18 cevdet ceylan:layout 1 11/9/10 3:22 PM Page 229 BASAMAK SATIN ALAN BAĞ-KUR LULARIN AYLIKLARI Cevdet CEYLAN* I-GİRİŞ 1479 sayılı Esnaf ve Sanatkarlar ve Diğer Bağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu Kanununa 50 inci maddesine göre ödenecek primlerin hesabında ve bağlanacak aylıkların hesabında 24 basamaklı gelir tablosu kullanılmaktadır. Kanunun gelir basamaklarının seçilmesiyle ilgili 51 maddesine göre, sigortalılar sigortalılığın başladığı tarihte gelir basamaklarının ilk oniki basamağından dilediğini seçer ve engeç üç ay içinde Kuruma vereceği giriş bildirgesi üzerinde veya dilekçesinde yazılı olarak bildirir. Üç ay içinde basamak seçilmemesi halinde birinci basamak seçilmiş sayılır. Yine Kanunun 52 nci maddesine göre ise, ilk oniki basamakta bekleme süresi bir yıl, onüçüncü basamaktan itibaren, her bir basamakta bekleme süresi iki yıldır. İlk onbir basamakta sıra itibariyle basamak yükseltilmesi, prim ödemeye ve talebe bakılmaksızın Kurumca yapılır. Onikinci basamaktan itibaren basamak yükseltilebilmesi için, sigortalının yazılı talepte bulunması ve talep tarihinden önceki ayın sonu itibariyle prim ve diğer borçlarını ödemiş olması şarttır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunun yürürlük tarihi olan 2008 Ekim ayı başına kadar, sigortalıların basamak şeçimi ve yükseltilmesi bu hükümler çerçevesinde yürütülmekte iken, 24.7.2003 tarihli 4956 sayılı Kanunun geçici 2 nci maddesiyle 1479 sayılı tabi sigortalılara basmak satın alarak bulundukları basamakları 12 basamak yükseltme imkanı getirilmiştir. Yazımızın amacı, 2003 yılında basamak satın alan Bağ-Kur sigortalılarının aylıklarının nasıl hesaplandığını açıklamaktır. * Sigortalı Emeklilik İşlemleri Daire Başkan V. 229
18 cevdet ceylan:layout 1 11/9/10 3:22 PM Page 230 II-BASAMAK SATIN ALMA 4956 sayılı Kanunun geçici 2 nci maddesi 1479 sayılı Kanuna tabi sigortalı olanlar, bulundukları basamak dahil, bu Kanunun yürürlük tarihinden itibaren üç ay içinde yazılı talepte bulunmak şartıyla bulundukları basamakları en fazla oniki basamak yükseltebilirler. Basamak yükseltme primi sigortalının talep tarihinde bulunduğu basamaktan yükselerek intibak etmek istediği basamağa kadar her basamak için öngörülen bekleme süresindeki prim tutarına basamak yükseltme farklarının ilave edilmesi suretiyle hesaplanır. Bu tutarın, ilk taksitinin talep tarihini takip eden ay içerisinde ödenmesi şartıyla ilk taksitin ödendiği ayı takip eden üçer aylık dönemler halinde üç eşit taksitte ödenmesi zorunludur. Basamak yükseltme tutarının tamamen veya kısmen ödenmesi halinde, sigortalı son ödemenin yapıldığı tarihi takip eden aybaşı itibariyle bu ödemenin tam olarak karşıladığı basamağa intibak ettirilir. Basamak yükseltme primleri primi ödenmiş süreler olarak değerlendirilmez. Basamak yükseltme hakkından yararlanan sigortalılara, basamak intibakının yapıldığı tarihten itibaren üç yıl sonra bu Kanunda öngörülen diğer şartları taşımak ve talepte bulunmak kaydıyla yaşlılık aylığı bağlanır. Basamak yükseltme talebinde bulunan sigortalının, basamak yükseltme priminin bir kısmını veya tamamını süresi içinde ödemeden ölümü halinde haksahipleri basamak yükseltme primlerini, bu Kanunda öngörülen ödeme süresinin dolduğu tarihten itibaren üç ay içinde ödeyebilirler. Bu tutarın tamamen veya kısmen