LPG DÖNÜŞÜM D M FİRMALARI F TOPLANTISI 11.03.2011 GÜRKAN ERCİN MAKİNA MÜHENDM HENDİSİ Edirne şube Teknik GörevliG
28.11.2008 tarih 27068 sayılı resmi gazetede yayımlanan AİTM YÖNETMELİĞİ 4.18- Yakıtı sistemi tadilatı 4.18.1- Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonunun (BM/AEK) 1958 Cenevre Andlaşması çerçevesinde yayımlanan ECE - R 67 Regülasyonu ve ECE R-110 Regülasyonunda belirtilen emniyet ve teknik esaslar dikkate alınarak, araçlarda alternatif yakıt olarak kullanılmak üzere, Likit Petrol Gazı (LPG) ve Sıkıştırılmış Doğal Gaz (CNG) tadilatı yapılabilir. 4.18.2- Araçlarda kullanılan aksam ve parçalar; yakıt olarak LPG kullanacak araçlarda ECE - R 67 Regülasyonunda, CNG kullanılacak araçlarda ise ECE R-110 Regülasyonunda belirtilen teknik esaslara uygun olmalıdır. 4.18.2.1- Firmalar, tadilat işlemlerini yaptıkları işyerleri için, Türk Standartları Enstitüsü'nden (TSE) Hizmet Yeterlilik Belgesi almak zorundadır. 4.18.2.2-Firmalar, aksam ve parçaları prototip araç üzerine montajını yaptıktan sonra, Otomotiv Ana Bilim Dalı olan Üniversiteler veya TSE den "Yakıt Sistemi Uygunluk Raporu alacaklardır. 4.18.2.3- Bakanlık veya Bakanlığın Yetki verdiği kuruluştan Yetki Belgesi almış Makine Mühendislerine çizdirilen tadilata ait projeler Bakanlık veya yetki verdiği kuruluşça onaylanır. 4.18.2.4- Tadilat yapılan araçlarda eski, kullanılmış, standart dışı malzemeler kullanılamaz. 4.18.2.5- Araçlarda LPG ve CNG dönüşüm işlemleri, projesine uygun ve dönüşümle ilgili eğitim almış uzman kişilerce yapılacaktır. 4.18.3- Seri tadilat olarak LPG ve CNG dönüşüm montaj işlemlerini yapan firmalar için, madde 4.18.2, madde 4.18.2.1, madde 4.18.2.2, madde 4.18.2.3, madde 4.18.2.4 ve madde 4.18.2.5 te belirtilen hususları sağlamak kaydıyla, Bakanlık veya Bakanlığın yetki verdiği kuruluş tarafından AİTM Tip Onay Belgesi verilir. 4.18.3.1- Münferit olarak LPG ve CNG dönüşümü yapılan araçlar için, madde 4.18.2, madde 4.18.2.1, madde 4.18.2.2, madde 4.18.2.3, madde 4.18.2.4 ve madde 4.18.2.5 te belirtilen hususları sağlamak kaydıyla, Bakanlık veya Bakanlığın yetki verdiği kuruluş tarafından Münferit Araç Uygunluk Belgesi onaylanır. 4.18.4- LPG/CNG yakıt sistemi tadilatı yapılan araçların trafiğe tescil edilebilmesi için Makine Mühendisleri Odasından (MMO) veya Otomotiv Ana Bilim Dalı olan üniversitelerden, aracın montajının projesine uygun olarak yapıldığına dair Montaj Tespit Raporu ve Gaz Sızdırmazlık Raporu nun alınması gereklidir. 4.18.4.1- Türkiye Şoförler ve Otomobilciler Federasyonundan veya Makine Mühendisleri Odasından temin edilen, örneği bu Ekin Şekil -1 ve Şekil -2 sinde gösterilen ve LPG yakıtı kullanan araçlarda üzerinde LPG yazısı, CNG yakıtı kullanan araçlarda ise üzerinde CNG yazısı bulunan yansıtıcılı (reflektif) etiketler, araçların ön ve arka camlarının sağ üst köşelerine yapıştırılacaktır. 