ENERJİ SƏMƏRƏLİYİ: DAVAMLI İNKİŞAF ÜÇÜN YENİ VASİTƏ. Azərbaycan şirkətlərin enerji səmərəyili ilə bağlı təçrübələrinin öyrənilməsi

ENERJİ SƏMƏRƏLİYİ: DAVAMLI İNKİŞAF ÜÇÜN YENİ VASİTƏ Azərbaycan şirkətlərin enerji səmərəyili ilə bağlı təçrübələrinin öyrənilməsi

3 Mündəricat GİRİŞ... 4 İCMAL... 5 1.GİRİŞ... 9 1.1. İqtisadi məlumat...9 1.2. Cari enerji istehlakı...10 1.3. Araşdırmanın nəticələri... 11 2. ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ BARƏDƏ MƏLUMATLILIQ... 13 2.1. Sənaye şirkətləri arasında enerji səmərəliliyi barədə məlumatlılıq... 13 2.2. Enerji səmərəliliyinin təşviqində hökumətin rolu... 15 3. ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİNƏ DAİR CARİ TƏCRÜBƏLƏR... 17 3.1. Strategiya... 17 3.2. Kiçikdən böyüyə doğru... 19 3.3. Enerji səmərəliliyinin inkişaf etdirilməsi ilə bağlı sənaye meylləri... 20 4.ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ PROQRAMLARININ TƏŞKİLİ: FƏALİYYƏT PLANI... 24 4.1. Enerji istifadəsinə nəzarət... 25 4.2. Enerjiyə qənaət potensialı barədə məlumatın alınması... 26 4.3. Avadanlığın yenilənməsi... 27 5. LAYİHƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ... 28 5.1. Makroiqtisadi şərtlər... 28 5.2. Modernizasiya üçün investisiya potensialı... 28 5.3. Faydaların qaytarılması dövrləri... 32 6. NƏTİCƏLƏR VƏ TÖVSİYƏLƏR... 34 6.1. Aşkar edilən faktlar... 34 6.2. İmkanlar... 35 6.3. Tövsiyələr... 35 ƏLAVƏ 1. SORĞUNUN METODOLOGİYASI... 37 ƏLAVƏ 2. ENERJİYƏ QƏNAƏTLİ LAYİHƏLƏRİN SƏNAYE SEKTORLARI ÜZRƏ BOLĞÜSÜ... 38 ƏLAVƏ 3. SƏNAYELƏR ÜZRƏ KÖHNƏLMİŞ ENERJİ-İNTENSİV AVADANLIQ... 40

4 4 Giriş Enerji təchizatı ilə bağlı müəyyən çətinliklərin mövcud olduğu və istixana qaz buraxılmasının hava iqliminə təsir etdiyi üçün enerji səmərəliliyi Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyasının (IFC) ən mühüm inkişaf prioritetlərindən biridir. IFC bu inkişaf prioritetinə nail olmaq üçün sənaye şirkətlərinin enerji səmərəliliyini artırmaq, yenilənən və daha təmiz istehsal texnologiyalarını təşviq etmək və yaşayış və ictimai binalarda enerjiyə qənaəti maksimallaşdırmaq kimi alətlərdən istifadə edir. Əgər dünya iqtisadiyyatında enerji səmərəliliyi artırılmazsa, hazırda enerji səmərəliliyinin artırılmasına yerləşdirilən investisiyaların təxmini səviyyəsi enerji tələbatındakı proqnoz edilən artımı qarşılamaq üçün lazım olan ehtiyatın yalnız yarısını təşkil edir. Enerji istehlakının səmərəliliyinin artırılması həm də istixana qaz buraxılışlarının həcminin azaldılmasında əhəmiyyətli faktordur, bu isə iqlim dəyişikliyinin təsirlərinin dayandırılması və əks istiqamətə çevrilməsi üçün son dərəcə əhəmiyyətlidir. Özəl sektorun davamlı inkişafı üçün sənaye müəssisələrinin rəqabətə davamlı olması əhəmiyyətlidir. Biznes əməliyyatlarında enerji xərclərini azaldan enerji səmərəliliyi tədbirlərinin həyata keçirilməsi müəssisənin uzun-müddətli uğur qazanmasında və davamlı olmasında həlledici rol oynaya bilər. İnkişaf edən ölkələrdə özəl sektorun davamlı inkişafını təşviq edən IFC Şərqi Avropa və Qafqazda bir sıra kiçik və orta müəssisələrdə sorğu keçirmiş və regiondakı biznesmenlərin enerji mənbələrindən səmərəli istifadəni necə qəbul etməsi və bu məsələni necə həll etməsini araşdırmışdır. Hazırkı hesabat Azərbaycanın kiçik və orta müəssisələrində 2008 yayındı - 2008/9 maliyyə böhranı başlamamışdan əvvəl aparilan sorğuların nəticələrinin əks etdirdiyinə baxmayaraq, bu nəticələr orta və uzun-müddətli perspektivdə öz aktuallığını itirməmişdir. 100 şirkətin rəhbərliyi ilə təkbətək görüşlər və ətrafl ı sorğu vərəqələri əsasında keçirilmiş sorğunun məqsədi Azərbaycanda sənaye müəssisələrinin enerji səmərəliliyi məsələsini necə başa düşüb qəbul etməsini öyrənməkdir.

5 İCMAL Azərbaycan ən çox enerji işlədən ölkələrdəndir. Azərbaycanın ÜDM-nin hər dolları üzrə istehlak etdiyi və alıcı qüvvəsi paritetinə uyğunlaşdırılmış enerji Latviya iqtisadiyyatının istehlakından təxminən 2 dəfə, qonşu Gürcüstanın göstəricisindən isə 1.18 dəfə çoxdur. Cədvəl 1. AZƏRBAYCAN VƏ OXŞAR ÖLKƏLƏRİN ENERJİ İSTEHLAKI: ÜDM-IN HƏR $ ÜZRƏ İSTEHLAK OLUNAN ENERJİ KvS/$ (alıcı qüvvəsi pariteti ilə sabit ABŞ dolları) 3.2 2.7 2.7 2.1 2.0 1.7 Azərbaycan Gürcüstan Estoniya Litva Ermənistan Latviya Mənbə: Dünya Enerji Statistikası, Beynəlxalq Enerji Agentliyi, 2008. Son beş ildə Azərbaycan iqtisadiyyatında güclü artım baş vermişdir. Bu dövr ərzində ÜDM təxminən 21% artmışdır. 2006-cı ildə Azərbaycanın ÜDM artımı 34.5% təşkil etməklə ölkə ÜDM artımına görə dünyada birinci olmuşdur. Belə iqtisadi artıma səbəb əsasən neft və qaz sektoru olmuşdur. Lakin cari proqnozlara görə yerli neft hasilatının 2011-ci ildə ən yüksək səviyyəsinə çatması və daha sonra azalmaya doğru getməsi planlaşdırılır. 1 Buna görə də qeyri-neft sektorunun inkişafı Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün son dərəcə əhəmiyyətlidir. 1 Azərbaycan haqqında məlumat, 2 oktaybr 2008-ci il http://lnweb90.worldbank.org/eca/eca.nsf/2656afe00bc5f02185256d5d0 05dae97/ef8cf10b9fe9f06385256d5d0067d4bb?OpenDocument

