GEÇMİŞTEN GÜN ÜM ÜZE EKONOMKİF AAL

BÖLÜM 6 GEÇMİŞT EN G ZE EKONO MÜ M İK NÜ Ü LER İYET AL FA

BÖLÜM 6 COĞRAFYA GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE GEÇİM TARZLARI İnsanların yaşadığı ve karşılıklı etkileşimde bulunduğu alanlardaki doğal, beşeri ve ekonomik olayları insanla ilişkisi ölçüsünde inceleyen coğrafya dalı Beşeri ve Ekonomik- Coğrafya dır. Geçmişten Günümüze Ekonomik Faaliyet Türleri 1. İnsanların yaşadığı ve karşılıklı etkileşimde bulunduğu alanlardaki doğal, beşeri ve ekonomik olayları insanla ilişkisi ölçüsünde inceleyen coğrafya dalı aşağıdakilerden hangisidir? A) Fiziki coğrafya B) Matematik coğrafya C) Siyasi coğrafya D) Nüfus coğrafya E) Beşeri ve ekonomik coğrafya 2. Aşağıda insanların yaşamlarını kolaylaştıran bazı unsurlar verilmiştir. 4. İlk insanın ortaya çıkışından günümüze kadar geçen sürede ekonomik faaliyetlerin oldukça değişim gösterdiği ve çeşitlendiği görülür. Bu durumun temelindeki neden aşağıdakilerden hangisidir? A) İnsanların yeni kültürlerle ilişkiye girmesi B) İnsan ihtiyaçlarının artması ve çeşitlenmesi C) İnsanların ekonomik değişimlere uyum sağlamaya çalışması D) Sanayi Devrimi nin yaşanması Test 1 E) İnsanların dünyaya hâkim olma arzularının artması İnsanlar yaşamlarını kolaylaştırmak için sırasıyla hayvan gücünü, buhar gücünü, petrolle çalışan içten patlamalı motorları ve daha sonrada elektrik gücünü kullanmaya başladılar. İnsanların beslenme, barınma, korunma gibi temel ih tiyaçlarının varlığı, ekonomik faaliyetlerin çeşitlenmesi ni ve gelişmesini sağlamıştır. Ülkelerin geçim tarzları arasında farklılıkların olması, ekonomideki gelişmişlik derecesiyle ilgilidir. Gelişmiş ülkelerde geçim kaynakları sanayi ve hizmet sektörüne dayanırken az gelişmiş ülkelerde geçim kaynaklarını tarım, hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık gibi doğaya bağlı unsurlar oluşturmaktadır. I. Hayvan gücünün kullanılması II. Buharlı makinelerin kullanılması III. Elektriğin kullanılması Yukarıda verilen unsurların kullanıma alınma sırasının geçmişten günümüze doğru kronolojik sıralaması aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? A) I - II ve III B) I - III ve II C) II - I ve III D) II - III ve I E) III - II ve I 3. Günümüz ülkelerinin ekonomik yapıları incelendiğinde, geçim tarzlarının farklılıklar gösterdiği görülür. Bazı ülkelerin ekonomileri tarım ve hayvancılık faaliyetlerine dayanırken bazı ülkelerin ekonomilerinin temelini sanayi ve ticaret faaliyetlerinin oluşturduğu görülür. Bu durumun temelindeki neden aşağıdakilerden hangisidir? A) Nüfus miktarlarının farklı olması B) Yer şekillerinin ve yükselti ortalamalarının farklı olması C) Ekonomik gelişmişlik düzeylerinin farklı olması D) Nüfus yoğunluklarının farklı olması E) Bulundukları kıtaların farklı olması. Besin ihtiyaçlarını avcılık yaparak sağlayan, kaya oyuklarını ve mağaraları barınak olarak kullanan göçebe olan ilk insanlar hangi çağda yaşamışlardır? A) Neolitik Çağ B) Yontma Taş Çağı C) Kalkolitik Çağ D) Paleolitik Çağ E) Mezolitik Çağ 6. Aşağıdakilerden hangisi, Paleolitik Çağ da görülen gelişmelerden biridir? A) Yerleşik yaşamın başlaması B) Hayvanların evcilleştirilmesi C) Tunç ve demir heykelcikler D) Yazılı kaynaklar E) Mağara resimleri 7. Tarih öncesinde yaşayan insanlar sırasıyla hangi doğal maddelerden yapılan alet veya eşyayı kullanmıştır? A) Taş - Maden - Toprak B) Maden - Taş - Toprak C) Taş - Toprak - Maden D) Toprak - Maden - Taş E) Maden - Toprak - Taş 18 1. E 2. A 3. C 4. B. D 6. E 7. C

12. Aşağıdakilerden hangisi Kaba Çağı nın özelliklerinden değildir? bazı olaylar verilmiştir. Taş I. Hayvanların evcilleştirilmesi A) İnsanlar alet yapmayı öğrendiler. II. Ateşten ısınma amacıyla yararlanılması B) Mağara duvarlarına resimler yapıyorlardı. C) Topraktan çanak-çömlek yaptılar. Yukarıda verilen olaylarının kronolojik sırası aşağıdakilerden hangisidir? E) Avcılık ve toplayıcılıkla geçiniyorlardı. A) I - II - III B) I - III - II C) II - I - III D) II - III - I D) Taştan ve kemikten aletler yapıyorlardı. 13. Tarihi bir mekânda yapılan arkeolojik kazıda çok sayıda birbirinden farklı boyutlar ve şekillerde taşlar bulunmuştur. E) III - II - I Bu kazıda bulunan malzemeyle aşağıdakilerden hangisi arasında anlamlı bir ilişki kurulabilir? 9. İnsanoğlunun yeryüzünde görülmesiyle başlayıp, yazının icadına kadar olan döneme tarih öncesi dönem adı verilir. Aşağıdakilerden hangisi Tarih öncesi dönemlere ait değildir? B) Paleolitik Çağ C) Mezolitik Çağ D) Neolitik Çağ E) Kalkolitik Çağ 1. Tarih öncesi devirlerin sıralanışı aşağı- B) Tarım C) Hayvancılık D) Avcılık A) İlk Çağ A) Ticaret 14. Aşağıdakilerden hangisi eski çağlardaki insan topluluklarının yerleşmek istedikleri alanlarda aradıkları özellikler arasında en az önem taşır? A) İklim koşullarının elverişli olması B) Toprakların tarım için verimli olması A) Mezolitik - Paleolitik - Neolitik - Kalkolitik C) Korunaklı bir çevre olması B) Paleolitik - Mezolitik - Neolitik - Kalkolitik C) Paleolitik - Neolitik - Kalkolitik - Mezolitik D) Düzlük alanların çok geniş yer kaplaması D) Kalkolitik - Paleolitik - Mezolitik - Neolitik E) Su kaynaklarının yeterli olması E) Paleolitik - Neolitik - Mezolitik - Kalkolitik 1. Aşağıda tarih öncesi çağların ekonomik yapılarıyla ilgili bazı özellikler verilmiştir. 11. Aşağıdakilerden hangisi Paleolitik Çağ ın özelliklerinden değildir? I. Kaba Taş Çağı - Önce toplayıcı - avcılık sonra avcı - toplayıcılık A) İnsanlar mağara ya da ağaç kovuklarında yaşıyordu. II. Yontma Taş Çağı - Göçebe tarım III. Yeni Taş Çağı - Çiftçilik ve hayvancılık B) İnsanlar köpek ve at gibi hayvanları evcilleştirmiştir. IV. Maden Çağı - Ticaret Buna göre, Tarih öncesi çağlardan hangisi ya da hangilerinde ekonomik yapıları yanlış verilmiştir? C) İnsanların yaşam tarzı göçebe avcılık ve toplayıcılık şeklindeydi. D) İnsanoğlunun yaşadığı en ilkel ve en uzun dönemdir. 8. E 9. A 1. B 11. B Paleolitik Çağ (Kaba Taş Çağı) E) Zanaatkârlık dakilerden hangisinde doğru verilmiştir? E) Bu dönemde insan doğadaki uzun ve sivri taşları silah olarak kullanmıştır. TARİH ÖNCESİ DEVİRLERDE EKONOMİK FAALİYETLER İnsanoğlunun yeryüzünde görülmesiyle başlayıp yazının icadına kadar olan dönemdir. Bu dönem, kendi arasında dört döneme ayrılır; Paleolitik Çağ (Kaba Taş Çağı) Mezolitik Çağ (Yontma Taş Çağı) Neolitik Çağ (Yeni - Cilalı Taş Çağı) Kalkolitik Çağ (Maden Çağı) A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve IV 12. C 13. D E) III ve IV 14. D 1. B Yaklaşık MÖ 6. ile MÖ 1. yılları arasını kapsar. İnsanlar tüketici durumundaydı. Bu dönemde buzul çağının yaşanmasından dolayı soğuklardan ve vahşi hayvanlardan korunmak için mağara ve ağaç kovuklarında yaşamışlardır. İnsanlar yaşamlarını avcılık ve toplayıcılık ile sağlıyorlardı, ekonomik faaliyet yoktu. Küçük gruplar halinde yaşıyorlardı. Yaşam tarzı göçebe şeklindeydi. Herhangi bir ekonomik faaliyet yoktu. Bu çağda insanlar kesici ve delici aletlerini taşlardan yapmışlardır (örneğin, çakmak taşı). Dönemin sonlarına doğru ateş kontrol altına alınmıştır. Bu dönemde insanların ortalama yaşam süresi 2 2 yıldı. İnsanların yaşam seviyesi yükselmiş ve bilinen ilk nüfus sıçraması yaşanmıştır. 19 COĞRAFYA III. Doğal kaynaklarından yiyecek elde edilmeye başlanması BÖLÜM 6 8. Aşağıda Tarih öncesi çağlarda gerçekleşen