ödenmesi halinde, birinci fıkra hükümleri uygulanır. Malullük veya ölüm aylığı bağlanmasında basamak yükseltme primlerinin ödenmesi şartıyla ikinci fıkrada öngörülen üç yıllık bekleme süresi aranmaz. Hükmüne amirdir. Bu hükümler doğrultusunda 1479 sayılı Kanuna tabi sigortalı olanlara bulundukları basamak dahil, Kanunun yürürlük tarihinden itibaren (01/09/2003) üç ay içinde yazılı talepte bulunmak şartıyla, bulundukları basamakları en fazla on iki basamak yükseltme hakkı getirilmiş olup, basa- 230
18 cevdet ceylan:layout 1 11/9/10 3:22 PM Page 231 mak yükseltme primi, sigortalının talep tarihinde bulunduğu basamaktan, yükselerek intibak etmek istediği basamağa kadar her basamak için öngörülen bekleme süresindeki prim tutarına basamak yükseltme farklarının ilave edilmesi suretiyle hesaplanmıştır. Bu haktan yaklaşık 9 bin Bağ-Kur sigortalısı faydalanmıştır. III-AYLIKLARIN HESAPLANMASI Basamak yükseltme hakkından yararlanan sigortalılara Kanun gereği basamak intibaklarının yapıldığı tarihten itibaren üç yıl sonra en erken 2007/Eylül ayında 1479 sayılı Kanunun 35 inci maddesine göre yaşlılık aylığından yararlanmak koşullarını taşımak ve talepte bulunmak kaydıyla yaşlılık aylığı bağlanmıştır. 1479 sayılı Kanunun aylıkların hesaplanmasıyla ilgili 36 ıncı maddesi 1.1.2000 tarihi itibariyle 25.8.1999 tarihli 4447 sayılı Kanunla değiştirilmiş ve yeni aylık hesaplama sistemine geçilmiştir. Ancak bu yeni düzenleme ilk defa 1.1.2000 tarihinden sonra sigortalı olanlar için uygulanacak olup, 2000 yılından önce ve sonra hizmeti bulunup ta aylık talebinde bulunanlar için karma sisteme göre aylık hesaplanması öngörülmüştür. Buna ilişkin yasal düzenleme yine 4447 sayılı Kanunla 1479 sayılı Kanuna eklenen Geçici 11 inci maddeyle yapılmıştır. Buna göre; Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önce (01/01/2000 ) sigortalı olanlara bağlanacak yaşlılık aylığı; a- Sigortalının, aylık başlangıç tarihindeki toplam sigortalılık süresi esas alınarak, 4447 sayılı Kanunun yürürlük tarihinden önce(31.12.1999) bulunduğu gelir basamağının aylık başlangıç tarihinde yürürlükte bulunan gelir tablosundaki değeri üzerinden, bu Kanunun yürürlük tarihinden önceki hükümlere göre hesaplanan aylığının, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihe kadar geçen sigortalılık süresinin toplam sigortalılık süresine orantılı olarak hesaplanan tutarı ile, b- Sigortalının 4447 sayılı Kanunun yürürlük tarihi ile aylık başlangıç tarihi arasında aylar itibariyle prim ödediği gelir basamaklarının bu basamaklardaki prim ödeme süreleri de dikkate alınarak, aylık başlangıç tarihin- 231
18 cevdet ceylan:layout 1 11/9/10 3:22 PM Page 232 de yürürlükte bulunan gelir basamakları üzerinden hesaplanacak ağırlıklı ortalamasının, aylık başlangıç tarihindeki toplam sigortalılık süresi esas alınmak suretiyle bu Kanunun 36 ncı maddesinin ikinci fıkrasına göre bulunacak aylık bağlama oranı üzerinden hesaplanan aylığın 01/01/2000 tarihinden sonra geçen sigortalılık süresinin toplam sigortalılık süresine orantılı olarak hesaplanan tutarı, toplamıdır. Bu şekilde hesaplanan aylık, 1479 sayılı Kanunun 36 ncı maddesinin 3 üncü fıkrasına göre artırılmaktadır. Bu hükme göre aylıklar, Sigortalıların 31/12/1999 tarih itibariyle bulundukları basamaklar tespit edilerek geçici 11 inci maddenin (a) bendine