6 İri neft və qaz yataqları Azərbaycanda enerji səmərəliliyi və bərpa olunan enerji layihəsinin inkişafına və təşviqinə mane olur. Lakin Cədvəl 1-də göstərildiyi kimi, Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün enerji səmərəliliyinin artırılması çox faydalıdır. Beləliklə, enerji səmərəliliyinə və daha təmiz istehsala investisiyaların edilməsi iqtisadi artım və ekoloji məsələlərin həlli üçün ən səmərəli yoldur. Enerji səmərəliliyinin təşviqi üçün ən əsas prinsiplər, məsələn iqtisadi və hüquqi stimullar, icbari sayğaclar, enerji standartları və enerjiyə qənaət tələblərinin prioritetləşdirilməsi 1996-cı ildə qəbul edilən Enerji Ehtiyatlarının İstifadəsi haqqında Azərbaycan Respublikası Qanununda əks etdirilib. Sorğu edilən şirkətlərdən dörddə biri enerji səmərəliliyi tədbirlərini hazırlamaq, monitorinq və icra etmək üçün bir sıra təşkilati tədbirləri həyata keçirməyə başlamışdır. Buraya enerji səmərəliliyinə dair xüsusi tədbirlər planı, o cümlədən strategiyada enerji səmərəliliyinə dair müddəalar və nəticəyə əsaslanan bonuslar və cərimələr vasitəsilə personalın motivasiyası tədbirləri daxildir. Enerji səmərəliliyinə dair tədbirlər planı olan şirkətlər bu mövzuda təşkilati prosedurları olmayan şirkətlərə nisbətən daha çox enerji səmərəliliyi layihələri həyata keçirmiş və daha çox vəsait yatırmışlar. Son üç il ərzində Azərbaycan sənaye müəssisələri enerji səmərəliliyinin artırılması üçün bir sıra tədbirlər görmüşdür ki, bunlar əsasən istehsal avadanlığının yenilənməsi şəklində həyata keçirilmişdir. Qida və maşınqayırma sektorlarında çalışan şirkətlər öz istehsalında enerji səmərəliliyinə ən çox yatırım edən şirkətlər olmuşdur. Bir çox hallarda şirkətlər bu investisiyaları öz vəsaitləri hesabına maliyyələşdirmişdir. Sorğu edilən şirkətlər növbəti üç ildə öz enerji səmərəliliyi tədbirlərinə yatırdıqları investisiyaları 2006-2008-ci illərə nisbətən yeddi dəfə artırmağı planlaşdırır. Əlavə enerji səmərəliliyi tədbirlərinin icrası mürəkkəbləşdikcə, bu tədbirlərin gətirəcəyi potensial enerji qənaətini düzgün analiz etmək daha da çətinləşir. Şirkətin dövriyyəsi nə qədər kiçikdirsə, bu problemə daha tez-tez rast gəlinir. Əsas meyllər/tendensiya Menecerlər\rəhbərlik enerji qənaəti potensialına lazımi qiymət vermir. Enerji auditlərindən kifayət qədər istifadə edilmir. Şirkətlər xarici maliyyələşmənin faydalarını kifayət qədər qiymətləndirmir. Ağır inzibati və tənzimləyici prosedurlar prosesi ləngidir. Menecerlər\rəhbərlik enerji qənaəti potensialına lazımi qiymət vermir. Şirkətin rəhbərliyi öz şirkətinin enerjiyə qənaət edə bilməsi potensialına konservativ yanaşır. Onlar qənaətin yalnız 10-15% civarında ola biləcəyini düşünür, lakin qabaqcıl təcrübəyə görə istehlakda 20-30 % qənaət əldə oluna bilər. Enerji auditlərindən kifayət qədər istifadə edilmir. Azərbaycan şirkətləri enerji auditlərindən məhdud şəkildə istifadə edir. Sorğu edilən şirkətlərin yalnız üçdə biri öz təşəbbüsü ilə belə auditlər keçirib, digər 19%-i isə onu icbari şəkildə edib. Şirkətlər xarici maliyyələşmənin faydalarını kifayət qədər qiymətləndirmir. Sorğu edilən şirkətlərin 46%-i enerji səmərəliliyi tədbirlərinin həyata keçirilməməsinin əsas səbəbini vəsait çatışmazlığında görsələr də, onların yalnız 15%-i xarici maliyyələşmə üçün müraciət etmişdir. 2 Lakin xarici maliyyələşmə üçün müraciət edən şirkətlərin 45%-i onu münasib müddətlərə əldə etmişdir (33-35 ay). Xarici maliyyələşmə üçün müraciətin belə zəif olması o deməkdir ki, uzun-müddətli perspektivdə enerji səmərəliliyi layihələrinin faydası borcalmanın xərcindən çox olsa da, hazırda bir çox mənfəətli enerji-qənaəti ilə bağlı tədbirlər təxirə salınmış və ya ləğv edilmişdir. Ağır inzibati və tənzimləyici prosedurlar prosesi ləngidir. Sorğu edilən şirkətlərin 15%-i enerji səmərəliliyi layihələrinin gecikməsinə əsas səbəb kimi lazımi icazə və lisenziyaların əldə edilməsi ilə bağlı prosedurların vaxt aparması və qəliz olmasını göstərmişdir. 2 Qeyd: bu tədqiqatın nəticələri 2008/9 maliyyə böhranından əvvəl müəyyən edilmişdir. Tədqiqat şirkətlərin rəqabətli maliyyələşdirmənin alınmasında üzləşdiyi problemləri təsdiq etsə də, hazırkı bazar şəraitində maliyyələşdirmədən gələn faydaların əhəmiyyəti də vurğulanmalıdır.

7 Tövsiyələr Bir sıra tədbirlər var ki, daha yüksək enerji səmərəliliyinə nail olmaq üçün şirkət rəhbərləri öz müəssisələrinin rəqabətə davamlılığını gücləndirə bilər: Məlumatın artırılması və təşkilati tədbirlər - Şirkətin rəhbərliyi və işçilərinə enerji səmərəliliyinin üstünlüyü barədə daha geniş məlumat vermək həm enerji həm pula qənaət baxımından. - Şirkət üçün enerji səmərəliliyi\enerjiyə qənaət üzrə tədbirlər planı hazırlamaq. - Şirkətdə enerji səmərəliliyinin monitorinqi üçün məsul şəxs təyin etmək və ya işçi qrupu yaratmaq. - Şirkət daxilində enerji istehlakını azaltmaq üçün təşkilati tədbirləri həyata keçirmək (məsələn şirkətdə məlumatlılıq səviyyəsini artırmaq və enerjidən daha səmərəli istifadə üçün əməkdaşların mükafatlandırılması). Texniki tədbirlər - Şirkətlərin əldə edə biləcəyi və texniki cəhətdən əldə edilə bilən enerji və iqtisadi qənaəti realistik şəkildə qiymətləndirmək. Şirkətlər konkret istehsal vahidlərində enerji istehsalını monitorinq etməklə və enerjini ən çox hansı avadanlığın istehlak etdiyini izləməklə enerji xərclərinin əsas harada cəmləşməsini müəyyən edə bilər və enerji səmərəliliyini artıra bilər. - Şirkətlərə öz investisiya qərarlarını prioritetləşdirməyə imkan verəcək iqtisadi baxımından səmərəli texniki və maliyyə qiymətləndirmələri birləşməsini əldə etmək üçün enerji auditini keçirmək. - Həm Azərbaycanda eyni sektorda çalışan şirkətlər həm də digər ölkələrin şirkətləri arasında müqayisəvi təhlil aparmaqla potensial enerji qənaəti barədə geniş bilik əldə etmək. Maliyyə tədbirləri - Enerji səmərəliliyi layihələri ilə bağlı iqtisadi məlumatı qiymətləndirmək: xərclər, qənaət, qoyulan xərcin çıxarılması müddətləri, gəlirlər və s. Qiymətləndirmə şirkətin inkişaf strategiyası və investisiya qərarlarında enerji səmərəliliyinin nəzərə alınmasını təmin edəcək və bankların qaldırdığı bir sıra sualları cavablandırmaqla xarici maliyyəni cəlb etməyə kömək edəcəkdir. - Şirkətlər enerji səmərəliliyi ilə bağlı layihələr üçün xarici maliyyənin cəlb edilməsindən faydalanacaqlar. Şirkətin öz kapitalının enerji səmərəliliyinə investisiyanın yeganə mənbəyi kimi istifadə edilməsi potensial qənaəti məhdudlaşdırır və gecikdirir. Şirkətin rəhbərliyi enerji səmərəliliyi layihələrinin icrası üçün xarici maliyyənin cəlb edilməsinin üstünlüklərini tam başa düşməlidir.

