KftbEM İŞİ YAZMflbflRI Yusuf DURUL Fotoğraflar: Sami GÜNER Kalem işi Kandilli yazmalarıyla Batik leri karıştırmamak gerekir. Kalem işi tülbend yazmalar ayrıca dört ucundan sırma ve simle işlenerek poşu, çevre, baş örtüsü, hattâ mendil diye kullanılırdı. Bu sebeple, kumaşı yalnız başına görmek, kullanılışına uygun olarak görmekten daha yetersizdir. Yanda böyle bir örtünün başa konuluşu görülüyor. - A clear distinction must be made between Kandilli yazması with brush decoration were also decorated at the four corners with silver embroidery and used asheadkerchiefs, kerchiefs and even handkerchiefs. It is thus not enough to see the piece simply by itself. The illustration above shows one of these kerchiefs as it ould be worn. 62
Süsleri fırça veya ağaç üzerine kazılmış kalıplar vasıtasıyla ince kumaşlara basılan işlere yazma adı verilir. İşleme sanatına nazaran daha ucuza mal olan yazmaların çoğaltılması ve pazarlanması daha kolaydır. Kullanıldıkları-yerlere göre, yazma mendil, yazma başörtüleri (Yemeni, Çevre, Çember), namazlağ, yorgan yüzü, bohça ve erkeklerin fes üzerine dolayarak bağladıkları oyalı yazmalar poşu adını alır. Yazma gayet ince keten, ipek veya pamuklu kumaşlara basılır. En eski orijinal yazma kumaşı özellikle Bursa dokumacılığında ün yapmış MERMERŞAHİ adı ile bilinen ince dokumalardır. Tülbent, Bor tülbendi, Şile bezi, Diyarıbakır puşusu gibi ipekli kumaşa uygulanmış yazmalar da görülür. 63
64 Değişik atelyelerde uygulanan örneklerde çoğunlukla baskı ve kalem tekniğinin beraber kullanıldığını görmekteyiz. Ancak Kandilli Kalem yazmacılığı ayrı bir niteliktedir. Osmanlı devrinde yazmanın sadece Tokat'ta yapılmasına izin verilmiştir. Tokat yazmacılığından elde edilen «has», valide sultanlara ayrılmış bir gelirdi. Has gelirinin artması veya yazmacılığın daha geniş alana yayılması yeni atelyeleri ortaya çıkardı. Yapıldıkları yerin adı ile anılan yazmacılık Sivas, Diyarbakır, Bursa, Tire, İstanbul'da Üsküdar, Kanlıca, Kandilli, Samatya, Yenikapı, Kumkapı, Yeniköy sahil şeridinde yerleşmiştir. Süsleme ve teknik açısından Türk yazmalarını iki bölümde incelemek gerekir. Batik yolu ile yapılan uygulamalar yazma sanatının paralelinde ayrı bir tekniktir. 1 Karakalem yazma: Motiflerin bir tek renkle yapıldığı karakalem adı ile bilinen yazmalardır. Fırça kullanılarak yapılır. Renk siyah, veya mavi zemin üzerine siyahtır. Konturlar kalın çizgilerle belirtilir. Yazmada kullanılan siyah boyaya İZMİR Siyahı denir. 2 Elvan yazma (Baskı yazmalar) Süsleri fırça yerine ağaç üzerine kazınmış kalıplar vasıtasıyla basılmış yazmalardır. Kalıplar ıhlamur gibi yumuşak ağaç parçaları üzerine ypılmış kabartmalardır. Bunların üzerindeki motifler çeşitli renklere göre doldurularak alıştırılır. Yumuşak bir yere serilen kumaşa kuvvetle basılarak renkli baskı süsleri elde edilir. Baskı hatası olursa fırça ile rötuşlanır. Sap, benek ve tohumlar fırça ile yapılır. Aynı kalıpla renk değiştirilerek başka başka dekorlar elde edilir. Bu uygulama olanağı ile yazmada aynı kalıbın değişik renkleriyle ayrı kompozisyonlar yapılabilmektedir. Yazmalar için «Kalıp» yapmak ayrı bir sanattır. Bu kalıplar yazma atelyelerinin içinde bulunan özel kalıpçıya yaptırılır, siparişe göre çalışan müstakil atelyelerde hazırlanır. Osmanlı devrinde yazma kalıpları ekseriya Kastamonu - Tokat ve İstanbul da Kumkapı ustaları tarafından yapılmakta idi. Halen Tokat ve Kastamonu'da yazma kalıbı sanatını sürdüren ailelere bağlı kalıpçı ustaları var. Bu uygulama sonucu