göre hesaplanan aylıkları ile, 01/01/2000 tarihinden sonraki fiili hizmet süreleri ve bu sürelerde yatırılan primler dikkate alınarak hesaplanan ağırlıklı ortalama ile bulundukları basamaklardan yükselerek intibak ettirildikleri basamağa kadar her basamak için ön görülen bekleme süreleri ve bu sürelerde yatırılan primler dikkate alınarak hesaplanan ağırlıklı ortalama toplamı esas alınmak suretiyle geçici 11 inci maddenin (b) bendine göre hesaplanacak aylıkları, Toplanmak suretiyle, hesaplanmaktadır. Hem 1479 sayılı Kanunun 36 ıncı maddesinde hem de geçici 11 inci maddesinde, aylık başlangıç tarihinde yürürlükte bulunan gelir tablosu üzerinden hesaplama yapılacağı belirtilmesine rağmen, bu kural 2003 yılına kadar uygulanmış, 2003 yılından sonra bağlanan bütün aylıklarda 1.7.2003 tarihli gelir tablosu kullanılmıştır, bu tablonun kullanılması 2004 yılından itibaren 2008 yılına kadar çıkarılan 5073, 5282, 5454, 5565, 5724, 5828 sayılı kanunlarla sağlanmıştır. Basamak satın alan sigortalıların aylıkları yine bu ana esaslar dahilinde aşağıdaki örnekte belirtildiği şekilde hesaplanmaktadır. 232 ÖRNEK: Bağ-kur hizmet süresi Toplam hizmet süresi : 9140 gün : 9140 gün
18 cevdet ceylan:layout 1 11/9/10 3:22 PM Page 233 1.1.2000 Tarihinden önceki hizmet : 6371 gün 1.1.2000 Tarihinden sonraki hizmet (01.01.2000-21.09.2007) : 2769 gün ABO 1479 sayılı Kanuna göre aylık bağlama oranı : %75 (1479/36 md.yaştan artırım) 4447 sayılı Kanuna göre aylık bağlama oranı:% 65 (1479/4447 ile değişik 36md.) 31.12.1999 Basamağı : 8 Basamak satın aldığı tarihteki basamak : 12 Satın aldığı basamak : 23 Son basamağı (Tahsis talep tarihinde) : 24 Aylık talep tarihi : 10.09.2007 Aylık başlangıç tarihi : 01.10.2007 1.1.2000 tarihi ile aylık talep tarihi (10.09.2007) arasında bulunduğu basamaklar ve bu basamaklardaki prim ödeme süreleri BS Basamaklarda fiili prim Prim ödeme Ödeme tarihleri Süresi (Ay) 8 01.01.2000-30.09.2000 9 9 01.10.2000-30.09.2001 12 10 01.10.2001-30.09.2002 12 11 01.10.2002-30.09.2003 12 12 01.10.2003-31.08.2004 11 23 01.09.2004-31.10.2006 26 24 01.11.2006-10.09.2007 11 Buna göre aylık 1479 sayılı Kanunun Geçici 11 inci maddesin, (a) fıkrasına göre hesaplanan tutar ile, Gelir tablosu karşılığı A Aylığı = Aylık gelir tutarı x ABO x 1.1.2000 öncesi hiz. Toplam hizmetleri 233
18 cevdet ceylan:layout 1 11/9/10 3:22 PM Page 234 A Aylığı (31.12.1999 tarihinde bulunduğu 8 inci basamağın aylık başlangıç tarihinde yürürlükte bulunan 01.07.2003 tarihli gelir tablosundaki gösterge tutarı 363.39.-TL.) A Aylığı = 363.39 x % 75 x 6371 =189.97 TL 9140 ile, (b) fıkrasına göre hesaplanan tutar, Sigortalının 1.1.2000 tarihi ile yaşlılık aylığı talep tarihi arasında sigortalı olarak fiilen bulunduğu basamaklar ve bu basamaklardaki bekleme süreleri üzerinden 01.07.2003 tarihli gelir tablosundan hesaplanan ağırlıklı ortalama: BS Basamaklarda prim Prim Gelir Tablosu Ağırlıklı Ödeme Tarihleri Ödeme Karşılığı Ortalamaya Süresi (Ay) (1.7.2003 Esas Tutar TL 8 01.01.2000-30.09.2000 9 363.39 3270.51 9 01.10.2000-30.09.2001 12 381.31 4575.72 10 01.10.2001-30.09.2002 12 399.23 4790.76 11 01.10.2002-30.09.2003 12 417.15 5005.80 12 01.10.2003-31.08.2004 11 435.07 4785.77 23 01.09.2004-31.10.2006 26 1078.32 28036.32 24 01.11.2006-10.09.2007 11 1136.29 12499.19 Toplam 93 62.964.07 Filen geçen sürelere ilişkin ağırlıklı ortalama: 62964.07 / 93 = 677.03 TL Sigortalı 12 nci basamakta iken basamak yükseltmek için prim ödeyerek 23 üncü basamağa yükselmiştir. Sigortalının satın aldığı basamaklardaki prim ödeme süreleri dikkate alınarak hesaplanan ağırlıklı ortalama: 234