8 Maliyyə təşkilatları və dövlət orqanlarının rolu Ekspertlər etiraf edirlər ki, maliyyə böhrani yalnız şirkətlərin investisiya siyasətlərinə deyil, bankların da investisiyaya yanaşmalarına təsir etmişdir. Nəticədə, bir çox şirkətlər hesabatda göstərilən kreditlərin və borc vəsaitlərinin əldə olunmasını çox mürəkkəb, və ya hətta mümkünsüz hesab edirlər. Buna baxmayaraq, orta-müddətli perspektivdə, iqtisadiyyatdaki vəziyyət bərpa olunduqca, burada təqdim olunmuş nəticələr və tövsiyyələr öz aktuallığını itirməyəcək. Istənilən iqtisadi şəraitdə müəssələrə rəqabətin artdıgı bir halda uğur qazanmaq üçün maksimum effektivliyin əldə edilməsinin vacibliyini nəzərə aldıqda isə, bu fakt xüsusilə aşkar görünür. Maliyyə mühiti və kredit bazarındakı vəziyyət yaxşılaşdıqca, maliyyə təşkilatları üçün tövsiyyələrin praktiki dəyəri yalnız artacaqdır. Sorğunun nəticələrinə əsasən maliyyə təşkilatları enerji səmərəliliyi layihələrinin maliyyələşdirilməsi üçün məhsul və xidmətləri hazırlayıb həyata keçirmək, həmçinin onları öz mövcud və potensial müştərilərinə sata bilərlər. Bundan əlavə, təşkilatda təklif edilən enerji səmərəliliyi ilə məşğul olan və onu qiymətləndirən işçilər olmalıdır. Şirkətlərə faydasını dərk etdikləri məhsulları təklif etməklə, maliyyə təşkilatları xarici maliyyələşmə axtaran şirkətlərin sayının artmasından faydalanacaqdır. Daha mürəkkəb və mənfəətli enerji səmərəliliyi tədbirlərinin yaradılması üçün Azərbaycanın səlahiyyətli orqanları iki tədbiri nəzərdən keçirməlidir. Birincisi, onlar şirkətlərin enerji səmərəliliyi layihələrini icra etmək üçün riayət etməli olduqları inzibati prosedurları təkmilləşdirməlidir. İkincisi, onlar daha ambisiyalı səmərəlilik tədbirlərini yerinə yetirmək üçün şirkətlərin xarici maliyyələşməyə müraciət etməsinə şərait yaratmalıdır. Bu tədbirlərin yerli orqanlar, maliyyə təşkilatları və şirkətlər tərəfi ndən həyata keçirilməsi Azərbaycanın sənaye sektorunda səmərəliliyinin artırılması və uzunmüddətli rəqabətə davamlılığının gücləndirilməsi üçün lazım olan iri vəsaitin yığılmasına kömək edəcəkdir.

GİRİŞ 9 1. GİRİŞ Bu hesabatda sənaye müəssisələrinin enerji səmərəliliyi tədbirlərini necə qiymətləndirməsi, planlaşdırması, maliyyələşdirməsi və icra etməsi təsvir edilir. Burada şirkət rəhbərlərinin qəbul etdiyi kimi enerji səmərəliliyi təcrübələrinin ilk geniş icmalı verilmişdir. 1.1. İqtisadi məlumat 2002-2007-ci illərdə Azərbaycan iqtisadiyyatında iri artım baş vermiş və onun ÜDM-i illik 21% artmışdır. 2006-cı ildə Azərbaycanın ÜDM artımı dünyanın bütün ölkələrini üstələmiş və 34.5 faizə yüksəlmişdir. Azərbaycanın 2007-ci ildə adambaşında düşən ÜDM $3,407 ABŞ dolları təşkil etmişdir. 3 Azərbaycanın iri mineral ehtiyatları, əsasən neft və qaz rezervləri, o cümlədən müəyyən kənd təsərrüfatı potensialı vardır. Hazırda neft və qaz sektoru ÜDM-in 60%-ni, kənd təsərrüfatı isə onun sadəcə 4%-ni təşkil edir. Azərbaycanda ÜDM-in bu dərəcədə artmasına əsasən iki siyasi amil təsir etmişdir: - 1994-cü ildə Azərbaycan hökuməti neft və qaz hasil edən şirkətlərlə pay bölgüsü barədə müqavilələr imzalamağa başladı. Bu sazişlərə əsasən Xəzər dənizində neft və təbii qaz ehtiyatlarının hasilatı, o cümlədən neft və təbii qazın Gürcüstan vasitəsilə Türkiyəyə köçürülməsi üçün Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri və Cənubi Qafqaz boru kəməri kimi infrastruktur layihələrinə 7.5 milyard dollar investisiya edilmişdir. - Dövlət Dünya Bankı və Beynəlxalq Valyuta Fondunun dəstəyi ilə geniş islahatlar proqramına başlanmışdır. Bu islahatlara bank sektorunun gücləndirilməsi, kommunal sektorun şəffafl ığının artırılması, daha müasir vergi məcəlləsinin hazırlanması, büdcə və uçotun şəffafl ığının təşviqi, daxili və xarici audit funksiyalarının\potensialının gücləndirilməsi daxildir. Ölkənin ÜDM-nin davamlı artımı hazırda əsasən neft və qaz istehsalından asılıdır. Cari proqnozlara əsasən neft hasilatının 2011-ci ildə ən yüksək səviyyəyə çatması və daha sonra azalmaya doğru getməsi gözlənilir. Buna görə də iqtisadiyyatın digər sektorlarının inkişaf etdirilməsi son dərəcə əhəmiyyətlidir. Diversifikasiya ehtiyaclarını qarşılamaq üçün Azərbaycanın səlahiyyətli orqanları 1999- cu ildə Dövlət Neft Fondunu təsis etdilər. Fondun məqsədləri aşağıdakılardır: - Makroiqtisadi stabilliyin qorunması, fi skal-vergi intizamının təmin edilməsi və qeyri-neft sektorlarının inkişaf etdirilməsi vasitəsilə neft gəlirlərindən asılılığın azaldılması, - Cari neft ehtiyatlarının bir qisminə qənaət etməklə gələcək nəsillərin ölkənin neft və qaz sərvətinə bərabər çıxışın olmasının təmin edilməsi, - Milli miqyaslı layihələrin maliyyələşdirilməsi və sosial-iqtisadi inkişafın dəstəklənməsi. 2007-ci ildə Fondun aktivləri 2.5 milyard dollar səviyyəsinə çatmışdır. 1 oktyabr 2008-ci il tarixdən Neft Fondunun aktivləri 10.4 milyard təşkil edir. Əvvəlcə ölkənin iri neft və təbii qaz ehtiyatları enerji səmərəliliyi və bərpa olunan enerji layihələrinin inkişafı və təşviqini zəiflədən amili xatırladır. Amma Azərbaycan üçün enerji səmərəliliyi prioritetdir, çünki onun enerji infrastrukturu kifayət qədər inkişaf etməyib və 3 Economic İntelligence Unit, Country Data

