5.5. BORU HATLARI Türkiye coğrafi ve jeopolitik açıdan çok önemli bir konumda yer almaktadır. Ülkemiz, dünyanın en büyük ham petrol ve doğal gaz rezervlerinin bulunduğu Ortadoğu ve Orta Asya ülkeleri ile Avrupa nın ham petrol ve doğal gaz ithal eden ülkeleri arasında köprü konumundadır. Türkiye nin bölge ülkeleri ile iyi ilişkileri ve Orta Asya ülkeleri ile tarihi ve kültürel bağları, bölgedeki önemini artırmıştır. Ülkemiz jeopolitik konumu nedeniyle çok çeşitli ham petrol ikmal kaynaklarına sahiptir. Bu konumuyla Doğu nun enerji kaynaklarının Batı ya aktarılmasında köprü görevi yapmaktadır. Dünya da enerjinin kullanımı arz ve talep merkezlerinin çeşitli taşıma türleri ile birbirine bağlanmalarını zorunlu kılmaktadır. Kara ve Denizyolu taşımacılıklarına kıyasla yatırım maliyeti daha yüksek olan boru hattı taşımacılığının; diğer taşıma türlerinden hızlı, güvenli, çevreci olması ve atmosfer koşullarından etkilenmemesi yanında yatırımı daha kısa sürede geri ödemesi gibi üstünlükleri vardır. Bu nedenle petrol ve doğal gaz, üretim merkezlerinden tüketim bölgelerine en ekonomik şekilde boru hatları ile taşınması ön plana çıkmaktadır. Ham petrol genellikle boru hatları ile uygun limanlara, buradan da tankerlerle rafinerilere veya doğrudan boru hatlarıyla rafinerilere ulaştırılmaktadır. Doğal gaz ise üretim bölgelerinden tüketim yerlerine hem boru hattı ile hem de sıvılaştırılarak tankerler vasıtasıyla taşınmaktadır (Harita 5.5.1). Özellikle 1970 li yıllarda sonra, gelişmiş ülkelerde daha belirgin olmak üzere insanların çevre kirlenmelerine karşı daha duyarlı davranmaları enerji üretimi ve tüketiminde yeni arayışlara yol açmıştır. Bu arayışlardan birisi de temiz enerjidir. Doğalgaz bu bakımdan öne çıkan enerji türü olmuştur. Bu gelişmelerin sonucu, 19.Yüzyıl sonlarında küçük çaplı borular ile kısa mesafeler için başlayan petrol ve doğal gaz taşımacılığı talepteki artışa paralel olarak tüm dünyada hızla yaygınlaşmış, bu arada taşımada mesafeler artarken kullanılan boru çapları da büyümüştür. Ülkemizde 1987 yılında Rusya dan ithalatla birlikte büyük ölçüde tüketilmeye başlanan doğal gaz, halen elektrik üretilmesinde, sanayide ve konutlarda artarak kullanılmaktadır. Yerli üretim az olduğundan doğal gaz talebi büyük ölçüde ithalat yolu ile karşılanmaktadır. TPAO ve diğer özel şirketler tarafından üretilen doğal gaz doğrudan sanayi müşterilerine verilmektedir Son yıllarda ülkemizde çeşitli boru hatları projeleri yürütülmektedir, bu projelerden Bakü-Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı (BTC) Projesi ile, başta Azeri petrolü olmak üzere, Hazar Bölgesi nde üretilecek petrolün güvenli, ekonomik ve çevresel açıdan uygun bir boru hattı sistemi aracılığıyla Ceyhan a taşınması ve buradan da tankerlerle dünya pazarlarına ulaştırılması amaçlanmaktadır. Bakü-Tiflis-Ceyhan ham petrol boru hattına paralel olarak Azerbaycan-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı Projesi ne ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir. Azerbaycan gazının Türkiye ye nakli projesi sadece Türkiye ye gaz nakli açısından değil ayrıca Doğu-Batı Enerji Koridorunun bir parçası olarak da önümüzdeki dönemde Avrupa pazarına Türkiye üzerinden gaz nakledilmesinin önünü açması yönünden de büyük önem taşımaktadır (Harita 5.5.2). Bu proje Şah Deniz, SCP Güney Kafkasya Doğal Gaz Boru Hattı ve Gürcistan sınırı-erzurum Doğal Gaz projeleri olmak üzere üç bölümde gerçekleştirilecektir. Bakü-Tiflis-Erzurum güzergahı üzerinden geçen hattın 970 km uzunlukta olması planlanmaktadır. Gürcistan sınırından Türkiye boru hattı 225 km 5.5-1
5.5-2 Harita 5.5.1: Tüpraş ın ham petrolü işlediği İzmit, İzmir, Kırıkkale ve Batman rafinerileri ve yıllık kapasiteleri
5.5-3 Harita 5.5.2: Türkiye ve Avrupa pazarına Hazar gazının nakli