BÖLÜM 6 COĞRAFYA Mezolitik Çağ (Yontma Taş Çağı) Paleolitik ve Neolitik arasında Mezolitik denen bir geçiş evresi yaşanmıştır. MÖ 12. ile MÖ 1. yılları arasını kapsar. Avcılık ve toplayıcılıkta uzmanlaşmışlardır. Bu dönemde iklimde belirgin bir sıcaklık artışı olmuş ve bunu diğer ekolojik değişimler izlemiştir. İnsanlar, buzulların erimesiyle açılan yeni alanlara doğ ru yayılmışlardır. Bu dönemde insanlar göç etmeden yaşamak için doğal şartları uygun yerler buldular. Dolayısıyla yerleşik yaşama geçilmeye başlanmıştır. Yerleşim alanı olarak seçilen yerler daha çok; doğal yiyeceklerin ve av hayvanlarının bulunduğu, verimli ve sulak alanlardı. Böylece bu dönemin sonuna doğru tarıma geçiş aşamasına gelinmiş olup tarımla ilgili ilk denemeler yapılmıştır. Bu dönemde köpek evcilleştirilmiştir (Asya, Çin, Kuzey Amerika). Ateşi tam anlamıyla amaçları doğrultusunda kullanmaya başladılar. Geçmişten Günümüze Ekonomik Faaliyet Türleri 1. Tarih öncesi devirler insanlığın gelişimine göre sınıflandırılmıştır. Buna göre; I. topraktan çanak - çömlek yapılması, II. tarım faaliyetlerinin başlaması, III. avcılık ve toplayıcılığın önemini kaybetmesi, gelişmelerinden hangisinin ya da hangilerinin insanlığın sosyal hayat tarzını değiştirdiği söylenebilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III 2. Kaba Taş Çağı nda insanların küçük gruplar halinde, göçebe olarak yaşamalarına, I. iklim koşullarının elverişsiz olması, II. ateşin kontrol altına alınması, III. avcılık ve toplayıcılıkla uğraşılması, gibi durumlardan hangisinin ya da hangilerinin etkisi olduğu söylenemez? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III 3. Göçebe hayatı bırakıp yerleşik hayata geçen ilk insanlar bu alanları belirlemede öncelikle aşağıdakilerden hangisini dikkate almışlardır? A) Araç ve gereçleri ihtiyaçları doğrultusunda geliştirmeleri B) Maden çıkarımına elverişli yerler olmaları C) Ham madde kaynakları bakımından zengin olmaları D) Önemli ticaret yolları üzerinde olmaları E) Tarımsal faaliyetlere uygun yerler olmaları 4. Ticaretin gelişmesiyle zamanla yerleşim yerleri değişti. İlk önceleri korunaklı yerleri yerleşim alanı olarak seçen insanlar daha sonra deniz kenarlarını ve ticarete daha elverişli alanları seçmeye başladı. Diyen bir kişi bu durumun nedenini aşağıdakilerden en iyi hangisiyle açıklayabilir? A) Ulaşım B) Yükselti C) Tarım D) Üretim E) Hayvancılık. Yerleşik hayatın benimsendiği ve insan hayatında köklü değişikliklerin başladığı dönemdir. Bu dönemin en önemli özelliği insanın tüketicilikten üreticiliğe geçmesidir. Göçebeliğin sona ererek yerleşik hayatın başladığı çağ aşağıdakilerden hangisidir? A) Paleolitik Çağ B) Yontma Taş Çağı C) Kalkolitik Çağ D) Neolitik Çağ E) Mezolitik Çağ 6. Aşağıdakilerden hangisi, Cilâlı Taş döneminde ortaya çıkan gelişmelerden biri değildir? A) Toprağa yerleşmenin başlaması B) İlkel köylerin kurulması C) Tunç ya da bakır gibi madenlerden eşyaların yapılması D) Seramikçilik sanatının gelişmesi E) İlk mesleki iş bölümlerinin görülmesi 7. Toplumsal iş bölümünün ortaya çıkmasında aşağıdakilerden hangisi, daha çok etkili olmuştur? A) Üretimin başlaması B) Köylerin kurulması C) Hayvanların evcilleştirilmesi D) Avcılığın gelişmesi E) Ticari ilişkilerin artması Test 2 11 1. E 2. B 3. E 4. A. D 6. C 7. A

8. Cilalı Taş Çağı nda ; yiyecek olarak çeşitli bitkiler yetiştirilmeye başlanmış, ırmak ve göl kıyılarında birbirine bitişik bahçeli evler inşa edilmiş, bitki liflerinden giysiler yapılmış, yiyecekleri saklamak için topraktan çanak ve çömlekler yapılmıştır. Buna göre, Cilâlı Taş Çağı nda aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmiş olduğu söylenebilir? A) Köy yerleşmelerinin nüfuslarının arttığı B) Yerleşik hayata geçildiği C) Madenin kullanılmaya başlandığı D) Yazının kullanılmaya başlandığı E) Şehir devletlerinin kurulduğu 9. MÖ 6 ile 3 yılları arasında ortaya çıkan bazı değişim ve teknik ilerlemeler, Neolitik dönemdeki küçük yerleşim yerlerini aşağıdakilerden hangisine dönüştürmüştür? A) Devlet B) Krallık C) Şehir D) Köy E) İmparatorluk 1. Aşağıdakilerden hangisi insanlığın köklü bir değişimini ifade eden Neolitik dönemde bir devrim niteliği taşıyabilecek değişimlerin yaşandığı ekonomik faaliyettir? A) Tarım B) Ticaret C) Balıkçılık D) Sanayi E) Madencilik 11. Cilâlı Taş Çağı nda insanlar göl ve ırmak kenarlarında kulübeler inşa etmişler, topraktan pişirerek çanak - çömlek yapmışlar ve buğday yetiştirmişlerdir. Yukarıdaki bilgilere bakarak Cilâlı Taş Devri için aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) Ticari faaliyetler başlamıştır. B) Bilinen ikinci nüfus sıçraması yaşanmıştır. C) Altın ve gümüş gibi değerli madenler kullanılmıştır. D) İnsanlar yerleşik hayat yaşamaya başlamıştır. E) İnsanlar üretici durumuna geçmiştir. 12. İnsanın ilk ortaya çıktığı zamanlarda doğa insanı yönlendiriyordu. Fakat zamanla bu durum tersine dönerek insan doğayı kontrolü altına almaya başlamıştır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisinin insanın doğayı kontrolü altına almaya başladığının ilk göstergesi olduğu söylenebilir? A) Toprağı işlemeye başlaması B) Hayvanları evcilleştirmeye başlaması C) Topraktan çanak ve çömlekler yapması D) Ateşi kontrolü altına alması E) Madenlerden araç ve gereçler yapması 13. - Yontma Taş Devri nde insanlar; yiyeceklerini avcılık ve toplayıcılık ile elde etmişler, taştan baltalar, kesi ci, delici aletler yapmışlar, mağara duvarlarını hay van resimleri ile süslemişlerdir. - Cilalı Taş Devri nde ise; tarım ve hayvancılık faaliyetleri ile uğraş mışlar, hayvan kemiklerinden süs eşyası ve silah ya pıp kullanmışlardır. Verilen bilgiler doğrultusunda, Yontma ve Cilalı Taş devirleri ile ilgili olarak ulaşılabilecek ortak özellik aşağıdakilerden hangisi olamaz? A) İlkel bir yaşam sürmüş olmaları B) Yazılı belge bırakmamış olmaları C) Güvenlikleri için silah yapmaları D) Sanat eserleri bırakmaları E) Tüketici yapıya sahip olmaları 14. İnsanların tükettiklerinden fazlasını üretmeye başlamaları öncelikle aşağıdakilerden hangisinin ortaya çıkmasına neden olmuştur? A) Ateşin kullanılmasına B) Yerleşik hayata geçilmesine C) Tarım hayatının başlamasına D) Kültürel etkileşimin artmasına E) Ticari faaliyetlerin başlamasına Neolitik (Yeni - Cilalı Taş) Çağı MÖ 8. ile MÖ. yılları arasını kapsar. Bu dönemde insanlar havaların ısınmasıyla birlikte mağaralardan çıkmışlardır. Besin kaynağı ve gücünden yararlanabilecekleri hayvanları evcilleştirip toprağı işlemeye başlamışlardır. (Tarıma tam olarak geçiş dönemi) Tarımsal faaliyetlerin bir sonucu olarak tam anlamıyla, yerleşik hayata geçmişlerdir. Akarsu ve göl kenarlarına kerpiçten evler yapılmış, nüfus hızlı bir şekilde artarak köy yerleşmeleri ortaya çıkmıştır. Topraktan araç ve gereçler, bitki liflerinden de ilk dokumalar, bu dönemde yapılmaya başlanmıştır. Neolitik Çağ da tarımdan hemen sonra gerçekleşen en önemli yenilik, hayvanların evcilleştirilmesidir (koyun, keçi, domuz ve sığır). Köy yaşantısının bir sonucu olarak, ilk mesleki iş bölümleri başlamıştır. Üretim fazlasının ortaya çıkması, takas yoluyla ticaret hayatının da başlamasına neden olmuştur. Ürünlerini saklamak için toprağı ateşte pişirerek çanak-çömlek yapmaya başlamışlardır. Böylece seramik sanatı doğmuştur. Bu durum zanatkârların ortaya çıkmasına neden olmuştur. İnsanların yaşam seviyesi yükselmiş ve bilinen ikinci nüfus sıçraması yaşanmıştır. Bu dönemin en önemli özelliklerinden biri de insanın tüketici konumdan üretici konuma geçmesidir. BÖLÜM 6 COĞRAFYA 8. B 9. C 1. A 11. C 12. D 13. E 14. E 111

