) Windows işletim sistemi ve dijital kamera yardımıyla çalışır. Yazılım sayesinde yüksek çözünürlüklü dental fotograflar, renk skalaları ile karşılaştırılır. 39,40 SPEKTROFOTOMETRELER Spektrofotometreler çoklu sensör sistemi ile çalışarak cismin yansıttığı veya geçirdiği görünür enerji miktarını ölçerler. 8 Daha çok bilimsel çalışmalarda ve rengin tarif edilmesinde kullanılan spektrofotometreler; diş hekimliğinde iki cisim arasındaki renk farklılığını hesaplamak, diş ve restoratif materyalin rengini tespit etmek için kullanılırlar. Spektrofotometrelere örnek olarak; CrystalEye (Olympus America, Center Valley, ABD), Vita Easyshade Compact (Vident, Brea, CA, ABD), Shade-X (X- Rite Grandville, MI, ABD), SpectroShade Micro (MHT, Niederhasli, İsviçre) cihazları verilebilir. Vita Easy Shade Compact (Vita Zahnfabrik, Bad Sackingen, Almanya) spot ölçüm cihazı, Vita Classic ve Vita 3D Master Skalaları ile uyumlu sonuçlar veren, küçük, taşınabilir, düşük maliyetli bir spektrofotometre- 25

dir. Kontak tipte çalışır ve başlığı 5 mm dir. Posterior bölgeye rahat ulaşım sağlar, hasta konforu yüksektir. 2,16,39,40 Geleneksel yöntem ve aletli renk seçme yönteminin karşılaştırıldığı bir çalışmada, Vita Easy Shade Compact spektrofotometre cihazı ile yapılan renk seçimlerinin daha doğru olduğu saptanmıştır. 37 SpectroShade Micro tam yüzey ölçümü yapan bir spektrofotometredir. Cihazda dijital kamera ve LED birlikte bulunur. LCD dokunmatik ekran doğru ölçüm yapabilmek için dişin pozisyonuna rehber oluşturur. Cihaz farklı skalalara uygun ölçüm yapabilmeyi sağlamaktadır. Alınan ölçümler bilgisayara aktarılabilir ve teknisyen ile olan iletişimde kolaylık sağlar. Spektrofotometreler uygun şekilde kalibre edildiğinde güvenilir sonuçlar vermektedir. Yüksek maliyeti ve molar bölgeye ulaşım zorluğu bu cihazların dezavantajıdır. 16,39,40,42 Spot ölçüm cihazı olan Vita Easy Shade Compact ve tam yüzey ölçümü yapan SpectroShade Micro spektrofotometreleri ve X-Rite Shade Vision kolorimetresinin karşılaştırıldığı bir çalışmada, SpectroShade Micro cihazı ile alınan ölçümlerin tekrarlanabilirlikleri en yüksek bulunmuştur. 43 Crystal Eye tam yüzey ölçümü yapan bir spektrofotometredir. Cihaz spektrofotometrenin özelliklerini dijital fotoğrafçılıkla birleştirir. Detaylı diş anatomisi ve renk verisi teknisyene yeterli bilgi sağlar. 42 Cihazda LED ve LCD ekran bulunur. Alınan ölçümler bilgisayar ortamına aktarılarak, kendi yazılımı üzerinde renk analizi yapılabilir. 39,40 Shade-X; spot ölçüm yapan bir diğer renk ölçüm cihazıdır. Kontak tipte çalışır ve başlığı 3 mm dir. Dentin ve insizal bölge için 2 farklı veritabanı vardır. Dentin bölgesi daha opak; insizal bölge ise daha translusenttir. 39,40,42 SPEKTRORADYOMETRELER Toplayıcı optikler, monokromatör, dedektör ve okuyucu olmak üzere 4 ana bölümden oluşan spektroradyometreler ışık kaynaklarının spektral güç dağılımını ölçerler. 2 Adli tıpta diş renginden yaş tespit edilmesinde spektroradyometre kullanılan bir çalışmada sonuçlar oldukça başarılı bulunmuştur. 44 SONUÇ Bir restorasyon fonksiyon ve fonasyon görevini yerine getirse bile ancak doğru renkte olduğunda hastanın estetik beklentisini de karşılar. Kullanılan her renk seçme yönteminin kendi içinde sınırları vardır. Bu sebeple doğru renk seçimi için görsel ve aletli renk seçme yöntemleri birlikte kullanılmalıdır. Piyasadaki renk seçme yöntemleri değerlendirildiğinde; yapılacak olan yeni çalışmalarla aletli renk seçme yöntemlerinin çözünürlük ve hassasiyetinin arttırılacağını ve yakın gelecekte klinikte daha sık kullanılacağını düşünmekteyiz. 