10 GİRİŞ sənaye müəssisələri müasir deyildir, bu da onların səmərəsiz işləməsinə səbəb olur və ölkənin iqtisadiyyatına mühüm təzyiq göstərir. Buna görə də enerji səmərəliliyi və daha təmiz istehsala investisiyalar bir sıra ekoloji məsələləri həll etmək və davamlı iqtisadi artıma nail olmaq üçün ən optimal yoldur. Enerji səmərəliliyinin təşviq edilməsi üçün əsas prinsiplər 1996-cı ildə qəbul edilən Enerji Resurslarının İstifadəsi haqqında Qanunda əks etdirilib. Bu qanunda göstərilir ki, enerjiyə qənaəti həvəsləndirmək üçün iqtisadi və hüquqi stimullar olmalıdır və enerji istehlakının ölçülməsi\sayğaclaşdırılması icbari olmalıdır. Bundan əlavə qanunda enerji səmərəliliyi standartlarının tətbiq edilməsi, enerjinin boşa sərf edilməsinə görə sanksiyaların tətbiq edilməsi və digər tədbirlər təsvir edilir. 2004-cü ilin 21 oktyabr tarixində Azərbaycanda Alternativ və Yeni Enerji Mənbələrinin İstifadəsi üzrə Dövlət Proqramı Prezident tərəfindən təsdiq edilmişdir. Bu sənəddə günəş enerjisi, biokütlə, geotermal enerji, kiçik su və külək enerjisi daxil olmaqla bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafı prioritetləri müəyyən edilmişdir. Elektrik enerjisi və təbii qaz ehtiyatlarının maya dəyəri sənaye şirkətləri arasında enerji səmərəliliyi tədbirlərinin inkişafına birbaşa təsir edir (Cədvəl 2). Cədvəl 2. AZƏRBAYCANDA ENERJİ VƏ TƏBİİ QAZ GİYMƏTLƏRİ Elektrik enerjisi qiymətləri bütün alıcılar gündüz geçə kimya və alüminium sənayesi, orta aylıq istehlakı 5 milyon kvs olan və 35\110 kv elektrik enerji təchizatı potensialına malik şaxta əsaslı poladtökmə və istehsal Təbii qaz qiymətləri, sənaye sektoru üçün AzN qəpic/c.m. Qeyd: Yuxarıda qiymətlər manatla verilib. Bu hesabatda istifadə edilən məzənnə $1 ~ 0.808 manat Yuxarıdakı şəkillərdə göstərildiyi kimi orta istehlakı 5,000,000 kvs/ay olan konkret sənaye müştəriləri üçün elektrik enerjisi tarifl əri gündüz\gecə vaxtı ərzində diversifi kasiya olunur və digər istehlakçılara nisbətən azdır. Bu o deməkdir ki, daha çox elektrik enerjisi istehlak edən şirkətlər daha az ödəyir. Sənaye müştəriləri üçün təbii qaz tarifl əri hələ də beynəlxalq qiymətlərdən çox aşağı olsa da, bu yaxınlarda bu qaz qiymətləri iki dəfə artıb və 2008-də təxminən 12 ABŞ senti/k.m. İxrac bazarı üstündə yerli rəqabət fonunda gələcəkdə qiymətlərin artması

GİRİŞ 11 təzyiqi yarana bilər. İstənilən halda bu meyllər göstərir ki, vaxt ərzində elektrik enerjisi qiymətləri artacaq bu da sənayelərin enerjini daha səmərəli istifadə etmələri və gələcəkdə enerjinin artan qiymətinə qarşı qorunmalarını təşviq etməlidir. Bu analiz və araşdırma aydın şəkildə göstərir ki, hazırda Azərbaycanda subsidiya edilən enerji qiymətləri öz növbəsində ölkədə sənaye sektorunda enerji səmərəliliyinin artırılmasına mane olur. 1.2. Cari enerji istehlakı 2000-2005-ci illər ərzində Azərbaycan ÜDM-nin enerji istifadəsi 40 % azalmışdır. Bu ilk növbədə 2001-ci ildən ölkənin ÜDM-nin sürətlə artımının nəticəsidir, bu zaman ölkə iqtisadiyyatının istifadəsi ümumilikdə artmışdır. Bu azalmaya səbəb həm də enerji səmərəliliyini təşviq edən dövlət siyasəti və sənaye şirkətləri tərəfindən bir sıra enerji səmərəliliyi tədbirlərinin icrası olmuşdur. Enerji səmərəliliyi tədbirlərinin icrasının ilk mərhələsi mövcud istehsal potensialından və enerjiyə qənaətlə bağlı inzibati tədbirlərdən istifadə edilməsidir. Bu aşağı xərcli və ya xərcsiz yoldur və iri əsaslı investisiya tələb etmir. Lakin praktik təcrübə göstərir ki, növbəti mərhələ enerji səmərəliliyinin təşviq edilməsidir. Sorğu edilən şirkətlərdən çoxu öz bizneslərinin inkişaf prioriteti kimi enerji səmərəliliyini göstərmişlər. Cədvəl 3. ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİNİN ARTIRILMASININ ƏHƏMİYYƏTİ Respondentlərin faizi Enerji səmərəliliyinin artırılması sizin şirkətin inkişafı üçün bu gün əhəmiyyətli məsələdirmi? 49% 29% 14% 8% Niyə? Bəli Yəqin Yəqin yox Xeyr Yüksək enerji xərcləri 67% Enerji xərclərinin azaldılması rəqabət qabiliyyətini artırır 42% Enerji təchizatı etibarlı və fasiləsizdir 24% Enerji istehlakı artır və istehalın artımının məhdudlaşdırır 14% 1.3. Araşdırmanın nəticələri Bu hesabatda sənaye müəssisələrinin enerji səmərəliliyi tədbirlərini necə qiymətləndirməsi, planlaşdırılması, maliyyələşdirməsi və icra etməsi təsvir edilir. Burada şirkət rəhbərlərinin qəbul etdiyi kimi enerji səmərəliliyi təcrübələrinin ilk geniş icmalı verilmişdir. Sorğu edilən şəxslərin 60%-i yüksək rəhbər vəzifələrdə çalışırdı