her atelyede deiğşik renk ve desenlere göre uygulanacak kalıplar hazırlanır. Kastamonu müzesinde iki yüzü aşkın yazma kalıbı koleksiyonu var. Fırçayla yapılan yazmaların artistik yönü çok daha çekici ve güzeldir. Kalem yazma sanatına ait çok eski örnekler bulmak güçtür. Örnekleri tek ve belirli bir üslûbu yansıtırlar. Kesik, yuvarlak yatık çizgiler, stilize edilmiş bitki motifleri, dekoratif anlamda evler, gemiler, kuşlar, ağaçlardan oluşan tabiata dönük örneklerdir. İlk bakışta gravür hissini verir. Melek Celâl Sofu «Melek LAMPE» koleksiyonunda XIX. YY. içinde yapılmış bir yazma «Beyoğlundan Halice Bakışı» anlatır. Yazmada süs olarak kullanılan motifler fırça veya tahta kalıba kolayca oyulacak yaprak, çiçek ve yazı dekorlarıdır. Elvan yazmalarda geometrik ve sembolik motiflerin kullanıldığı çok enderdir. Esasen her sanatçının kendi üslûbuna göre desen kalıpları vardır. Serbest tarzda yapılmış kalıpların kompozisyonundan doğan yazma dekorları halı süslemelerinde olduğu gibi gözü yorucu matematik düzenden ayrılmış, artistik bir ifade ve değere yönelmiştir. Desenlerin uyumluluğunu bozacak sembolik ve geometrik motif ve kompozisyonlar yazma dekorlarında görülmez. Çünkü sanatçı bu cins hafif kumaşlara neş'e katan zarif bir üslûp kazandıran ve kendi fantazisine uygun motifleri yaratma ve kullanmayı düşünür. Yazma kompozisyonlarında daima serbest hareket eden bir ifade vardır. Eski saray işlemelerinden alınmış motiflerle yazma yorgan yüzü. - Yazma quilt cover with motifs from the palace embroideries. 65
Mitil astarı olarak kullanılan yazma bir yorgan yüzü (Bu sayımızın kapağı). - Yazma quilt cover (used as cover picture in this issue). Hünkâr mendili denen işlemeli kalem işi yazma. - Brush decorated yazma known as a 'Royal handkerchief. Osmanlı devri yazmacılık sanatında İstanbul atelyeleri çok yönlü bir gelişme gösterir. Çeşitli renk ve desenleriyle dikkati çeken yazma mendil, yemeni ve kumaşlar, kadının günlük hayatında beğenmek ve beğenilmek kavramları içinde oluşturduğu yaşama düzeni, Üsküdar, Kandilli, Kanlıca, Samatya ve daha sonra Yeniköy, Yenikapı yazma atelyelerinin çalışmaları ilginç örnekler vermiştir. Söz konusu atelyelerden günümüzde çalışanlar azalmıştır. İstanbul yazma sanatını örnekleyen yazmaları Kandilli semtinden derledim. Bu örnekler beni Kandilli ve Kandilli yazmacılığı üzerinde araştırmalarımı genişletmeye zorladı. Yazma sanatımızda Kalem işi ve Batik Kandilli yöresi atelyelerinde önemli bir yeri alıyor. Derlediğim örneklerden yazma, yazma bohçalar, namazbezi ve mendil örnekleri ile dua örtülerinin basıldıkları kumaş ve mermerşahi bezlerinin kalitesi, örtülerdeki işleme örnekleriyle yöre yazmacılığının seçkin bir sınıfa hitap ettiğini gösteriyordu. 66 Taha Toros Arşivi