BÖLÜM 6 COĞRAFYA Kalkolitik Çağ (Maden Çağı) MÖ. ile MÖ 3. yılları arasını kapsar. Bu dönemde insanoğlu sırasıyla bakır, tunç (bronz) ve demiri işlemiştir. Sıralanışın bu şekilde olmasının temel sebebi, bu madenlerin işlenmesindeki kolaylıktır. Bu çağdaki hızlı nüfus artışı köylerin büyüyüp birleşerek şehirlerin kurulmasını sağlamıştır. Yani ilk şehir yerleşmelerinin ortaya çıkması bu dönemde olmuştur. (Şehir devletleri kuruldu) Hitit ve Sümer devletleri gibi büyük devletler kuruldu. Şehirlerin ortaya çıkması devlet örgütlenmelerinin ortaya çıkmasına neden oldu. Dönemin sonlarına doğru kent devletleri birleşerek büyük imparatorluklar kurulmaya başlandı. Tekerleğin bulunduğu, madenlerin çıkartılmaya ve işlenmeye başlandığı dönemdir. Korunma ihtiyacı madenlerin işlenip silah yapılmasına, silahların yapımı ile güçlenen askeri birlikler ise güçlü imparatorlukların kurulmasına ortam sağladı. Güvenlik sorunu nedeniyle surların yapımı bu dönemde hız kazandı. Devletlerarası siyasi ve ticari ilişkiler gelişince toplumsal yapıda değişmeler meydana geldi ve değişik meslek grupları (asker, din adamı, yönetici, çiftçi, tüccar, zanaatkâr) ortaya çıktı. Kuru tarımın yerini sulu tarım almış, beslenen hayvan sayısı artmıştır. Geçmişten Günümüze Ekonomik Faaliyet Türleri 1. Tarih öncesi devirler; Taş Çağı : Kabataş, Yontma Taş, Yeni Taş ve Cilalı Taş Devri. Maden Çağı: Bakır Çağı, Tunç Çağı ve Demir Çağı gibi isimlendirilmiştir. Buna göre, tarih öncesi çağların isimlendirilmesinde aşağıdakilerden hangisi etkili olmuştur? A) Hayvanların evcilleştirilmeleri B) Ateşi kullanmaya başlamaları C) İnsanların kullandıkları araç ve gereçlerin yapımında kullandıkları ham maddeler D) Göçebe yaşam tarzını bırakıp yerleşik yaşama geçmeleri E) Besin ve giyim ihtiyaçları için kullanılan yöntemler 2. Altın ve gümüş çok değerli madenler olmalarına rağmen tarih öncesi devirlerde bugünkü kadar önem kazanmamıştır. Bunun yerine daha basit madenler olan bakır, tunç ve demirin işlenmesine öncelik verilmiştir. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir? A) Altın ve gümüşün ekonomik değerinin bilinmemesi B) Bakır, tunç ve demirin o zamanın şartlarıyla altın ve gümüşe göre daha kolay bulunan dayanıklı madenler olmaları C) Altın ve gümüşün yalnızca Dünya nın belli bölgelerinde bulunması D) Bakır, tunç ve demirin taşınmasının daha kolay olması E) Altın ve gümüşün işlenmesinin diğer madenlere göre daha zor olması 3. Tarımla ilgili ilk denemelerin yapıldığı ve köpeğin evcilleştirildiği çağ aşağıdakilerden hangisidir? A) Maden Çağı B) Yeni Taş Çağı C) Cilalı Taş Çağı D) Kaba Taş Çağı E) Yontma Taş Çağı 4. İnsanların toplayıcılık ve avcılığı bırakıp tarımsal faaliyetlere başlaması aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir? A) Doğal koşullar insan yaşantısına etki etmemiştir. B) Bilimsel çalışmalar yapılmıştır. C) Tarihi çağlar başlamıştır. Test 3 D) Tüketici durumdan üretici duruma geçilmiştir. E) Göçebe hayat tarzı benimsenmiştir.. Tarih öncesi çağlar dünyanın her yanında aynı dönemde yaşanmamıştır. Bu durumun nedeni aşağıdakilerden hangisi olabilir? A) Tarih öncesi çağlarda insanlar arasındaki iletişim eksikliğinin olması B) Bir toplumun başka bir toplumla ilişkiye girmek istememesi C) Toplumların birbirlerini fazla etkileyememesi D) Tarih öncesi çağların Dünya nın her yerinde aynı zamanda ve aynı sürede yaşanmaması E) Göçebe toplulukların aynı anda birden fazla uygarlıkla karşılaştıkları bilgi alış verişinde bulunmamaları 6. Aşağıdakilerden hangisi tarih öncesi çağların genel özelliklerinden değildir? A) Tarih öncesi devirler kesin sınırlarla birbirinden ayrılmazlar. B) Göçebe toplumlar ileri uygarlıklarla karşılaştıkları için birden fazla çağı aynı anda yaşamışlardır. C) Tarih öncesi çağlar dünyanın her yanında aynı dönemde yaşanmamıştır. D) Tarih öncesinin çağlara ayrılmasında; insanların kullandıkları yazılı belgeler esas alınmıştır. E) Tarih öncesine ait bilgiler bütünüyle arkeolojik kazılara dayanır. 112 1. C 2. B 3. E 4. D. A 6. D

7. Aşağıda tarih öncesi dönemlerle ilgili olarak bazı özellikler verilmiştir. I. Ticarette değiş tokuş yöntemine son verilmesi II. Toprağın tarıma açılması III. İlk yazılı kanunların ve anlaşmaların yapılması IV. Bakırdan ve tunçtan süs eşyaların yapılması V. Toplayıcılığın ve avcılığın temel geçim kaynağı olması Verilen özelliklerin hangileri tarih öncesi devirlerde görülmez? A) Yalnız I B) I ve III C) II ve IV D) III ve V E) IV ve V 8. Taşlar yontularak silahlar yapılarak avcılık yapıldı. İnsana besin maddesi olacak hayvanlar evcilleştirildi. Demirden aletler yapıldı. Bu bilgilere dayanarak sırasıyla hangi tarih öncesi devirlerden bahsedilmiştir? A) Maden Devri - Cilalı Taş - Yontma Taş B) Cilalı Taş - Yontma Taş - Maden Devri C) Yontma Taş - Cilalı Taş - Maden Devri D) Yeni Taş - Cilalı Taş - Bakır Devri E) Yontma Taş - Maden Devri - Cilalı Taş 9. Tarih öncesi çağlarla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır? A) Tarih öncesi çağları, her medeniyet sırasıyla yaşamamıştır. B) Her medeniyet aynı anda maden devrini yaşamıştır. C) Tarih çağları, kullanılan araç gereçlere göre adlandırılmıştır. D) Cilâlı Taş Çağı nda hayvanlar evcilleştirilmiştir. E) Maden çağında büyük imparatorluklar kurulmuştur. 1. Kent devletleri aşağıdaki çağlardan hangisinde ortaya çıkmıştır? A) Kalkolitik Çağ B) Yontma Taş Çağı C) Paleolitik Çağ D) Neolitik Çağ E) Kaba Taş Çağ 11. Aşağıdakilerden hangisi tarih öncesi çağlara ait bir bilgi olamaz? A) İlk şehir devletleri ortaya çıkmıştır. B) Hayvanlar evcilleştirilmiştir. C) Toplayıcılık ve avcılıkla geçinilmiştir. D) İlk defa ticaret yapılmıştır. E) Göktürkler tarafından Orhun Kitabeleri yazılmıştır. 12. Tarih öncesi çağlarda bütün toplumlar aynı gelişme süresini takip etmemişlerdir. Bir toplum kendisinden ileri bir toplumla karşılaşınca iki veya daha fazla çağı aynı anda yaşamıştır. Bu duruma neden olarak aşağıdakilerden hangisi gösterilebilir? A) İlk ticari ilişkilerin başlaması B) İlk şehir devletlerinin kurulması C) İlk defa üretim faaliyetlerine geçilmesi D) İnsan topluluklarının göç etmesi E) İlk imparatorlukların kurulması 13. Yeni Taş Çağı nda ticaretin başlaması beraberinde bazı sonuçları ortaya çıkarmıştır. Aşağıdakilerden hangisi bu sonuçlardan biri değildir? A) Toplumlar arasında ilişkilerin zayıflamasına neden olmuştur. B) İnsanların ihtiyaçlarının karşılanabilmesini sağlamıştır. C) Ürünlerin çeşitlenmesine neden olmuştur. D) Edinilen bilgi ve kazanılan tecrübelerin aktarılmasını sağlamıştır. E) Taşımacılık faaliyetlerinin gelişmesi ve su yollarının kullanılmasına neden olmuştur. 14. Tarih öncesi çağlarda yaşayan insanlar aşağıdakilerden hangisini diğerlerinden daha önce gerçekleştirmişlerdir? A) Avlanmayı B) Yerleşik hayata geçmeyi C) Çiftçilik yapmayı D) Ticari faaliyetlerde bulunmayı E) Topraktan eşyalar yapmayı TARİH ÖNCESİ DÖNEMLERİN GENEL ÖZELLİKLERİ Tarih öncesi devirler kesin sınırlarla birbirinden ayrılmazlar. Tarih öncesi devirlerle ilgili yazılı belgeler olmadığından insan topluluklarının bıraktığı kalıntılar kullanılarak bilgi toplanabilmiştir. Tarih öncesi dönemler, Dünya nın her yerinde aynı zamanda ve süre de yaşanmamıştır. Nedeni; insanlar arasındaki iletişim eksikliğidir. Mezopotamya Maden Çağı nı yaşarken Avrupa Cilalı Taş Çağı nı yaşıyordu. Başka toplumlarla etkileşim içerisinde olmayan toplumlar, genel olarak tarih öncesi dönemleri sırasıyla yaşamışlardır. Bununla birlikte, Cilalı Taş Çağı nı yaşayan bir toplumun, Bakır ve Tunç Çağı nı yaşamadan Demir Çağı na geçtiği de yapılan araştırmalarda tespit edilmiştir. Böyle bir farklılığın ortaya çıkmasında da toplumlar arası etkileşim rol oynamıştır. Yani Demir Çağı nı yaşayan bir toplum, Taş Çağı nı yaşayan toplumu etkilemiştir. Göçebe toplumlar ileri uygarlıklarla karşılaştıkları için birden fazla çağı aynı anda yaşamışlardır. Her medeniyet bütün devirleri sırasıyla yaşamamıştır. BÖLÜM 6 COĞRAFYA 7. B 8. C 9. B 1. A 11. E 12. D 13. A 14. A 113