12 GİRİŞ (baş direktorlar, baş əməliyyat menecerləri, inkişaf direktorları, baş mühəndislər və s.). Respondentlərin 22%-i öz şirkətlərində müvafiq enerji departamentlərinin rəhbərləri və digər respondentlər isə enerji üzrə mütəxəssislər və maliyyə departamentinin nümayəndələri idi. Əlavə 1-də bu hesabatın hazırlanması ilə nəticələnən sorğunun əsas xüsusiyyətləri əks etdirilmişdir. Azərbaycanın istehsalat sektoru (neft və qaz sənayesi çıxmaqla) ÜDM-in 4 5.1 %-ni təşkil edir və ölkə iqtisadiyyatında şaxtaçılıq, kənd təsərrüfatı, inşaat və xidmət sektorlarından sonra beşinci yerdə mövqeləşir. Həmin beş istehsalat sektoru genişlənir və bu da onların əməliyyatlarının iqtisadiyyat üçün daha səmərəli olmasına imkan verir. 2007-ci ildə mövcud olan iqtisadi şəraitdə sorğu edilən şirkətlərin 70%-i öz satışlarının əvvəlki ilə nisbətən 2007-ci ildə artdığını bildirmiş və bu da əksini milli ÜDM-də tapmışdır. Bu fakt sənaye sektorlarının artımını bir daha təsdiqləyir. Dövriyyə baxımından şirkətlərin 58%-nin 2007-ci ildə illik gəlirləri 1 milyon ABŞ dollardan yuxarı olmuşdur. Sorğu edilən şirkətlərin 27%-nin illik gəliri 2007-ci ildə 1 5 milyon ABŞ dolları arasında olmuşdur. Qalan 9% şirkətlərin illik gəliri 5 25 milyon ABŞ dolları və 6%-nin illik gəliri isə 25 milyon ABŞ dollardan çox olmuşdur. 56 Respondent şirkətlərin 61%-də 50 499 işçi çalışır. Qalan 39%-də isə 500 və ya daha artıq işçi çalışır. Cədvəl 4. RESPONDENT ŞİRKƏTLƏRİN İQTİSADİ VƏZİYYƏTİ Respondentlərin faizi Sizin şirkətin satışları 2006-cı illə müqayisədə 2007-ci ildə dəyişibmi? 8% 18% 12% 12% 24% 74% azalıb dəyişməyib artıb 26% artıb >30% artıb 21%-30% artıb 10%-20% artıb 10% Bu araşdırmanın məqsədi Azərbaycanın sənaye sektorundakı şirkətlərin enerji səmərəliliyinin yaxşılaşdırılması barədə biliklərin artırılmasıdır. Bu biliklər xüsusilə avadanlıq təchizatçıları, maliyyə təşkilatları və layihə müəllifləri üçün son dərəcə faydalıdır. Bu hesabat şirkətin menecerlərinə öyrədə bilər ki, onların sektorunda olan şirkətlər öz enerji səmərəliliyi potensialını necə qiymətləndirir və digər sənayelərdə enerji səmərəliliyinin artırılması potensialı necədir (fəsil 2). Bundan əlavə bu hesabat enerji səmərəliliyi tədbirlərinin həyata keçirilməsi üçün təşkilati və inzibati yanaşmalar (fəsil 3) və həmçinin səmərəliliyə maliyyə investisiyaları barədə (fəsil 4) məlumat verir. Bundan əlavə hesabatda enerji səmərəliliyi layihələri üçün kənar maliyyələşmənin cəlb edilməsinin üstün cəhətləri müzakirə edilir (fəsil 5). 4 Asiya və Sakit Okean ölkələri üçün əsas indikatorlar, 2008. Asiya İnkişaf Bankı. 5 Bu hesabatda istifadə edilən orta valyuta məzənnəsi $1 ~ 0.808 manat olmuşdur. 6 Bu hesabatda biz şirkətləri illik dövriyyələrinə görə dörd qrupa bölmüşük: 1) kiçik şirkətlər illik dövriyyəsi 1 milyon ABŞ dolları qədər, 2) orta şirkətlər dövriyyəsi 1-5 milyon ABŞ dolları qədər, 3) orta-iri şirkətlər $5-25 milyon ABŞ dolları, və 4) iri şirkətlər onların dövriyyəsi 25 milyon ABŞ dollardan artıqdır

ENERJI SƏMƏRƏLILIYI BARƏDƏ MƏLUMATLILIQ 13 2. ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ BARƏDƏ MƏLUMATLILIQ 2.1. Sənaye şirkətləri arasında enerji səmərəliliyi barədə məlumatlılıq Enerji səmərəliliyinin artırılması üçün proqram başlamazdan öncə şirkətin rəhbərliyi problemi anlamalı və daha yüksək enerji səmərəliliyinin üstünlüklərini başa düşməlidir. Araşdırma göstərir ki, enerji istehlakı şirkət menecerləri üçün əhəmiyyətlidir. Sorğu edilən şirkət rəhbərlərindən çoxu hesab edir ki, öz şirkətlərinin enerji xərcləri barədə kifayət qədər adekvat anlayışı vardır. Bundan əlavə onların çoxu hesab edir ki, şirkətlərinin enerji səmərəliliyini yüksəltmək üçün nəyin tələb olduğunu yaxşı bilirlər. CƏDVƏL 5. RƏHBƏRLİYİN MƏLUMATLILIĞI Respondentlərin faizi Şirkətin rəhbərliyi öz şirkətlərinin enerji xərcləri barədə hərtərəfl i məlumatlıdırmı? 1% 1% 13% 8% Şirkətin yüksək rəhbərliyi şirkətdə enerji səmərəliliyinin artırılması imkanı barədə məlumatlıdırmı? 45% 51% Təsəvvürü yoxdur Təxmini bilir Xərclər barədə yaxşı məlumatı var 41% 40% Təsəvvürü yoxdur Təxmini bilir Ümumilikdə məlumatlıdır Yaxşı məlumatlandırılıb Dəqiq məlumatı var Şirkətlərin enerji xərcləri barədə ümumi məlumat olsa da, sorğumuz göstərdi ki, enerji xərcləri barədə məlumatın genişliyi şirkətin dövriyyəsindən asılıdır. Daha dəqiq desək, bu göstərici şirkətin dövriyyəsinə əks mütənasibdir. Orta ölçülü respondent şirkətlərin 41%-i bildirmişdir ki, öz şirkətlərinin enerji xərcləri barədə dəqiq məlumatları var, lakin iri şirkətlər arasındakı respondentlərin yalnız 17%-də bu növ məlumat vardır. Digər tərəfdən iri ölçülü şirkətlərin (67%) öz enerji səmərəliliyi potensialı barədə məlumatı orta ölçülü şirkətlərə (44 %) nisbətən daha çoxdur. Qeyd etmək lazımdır ki, enerji səmərəliliyi layihələrinin gətirə biləcəyi potensial qənaətlər barədə şirkət menecerlərinin adekvat anlayışı və məlumatı vardır. Sorğu nəticəsində aşkar edilmişdir ki, bir çox respondent şirkətlər enerjiyə qənaət potensialını kifayət qədər qiymətləndirmir və bunun yalnız 11-15% olmasını gözləyir. Beynəlxalq təcrübə isə göstərir ki, məsələn Birləşmiş Krallıqda hava kompressiyası üçün enerjiyə qənaət 30% və su istehlakı üzrə isə 20-40% təşkil edir. Orta həcmli şirkətlərdə respondentlərin 41%-i qeyd etmişdir ki, onların şirkətlərinin enerji xərcləri barədə dəqiq məlumatı var, lakin iri şirkətlərdə bunu bilənlər cəmi 17% təşkil edir.