4.18.4.2- Araçlarda LPG ve CNG dönüşümlerinde araca montajı yapılan yakıt tankının üzerinde, LPG ve CNG dönüşümünü yapan Firmanın adı, adresi ve dönüşüm tarihi, LPG ve CNG tankı imalatçısı firmanın adı, adresi ve imal yılını belirten bir etiket, sökülemeyecek şekilde bulunacaktır. 4.18.5- Yakıt sistemi tadilatla, LPG ve CNG ye dönüştürülen araçların trafiğe kayıt ve tescil işlemleri, Karayolları Trafik Kanununun 32 nci Maddesine ve bu Yönetmelik esaslarına göre yapılacaktır. 4.18.6- Araçlarda yakıt sistemi dönüşümü ile ilgili her türlü teknik ve mali sorumluluk; araç projelerini hazırlayan Makine Mühendislerine, Yakıt Sistemi Uygunluk Raporunu veren Kuruluşa, aksam ve parçaları imal veya ithal eden firmalara, dönüşüm montajı yapan firmalara aittir. 4.18.7- LPG/CNG yakıt sistemine dönüştürülen araçların periyodik muayenelerinde; TSE, MMO veya Otomotiv Ana Bilim Dalı olan üniversiteler tarafından düzenlenmiş Gaz Sızdırmazlık Raporu aranır. İl merkezi belediye hudutları dışındaki yerlerde araç muayene istasyonları tarafından da Gaz Sızdırmazlık Raporu düzenlenebilir. 4.18.8- Bakanlıktan veya yetki verdiği Kuruluştan kendi firmaları adına AİTM Tip Onay Belgesi alan firmalar, belgelerini diğer firmaların araç dönüşüm işlemlerinde kullandırdıkları takdirde, bu firmaların belgeleri iptal edilir. 4.18.9- Araçlarda bulunan LPG ve CNG tankı her 10 yılda bir değiştirilecektir. 4.18.10- LPG ve CNG yakıtı kullanan araçlar kapalı garajlarda park edilemez.
Yeni Montaj Kontrolü Sırasında İstenen Belgeler Montaj Tespit Raporu ıslak imzalı A.İ.T.M.(LPG SERİ TADİLAT ARAÇ UYGUNLUK BELGESİ) ıslak imzalı LPG SERİ TADİLAT Tip Onay BELGESİ SMM Yetki Belgesi'nin Fotokopisi Mühendis Yetki Belgesi Fotokopisi Aksam Listesi firma kaşeli ıslak imzalı Hizmet Yeri Yeterlilik belge fotokopisi Fatura aslı ve fotokopisi Montaj Tespit Raporlarına araçla ilgili bilgiler tam ve doğru yazılmalıdır. Araç net ağırlıkları(12.1), araç ve takılan kit ne olursa olsun 65 kg arttırılmalıdır. Aracın istihap haddi 65 kg düşürülmelidir. (14.3)Dingil ağırlıkları(kapasiteleri) madeni etiketten yazılmalı ve (14.2)azami yüklü dingil ağırlıkları doğru ve mantığa uygun olmalıdır. Daihatsu örneği: 14.2=) ön+arka<=14.1 560+840=1400=1400 ; 550+830=1380<1400 14.3=) ön+arka>=14.1 olmalıdır. 600+900=1500>=1400 Aksam listesindeki malzemelerin regülasyon onay numaraları aynı olmalıdır. Mühendis Yetki Belgesi ve SMM tescil belgesi montaj yapılan yıl için onaylı olmalıdır. TSE hizmet yeterlilik belgesi son geçerlilik tarihi montaj esnasında geçmiş olmamalı. Araç kamyonet ise istihap haddine taşıyacağı yükte yazılmalı. Örnek:Gİ=1 şöför+4 yolcu+398 kg yük. Gİ=(14.1-12,1)-(4yolcu x68)=>>1şsöför+4 yolcu+.kg yük. (AİTM)Araç uygunluk belgeleri eksiksiz ve hatasız doldurulmalı.