BÖLÜM 6 COĞRAFYA EKONOMİK FAALİYETLERİN ÇEŞİTLENMESİ İnsanlar yaşamlarını kolaylaştırmak için önce hayvan gücünü, sonra buharı ve daha sonra da elektriği kullanmaya başlamışlardır. MS 11. ve 12. yy. da tarım ve hayvancılık önemini korumakla birlikte ticaret de çok önemliydi. Ticaretin gelişmesiyle ülkeleri ekonomik anlamda birbirine bağlayan yollar oluşmaya başladı. Hititler döneminde var olan yollar Roma döneminde geliştirildi ve yeni yollar yapıldı. Ticaret, devletler için önemli bir gelir kaynağı oldu. Ticaret yolları uzundu ve tam güvenli değildi. Bu yüzden Selçuklular döneminde ticaret kervanlarının rahatlığı için kervansaraylar yaptırıldı. Osmanlılar da aynı amaçla hanları inşa etmişlerdi. İpek Yolu Asya ve Avrupa arasındaki toplumsal değişim ve etkileşim açısından önemli bir yere sahip olmuştu. 1 lü yıllarda toplumlar arası ticaretin gelişmesiyle ülkeler arasında ekonomik ilişkiler de gelişmeye başlamıştır. Ticaretin deniz aşırı ülkelerle yaygınlaşması özellikle Avrupa açısından önemli sonuçlar ortaya çıkarmıştır. Ekonomik yaşam Batı Avrupa da buhar makinesinin icadı ile değişmeye başlamıştı. 17. yüzyılda başlayan hızlı bilimsel gelişmeler tarım ve ticaret gelirlerini arttırmış böylece Sanayi Devrimi nin temelleri atılmıştır. Sanayi Devrimi yle toplumların yaşamlarında köklü değişiklikler olmuş üretim ve ulaştırma araçlarında da büyük gelişmeler meydana gelmiştir. Dünya hızla yayılan bir makineleşmeye yönelmiş, nüfus daha hızlı artmaya başlamıştır. Geçmişten Günümüze Ekonomik Faaliyet Türleri 1. Aşağıdaki şekillerde insanların belirli dönemlerde yapıp kullandıkları bazı araç ve gereçler verilmiştir. -II- -III- -I- Yukarıda verilen araç ve gereçlerin hangi Tarih öncesi dönemde de yoğun bir şekilde kullanıldığı söylenebilir? I II III A) Neolitik Mezolitik Paleolitik B) Paleolitik Kalkolitik Mezolitik C) Mezolitik Paleolitik Kalkolitik D) Kalkolitik Mezolitik Mezolitik E) Neolitik Paleolitik Kalkolitik 2. Aşağıdakilerden hangisi İlk Çağ da yaşayan toplumların ticarete verdikleri öneme kanıt olamaz? A) Koloniler kurulması B) Kral yolunun yapılması C) Paranın icat edilmesi D) Tek tanrılı dinlerin ortaya çıkması E) Diğer medeniyetlerle ticari ilişkilere girmeleri 3. İlk Çağ ekonomilerindeki ekonomik genişlemenin en önemli kaynağı aşağıdakilerden hangisidir? A) Bölgeler arası ticaret B) Nüfus artışı C) Uzun mesafeli ticaret D) Tarımda gerçekleştirilen yeni teknolojiler E) İklimdeki değişmeler 4. Küreselleşme kavramı son yıllarda üzerinde en çok konuşulan konulardan birisidir. Küreselleşme denildiği zaman akla gelen kavramlar; dünyanın ekonomik olarak büyük bir pazar haline gelmesi, teknolojik gelişmelerin insan hayatına etkisi, kültürel değişimler, popüler kültür ve benzeri kavramlardır. Küreselleşme, hayat ile ilgili her alanı ve kurumu etkilemektedir. Küreselleşmenin etkilediği bir kavram da bilgidir. Aşağıdakilerden hangisi, bilginin küreselleşmesini hızlandıran buluşlardan biridir? A) Buharlı makineler B) Telefon C) Bilgisayar D) Matbaa E) İçten patlamalı motorlar. Orta Çağ da doğu ülkeleri ve özellikle İslam ülkeleri bolluk ve zenginlik içindeydiler. Avrupalılar Orta Çağ da kendilerine gerekli olan her şeyi, Ortadoğu limanlarından alırlardı. Oraları gören ve Kudüs ü ziyaret eden Hıristiyanlar, İslam ülkelerinin zenginliğini çok abartarak halka anlatıyorlardı. Orta Çağ da yokluk ve sefalet içinde bulunan Avrupalıların bu zengin İslam ülkelerine gitmek, büyük ticaret yollarını ve bunların Ortadoğu daki limanlarını elde etmek, dolayısıyla zengin olmak için yaptıkları faaliyet aşağıdakilerden hangisidir? A) Coğrafi keşifler düzenlemek B) Doğu üzerine Haçlı Seferleri düzenlemek C) Sanayi Devrimi ni başlatmak D) Doğu ile ticari faaliyetleri genişletmek E) Reform hareketlerini başlatmak 6. Aşağıdakilerden hangisi Sanayi Devrimi nin sonuçları arasında gösterilemez? A) Ulaşım ve ticaretin gelişmesi B) Tarımsal üretimin azalması C) Buharlı makinelerin kullanımının artması D) Kırdan kente göçün hızlandırması E) Üretim miktarının artması Test 4 114 1. E 2. D 3. A 4. C. B 6. B