14 ENERJI SƏMƏRƏLILIYI BARƏDƏ MƏLUMATLILIQ Şirkət menecerlərinin səmərəlilik layihələrinin yarada biləcəyi potensial qənaətlər barədə dərin məlumatı olmalıdır. Cədvəl 6. ENERJİYƏ DAHA ÇOX QƏNAƏT ÜZRƏ PROQNOZ EDİLƏN POTENSİAL Sizin şirkət hazırki istehsal səviyyəsi saxlanmaqla aşağıda göstərilən enerji resurslarının istehlakını neçə faiz azalda bilər? Sıxılmış hava 12.9% 12.1% 25% Elektrik 8.4% 11.6% 20% Su 9.7% 12.3% 22% İsitmə 10.1% 5.9% 16% Qaz 11.6% 1.4% 13% Şirkətin təxmini enerji səmərəliliyi potensialı Əlavə potensial (beynəlxalq təcrübəyə əsasən) Ümumi enerji potensialı Bir çox şirkətlər kompleks enerjiyə qənaət proqramları üzərində yalnız 3-5 il əvvəl işləməyə başlayıb Çox zaman texniki mütəxəssislər şirkətin strateji inkişaf planlarının, əsaslı xərc proqramlarının və ya enerji istehlakına qənaəti müəyyən edən digər mühüm sənədlərin hazırlanmasında iştirak etmir. Maliyyə ekspertləri enerji səmərəliliyini artırmaq üçün tələb olunan tədbirlər və ya investisiyaların həcmini adekvat şəkildə müəyyən edə bilməz, bundan başqa onlar müxtəlif tədbirlərin hansı fayda gətirəcəyini də peşəkarcasına hesablaya bilməzlər. Aşağıdakı amillər Azərbaycan şirkətlərinin rəhbərlərinin nəyə görə enerjiyə qənaət potensialını konservativ qiymətləndirməsini izah edir: Mürəkkəb enerji səmərəliliyi layihələrinin həyata keçirilməsində kifayət qədər təcrübənin olmaması. Sorğu edilən şirkətlərin 70%-i yalnız bir neçə il əvvəl enerjiyə qənaət tədbirlərini həyata keçirməyə başlayıb. Lakin, bu tədbirlərin orta xərci həm mütləq ölçüdə, həm də şirkətlərin illik enerji xərcləri ilə müqayisədə aşağıdır. Bu da onu göstərir ki, şirkətlər yalnız asan icra edilə bilən enerji səmərəliliyi tədbirlərinə müraciət etmişlər. Rəhbərlik və texniki enerji xidmətləri üzrə mütəxəssislər arasında kifayət qədər ünsiyyət və məlumat mübadiləsinin olmaması. Enerji səmərəliliyinin gücləndirilməsi sənaye müəssisələrinin rəqabət qabiliyyətinin artırılması üçün zəruridir, çünki o əməliyyat xərclərini azaldır. Şirkət rəhbərləri strateji inkişaf və əsaslı xərc planlarının hazırlanmasında texniki işçiləri cəlb etməməyə meyllidir, buna görə də onlar enerji səmərəliliyini artıracaq tədbirləri nəzərdən keçirmək imkanını qaçırırlar. Enerji sektoru üzrə menecerlərdən həyata keçirdikləri enerji səmərəliliyi tədbirlərinin iqtisadi tərəfi barədə məlumatın açıqlanması nadir hallarda tələb edilir. Nəticədə maliyyə departamentlərinin enerji səmərəliliyi tədbirlərində iştirak etmək və onları təsdiqləmək üçün heç bir marağı olmur. Digər tərəfdən, konkret enerji səmərəliliyi tədbirlərini qiymətləndirmək və seçmək, və ya tələb olunan investisiyaları və ya bu investisiyalar nəticəsində ediləcək qənaətləri hesablamaq və faydaların qaytaralması dövrlərini müəyyən etmək maliyyə departamentlərinin məsuliyyəti və bacarığı çərçivəsində deyildir. Texniki və maliyyə mütəxəssisləri arasında ünsiyyətin olmaması elə vəziyyətə gətirir ki, iri həcmdə investisiya tələb edən cəlbedici səmərəlilik layihələri həyata keçirilmir. Nəticədə enerjiyə qənaət və şirkətin rəqabət qabiliyyəti aşağı düşür. Ünsiyyətdə belə boşluqların olması kiçik şirkətlər üçün xüsusilə əhəmiyyətli problemdir. Sorğu nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, kiçik və orta müəssisələrin yalnız 17%-i öz enerji səmərəliliyi planlarını icra edir, lakin orta və iri müəssisələrdə bu rəqəm müvafiq

ENERJI SƏMƏRƏLILIYI BARƏDƏ MƏLUMATLILIQ 15 olaraq 30 və 50% təşkil edir. Enerji səmərəliliyi üzrə beynəlxalq təcrübələr barədə məlumata məhdud çıxışın olması. Qabaqcıl təcrübələr göstərir ki, enerji səmərəliliyi layihələrinin icrasından əldə edilən qənaətlər bir qayda olaraq şirkətin məcmu enerji istehlakının 5-10%-nə qədər gözləniləndən artıq olur. Bu qənaətləri əldə etmək üçün ilkin az-xərcli mərhələdə bir sıra tədbirlər həyata keçirilə bilər. Təcrübə göstərir ki, səmərəlilik layihələrinin intensivləşməsi və genişlənməsi nəticəsində daha iri qənaətlər əldə edilir. ÜDM-in hər vahidi üzrə enerji istehlakına dair statistika (Cədvəl 1) göstərir ki, bəzi ölkələrin iqtisadiyyatı digərlərinə nisbətən daha səmərəlidir. Faktiki əldə edilən enerjiyə qənaət məcmu enerji istehlakının 5-10%-nə qədər proqnozu üstələyir 2.2. Enerji səmərəliliyinin təşviqində hökumətin rolu Milli iqtisadiyyatlarda enerji səmərəliliyinin yaxşılaşdırılmasında dövlətin siyasəti bir alət rolunu oynaya bilər. Hər hansı sənaye daxilində enerji istehlakını azaltmaq istəyən siyasi rəsmilər bir sıra alətlərdən istifadə edə bilər. Bu alətlər adətən inzibati və ya maliyyə tədbirləridir. Çox zaman bu alətlər qismində hər iki amili birləşdirən milli və bəzən regional və yerli dövlət orqanları tərəfindən təsdiqlənən qanunlar və icra qərarları\ sərəncamlar çıxış edir. Ümumilikdə onlar daha yüksək enerji səmərəliliyinin təşviq edilməsi üçün hüquqi\qanuni çərçivəni təmsil edir (qanunvericilik strukturunu müəyyən edir). Bu alətlərin effektivliyi, yəni onların hər istehsal vahidi üzrə enerji istehlakını nə qədər azaltması, bu tədbirlərin düzgün hazırlanması, maliyyələşdirilməsi və adekvat şəkildə tətbiq edilməsindən asılıdır. Sorğu zamanı biz sənaye müəssisələrindən onların fikrincə mövcud qanunvericilik strukturunun daha yüksək enerji səmərəliliyini nə dərəcədə təşviq etdiyini soruşduq. Respondentlərin yarısından çoxu qeyd etmişdir ki, hazırki struktur enerji səmərəliliyi layihələrinin icrasını təşviq edir. Lakin şirkətlərin böyük hissəsi artıq bəhrələndikləri siyasi təşviq tədbirlərini konkret qeyd edə bilməmişdir. Daha sonra görəcəyik ki, enerji səmərəliliyi qanunvericiliyində qənaətin təşviq edilməsi ilə bağlı bir sıra tədbirlər sadalanır, lakin onların icrası üçün mexanizmlər yerlərdə yoxdur. Buna görə də sənaye şirkətləri hələlik bu tədbirlərdən faydalana bilmir. Respondentlərin yarıdan çoxu mövcud qanunvericilik strukturunu enerji səmərəliliyinin artırılmasına imkan yaradan bir struktur kimi müsbət qiymətləndirmişlər. Digər tərəfdən Cədvəl 7 göstərir ki, sorğulanan şirkətlər konkret enerjiyə qənaət siyasətlərinin potensial faydalarından agahdır. Şirkətlərin çoxu qeyd etmişdir ki, əgər dövlətin siyasəti bu tədbirlərin icrasını reallaşdırsa, onlar enerji səmərəliliyi layihələrinə daha aktiv investisiya edəcək və onları daha fəal icra edəcəkdirlər. Cədvəl 7. ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİNİN TƏŞVİQİ ÜZRƏ SİYASƏT HAQQINDA MƏLUMATLILIQ respondentlərin faizi Hansı siyasət tədbirləri sizin şirkətdə enerji səmərəliliyi layihələrini təşviq edə bilər? Vergi mənfəətləri 67% Daha aşağı enerji tarifl əri 54% İnvestisiyalar üzrə vergi tutulmalarının qaytarılması 36% Sürətləndirilmiş amortizasiya 19% Dövlət vəsaiti hesabına kredit faizlərinin kompensasiyası Enerji səmərəliliyi layihələrinin dövlət tərəfi ndən maliyyələşdirilməsi 15% 14%