18 cevdet ceylan:layout 1 11/9/10 3:22 PM Page 235 BS Basamaklarda prim Prim Gelir Tablosu Ağırlıklı Ödeme Tarihleri Ödeme Karşılığı Ortalamaya Süresi (Ay) (1.7.2003 Esas Tutar TL 12 01.09.2004-30.09.2004 1 435.07 435.07 13 01.10.2004-30.09.2006 24 498.58 11965.92 14 01.10.2006-30.09.2008 24 556.55 13357.20 15 01.10.2008-30.09.2010 24 614.53 14748.72 16 01.10.2010-30.09.2012 24 672.50 16140.00 17 01.10.2012-30.09.2014 24 730.47 17531.28 18 01.10.2014-30.09.2016 24 788.45 18922.80 19 01.10.2016-30.09.2018 24 846.42 20314.08 20 01.10.2018-30.09.2020 24 904.40 21705.60 21 01.10.2020-30.09.2022 24 962.37 23096.88 22 01.10.2022-30.09.2024 24 1020.34 24488.16 Toplam 241 182.705.71 Basamak yükseltilerek geçen sürelere ilişkin ağırlıklı ortalama: 182705.71 / 241 = 758.11 TL Ağırlıklı Ortalama Toplamları ise: 677.03 + 758.11 = 1435.14 TL B Aylığı= Ağırlıklı Ortalama x ABO x 1.1.2000 Son hiz. Toplam Hizmet B Aylığı = 1435.14 x % 65 x 2769 = 282.61 TL 9140 toplamıdır. A + B Aylığı = 189.97 + 282.61= 472.58 TL 2003 yılı için 1-12 nci basamaklar için 100 TL, 13-24 üncü basamaklar için 75 TL sosyal destek ödemesi yapılması öngörüldüğünden ve aylıklar 1.7.2003 tarihi itibariyle hesaplandığından 100 ve 75 TL nin 1.7.2003 tari- 235
18 cevdet ceylan:layout 1 11/9/10 3:22 PM Page 236 hinde kalan tutarının bulunup aylığa eklenmesi gerekmektedir. Sigortalımız 24 üncü basamakta olduğu için 75 TL sosyal destek ödemesine hak kazanmakta olup, 75 TL nin kalan tutarı 64,46 TL olduğundan bu tutarın da 1.7.2003 tarihi itibariyle hesaplanan aylığa eklenmesi gerekmektedir. Aylık: 472.58 + 64.46 = 537.04.-TL. bulunur. Hesaplanan bu aylık 31.12.2003 tarihindeki aylıktır ve bu tutarın aylığın başlayacağı tarihe aylıklara yapılan zam oranları ile taşınması gerekmektedir. 01-01.2004-30.6.2004 tarihleri arasında = 537.04 x 1.10 = 590.74 01-07.2004-31.12.2004 = 590.74 x 1.10 = 649.81 01-01.2005-30.06.2005 = 649.81 x 1.06 = 688.80 01-07.2005-31.12.2005 = 688.80 x 1.06 = 730.13 01-01.2006-30.06.2006 = 730.13 x 1.03 = 752.03 01.07.2006-31.12.2006 = 752.03 x 1.03 = 774.59 Enflasyon Farkı (1.0133) = 774.59 x 1.0133 = 784.89 01-01.2007-30.06.2007 tarihleri arasında = 784.89 x 1.05 = 824.13 01.07.2007-31.12.2007 = 824.13 x 1.0387 = 856.02 IV-TARTIŞMA 2003 yılında basamak satın alan sigortalılar ile ilgili olarak SGK tarafından yapılan ilk hesaplamalarda aylıklar düşük kaldığından ve itiraz ve şikayetlerin fazla olması nedeniyle konu Kurum tarafından yeniden değerlendirilerek, yukarıda anlatılan yönteme göre aylıklar tekrar hesaplanmış ve arada oluşan farklar da sigortalılara ödenmiştir. Ancak ikinci yönteme göre yapılan hesaplamalara da itiraz edildiği ve konunun yoğun bir şekilde yargıya taşındığı görülmektedir. İtirazın temel nedenini basamak satın alanlara emsallerine göre düşük aylık bağlandığıdır. Yani fiilen prim ödeyen ve 20 nci basamaktan emekli olan emekli ile basamak satın alarak 20 nci basamaktan emekli olan emekli arasında eşitsizlik olduğu hususu oluşturmaktadır. Konu yargıya taşınmış olup, lehe ve aleyhe kararlar bulunmaktadır. Emeklilerin lehine 236