7. Anadolu ve Mezopotamya, Eski Çağ boyunca birçok medeniyetin beşiği ve uğrak yeri olmuştur. Aşağıdakilerden hangisi farklı medeniyetlerin, özellikle bu toprakları tercih etmelerinin nedenlerinden biri değildir? A) Verimli topraklara sahip olmaları B) İklim şartlarının uygun olması C) Dini inançların yayılmasına uygun olması D) Göç yolları üzerinde bulunmaları E) Coğrafi konumunun elverişli olması 8. 16. yüzyılda başlayan gelişmeler sonucunda İngiltere tarımında pazar için üretim yaygınlaşmış, kapitalist üretim mantığı ortaya çıkmaya başlamış; bunun sonucu olarak ta üretimde verimlilik artışı olmaya başlamıştır. İngiltere nin ekonomik büyümesinin en önemli nedeni aşağıdakilerden hangisidir? A) Maliyetlerin düşmesi B) Nüfusun azalması C) Nüfusun artması D) Dış ticaretin genişlemesi E) Tarımsal gelişme 9. 19. yüzyıldaki ekonomik gelişme buhar gücünün bulunması ve makineleşmenin uygulanması sonucunda tekniğin hızla ilerlemesi sanayi sektörünü en verimli sektör haline dönüştürdü. Aşağıdakilerden hangisinin 19. yüzyılda buhar gücünün ekonomik hayatta beraberinde getirdiği yeniliklerden biri olduğu söylenemez? A) Tarımda köylülerin politik ve sosyal özgürlüklere kavuşması B) Tarımsal faaliyetlerde insan ve hayvan gücü kullanımının artması C) Ticaret ve esnaf kesimlerinde özgürlüklerin artması D) Demir yolu ulaşımının kurulması E) Yeni işletme şekilleri uygulanması 1. Aşağıdakilerden hangisi buhar makinesinin icadının tarım dışı ekonomik faaliyetlere etkilerinden biri olarak gösterilemez? A) Sanayi faaliyetlerinin ortaya çıkması B) Ulaşım gelişmesi C) Ticaretin gelişmesi D) Yeni işletme şekillerinin uygulanması E) Tarımda köylülerin politik ve sosyal özgürlüklere kavuşması 11. Tarım Devrimi ve Sanayi Devrimi gibi iki büyük değişimin en belirgin sonucu aşağıdakilerden hangisidir? A) Nüfus artışı B) Teknoloji C) Toprağın elverişli hale getirilmesi D) Ekonomik büyüme E) Ekonomik kalkınma 12. 16. yüzyılda Avrupa da yüksek bir ihtisaslaşma sonucu modern tarıma ilk olarak geçilen ülke aşağıdakilerden hangisidir? A) Almanya B) Fransa C) Hollanda D) İngiltere E) İtalya 13. Teknolojinin geçmişten günümüze kadar insan yaşamına birçok olumlu etkisi olmuştur. Aşağıdakilerden hangisi, teknolojik gelişmelerin insan yaşamına getirdiği olumlu etkilerinden biri değildir? A) İnternet ağı sayesinde Dünya nın bir ucundaki bilgiye ulaşmaya başlanması B) Teknoloji sayesinde insanlar daha rahat yaşam koşullarına sahip olup ve işlerini daha çabuk ve daha rahat yapar hale gelerek ömürlerinin uzaması C) Bilgilerin, düşüncelerin, duyguların geniş insan kitlelerine daha kolay aktarılabilmesinin sağlanması D) Küresel ısınmanın her geçen gün artması E) Teknoloji sayesinde teknoloji tıp alanında da çığır açan ürünlerle insanların hayatına olumlu etkilerde bulunması Teknoloji alanındaki gelişmeler üretimi artırırken insan gücüne olan gereksinimi azaltmıştır. Sanayi Devrimi nden sonra tarımda makineleşmeye geçilmesiyle topraktan elde edilen ürün miktarı artmıştır. Bilgisayarın icadı bilgi paylaşımında önemli bir adım olmuştur. Bilgisayarın ve internetin en önemli özelliği değişimlerden küçük bir grubun değil; toplumun tamamının çok kısa sürede etkilenebilmesidir. Örneğin; Sanayi Devrimi nin yaşandığı dönemlerde bir makinenin daha verimli çalışmasının sağlanması en çok o işletmeyi ya da o bölgeyi etkilemekteydi. Oysa bugün bilişim teknolojilerindeki küçük bir buluş tüm Dünya yı inanılmaz hızda etkileyebilmektedir. Tarımda yakın zamana kadar ağırlıklı olarak klasik bitki ıslahı yöntemleri kullanılmıştır. 2. yüzyılın sonlarında biyoloji alanında önemli gelişmeler olmuş ve bu gelişmeler insanoğlunun tarımsal ürün ihtiyacının karşılanmasına da yansımıştır. Son yıllarda biyoteknoloji ile gen aktarımı yapılarak hastalıklara daha dayanıklı ürünler elde edilmektedir. Biyoteknolojinin temel amaçları arasında yeni çeşit geliştirmek ve mevcutlarda genetik çeşitlilik oluşturmak da sayılabilir. Günümüzde kaybolmakta olan türlerin korunmasında çoğaltılması zor olan türlerin üretiminde çeşitli doku kültürü yöntemleri uygulanmaktadır. Biyoteknolojinin dünyadaki tarımsal gıda ihtiyaçlarını karşılamada etkili bir yöntem olduğu savunulsa da bunun insan sağlığını tehdit ettiğini ileri süren görüşler de mevcuttur. Buna rağmen hızla artan dünya nüfusunun ihtiyacını karşılamak için tohum geliştirmede kullanılan bu teknik şimdilik vazgeçilmez olarak görülmektedir. BÖLÜM 6 COĞRAFYA 7. C 8 D 9. B 1. E 11. A 12. C 13. D 11

BÖLÜM 6 Test Geçmişten Günümüze Ekonomik Faaliyet Türleri EKOOMİK FAALİYET TÜRLERİ Birincil Ekonomik Faaliyetler Geçim kaynaklarının doğrudan ya da dolaylı biçimde doğal çevreden almaya dayanan ekonomik faaliyetlerdir. Birincil ekonomik faaliyetlerin ekonomisindeki payı fazla olan ülkeler gelişmemiş iken bu faaliyetlerin payının az olduğu ülkeler gelişmiş ülkelerdir.. Ekonomik faaliyetleri etkileyen çeşitli faktör- ler üzerine etkisi göz önüne alındığında, aşağıdaki ekonomik faaliyet türlerinin iklim koşullarından en az etkilenmesi beklenir? A) Tarım ler söz konusudur. Aşağıdakilerden hangisinin, Türkiye de ekonomik faaliyetler üzerine etkisi diğerlerine göre daha azdır? B) Ulaşım C) Turizm A) İklim özellikleri D) Ticaret B) Özel konumu E) Telekominükasyon C) Bitki örtüsü D) Yer şekilleri 2. Birincil ekonomik faaliyetleri ve bundan Tarım elde ettiği ürünleri çok az olmasına rağmen ikincil, üçüncül ve diğer ekonomik faaliyetleri çok fazla gelişmiş ülke aşağıdakilerden hangisidir? Hayvancılık A) Hindistan Balıkçılık C) Japonya Ormancılık E) Matematik konumu 6. Aşağıdakilerden hangisi, sırasıyla birincil, ikincil ve üçüncül ekonomik faaliyetlere örnek gösterilebilir? B) Çin D) Çad A) Madencilik, Tekstil, Bankacılık E) Rusya Madencilik Avcılık Taş ocakçılığı İkincil Ekonomik Faaliyetler Ham maddenin işlenerek bir ürüne dönüştürülmesi veya yeni ham madde elde edilmesine dayalı sanayi faaliyetlerini kapsar. İkincil ekonomik faaliyetlerin geliştiği ülkeler gelişmiş ülkelerdir. Demir çelik sanayi Makine sanayi Kimya sanayi Gıda sanayi Elektrik elektronik sanayi Mobilya sanayi B) Hayvancılık, Ormancılık, Pazarlama cinin beğenisine sunuluncaya kadar geçirdiği aşamalardaki ekonomik faaliyetlerde çalışanlardan bazıları verilmiştir. I. Çukurova da pamuk tarımı yapan çiftçi II. Çiftçiden aldığı pamuğu fabrikasında işleyerek kumaşa dönüştüren dokumacı D) Sağlık, Kimya, Avcılık E) Ormancılık, Tarım, Turizm 7. Aşağıdaki tabloda, ekonomik faaliyet kollarına göre bazı meslek grupları eşleştirilerek verilmiştir. III. Fabrikadan aldığı kumaş toplarını tekstil fabrikasına götüren tır şoförü IV. Pantolon ya da cekete dönüştürülen kumaşı mağazasında satmaya çalışan tuhafiyeci Yukarıda özellikleri verilen ekonomik faaliyetlerin üretimden tüketime doğru sıralaması aşağıdakilerden hangisidir? A) I - II - III - IV B) I - III - II - IV Kağıt sanayi C) II - I - III - IV D) III - IV - I - II Beyaz eşya sanayi E) IV - III - II - I Kereste sanayi C) Mali müşavirlik, Eğitim, Madencilik 3. Aşağıda pamuğun yetiştirilmesinden tüketi COĞRAFYA 1. İklim koşullarının ekonomik faaliyet- I. Ekonomik Faaliyetler II. Ekonomik Faaliyetler III. Ekonomik Faaliyetler I Ormancı İnşaat ustası Avukat II Maden işçisi Kimyager Doktor III Balıkçı Mobilya ustası Polis IV Çiftçi Maden işçisi Öğretmen V Çoban Fırıncı Taksi şoförü Buna göre, bu eşleştirmelerden hangisi yanlıştır? A) I B) II C) III D) IV E) V Enerji üretimi İnşaat sektörü 4. Aşağıdaki ekonomik faaliyetlerden han- 8. Aşağıdaki ülkelerden hangisinde birin- Petro-kimya sanayi gisi diğerlerine göre farklı bir grupta yer alır? cil ekonomik faaliyetlerde çalışan nüfus oranı daha azdır? Tekstil sanayi A) Madencilik B) Tarım A) Şili Gemi sanayi C) Balıkçılık D) Avcılık C) Bangladeş Otomotiv sanayi Havacılık sanayi 116 E) İnşaat 1. E 2. C 3. A 4. E. C 6. A B) Japonya E) Türkiye 7. D 8. B D) Hindistan