1. Bayindir F, Kuo S, Johnston WM, Wee AG. Coverage error of three conceptually different shade guide systems to vital unrestored dentition. J Prosthet Dent 2007;98(3) :175-85. 2. Doğan A, Yüzügüllü B. Renk seçiminde güncel teknolojik gelişmeler. J Dent Fac Atatürk Uni 2011;4:65-72. 3. Fondriest J. Shade Matching in Restorative Dentistry: The Science & Strategies. Int J Periodontics Restorative Dent 2003;23(5):467-79. 4. Keyf F, Uzun G, Altunnsoy S. Diş Hekimliğinde Renk Seçimi. Hacettepe Dent J 2009; 33(4):52-8. 5. Turgut S, Bağış B. Diş Hekimliğinde Renk ve Renk Ölçüm Yöntemleri. J Dent Fac Atatürk Üni 2012;5:65-75. 6. Kahramanoğlu E, Özkan YK. Diş hekimliğinde estetik ve renk. Cumhuriyet Dent J 2013; 16(4):339-47. 7. Joiner A. Tooth colour: a review of the literature. J Dent. 2004; 32 Suppl 1:3-12. KAYNAKLAR 8. Trakyalı G. Diş Rengi Belirlenmesinde Kullanılan Yöntemler. EÜ Dişhek Fak Derg 2013; 34(1):1-10. 9. Saraç D, Saraç Ş, Yüzbaşıoğlu E. Farklı Kompozitlerle Bir Renk Skalası Arasındaki Renk Farklılıkları. GÜ DişHek Fak Derg 2005;22(2): 77-82. 10. Sarı ME, Koyutürk AE, Çankaya S. Çocukların tükettiği yiyecek ve içeceklerin süt ve daimi diş rengine etkisi. Cumhuriyet Dent J 2011;14(1): 18-23. 11. Stober T, Gilde H, Lenz P. Color stability of highly filled composite resin materials for facings. Dent Mater 2001;17(1):87-94. 12. Doğan E, Zaimoğlu A.Temel metal ve kor alt yapı üzerine farklı kalınlıklarda hazırlanan düşük ısı porseleninin renk stabilitesinin eskitme sonrası karşılaştırılması. AÜ Diş Hek Fak Derg 2006:33(1):107-18. 13. Ma JF, Du RX, Wang SQ, Li YM. Effects of background, direction and intensity of ambient light, measuring position, and adjacent teeth, on anterior tooth colour measurement in vitro. Chin J Dent Res 2010;13(2):147-52. 14. Gül P, Akgül N. Farklı Kompozit Rezinlerin Translüsensi ve Maskeleme Özelliklerinin Karşılaştırılması. J Dent Fac Atatürk Uni 2013;21 (1): 30-6. 15. Bayındır F, Wee AG. Diş Rengi Seçiminde Bilgisayar Destekli Sistemlerin Kullanımı. Hacettepe Dent J 2006; 30(3): 40-6. 16. Chu JS, Devigus A, Paravina RD, Mieleszko AJ. Fundamentals of Color Shade Matching and Communication in Esthetic Dentistry. 2 nd ed. Quintessence Publishing Co, Inc; 2010. p.24-64. 17. Öngül D, Çelik D, İlbey D, Şermet B. Türk toplumundaki genç bireylerde diş renk dağılımının incelenmesi. İstanbul Dent J 2013; 47(2):30-40. 18. Nalbant L. Doğal Diş Kronlarındaki Renklenme Nedenleri. GÜ Diş Hek Fak Derg 1998; 15(1-2-3):157-61. 19. Rodrigues S, Shetty SR, Prithviraj DR. An evaluation of shade differences between natural anterior teeth in different age groups and gender using commercially available shade guides. J Indian Prosthodont Soc 2012;12(4): 222-30. 26

20. Tuncdemir AR, Polat S, Ozturk C, Tuncdemir MT, Gungor AY. Color differences between maxillar and mandibular incisors. Eur J Gen Dent 2012;1:170-3. 21. Nalbant D, Yerliyurt K, Babaç YG, Akçaboy C, Nalbant L. Yaş, dental plak miktarı, oral hijyen uygulamaları ve renkli içecekler tüketilmesinin doğal diş rengi üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi. Acta Odontol Turc 2014;31(2): 89-94. 22. Sarıkaya I, Güler AU. Diş Hekimliği Uygulamalarında Renk Kavramı. Türkiye Klinikleri J Dental Sci 2009;15(2):118-29. 23. Yılmaz SK, Şeker E, Ozan O, Meriç G, Yılmaz B. Hekimlerin ve Dental Teknisyenlerin Vita Tooth Guide 3D Master Skalası ile Renk Seçimi Başarılarının Değerlendirilmesi. Cumhuriyet Dent J 2011;14(2): 92-100. 