uzunluğunda ve 42 çapında olacak ve Doğu Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı (İran DGBH) ile Horasan da (Erzurum) birleşecektir. Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu nca 15.05.2003 tarihinde BOTAŞ a Azerbaycan dan 10 yıl süre ile doğal gaz ithalat lisansı verilmiştir. Doğal Gaz Alım Satım Anlaşması kapsamında, BOTAŞ ın ihtiyaç fazlası gazı üçüncü ülkelere ihraç etme hakkı bulunmaktadır. Bu Projelere ilave olarak Avrupa doğal gaz arz açığını karşılamaya yönelik Nabucco projesi adı verilen Türkiye-Bulgaristan-Romanya-Macaristan-Avusturya Doğal Gaz Hattı Projesi ve Türkiye-Yunanistan Doğal Gaz Hattı Projesi de vardır. Strateji ve Öneriler Stratejiler 1. Ülkemizin coğrafi ve jeopolitik konumunun sağladığı avantajlarıyla Doğu nun enerji kaynaklarının Batı ya aktarılması yönünde ham petrol ve doğal gaz hatlarını yaygınlaştırarak, ülkemizin bir enerji koridoru haline gelmesini sağlamak, 2. Türk Boğazlarının deniz trafiği yükünü azaltan ham petrol ve doğal gaz hatlarının yaygınlaştırılması, 3. Uluslararası ilişkileri de dikkate alarak hükümetin oluşturacağı enerji ve ulaştırma politikaları doğrultusunda çalışmaları sürdürmek. Öneriler Yukarıda belirlenen stratejiler doğrultusunda altyapı, taşımalar, güvenlik, personel ve eğitimi ve AB ye uyum konularını kapsayan öneriler aşağıda sıralanmıştır. Altyapı ve Taşımalar İçin Öneriler Boru hatları hem alt yapı hem de taşıma aracı olduğundan alt yapı için sıralanan öneriler taşıma için de aynen geçerlidir. 1 - Adeta toprağa gömülmüş bir proje durumunda olan İzmit-Haramidere projesinin durumunun belirlenmesi için bir çalışma yapılması gerekir. İSKİ nin amaçlarına uygun olup olmadığı veya başka bir amaca yönelik kullanılamıyorsa hattın iptal edildiğini kabullenip, değerlendirilerek elden çıkarılması gerekir. 2 - Ülkemiz ham petrol ihtiyacının %91 ini ithalatla karşılamaktadır. Sürdürülebilir kalkınmamızı kesintisiz sağlamak için gerekli enerji kaynakları içerisinde en yüksek paya sahip ham petrol ve doğal gazı yurt dışından ithal ederek çok miktarda döviz ödemektedir. Bu nedenle yeterli olmayan bir hızla devam eden petrol arama ve üretim faaliyetlerini arttırıcı çalışmalar desteklenmeli, karşılaşılan güçlüklerin giderilmesinde tanıtım, strateji ve kuruluşların motive edilmesi yönelik cesaretlendirici çalışmalar geliştirilmelidir. 5.5-4
3 - Askeri amaçlı boru hatlarının sivil amaçlı kullanımı daha etkin hale getirilmelidir. 4 - Doğu nun enerji kaynaklarının Batı ya aktarılması yönünde geliştirilen projelerin içerisinde yer alarak ve yapım aşamasında deneyim kazanmalıdır. 5 - Türkiye üzerinden Avrupa pazarına boru hatları ile gaz nakledilmesi sağlamalıdır. 6 - Boğazları by-pass eden ham petrol boru hattı projelerinin limanlarımız yolu ile dışa açılımı sağlanarak Türk Boğazları ndaki tehlikeli yük trafiği azaltılmalıdır. 7 - Temiz enerji kullanımı açısından boru hatlarıyla yapılan doğal gaz kullanımını ve dağıtımı yaygınlaştırılmalıdır. 8 - Doğal gaz ve ham petrol arz kaynağı olarak farklı ülkeler seçilmelidir. Güvenlik İçin Öneriler 1 - Tehlikeli madde kapsamında olan petrol ve doğal gazın gerek boru hatları ile taşınmasında, gerekse depolama ve dağıtım firmalarına verilmesinde uluslararası standartlarda çevre, işletme ve tesis yönünden güvenlik önlemleri alınması zorunludur. 2 - Terör ve doğal afetler karşısında eylem planı hazırlanarak riskler azaltılmalıdır. 3 - Çevre, insan sağlığı ve iş güvenliği konularında mevcut yasa, tüzük ve yönetmelikler uygulanarak Avrupa Birliği standartlarında faaliyet gösterilmelidir. 4 - Çevre, insan sağlığı ve güvenlik her zaman için diğer ticari kaygıların önünde tutulmalıdır. 5- Özellikle petrol boru hatlarındaki hırsızlığa karşı ciddi ve caydırıcı tedbirler alınmalıdır. 6- Boru hattına dışardan olumsuz müdahalelere karşı gelişen teknolojik imkanlar araştırılmalıdır. 7- Ana Doğal Gaz ve Petrol Boru hatlarının olası bir kazada can ve mal kaybının en aza indirilmesi için bölgesel önlemler alınmalıdır. Personel ve Eğitim İçin Öneriler 1 - Petrol ve doğal gaz tesislerinin yapım, bakım ve onarımında çalışan her düzeydeki personelin eğitilmesi ve eğitimlerinin belirli sürelerde tekrarlanarak bilgili ve deneyimli kadroların oluşturulması gereklidir. 5.5-5
2 - Adı geçen tesislerde çalışacak kişilerin başlangıçta yönlendirme, ileriki yıllarda da meslek içi eğitimlerini sürdürerek bilgilerinin güncelleşmesi sağlanmalıdır. Avrupa Birliği ne Uyum ve Uluslararası Bağlantılar İçin Öneriler 1 - Türkiye üzerinden Avrupa ya doğal gaz ve ham petrolün boru hatlarıyla geçişini sağlamak için etkin politika ve çalışmalar sürdürülmelidir. 2 - Ham petrol ve doğal gaz konusunda uluslararası bağlantılı hatlar yeni alternatif hatlarla çağaltılmalıdır. 5.5-6