14. Birincil ekonomik faaliyetler için aşağıdakilerden hangisi söylenemez? mik faaliyetlerden biridir? A) İnşaat C) Madencilik A) Çok emek ve zaman harcanır, ancak ekonomik getirisi oldukça düşüktür. B) Avcılık D) Tarım E) Taş ocakçılığı 1. Aşağıdakilerden hangisi, üçüncül eko- C) Bu faaliyetlere örnek olarak Kuzey Amerika ve Avrupa ülkelerinin tamamı gösterilebilir. nomik faaliyetlerde çalışanlar arasında gösterilemez? A) Hemşire B) Doktor C) Radyo spikeri D) Bu faaliyetlerden elde edilen ürünler genellikle sanayide (ikincil ekonomik faaliyet) ham madde olarak kullanılır. D) Avukat E) Kimyager 11. Birincil ekonomik faaliyetlerin modern E) Topraktan, denizden ve hayvanlardan elde edilen ürünler birincil ekonomik faaliyetler grubundadır. olmayan yöntemlerle yapıldığı bir ülkede aşağıdakilerden hangisinin oluşması beklenmez? 1. Aşağıda verilenlerden hangisi ikincil ekonomik faaliyetlerin özellikleri arasında gösterilemez? A) Tarımsal ürün üretiminde dalgalanmaların görülmesi A) Bu tür ekonomik faaliyetlerde verim düşüklüğü görülür. B) Tarım alanlarının giderek verimsiz hale gelmesi D) Nöbetleşe tarımın her geçen yıl gelişmesi E) Tarımsal ürünlerde ithalata ihtiyaç duyulması B) Ham maddenin veya yarı işlenmiş maddelerin işlenip yeni ürünlere, insanların kullanabileceği şekle dönüştürüldüğü faaliyetlerdir. C) Tarımsal üretimin ve verimin düşmesi C) Sanayi faaliyetleri ikincil ekonomik faaliyetler grubundadır. D) İkincil ekonomik faaliyetlerin geliştiği ülkeler gelişmiş olan ülkelerdir. 12. Aşağıdaki ekonomik faaliyetlerden han- E) Nitelikli iş gücü isteği fazla olan ekonomik faaliyetlerden oluşur. gisinin geliştiği yörelerde nitelikli işçiye duyulan ihtiyacın daha fazla olması beklenir? A) Büro hizmetleri B) Tarım C) Madencilik ğıda verilenlerden hangisi söylenemez? D) Avcılık A) İkincil ve üçüncül faaliyetler birincil ekonomik faaliyetlere göre getiri bakımından daha avantajlıdır. 13. B) Çalışan nüfusun ekonomik faaliyet gruplarına dağılımı ülkelerin sosyo ekonomik yapısı hakkında önemli bilgiler verir. II IV C) Gelişmiş ülkelerde çalışan nüfusun çoğunluğu üçüncül ve ikincil ekonomik faaliyetlerde çalışır. V I D) Bu ekonomik faaliyetler getirileri nedeniyle ülkelerin bu şekilde kalkınmışlıklarına göre ayrılmalarına neden olurlar. Haritada numaralandırılarak gösterilen alanlardan hangisinde, birincil ekonomik faaliyetlerde çalışan nüfus oranı en azdır? A) I B) II 9. A C) III D) IV 1. E 11. D E) Ekonomik faaliyetler ve bu faaliyetlerde çalışan insanların sayısı, ülkeden ülkeye ve zamana göre değişim göstermez. E) V 12. E Üçüncül Ekonomik Faaliyetler Hizmete dayanan ekonomik faaliyetlerdir. Bu ekonomik faaliyetlerde çalışanların sayısı fazladır. İnsanların ekonomik, sosyal, kültürel, eğitim, sağlık ve günlük yaşamıyla ilgili ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik olarak yapılan ve çoğunlukla kentlerde yürütülen ekonomik faaliyetleri kapsar. Eğitim Sağlık Turizm Güvenlik Bankacılık Pazarlama Muhasebe Dördüncül Ekonomik Faaliyetler Bu sektör genellikle, bilgi üretimi ve paylaşımı, bilgi teknolojileri, danışmanlık, eğitim, araştırma ve geliştirme, finansal planlama ve diğer bilgi tabanlı hizmetleri içerir. Bu sektör de gelişmiş ülkelerde görülür ve yüksek eğitimli iş gücü gerektirir. Donanım - yazılım hizmetleri, Online hizmetler, Reklâm yayıncılığı, Kütüphanecilik, Grafik tasarım hizmetleri, 16. Ekonomik faaliyetlerle ilgili olarak aşa- E) Bilişim teknolojileri III 13. B 14. C 1. A 16. E Ağ işletmeciliği, Ar-Ge (araştırma ve geliştirme), BİT (Bilgi ve iletişim teknolojileri), CBS (Coğrafi Bilgi Sistemleri) İş, mali ve gayrimenkul danışmanlıkları, vb. örnek olarak verilebilir. Üniversiteler, bilişim teknolojileri ve araştırma merkezleri bu faaliyetler kapsamında değerlendirilebilir. Beşincil Ekonomik Faaliyetler Dördüncül ekonomik faaliyetlerden elde edilen bilginin temeline dayanan karar verme faaliyetleri olarak tanımlanabilir. Kamu - özel sektör yöneticiliği ve icra kurulu başkanlığı (CEO) bu faaliyet grubunu oluşturur. 117 COĞRAFYA B) Temel maddeleri doğrudan doğruya veya dolaylı olarak doğal çevreden almaya dayanan üretim şeklidir. BÖLÜM 6 9. Aşağıdakilerden hangisi ikincil ekono-

BÖLÜM 6 Test 6 Geçmişten Günümüze Ekonomik Faaliyet Türleri 3. Aşağıdaki grafiklerde bir ülkenin ithalat ve rının mal gruplarına göre dağılımı verilmiştir. ihracatında yer alan malların oranları verilmiştir. Aktif nüfusun Ekonomik faaliyet Gruplarına Göre Sınıflandırılması Gelişmiş ülkelerde geçim kaynağı sıralanması; Hizmet Sanayi Tarım Gelişmemiş ülkelerde geçim kaynağı sıralanması; Tarım Hizmet Sanayi İthalat I II III IV V Gelişmiş Ülkelerin Özellikleri Genel nüfus özellikleri: Doğal nüfus artış hızı düşüktür. Doğum ve ölüm oranları düşük, Bebek ve çocuk ölümü çok azdır. Eğitim, sağlık, altyapı, barınma hizmetleri oldukça gelişmiştir. Demografik yatırımlar azdır. Nüfusun yaş ortalaması yüksektir. Kent nüfus oranı fazla, kır nüfusu oranı azdır. Ülke içi nüfus hareketleri, yani iç göç çok düşüktür. Dış göç alımı, ülke dışına göç verme oranından çok daha fazladır. Nüfus piramidi çan eğrisine benzer. Ortalama yaşam süresi uzundur. Toplam nüfusunun önemli bir bölümünü orta yaş ve yaşlı nüfus grubu oluşturur. Kadın nüfusta istihdam yüksektir. Kadın başına düşen çocuk sayısı azdır. Erken yaşta evlilikler görülmez. Okur-yazar oranı yüksektir. Eğitim düzeyi yüksektir. Yaş bağımlılık oranı azdır. Beyin göçü alabilir. Nüfusun dağılışını beşeri koşullar belirler. Kentleşme oranı yüksektir. Beslenme yeterlidir. 118 İhracat Tüketim malları Sanayi ürünleri Yatırım malları Tarım ürünleri Ham madde İşlenmiş maden Grafikteki bilgiler göz önüne alındığında, bu ülkeyle ilgili olarak aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz? A) Dış ticaret hacmi fazladır. B) Nüfusunun yaş ortalaması oldukça düşüktür. Tarım ürünleri Hayvansal ürünler Madenler Yarı işlenmiş ürünler Sanayi ürünleri Bu ülkelerin hangisinin dış ticaretten elde ettiği gelir daha fazladır? A) I B) II C) III D) IV C) Ortalama yaşam süresi uzundur. COĞRAFYA 1. Aşağıdaki grafiklerde, beş ülkenin ihracatla- D) Daha çok ham madde alıp sanayi ürünleri satmaktadır. E) Nitelikli iş gücü oranı fazladır. E) V 4. Bir ülkede kırsal nüfus kentsel nüfustan fazla ise, o ülke gelişmemiş olarak kabul edilir. Milyon kişi 1 2. Aşağıdakilerden hangisi bir ülke ekonomisinde ikincil ekonomik faaliyetlerin büyük önem taşıdığına kanıt olarak gösterilemez? 8 A) Sanayinin birçok dalının kurulmuş olması 4 B) Sanayinin milli gelir içindeki payının yüksek olması 6 2 I C) Sanayinin gelişmiş olması, jeopolitik önemini arttırması IV V :Kır Buna göre, yukarıdaki grafikte verilen beş ülkenin hangisinin daha gelişmiş olduğu söylenebilir? E) Sanayi ürünlerinin ihracatının fazla olması 2. D III :Kent D) Tarımda çalışan nüfusun genel nüfus içindeki oranının yüksek olması 1. E II A) I 3. B 4. A B) II C) III D) IV E) V