1- ARAÇ KATEGORİLERİ 1.2- M Kategorisi Araçlar: En az dört tekerlekli, motorlu yolcu taşıma amaçlı araçlardır. 1.2.1- M1 kategorisi araçlar: Sürücü dışında en fazla sekiz kişilik oturma yeri olan, yolcu taşımaya yönelik motorlu araçlardır. 1.2.2- M2 kategorisi araçlar: Sürücü dışında sekizden fazla oturma yeri olan, yolcu taşımaya yönelik ve azami kütlesi 5 tonu aşmayan, motorlu araçlardır. 1.2.3- M3 kategorisi araçlar: Sürücü dışında sekizden fazla oturma yeri olan, yolcu taşımaya yönelik ve azami kütlesi 5 tonu aşan, motorlu araçlardır. 1.3- N Kategorisi Araçlar: En az dört tekerlekli, motorlu yük taşıma araçlardır. 1.3.1- N1 kategorisi araçlar: Azami kütlesi 3,5 tonu aşmayan, motorlu yük taşıma araçlarıdır. 1.3.2- N2 kategorisi araçlar: Azami kütlesi 3,5 tonu aşan, 12 tonu aşmayan, motorlu yük taşıma araçlarıdır. 1.3.3- N3 kategorisi araçlar: Azami kütlesi 12 tonu aşan, motorlu yük taşıma araçlarıdır. 1.3.4- Bir yarı römorku veya merkezi dingilli römorku çekmek için tasarlanmış bir çekici araçta, aracın sınıflandırılmasında kullanılacak kütle; işler durumda çekicinin kütlesine, yarı römork veya merkezi dingilli römork tarafından çekici araca uygulanan azami statik düşey yüke tekabül eden kütle ve (uygulanabilirliği varsa) çekici araca yüklenebilecek azami kütlenin eklenmesiyle hesaplanır. 1.3.5- Yolcu taşımak için belirlenmemiş özel araçların donatımları N Sınıfı araçlardaki gibi yük olarak kabul edilir. 1.5- Arazi tipi araçlar (G sembollü) 1.5.1- N1 kategorisi araçlardan azami kütlesi 2 ton u aşmayanlar ve M1 kategorisi motorlu araçlar, aşağıdaki koşullara uygun iseler, arazi tipi araç olarak kabul edilir: - En az bir ön dingili ve en az bir arka dingili eşzamanlı tahrikli olarak tasarlanmış, bir dingilinin tahriki ayrılabilen araçlar dahil, - En az bir diferansiyel kilit mekanizması veya buna benzer işleve de en az bir mekanizması varsa ve tek araç için hesaplanan %30 luk bir eğimi tırmanabiliyorsa. Ek olarak, aşağıdaki 6 koşuldan en az beşini de yerine getirmesi gerekir. -Yaklaşma açısı en az 25 derece olmalıdır. -Uzaklaşma açısı en az 20 derece olmalıdır. -Rampa açısı en az 20 derece olmalıdır. -Ön dingil altında, alt açıklık en az 180 mm olmalıdır. -Arka dingil altında, alt açıklık en az 180 mm olmalıdır. -Dingiller arasında, alt açıklık en az 200 mm olmalıdır. 1.5.2- N1 kategorisi araçlardan azami kütlesi iki tonu aşanlar ile N2, M2 veya M3 kategorisi araçlardan azami kütlesi 12 ton u aşmayanların arazi tipi araç sayılabilmesi için, bir dingilinin tahriki ayrılabilen araçlar dahil olmak üzere, bütün tekerleklerinin eşzamanlı tahrikli olması veya aşağıdaki 3 koşulu yerine getirmesi gerekir: - Bir dingilinin tahriki ayrılabilen araçlar dahil, en az bir ön dingili ve en az bir arka dingili eşzamanlı tahrikli olarak tasarlanmış, -En az bir diferansiyel kilit mekanizması veya buna benzer işlevde en az bir mekanizması olan, -Tek araç için hesaplanan %25 lik bir eğimi tırmanabilen.
