İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ İŞ HİJYENİ-3 PROF. DR. SARPER ERDOĞAN
İş Hijyeni-3 Tozlar Toz ölçümü Gürültü 1
Tozlar Tozlar ve duman sisle birlikte aerosolleri oluştururlar. Tozlar mekanik parçalanma ve savrulma nedeniyle havaya veya diğer gazlara dağılan katı parçacıklardır. Dumanlarda katı parçacıklar kimyasal ve termik süreçlerle çevreye karışmaktadır. Sislerde ise yabancı parçacıklar küçük tanecikler halinde dağılmışlardır. Tozlar uzun vadede fibrojen, duman ve sisler ise kimyasal-irritan ve kimyasal-toksik etkiler yaparlar. 2
Tozlar-2 Aeresoller solunabilir özelliktedirler. 25-200 m büyüklüğündeki kaba tozlar burun mukozası üzerine, 25 m den küçük solunabilir tozlar trakeobronşiyal bölgeye ve 7 m den küçük tozlar alveollere yerleşebilirler. Toz lifleri özel bir partikül biçimidir. Uzunluğu 5 m den fazla, çapı 3 m den az ve bunların oranı en az 3:1 e eşittir. Tozların organizmaya alınımı aerodinamik çapla ölçülebilir. Herhangi bir parçacığın aerodinamik çapı havada kendisiyle aynı düşme hızına sahip 1 g/cm3 yoğunluğundaki bir kürenin çapına eşittir. 3
Tozlar-3 Toplam solunabilir toz: İşçinin solunum yollarında yer alan toz miktarıdır. Burun-damak-gırtlak tozu: Vücudun temizleme mekanizmasıyla yutulabilir tozdur. Alveoler toz: Bronşiyoller ve alveollerde toplanan tozlardır. 4
Tozlar-4 Bronkopulmonal temizleme mekanizmaları normal koşullarda solunan tozların % 90 ını elimine edebilirler. İş ortamındaki aerosollerin inhale edilmesi ve solunum yollarında çökmesi aerosolün bileşimine, fiziksel-kimyasal özelliklerine, ortamdaki yoğunluklarına, maruziyet süresine, hava akımının yönüne ve şiddetine bağlıdır. 5
Toz ölçümü Toplam toz, emiş hızı 1,25 m/s olan cihaz tarafından toplanan tozdur. Toplanan toz bize Depolanan toplam toz Burun-damak-gırtlak tozu Trakeobronşiyal toz ve Alveoler toz (Aerodinamik çapı 5 m olan tozların % 50 sini tutan solunum sistemi bariyerlerini geçer. Aerodinamik çap ile bariyerleri geçebilme oranları şöyledir: 1.5 m - % 95, 3.5 m - % 75, 5.0 m - % 50, 7.1 m - % 0.) miktarları hakkında fikir verir. 6
Toz ölçümü İnce tozun genel olarak izin verilen maximum konsantrasyonu 6 mg/m3 tür. Eğer ortamdaki toz kanserojen, fibrojen, toksik ve allerjik özellikler taşımıyorsa bu limitin tutulması çok önemli değildir. Fibrojen tozların MAK ve ESD değerleri bir yıllık sürede değerlendirilir. alınır. Kuvars tozu için bu süre 5 yıldır. Diğer tozlar ve duman için günlük çalışma süresi dikkate 7
Toz ölçümü Teknik koruma kapalı sistemlerde çalışma, tozu emecek havalandırma sistemlerinin tozun kaynağına mümkün olan en yakın mesafede kurulması, su kullanılması ve serbest havalandırmanın sağlanması biçimindedir. Kanserojen etkili tozların yerine başka maddelerin konması önerilir. Kişisel koruyucular tozun etki biçimine göre değişir. Eğer tozun ciltte irritan etkisi söz konusu ise koruyucu elbise giyilmelidir. Maske kullanılarak tozun solunması önlenebilir. 8
Gürültü Çevreden gelen uyarılar büyük oranda gözle değerlendirilir, ancak insanlar arası iletişimde akustik kanal belirleyicidir. İş yaşamında makine ve insan arasındaki iletişim önemlidir. Görsel algıdan farklı olarak işitsel algı özel dikkat gerektirmez, bu nedenle bir uyarıcı sinyalin fark edilmemesi olasılığı bir uyarıcı levhanın görülmeme olasılığından daha düşüktür. Arızalar ve olağanüstü haller mümkün olduğunca işitsel uyaranlarla bildirilmelidir. 9
Gürültü-2 Gürültü istenmeyen ya da sağlığı olumsuz etkileyen sestir. Bir yüksek volümlü sesin gürültü olup olmadığı yalnızca fiziksel parametrelerle değil çalışan kişinin kişisel özellikleriyle ve aktüel durum ile ilgilidir. Sesin etkisi akustik informasyonun algılanması ile sınırlı değildir, psikososyal, vejetatif ve aural yan etkilere de yol açabilir. Ses şu büyüklüklerle tanımlanır: Frekans (Hertz, Hz): Saniyedeki salınım sayısıdır, işitilebilen seslerin frekansı 16 ile 20 bin Hz arasındadır. Ses basıncı (Pascal, Pa; Bar): Bir yüzey birimine uygulanan kuvvettir. Ses şiddeti (Desibel, db): Sesin insan kulağında meydana getirdiği basıncın referans bir basınca oranının logaritmik ifadesidir, işitilebilen sesler 0 ile 140 db arasındadır. 10
Gürültü-3 Mental kapasite çok düşük ses basınçlarında kısıtlanır, sesin şiddetinin artması ile artar, kişisel özelliklere göre değişebilen bir düzeyin üstünde tekrar düşmeye başlar. Maksimum verim ne gürültülü ortamda ne de çok sessiz ortamlarda sağlanabilir. 35 db in üzerinde psişik yan etkiler ortaya çıkabilir. Rahatsızlık hissi frekans, ses şiddeti, enformasyon içeriği ve süre gibi sesle ilgili parametreler yanında yaş gibi kişisel etmenlerden, gürültüye duyarlılık ve nörotizm gibi kişilik özelliklerinden, sağlık durumundan ve zihinsel ya da bedensel iş yapıyor olma durumundan etkilenir. 11
Gürültü-4 İletişimi engelleyen düzey özellikle rahatsız edicidir. Bu nedenle zihinsel iş ve etkinliklerde 55 db aşılmamalıdır. Basit ve daha çok mekanik işlerin yapıldığı büro faaliyetlerinde 70 db aşılmamalı, diğer bütün işlerde 85 db üst limit olarak kabul edilmelidir. 85 db in üzerinde uyarı çağrı ve sinyalleri de anlaşılamayacağından kaza oluşumu kolaylaşabilecektir. Ortalama gürültünün 10 db üzerinde olmak kaydıyla periyodik olarak değişen seslerin algılanması daha kolaydır. 12
Gürültü-5 Vejetatif bulguların ortaya çıkma sınırı 65-75 db arasında başlamaktadır. Periferik kan basıncının düşmesi ve pupillaların büyümesi gibi nonspesifik ergotrop reaksiyonlar subjektif olarak farkedilemez. Adaptasyon söz konusu değildir ve 100 db de sürekli etkinin daha büyük sağlık sorunlarına yol açabileceği akılda tutulmalıdır. Yalnızca gürültüye bağlı tek nedenli hastalık oluşumu beklenmemekle birlikte bazı epidemiyolojik çalışmalar kronik gürültünün esansiyel hipertansiyon gibi multifaktöryel etkilenimli hastalıkların nedeni olabildiğini bildirmektedir. 13
auzef.istanbul.edu.tr 14