8. Herhangi bir bölgede, birincil ekonomik ekonomik büyüme hızları verilmiştir. Nüfus artış hızı ekonomik büyüme hızından fazla olan ülkelerde nüfusun artışı ciddi problemler ortaya çıkarır. faaliyetler dışındaki ekonomik faaliyetlerin önemli yer tuttuğu bir yerleşim merkeziyle ilgili olarak aşağıdaki yargılardan hangisine kesin olarak ulaşılabilir? B) İklim çeşitliliği fazladır. C) Yer şekilleri engebelilik özelliği gösterir. 3 2 2 D) Tarım ürünleri çeşitliliği fazladır. 2 E) Nüfus artışında göçlerin etkisi vardır. 2 1 1 9. Bir ülkenin ihracatında ham madde ve yarı işlenmiş maddeler ilk sırayı alırken ithalatında ise sanayi ürünleri ilk sırayı alıyorsa bu ülke için aşağıdakilerden hangisi söylenemez? I II III Ekonomik büyüme hızı IV V Nüfus artış hızı A) Kişi başına düşen milli gelir düşüktür. B) Doğal nüfus artış hızı yavaştır. Buna göre, hangi merkezde ekonomik büyümeye bağlı olarak nüfus artışı bir sorun oluşturmaz? B) II C) III D) IV E) V 6. Bir ülkenin ithalatında ham ve yarı işlenmiş ürünler, ihracatında ise işlenmiş ürünler büyük paya sahip ise bu ülkenin özellikleri arasında aşağıdakilerden hangisi söylenemez? C) Enerji tüketimi azdır. D) Ulaşımı olanakları gelişmemiştir. A) I E) Tarımsal faaliyetlerde modern yöntemler uygulanmamaktadır. 1. Herhangi bir ülkenin gelişmişlik düzeyi hakkında aşağıdakilerden hangisi kesin bir bilgi vermez? A) Nüfusunun eğitim seviyesi B) Tarımsal faaliyetlerde birim alandan alınan verim B) Yer altı zenginlikleri fazladır. C) Aritmetik nüfus yoğunluğu C) Halkın yaşam standartı yüksektir. D) Çalışan nüfusun sektörlere dağılımı D) Demografik yatırımlar azdır. E) İhracatının ithalatını karşılama oranı E) Sosyal hizmetler gelişmiştir. sektir. Birincil ekonomik faaliyetlerde çalışanların oranı toplam nüfus Gelişmiş ülkelerde, nüfusun büyük bölümü ikincil ve üçüncül ekonomik faaliyetlerde çalışır. Tarım modern yöntemlerle yapıldığı için tarımsal üretim fazladır. İnsani yaşam indeksi yüksektir. İhracat ithalattan fazladır. İhracatta sanayi, hizmet ve bilişim teknolojileri, ithalatta ham madde ve yarı işlenmiş ürünler ilk sıradadır. Çalışan nüfusun yaş ortalaması yüksektir. farklar yoktur. İşsizlik oranı azdır. Gizli işsizlik azdır. Kişi başına düşen enerji tüketimi fazladır. Kağıt tüketimi fazladır. Çalışan nüfus içinde nitelikli işçi payı yüksektir. Tasarruflar fazladır. Dış ticaret hacmi yüksektir. Sosyal hizmetler gelişmiştir. Ürün değerleri yüksektir. 11. Aşağıda verilenlerden hangisi bir ülkenin gelişmişliğine kanıt olarak gösterilemez? 7. Aşağıdakilerden hangisi, bir ülkede sa- A) Nüfus miktarının fazla olması nayileşmeyle birlikte görülen bir değişim değildir? A) Eğitim ve kültür düzeyinin düşmesi B) Kişi başına düşen milli gelirin artması C) Çevre kirliliğinin artması D) Kentleşme oranının artması 7. A 8. E Teknolojik alt yapı bakımından üst düzeydedirler. Gelişmiş ülkelere örnek; ABD, Ka- B) İhracatında işlenmiş ve yarı işlenmiş ürünlerinin payının fazla olması nada, Japonya, İngiltere, Almanya, C) Kişi başına düşen milli gelirin yüksek olması panya, Rusya, Belçika, Danimarka, D) Dış ticaret açığının oldukça az olması ya, Portekiz, Çin, İsrail İrlanda vb. E) Bağımlı nüfus oranının genel nüfus içindeki payının az olması E) Ham madde ithalatının artması 6. B Kişi başına düşen milli gelir yük- Gelir dağılımı arasında önemli A) Enerji tüketimi fazladır.. B Yaşam standartları yüksektir. içinde azdır. 1 1 Genel ekonomik özellikleri: 9. B 1. C 11. A Fransa, İtalya, Norveç, Hollanda, İsİsveç, Avustralya, İsviçre, Avusturverilebilir. 119 COĞRAFYA A) Madencilik gelişmemiştir. Ekonomik büyüme hızı (binde) 3 Nüfus artış hızı (binde) BÖLÜM 6. Aşağıda bazı ülkelerin nüfus artış hızları ve

BÖLÜM 6 Test 7 Geçmişten Günümüze Ekonomik Faaliyet Türleri Gelişmemiş Ülkelerin Özellikleri Genel nüfus özellikleri: 4. Aşağıdaki tabloda, beş ülkedeki çalışan nü- yat standardı, çocuk bakımı, sağlık hizmetleri, ekonomik refah ve toplum huzuruna bağlı olarak sıralanır. fusun ekonomik faaliyet kollarına göre dağılımı verilmiştir. Kanada Japonya İtalya Doğal nüfus artış hızı yüksektir. İsviçre Doğum ve ölüm oranları yüksektir. Mısır Bebek ve çocuk ölümü fazladır. Verilen ülkeleri gelişmişlik sırasına koyarsak son sırada yer alması gereken ülke hangisi olurdu? Eğitim, sağlık, altyapı, barınma hizmetleri gelişmemiştir. Demografik yatırımlar fazladır. A) İtalya Nüfusun yaş ortalaması düşüktür. C) Kanada Kent nüfus oranı az, kır nüfusu I. Ekonomik Faaliyetler 6 1 6 73 I II III IV V B) Mısır II. Ekonomik III. Ekonomik Faaliyetler Faaliyetler 13 22 41 4 18 21 12 28 9 18 Ülkelerin tabloda verilen ekonomik faaliyet kollarına göre dağılımlarına balıkdığında, hangi ülkenin ekonomik olarak daha az geliştiği söylenebilir? D) ABD A) I E) İsviçre B) II C) III D) IV E) V oranı fazladır. Ülke içi nüfus hareketleri, yani iç göç çok fazladır. Ülke dışına göç verme, dış göç alımından çok daha fazladır. Nüfus piramidi geniş tabanlı olup ikiz kenar üçgene benzer. Ortalama yaşam süresi kısadır. Toplam nüfusunun önemli bir bölümünü genç yaş nüfus grubu oluşturur. Kadın nüfusta istihdam oldukça azdır. Kadın başına düşen çocuk sayısı 2. Halkı yüksek eğitim seviyesine sahiptir, okur-yazarlık oranı da %99 dur. Endüstride ve üretimde çok gelişmiştir ve elektronik ve mühendislik ürünlerinde büyük bir ihracatçıdır. Kalifiye iş gücü global anlamda ün yapmıştır. GSYİH si 3, trilyon $ dır. Kişi başına düşen GSYİH si 4,631 $ olup işsizlik oranı % civarında olmasına rağmen yoksulluk oranı düşüktür. COĞRAFYA 1. Ülkeler; ortalama yaşam süresi, eğitim, ha- Okur-yazar oranı düşüktür. Eğitim düzeyi düşüktür. Yaş bağımlılık oranı fazladır. Beyin göçü verebilir. Nüfusun dağılışını doğal (fiziki) koşullar belirler. Kentleşme oranı düşüktür. Beslenme yetersizdir. Kişi (milyon) A) Cezayir B) Hindistan 6 D) Sudan C) Almanya 4 E) Afganistan 3 3. Aşağıdakilerden hangisi az gelişmiş ülkeler ile gelişmiş ülkeleri birbirlerinden ayıran bir ölçüt değildir? 2 1 I II III Ülkeler Birincil Ekonomik Faaliyetler İkincil Ekonomik Faaliyetler Üçüncül Ekonomik Faaliyetler A) Ülkede kilometrekareye düşen insan sayısı B) Bir yıl içinde ülke genelinde doğan çocuk sayısı C) İnsani gelişme indeksi D) Çalışan nüfus içinde nitelikli iş gücünün oranı E) Çalışan nüfusun ekonomik faaliyet kollarına göre dağılımı 12 sun ekonomik faaliyet kollarına göre dağılımı verilmiştir. Bu paragrafta bazı özellikleri anlatılan ülke aşağdakilerden hangisi olabilir? fazladır. Erken yaşta evlilikler fazladır.. Aşağıdaki grafikte, dört ülkede çalışan nüfu- 1. B 2. C 3. A IV Grafikte verilen bilgilere göre, hangi iki ülke arasında gelişmişlik farkının en az olduğu söylenebilir? A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV 4. E E) III ve IV. C