16 ENERJI SƏMƏRƏLILIYI BARƏDƏ MƏLUMATLILIQ Respondentlərin 54% qeyd etmişdir ki, enerji səmərəliliyinin təşviq edilməsi üçün daha aşağı enerji tariflərinin tətbiqi həvəsləndirici amil ola bilər. Bu iki faktla izah oluna bilər: - Şirkət menecerlərinin enerji səmərəliliyi tədbirləri və xərcə qənaət barədə anlayısları təhrif edilmişdir - enerji tarifləri nə qədər yüksək olsa, fəaliyyətlərdə bir o qədər çox xərcə qənaət olunurı - Yüksək enerji tarifləri daha çox xərcə səbəb olur. Bu o deməkdir ki, səmərəlilik tədbirlərinə nə qədər az vəsait yatirilir, yəni bir çox şirkətlər bu məqsədlə xarici maliyyələşmədən istifadə etmir, yalnız öz vəsaitlərini istifadə edir. Bundan əlavə şirkət menecerləri tam anlamır ki, səmərəlilik tədbirləri onların enerji istehlakını nə qədər azalda bilər və beləliklə onların şitkərinin xərclərinə qənaət edilə bilər. 1996-da qəbul edilən Azərbaycanın Enerji Resurslarının İstifadəsi haqqında Qanunda ölkədə enerji səmərəliliyinin təşviq edilməsi ilə bağlı bir sıra inzibati və maliyyə tədbirləri əks etdirilib. Buraya daxildir: Həm yeni, həm də istismarda olan çox enerji işlədən avadanlığın icbari dövlət sertifi kasiyası. İllik enerji istehlakı 8,141 Mvs-dan çox olan müəssisələrin icbari enerji auditi. Enerji səmərəliliyi tədbirlərinin icrası və bu sahədə araşdırma və inkişaf məqsədilə Enerji Resurslarının Rasional İstifadəsi Dövlət Fondundan subsidiyaların verilməsi. Enerji resurslarından səmərəli istifadəyə yönəlmiş xarici investisiyalar bu tədbirlərin gətirdiyi mənfəətlər\qənaətlər hesabına ödənilir. Müxtəlif texnologiyalar, resurslar və s. üzrə dövlət enerji standartları var. Bu standartlara riayət olunmasına Azərbaycan Standartlaşdırma Qanununa uyğun olaraq nəzarət edilir. Dövlət orqanları sənaye müəssisələrində enerji istehlakı inspeksiyalarını keçirir və enerji və istehsalat avadanlıqlarının enerji istehlakının spesifi k limitləri çərçivəsində qalmasına nəzarət edir. Pozuntu olduqda şirkətə cərimə tətbiq edilir. Lakin, Dünya Bankına əsasən səmərəliliyin təşviqi tədbirlərinin icrası üçün tələb olunan dəstəkləyici/köməkçi/əlavə qanunvericilik və qaydalar (Enerjidən Rasional İstifadə Dövlət Fondu, xarici investisiyaların ödənilməsi və s.) hələ də yoxdur. Azərbaycan hökumətinin enerji səmərəliliyinə olan diqqəti sənaye sektorunda enerji səmərəliliyinin təşviqi tədbirlərinin hazırlanması və icrası üçün katalizator kimi istifadə edilməlidir. Aşağıdakı fakt Azərbaycan dövlət orqanlarının izafi enerji istehlakının minimallaşdırılmasına və ekoloji çirklənməyə nə qədər əhəmiyyət verməsini bir daha göstərir: enerji və ekoloji inspeksiyalardan keçən şirkətlər qeyd etmişdir ki, onlar sorğudan 12 ay əvvəl orta hesabla üç enerji inspeksiyası və iki ekoloji inspeksiyadan keçmişlər. Orta cərimə təxminən 1,34 ABŞ dolları təşkil etmişdi. Orta cərimənin məbləği sorğu edilən şirkətlərin illik enerji xərclərinin 0.5 %-ni təmsil edir. Bu da onu təsdiqləyir ki, inspeksiya tədbirləri enerji səmərəliliyi fəaliyyətlərinin təşviqinə çox məhdud təsir göstərir.

ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİNƏ DAİR CARİ TƏCRÜBƏLƏR 17 3. ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİNƏ DAİR CARİ TƏCRÜBƏLƏR Sorğu nəticələri göstərmişdir ki, respondentlərin 71%-i öz enerji səmərəliliyinin artırılması üçün bəzi tədbirlər görür. Şirkətlərin böyük hissəsi (39%-i) eyni vaxtda üç və ya daha çox layihə həyata keçirir. Cədvəl 8. ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ TƏDBİRLƏRİ percentage of respondents Siz hazırda hansı enerji səmərəliliyi layihələri üzərində işləyirsiniz? Enerji -səmərəli işıqlandırma sistemləri 40% Enerji sayğac sistemlərinin quraşdırılması 37% İstehsal avadanlığının yenilənməsi 34% Kompressorlar 29% Binanın izolyasiyası 23% İstilik sistemləri 20% Soyuducu avadanlıq 11% Səmərəli elektrik ptürücüləri Digər 5% 6% Birgə-generasiya mexanizmləri 2% Heç nə həyata keçirilməyib 29% Sorğu edilən şirkətlərin 29%-i enerji səmərəliliyi layihələri həyata keçirmişdir. Beləliklə onların üçdə biri öz enerji səmərəliliyi göstəricilərini yüksəldə bilərlər, bir şərtlə ki, onlar bu səmərəlilik layihələrinin gətirəcəyi potensial enerji və pul qənaətlərindən tam xəbərdar olsunlar. 3.1. Strategiya Bu ilk baxışdan aydın olmasa da, səmərəlilik layihələrinin icrası şirkətin inkişaf strategiyası ilə yaxından əlaqəlidir. Əməliyyat xərcləri, istehsal potensialı və kapitala investisiya ehtiyacları kimi elementlər şirkətin strateji inkişaf planının əsas komponentləridir. Digər tərəfdən enerji xərclərinin azaldılması ilə bağlı tədbirlər və avadanlığın modernizasiyası şirkətin strategiyası ilə uyğunlaşdırılmadıqda, xərclərdə səhvə səbəb olan nöqsanlar yarana bilər, hədəflər yerinə yetirilməyə bilər və ya əməliyyat xərcləri artırıla bilər. Şirkətin inkisaf strategiyasının istehsalat prosesinin yenilənməsi və enerji xərçlərinin azaldılması tədbirləri ilə uyğunlasdırılması xüsusi enerji xərclərinin azaldılmasi ilə bağlı məqsədlərə nail olmaq üçün vacibdir.