18 cevdet ceylan:layout 1 11/9/10 3:22 PM Page 237 verilen kararlar incelendiğinde, yargı kararlarına dayanak teşkil eden bilirkişi raporlarında, sigortalının satın aldığı basamak dahil en son bulunulan basamaktan basmaklardaki bekleme süreleri düşülmek suretiyle geriye gidilerek 31.12.1999 tarihinde fiilen bulunulmayan basamağı bulunmakta ve bu basamak üzerinden 1.1.2000 öncesi hizmetleri için aylıkların hesaplandığı görülmektedir. Örneğimizde olduğu gibi, 2003 yılında 12 nci basamakta iken 11 basamak satın alınarak 23 üncü basamağa yükselen ve 10.9.2007 tarihinde 24 üncü basamaktan aylık talebinde bulunan sigortalının 31.12.1999 tarihindeki basamağı 2007 yılında bulunulan 24 üncü basamaktan her basamak için 2 şer yıl geri gitmek suretiyle 1999 yılı basamağı 20 olarak bulunmakta ve aylığın ilk kısmı 20 nci basamak değeri üzerinden hesaplanmaktadır. Oysa 1479 sayılı Kanunun geçici 11 inci maddesinin (a) fıkrasında, Sigortalının, aylık başlangıç tarihindeki toplam sigortalılık süresi esas alınarak, 4447 sayılı Kanunun yürürlük tarihinden (01/01/2000 ) önce bulunduğu gelir basamağının aylık başlangıç tarihinde yürürlükte bulunan gelir tablosundaki değeri üzerinden aylıkların hesaplanacağı ibaresi bulunmaktadır. Bu nedenle 1999 yılında fiilen bulunulan basamağın esas alınmasının Kanuna daha uygun olacağı değerlendirilmektedir. Ayrıca bilirkişi raporlarındaki uygulama ile basamak satın alan sigortalılar basamak satın almayıp fiilen prim ödeyenlere göre avantaj sağlamış olacaktır. Bilirkişi raporlarındaki diğer bir hatalı uygulama ise tartışması ise aylık hesaplamalarında kullanılan gelir tablolarıdır. Bilirkişi hesaplamalarında, sigortalıların aylık talebinde bulunduğu yılda yürürlükte olan ve alınacak primler için kullanılan gelir tablosunun kullanıldığı görülmektedir. Oysa alınacak primler ve bağlanacak aylıklar için en son ortak gelir tablosu 1.7.2003 tarihli gelir tablosu olup, 2004 yılından sonra oluşturulan tablolar sadece alınacak primler için oluşturulan tablolardır, 2003 yılından sonra bağlanan bütün aylıklarda aylıkların artırılmasıyla ilgili kanunlardaki hükümler gereği 1.7.2003 tarihli gelir tablosu kullanılmaktadır. Dolayısıyla bilirkişi raporlarındaki bu uygula, tartışılmayacak kadar Kanuna aykırıdır. 237
18 cevdet ceylan:layout 1 11/9/10 3:23 PM Page 238 V-SONUÇ Basamak satın alan Bağ-Kur sigortalıları ile ilgili aylık hesaplamaları, SGK tarafından yukarıda belirtilen esaslara göre yapılmakta olup, bu hesaplama yönteminin sigortalıları memnun etmediği anlaşılmaktadır. Konuyla ilgili henüz istikrar kazanmış yargı kararı bulunmamakla birlikte, yargı kararlarının istikrar kazanması halinde mutlaka yargı kararlarına göre uygulama tekrar gözden geçirilmelidir. KAYNAKÇA T.C. Yasalar (14.09.1971). 1479 Sayılı Esnaf Ve Sanatkarlar Ve Diğer Bağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu Kanunu. Ankara: Resmi Gazete (13956 sayılı) T.C Yasalar (2003). Esnaf Ve Sanatkarlar Ve Diğer Bağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu Kanununun Ve Tarımda Kendi Adına Ve Hesabına Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kanununun Bazı Maddelerin Değiştirilmesi, Yürürlükten Kaldırılması Ve Bu Kanunlara Geçici Maddeler Eklenmesi Hakkında Kanun. Ankara: Resmi Gazete 238