9. Aşağıdaki daire grafiklerde, bir ülkenin ih- Aşağıdakilerden hangisi bir ülkenin ikincil ekonomik faaliyetlerde gelişmiş olduğunu göstermez? racatında ve ithalatında önemli paya sahip ürünler verilmiştir. A) Kağıt tüketiminin fazla olması B) Yaşam standartının yüksek olması İthalat İhracat 7. D) Kişi başına düşen milli gelirin yüksek olması Yaşam standartları düşüktür. E) Ham madde ihracatının fazla olması Kişi başına düşen milli gelir düşüktür. İkincil ve üçüncül ekonomik faali- Aşağıdaki grafikte, beş ülkenin dış ticaretindeki ihracat ve ithalat miktarları gösterilmiştir. I. ülke Dolar (milyar) Dolar (milyar) II. ülke 2 2 2 2 2 2 1 1 1 1 1 1 İhracat İthalat Dolar (milyar) İhracat İthalat Dolar (milyar) IV. ülke 2 2 2 2 1 1 1 1 İhracat İthalat Hizmet Motor parçaları Motorlu araçlar Demir-çelik ürünleri Bilgisayar ve parçaları Kimyasal maddeler Elektrik ve elektronik eşyalar Petrol III. ülke Ham madde Tarım ürünleri Metalik madenler Canlı hayvan El yapımı dokumalar Hayvansal ürünler Yarı işlenmiş mallar Doğal gaz Söz konusu ülkeyle ilgi aşağıdakilerden hangisinin doğru olduğu söylenemez? İhracat İthalat A) Nüfusunun büyük bir bölümü birincil ekonomik faaliyetlerin dışında çalışmaktadır. V. ülke İhracat İthalat B) Çalışan nüfusun yaş ortalaması yüksektir. Dolar (milyar) yetlerde çalışanların oranı toplam C) Kişi başına düşen enerji tüketimi azdır. D) Teknolojik alt yapısı gelişmiştir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi söylenemez? E) Dış satım geliri dış satım giderlerinden fazldır. A) I. ülkenin dış ticaret geliri diğer ülkelerden daha fazladır. B) I. ve IV. ülkelerin dış ticaret fazlalıkları vardır. 1. Bir ülkede 21 yılında yapılan nüfus sayımı sonucu çalışabilir toplam nüfusun %32 sinin işsiz olduğu, geriye kalan aktif durumdaki nüfusun ise, %62 sinin birincil, %11 nin ikincil ve %27 sinin üçüncül ekonomik faaliyetlerde çalıştığı görülmüştür. E) II. ve V. ülkelerin ithalatları diğer ülkelerden daha fazladır. Bazı özellikleri verilen bu ülke için aşağıdakilerden hangisi söylenirse yanlış olur? Kalkınma hızı; bir ekonomide genellikle bir yıl olmak üzere belli bir dönemde gerçekleşen brüt kalkınma hızından, söz konusu dönemde kaydedilen nüfus artış oranının çıkarılmasıyla hesaplanan büyüklük olarak tanımlanabilir. Aşağıda verilen ülkelerden hangisinin yıllık kalkınma hızı diğerlerinden daha yavaştır? C) Avustralya İnsani yaşam indeksi düşüktür. İhracat ithalattan azdır. İhracatta ham madde, yarı işlenmiş ürünler, ithalatta sanayi ürünleri ve işlenmiş ürünler ilk sıradadır. Çalışan nüfun yaş ortalaması düşüktür. Gelir dağılımı arasında önemli dengesizlikler. İşsizlik oranı fazladır. Gizli işsizlik fazladır. 8. A Kağıt tüketimi azdır. Çalışan nüfus içinde nitelikli işçi payı düşüktür. Tasarruflar azdır. Dış ticaret hacmi düşüktür. Sosyal hizmetler gelişmemiştir. Ürün değerleri düşüktür. Teknolojik alt yapı bakımından yetersizdirler. B) Tarımsal faaliyetlerin modern olmayan yöntemlerle yapıldığı nistan, Tanzanya, Senegal, Kenya, E) Kalkınma hızının nüfus artış hızındandan fazla olduğu D) Hollanda 7. D düşüktür. Gelişmemiş ülkelere örnek; Soma- D) Teknoloji kullanımının yaygın olmadığı E) Belçika 6. E Tarım modern olmayan yöntemlerle yapıldığı için tarımsal üretim A) Ülkede nüfusun dağılışında doğal koşulların hâkim olduğu C) Gelir dağılımının dengesiz olduğu B) Norveç aliyetlerde çalışır. Kişi başına düşen enerji tüketimi D) Dış ticaret hacmi en fazla olan ülke IV. ülkedir. A) Yunanistan Gelişmemiş ülkelerde, nüfusun büyük bölümü birincil ekonomik fa- azdır. C) V. ülkenin ihracat geliri, IV. ülkeden az II. ve III. ülkeden fazladır. 8. nüfus içinde fazladır. 9. C 1. E li, Bangladeş, Moğolistan, AfgaGana, Kamerun, Yemen, Madagaskar, Nepal, Papua Yeni Gine, Uganda, Angola, Nijer, Zambiya, Sudan, Çad, Mozambik, Kongo, Nijerya, Zimbable, Togo, Gine vb verilebilir. 121 COĞRAFYA Genel ekonomik özellikleri: C) Alım gücünün yüksek olması BÖLÜM 6 6.

BÖLÜM 6 COĞRAFYA Bitki, hayvan veya mikroorganizmaların tamamı ya da bir parçası kullanılarak yeni bir organizma (bitki, hayvan ya da mikroorganizma) elde etmek veya var olan bir organizmanın genetik yapısında arzu edilen yönde değişiklikler meydana getirmek amacı ile kullanılan yöntemlerin tamamına Biyoteknoloji denmektedir. Biyoteknoloji, insan, hayvan ve bitki hücrelerinin fonksiyonlarını anlamak ve değiştirmek amacıyla uygulanan çeşitli teknikleri ve işlemleri tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Canlıların iyileştirilmesi ya da endüstriyel kullanımına yönelik ürünler geliştirilmesini, modern teknolojinin doğa bilimlerine uygulanmasını kapsar. Kanser, AIDS gibi birçok hastalığın tedavisi ve önlenmesinde kullanılacak genetik ürünler elde edilmesinde kullanılmaktadır. Büyüme geriliği gibi sorunlara çare olacak ya da bulaşıcı hastalıklara karşı koyacak proteinlerin üretiminde kullanılmaktadır. Hasar görmüş beyin hücrelerinin ve omuriliğin onarımında kullanılmaktadır. Günümüzdeki teknoloji ile pahalı ve zor bulunan ilaçlar biyoteknoloji sayesinde kolayca üretilmektedir. Kutuplarda yaşayan bir tür balıktan alınan anti-freeze geni domates ve çileğe nakledildiğinde domates ve çileğin soğuklarda yetiştirilmesi sağlanmıştır. 11. Bazı yerleşim alanlarında sanayileşme ve hızlı kentleşmeyle birlikte bazı sorunlar ortaya çıkar. Aşağıdakilerden hangisi bu durumun ortaya çıkardığı sorunlardan biri değildir? A) Artan nüfusa arsa ve konut sağlanamaması B) Hava kirliliğinin artması C) Ticaret hacminin artması D) Tarım ve hayvancılık yapılan arazilerin konut ve sanayi tesislerine ayrılması E) Ulaşım sorunlarının ortaya çıkması 12. Bir ülkede; dördüncül ve beşincil ekonomik faaliyetlerin milli gelir içindeki payı yüksek, ikincil ekonomik faaliyetlerinin ihracatındaki payı yüksek, birincil ekonomik faaliyetlerde çalışanların toplam nüfus içindeki payı az, ise, bu ülke için aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) Tarımsal üretim miktarı azdır. B) İşsizlik oranı azdır. C) Kentsel nüfus oranı fazladır. D) Ülke ekonomisinde sanayi faaliyetlerinin payı fazladır. E) Nüfusun temel ihtiyaçlarına yönelik yapılan yatırımlar azdır. 13. Biyoteknoloji, insan, hayvan ve bitki hücrelerinin fonksiyonlarını anlamak ve değiştirmek amacıyla uygulanan çeşitli teknikleri ve işlemleri tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Canlıların iyileştirilmesi ya da endüstriyel kullanımına yönelik ürünler geliştirilmesini, modern teknolojinin doğa bilimlerine uygulanmasını kapsar. Ülkelerin gelişmişlik düzeyleri göz önüne alındığında aşağıdaki ülkelerden hangisinin biyoteknoloji alanında diğerlerinden daha ileri olduğu söylenebilir? A) Türkiye B) Meksika C) Pakistan D) Şili E) Japonya 14. Biyoteknoloji canlıların iyileştirilmesi ya da endüstriyel kullanımına yönelik ürünler geliştirilmesini, modern teknolojinin doğa bilimlerine uygulanmasını kapsar. Biyoteknolojinin uygulama alanları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez? A) İnsan sağlığına yönelik olarak proteinlerin üretilmesi B) Tükenebilir fosil yakıtların devamlılığını sağlamaya yönelik üretimlerin yapılması C) Çok zor şartlara sahip çevrelerde (sıcak, kurak,tuzlu...) yaşayan organizmaların enzimlerini ve biyomoleküllerini saflaştırarak bunların sanayide kullanılmasının sağlanması D) İnsanın zarar görmüş veya işlevini kaybetmiş organ ve dokularının değiştirilmesi için yapay organ ve doku üretimi yapılması E) Yeni sebze ve meyvelerin üretilmesi 1. Bitki, hayvan veya mikroorganizmaların tamamı ya da bir parçası kullanılarak yeni bir organizma (bitki, hayvan ya da mikroorganizma) elde etmek veya var olan bir organizmanın genetik yapısında arzu edilen yönde değişiklikler meydana getirmek amacı ile kullanılan yöntemlerin tamamına biyoteknoloji denilmektedir. Aşağıdakilerden hangisi biyoteknolojinin getirdiği yararlar arasında gösterilelemez? A) Hastalıkların erken tanımında, tedavi yöntemlerinin geliştirilmesi. B) Yiyecek alerjisi olan kişilerde günlük besin maddelerine eklenen yabancı proteinlerden zarar görebilmeleri. C) Tedavi amaçlı yapay hücre, doku, organların klonlama yöntemi ile yapılıp saklanması. D) Genetik hastalıkların önlenmesi ve azaltılması için kök hücrelerin saklanması. E) Kanserlerde gen tedavisi uygulamalarının geliştirilmesi. 122 11. C 12. A 13. E 14. B 1. B