C. ÜST YAPI (GÖVDE) TANIMLARI (Sadece tam/ tamamlanmış araçlar için) Ek I de, Ek III ün Bölüm I, madde 9.1 inde ve Ek IX'un madde 37 sinde gövde tipi tanımları için aşağıda belirtilen kodlama kullanılacaktır: 1.Yolcu otomobilleri (M1) AA Sedan ISO 3833 1977 standardının 3.1.1.1 no lu terim, aynı zamanda dörtten fazla yan camı olan araçlar da dahil. AB Heçbek Arkasında üstten menteşeli kapı bulunan sedan (AA) araçlardır. AC Steyşın ISO 3833 1977 standardının 3.1.1.4 no lu terim (steyşın vagon (estate car)) AD Kupe ISO 3833 1977 standardının 3.1.1.5 no lu terim AE Üstü açılır kapanır ISO 3833 1977 standardının 3.1.1.6 no lu terim. AF Çok amaçlı araç AA dan AE ye kadar belirtilenlerin dışındaki, yolcu ve onların bagaj veya yüklerini tek bir bölmede taşıması amaçlanan motorlu araçlardır. Fakat bu şekildeki bir araç aşağıdaki her iki şartı da sağlıyorsa M1 kategorisi bir araç olarak kabul edilmez: (a) Şoför hariç, oturma yeri sayısı en fazla altı ise; Bir oturma yeri ancak ulaşılabilir koltuk bağlantıları ile sağlandıysa mevcut olarak kabul edilir. "Ulaşılabilir ifadesiyle kullanılabilecek bağlantılar belirtilmektedir. Bağlantıların ulaşılabilir olmasını engellemek için imalatçı bunların kullanımlarına fiziksel engeller oluşturarak, örneğin üzerine kapatma levhaları kaynaklayarak veya normal olarak bulunabilecek aletlerle kaldırılamayacak sabit parçalar takarak mani olmalıdır, ve (b) P (M+ N x 68) > N x 68 ise. Burada: P : Teknik açıdan izin verilen azami yüklü kütle M : Yürür vaziyette kütle N : Şoför hariç oturma yeri sayısı 2. M2 ve M3 kategorisi motorlu araçlar Sınıf I araçları (2001/85/AT sayılı Otobüsler yönetmeliğine bakınız) CA Tek katlı CB Çift katlı CC Körüklü tek katlı CD Körüklü çift katlı CE Alçak tabanlı tek katlı CF Alçak tabanlı çift katlı CG Körüklü alçak tabanlı tek katlı CH Körüklü alçak tabanlı çift katlı Sınıf II araçları (2001/85/AT sayılı Otobüsler yönetmeliğine bakınız) CI Tek katlı CJ Çift katlı CK Körüklü tek katlı CL Körüklü çift katlı CM Alçak tabanlı tek katlı CN Alçak tabanlı çift katlı CO Körüklü alçak tabanlı tek katlı
CP Körüklü alçak tabanlı çift katlı Sınıf III araçları (2001/85/AT sayılı Otobüsler yönetmeliğine bakınız) CQ Tek katlı CR Çift katlı CS Körüklü tek katlı CT Körüklü çift katlı Sınıf A araçları (2001/85/AT sayılı Otobüsler yönetmeliğine bakınız) CU Tek katlı CV Alçak tabanlı tek katlı Sınıf B araçları (2001/85/AT sayılı Otobüsler yönetmeliğine bakınız) CW Tek katlı 3. N kategorisi motorlu araçlar BA Kamyon 97/27/AT sayılı motorlu araçların ve römorklarının bazı sınıflarının kütleleri ve boyutları ile ilgili tip onayı yönetmeliğinin Ek I, madde 2.1.1 ine bakınız. BB Van Gövde ile birleştirilmiş kabinli kamyon BC Yarı römork çekicisi 97/27/AT sayılı motorlu araçların ve römorklarının bazı sınıflarının kütleleri ve boyutları ile ilgili tip onayı yönetmeliğinin Ek I, madde 2.1.1 ine bakınız. BD Römork çekicisi 97/27/AT sayılı motorlu araçların ve römorklarının bazı sınıflarının kütleleri ve boyutları ile ilgili tip onayı yönetmeliğinin Ek I, madde 2.1.1 ine bakınız. Bununla birlikte, teknik açıdan müsaade edilen azami kütlesi 3500 kg ı geçmeyen BB olarak tanımlanmış araç: varsa, - Sürücü hariç 6 oturma yerinden fazla koltuğu veya -Aşağıdaki şartlardan her ikisini de karşılıyorsa: Sürücü hariç oturma yerlerinin sayısı 6 dan fazla değilse ve P (M+ N x 68) N x 68 ise, bu araç, N kategorisi araç olarak kabul edilmez. Bununla birlikte BA, teknik açıdan müsaade edilen azami yüklü kütlesi 3500 kg ı geçen BB, BC veya BD olarak tanımlanmış bir araç, aşağıdaki şartlardan en az birini karşılıyorsa: Sürücü hariç oturma yerlerinin sayısı 8 den fazla ise, veya P (M+ N x 68) N x 68 ise, bu araç, N kategorisi araç olarak kabul edilmez. P, M ve N oturma yerlerinin tanımları için bu Ek in Bölüm C ye bakınız.
DIKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR; A- LPG Tankların da Şamandıra (Multivalf) Ve Tank Uyumluluğu LPG dönüşümü yapılan veya daha öncede dönüşümü yapılıp da araç muayenesi geldiği için yeniden Sızdırmazlık Raporu alacak araçlarda tank ile şamandıra(multivalf) arasındaki uyumluluk konusunda MMO dışında yetkilendirilen kurum/kuruluşlar tarafından gerekli hassasiyetin gösterilmediği yada bu uyumluluğun ne olduğu konusunda çok fazla bilgi birikimine sahip olunmadığı gözlenmektedir. Bu nedenle tankın doluluk oranı % 80 nin üzerinde olmasından kaynaklı sonuçları açısından insan ve kamu sağlığı direk etkilenecektir. Bu konuda aşağıda verilen bilgilere ilgili personelin azami dikkat göstermesi sağlanmalıdır. 1-Şuan piyasada kullanılan bağlantı açısına göre sınıflandırılmış şamandıra (multivalf) tipleri aşağıda verilmiştir. a) 0 derece bağlantılı şamandıra.(multivalf) Genel olarak dıştan bağlantılı şamandıra (multivalf) olup simit tanklarda kullanılmaktadır. Şamandıranın tanka bağlantı açısı 0 derecedir. b) 30 derece bağlantılı şamandıra.( multivalf ) Genel olarak en çok kullanılan tipidir. Şamandıranın tanka bağlantı açısı 30 derecedir. c) 45 derece bağlantılı şamandıra ( multivalf ) tanka bağlantı açısı 45 derece olup, genel olarak silindirik tanklara göre imalatı yapılmıştır. Türkiye piyasasında pek kullanılmamaktadır. d) 60 derece bağlantılı şamandıra(multivalf). Tanka bağlantısı açısı 60 derece olup. Türkiye piyasasında pek kullanılmamaktadır.
e) 90 derce bağlantılı şamandıra ( multivalf ) Multivalfin tanka bağlantı açısı 90 derecedir. Türkiye piyasasında pek kullanılmamaktadır. 2- Şamandıranın(multivalf) tank içerisinde çalışma aralığı [çalışma yüksekliği ( h )dır.] Tankın dolum oranı(%80) olup, bu oran şamandıra ile sağlanmaktadır. Tankın dış çapı şamandıranın(multivalf) çalışma aralığına eşit olup tankın üzerindeki etikette de belirtilmektedir. Su anda piyasada kullanılan tankların ( h ) çalışma aralıkları; Simit tanklar için ( h=180-190-200-220-225-250 mm ) Silindirik tanklar için ( h=244-250-270-300-315-360 mm) seklinde tanımlanmaktadır. Araç Kontrolü yapılırken tank etiketi üzerinde belirtilen (örnek: Ø300 h=200mm gibi) değerin aynı özelliklerinin şamandıra(multivalf) üzerinde de ( Ø300 h=200mm ) belirtilmesi ve kullanılması gerekmektedir. Ruhsata islenmiş veya yeni montajı yapılan araçlarda tank ile şamandıra(multivalf) arasında yukarıda sıralanan uyumluluğun mutlaka aranması gerekmektedir.