24. Paravina RD, O'Neill PN, Swift EJ Jr, Nathanson D, Goodacre CJ. Teaching of color in predoctoral and postdoctoral dental education in 2009. J Dent 2010;38(2):e34-40. 25. Lagouvardos PE, Diamanti H, Polyzois G. Effect of individual shades on reliability and validity of observers in colour matching. Eur J Prosthodont Restor Dent 2004;12(2):51-6. 26. Gül P, Akgül N. Kompozit materyaller arasındaki renk farklılıklarının farklı skalalarla spektrofotometrik olarak karşılaştırılması. J Dent Fac Atatürk Uni 2013;21(1):16-23. 27. Bayındır F, Bayındır YZ, Wee AG. Restoratif diş hekimliğinde dişeti rengi seçimi ve dişeti skalaları. J Dent Fac Atatürk Uni Supplement: 3:38-43. 28. Sarafianou A, Kamposiora P, Papavasiliou G, Goula H. Matching repeatability and interdevice agreement of 2 intraoral spectrophotometers. J Prosthet Dent 2012;107(3):178-85. 29. Özdemir M, Özdemir G. Kahramanmaraş Yöresinde Konjenital Renk Körlüğü Sıklığı. T Oft Gaz 2002;32:206-9. 30. Naik AV, Pai RC. Color Blindness in Dental Students and Staff- An Obstacle in Shade Selection For Restorations. Annals and Essences of Dentistry 2010;2(3):25-8. 31. Polat S, Tuncdemir AR, Ozturk C, Tuncdemir MT. Renk körü ve renk körü olmayan diş hekimlerinin renk seçimindeki başarı oranlarının değerlendirilmesi. Cumhuriyet Dent J 2012;15(4):320-6. 32. Nguyen-Tri D, Overbury O, Faubert J. The role of lenticular senescence in age-related color vision changes. Invest Ophthalmol Vis Sci 2003;44(8):3698-704. 33. Haddad HJ, Jakstat HA, Arnetzl G, Borbely J, Vichi A, Dumfahrt H, et al. Does gender and experience influence shade matching quality? J Dent 2009;37(1):40-4. 34. Capa N, Malkondu O, Kazazoglu E, Calikkocaoglu S. Effects of individual factors and the training process of the shade-matching ability of dental students. Journal of Dental Sciences 2011;6(3):147-52. 35. Capa N, Malkondu O, Kazazoglu E, Calikkocaoglu S. Evaluating factors that affect the shade-matching ability of dentists, dental staff members and laypeople. J Am Dent Assoc 2010;141(1):71-6. 36. İnan H, Yapıcı DE, Şentürk Y, Toprak S, Çınar D, Yüzügüllü B. Hacettepe Diş Hekimliği Fakültesi Dergisi Fakültesi Öğrencileri ile Restoratif Diş Hekimleri Arasında Renk Eşleştirme Yetilerinin Karşılaştırılması. Hacettepe Diş Hekimliği Fakültesi Dergisi 2008;32(3):56-63. 37. Bahannan SA. Shade matching quality among dental students using visual and instrumental methods. J Dent 2014;42(1):48-52. 38. Karaağaçlıoğlu L, Yılmaz B, Çetin G, Levent H. Farklı Yöntemlerle Polimerize Edilen Akriliklerde Yaşlandırma İşleminin Renk Stabilitesi Üzerine Etkisi. Turkiye Klinikleri J Dental Sci 2006;12(3):87-92. 39. Dozić A, Kleverlaan CJ, El-Zohairy A, Feilzer AJ, Khashayar G. Performance of five commercially available tooth color-measuring devices. J Prosthodont 2007;16(2):93-100. 40. Apratim A, Eachempati P, Kumar KS. Digital Shade Matching. RJPBCS 2015;6(2): 1072-9. 41. Manauta J, Salat A. Layers: An Atlas of Composite Resin Stratification. Quintessence Publishing Co, Inc; 2012. p.70-3. 42. Ristic I, Paravine R. Color Measuring Instruments. Acta Stomatologica Naissi 2009;25: 925-32. 43. Khurana R, Tredwin CJ, Weisbloom M, Moles DR. A clinical evaluation of the individual repeatability of three commercially available colour measuring devices. Br Dent J 2007; 203(12):675-80. 44. Martin-de las Heras S, Valenzuela A, Bellini R, Salas C, Rubiño M, Garcia JA. Objective measurement of dental color for age estimation by spectroradiometry. Forensic Sci Int 2003;132(1):57-62. 27