B-MAP Sensörü Yeni nesil Enjeksiyonlu Araçların LPG ye dönüşümünde kullanılan sıralı sistemlerde gazın bitmesi veya herhangi bir nedenden dolayı araçta bulunan gazın basıncının düşmesinden dolayı herhangi bir müdahaleye gerek kalmaksızın LPG den Benzine geçmesi beklenirken aksine aracın stop etmesi istenmeyen bir durumdur. Bir aracın LPG den benzine geçmeyerek stop etmesi durumunda beklenmeyen kazalara sebebiyet vereceği açıktır. Aracın benzine geçmeyip stop etmesinin nedenleri; 1-Basınç algılayıcı sensorların ( MAP Sensoru) bilinçli olarak devre dışı bırakılması, arızalı olması yada sisteme uyum sağlayamamasıdır. Elektronik Kontrol Ünitesinin (ECU) Programlama hatası veya ateşleme zamanının ayarlanamamasından dolayıda kaynaklanmaktadır. 2-Aracın gaz kelebeğinin kirli veya arızalı olması, aracın kendi kontrol Ünitesinin arızalı olabileceği yada ateşleme sistemindeki (Buji, Buji Kablosu vb) arızalar, Yukarıda sıralanan nedenlerin bir veya birkaçından kaynaklı bir arıza olabileceğinden kontrol sırasında mutlaka kontrol edilmeli söz konusu kriterleri sağlayamayan araçların montaj tespit raporlarının onaylanmaması gerekmektedir.
C-ARKA PANEL MESAFESİ 10 cm nin ALTINDA BULUNAN ARAÇLARDA SİMiT TANK MONTAJI Bazı AB-HB tipi araçlarda (KIA-Pcanto, HYUNDA-Atos, HYUNDA-10 vb.) uygulanan tank montajlarında silindirik tank montajı yerine bagaj bölümünün çok dar olması nedeniyle montaj yeri olarak aracın bagajında bulunan yedek lastik haznesinin bulunduğu yere simit tank montajı yapıldığı görülmektedir. Ancak bu hazneye yapılan simit tank montajlarında tankın yedek lastiğin bulunduğu bölme hiç boşluk verilmeden hatta.bölme içerisindeki bağlantı kirişi sökülerek tankın adete sıkı geçme seklinde ( Ek1-2-3-4) yerleştirildiği ve hazneyi tamamen doldurduğu görülmektedir. Uygulamanın; TS 12305 EN 12979 standardının 5.5 Yakıt Tankının Yerleştirilmesi baslıklı bölümün üçüncü paragrafında tanımlanan...yakıt tankı imalatçısı tarafından takılan kalıcı sabitleme yerleri haricinde metalin metale teması olmayacak şekilde yerleştirilmelidir. hükmü çerçevesinde değerlendirilerek mevcut yere yedek lastik bölmesinin çapından daha küçük çapta (örnek: Ø 600 h: 200-300 simit tankı yerine Ø 570 h: 200-300 çaplı simit tankı) bir tank seçilmesi ve montaj yapan yetkili firma ve SMM lerin mutlaka bilgilendirilmesi sağlanmalıdır. Aksi durumda LPG montajı yapılmış araçlarda montaj tespit raporu onaylanmayacak ve sızdırmazlık raporu verilmeyecektir. Ruhsatına islenmiş olup sızdırmazlık kontrolüne gelen araçlara da sızdırmazlık raporu verilmeyecek olup, simit tankının yedek lastik bölmesinin çapından daha küçük çapta bir tank ile değiştirilmesi durumunda rapor verilecektir. SONUÇ: -LPG Gaz kaçak kontrolü yapılan araçlarda tank ile şamandıranın (multivalfin) bağlantı açılarının ve çalışma yüksekliklerinin uyumluluğu mutlaka kontrol edilmeli Tankın bağlantı açısı ile çapının Şamandıranın bağlantı açısından büyük veya eşit olmasına dikkat edilmeli şamandıra çapı küçük veya eşit olmalı büyük çaplı şamandıralarının bağlanmasına müsaade edilmemelidir. -LPG kontrolü yapılan araçlarda Gaz kesici soketinin çıkarılması durumunda benzine geçmeyen araçların montaj tespit raporlarının onaylanmaması ve sızdırmazlık raporunun verilmemesi gerekmemektedir.
EDİRNE ŞUBE ETKİNL NLİK K ALANINDAKİ YILLARA GÖRE G LPG RAPOR ADETLERİ 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Ocak- Şubat Sızdırmazlık Raporu 6486 10802 12991 16397 20908 2883 Montaj Tespit Raporu 1832 3701 5341 5139 7393 946