18 ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİNƏ DAİR CARİ TƏCRÜBƏLƏR ŞİRKƏTİN STRATEGİYASI VƏ ENERJİ İSTEHLAKI LAYİHƏLƏRİ ARASINDA ƏLAQƏ 2-3 illik strateji planlaşdırma İstehsal həcminin müəyyən edilməsi Layihənin xalis xərcləri Istehsal potensialından istifadə Istehsalın artırılması barədə qərar İstehsalın hesablanması Lazımi istehsal potensialı rəqəmləri Hər növ enerji resurslarının istehlakı Istehsal və enerji avadanlığı üzrə investisiya təlabatı Modernizasiya və enerji səmərəliliyi proqramının icrası Tələb olunan hədəfl ərin icrası üçün dizayn tədbirləri Proqram üzrə icra tarixləri və mərhələlərin hesablanması Enerji istehlakı azalandan sonra yeni xalis xərclərin proqnoz edilməsi Köhnə avadanlığın əvəz edilməsi enerji xərclərinin azaldılmasında mühüm rol oynayır, amma bu komponent şirkətin strateji inkişaf planına inteqrasiya edilməlidir. Bir tərəfdən, köhnə avadanlığın davamlı istifadəsi əsaslı investisiyalar tələb etmir. Digər tərəfdən onun çox istifadə edilməsi yüksək əməliyyat xərcləri ilə nəticələnir: daha intensiv texniki qulluq, avadanlığın tez-tez dayanması və istehsalda fasilələrin yaranması və modelin köhnə olması səbəbindən daha yüksək enerji istehlakı. Enerji səmərəliliyinə dair strategiya hazırlayan zaman, şirkət onu 10 il və ya daha öncə quraşdırılmış köhnə avadanlığın əvəz edilməsi planı ilə inteqrasiya etməlidir (cədvəl 9). Bundan öncə müzakirə edildiyi kimi köhnəlmiş, vaxtı keçmiş avadanlığın istismarı ümumilikdə istehsal prosesinin inkişafına mane ola bilər. Bu hesabatın növbəti bölmələrində görəcəyik ki, köhnə avadanlığın əvəz edilməsi 2006-cı ildən keçirilən iri miqyaslı enerji səmərəliliyi layihələrinin böyük qisminin məqsədidir və bu fəaliyyətlərlə bağlı investisiyalar şirkətin enerji səmərəliliyi üzrə cəmi xərclərinin mühüm hissəsini təşkil edir. Cədvəl 9. 10 İLDƏN ÇOX YAŞI OLAN ENERJİ AVADANLIĞINDAN İSTİFADƏ EDƏN ŞİRKƏTLƏRİN FAİZ (%) Köhnə avadanlıqdan istifadə edən şirkətlərin faizi Daim tənzimlənən ötürücülər Elektrik ötürücüləri Kompressorlarr Nasos 13 13 25 17 20 12 11 12 20 16 14 11 Qazanxana Ventilyasiya sistemləri Dövri sərinlətmə sistemləriötürücülər Soyuducu saxlama qurğuları İstilik mübadiləsi qurğuları 25 4 13 21 7 10 9 9 14 15 13 7 14 11-15 il 16-25 il 25 ildən çox 10% 20% 30% 40% 50% 60% Sorğu nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, Azərbaycanın sənaye şirkətləri son bir neçə il ərzində öz istehsal avadanlığını müəyyən dərəcədə müasirləşdirmişlər. 2008-ci ilin yayından etibarən respondent şirkətlərin 27%-də yaşı 15 ildən çox olan istehsal avadanlığının olması aşkar edilmişdir. Bundan əlavə müəyyən edilmişdir ki, köhnəlmiş

ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİNƏ DAİR CARİ TƏCRÜBƏLƏR 19 (15 ildən çox) istehsal avadanlığının ən aşağı istifadə göstəricisi qida sənayesindədir. Qida sənayesinin yalnız 5%-i belə avadanlıqdan istifadə edir, amma metallurgiya sənayesində bu göstərici daha yüksəkdir. Kimya və neft-kimya sənayesində son illər mühüm artım müşahidə edilsə də, bu sənayenin avadanlığının 34%-i artıq 15 ildən çoxdur ki istismar edilir. 10 ildən çox yaşı olan avadanlığın istifadəsinin iki istiqamətdə təsiri var. Birincisi, o yeni texnologiyadan daha az səmərəlidir və daha yüksək əməliyyat xərclərini yaradır, çünki daha çox texniki qulluq tələb edir və daha tez-tez xarab olur. Beləliklə enerjiyə qənaət edilməsi göstəriciləri şirkətin köhnə avadanlığı yeniləri ilə əvəz edilməsindən çox asılıdır. 3.2. Kiçikdən böyüyə doğru Təcrübədə enerji səmərəliliyi layihələrinin icrası ilk növbədə istehsal və enerji avadanlığının müasirləşdirilməsinin bir hissəsi kimi başlayır. Çox zaman səmərəlilik tədbirləri üçün ehtiyac şirkət rəhbərliyi öz enerji xərclərini analiz etdikdən və onların cəmi istehsal xərclərində yerini müəyyən etdikdən sonra yaranır. Bir qayda olaraq bundan sonrakı mərhələdə rəhbərlik ən tez və ən ucuz enerji səmərəliliyi tədbirini həyata keçirməyi planlaşdırır. Bir qayda olaraq buraya enerji itkisinin azaldılması, itkilərin aradan qaldırılması (istilik, su, sıxılmış hava və s.) və enerji itkisinin azaldılması üçün inzibati tədbirlər daxildir. Belə xərcsiz və ya aşağı xərcli tədbirlər nəticəsində enerjiyə qənaət səmərəlilik tədbirlərinin genişləndirilməsi üçün baza yaradır və daha sonra bu tədbirlər getdikcə mürəkkəbləşir. Səmərəlilik tədbirlərinin icrasının ilk mərhələsində şirkət enerji resurslarını daha səmərəli şəkildə istifadə edir və öz enerji istehlakına daya yaxşı nəzarət edir. Növbəti addım çox enerji işlədən avadanlığın modernizasiyasıdır ki, bu da mühüm investisiyaların edilməsini tələb edir. Beləliklə, ən iri enerji səmərəliliyi tədbirlərinin icrası üçün istehsal və enerji avadanlığının yenilənməsi, və şirkətdə enerjinin idarə tedilməsi sistemlərinin tətbiqi vasitəsilə həyata keçirilir. Cədvəl 10. SƏNAYELƏR ÜZRƏ ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ TƏDBİRLƏRİ ÜZRƏ XƏRCLƏRİN İSTEHLAK EDİLƏN ENERJİ XƏRCLƏRİ İLƏ MÜQAYİSƏSİ ABŞ dollarla Maşınqayırma 2.3:1 Metallurgiya İnşaat materiallarının istehsalı Kimya və neftkimya sənayesi Qida sənayesi 6.3:1 3.0:1 1.4:1 1.1:1 50 000 100 000 150 000 200 000 250 000 300 000 Hər şirkət üzrə ES layihələrinin orta xərci Hər şirkət üzrə enerji istehlakının orta xərci Hər şirkət üzrə ES layihələrinin orta xərci Respondent şirkətlərin tamamladığı və ya hazırda gördüyü enerji səmərəliliyi tədbirləri üzrə orta xərclər onların 2007-ci ildə birgə enerji xərclərinin 51%-ni təşkil edir.

20 ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİNƏ DAİR CARİ TƏCRÜBƏLƏR Sorğu nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, şirkətlərin əməliyyat xərclərində enerji xərclərinin payı və səmərəlilik tədbirlərinə investisiya edilən vəsait arasında birbaşa asılılıq yoxdur. Enerji xərcləri əməliyyat xərclərinin 10%-indən çoxunu təşkil edən şirkətlər enerji xərcləri əməliyyat xərclərinin 6-10%-ni təşkil edən şirkətlərə nisbətən beşdə-bir qədər (20%) az xərcləyir. Cədvəl 11. İCRA EDİLMƏKDƏ OLAN ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ LAYİHƏLƏRİ VƏ ONLARIN XƏRCLƏRİ respondentlərin faizi və min ABŞ 60% İsitmə sistemləri 50% 14 58 Birgə-generasiya mexanizmləri kompressorlar 40% 30% 4 25 30 Soyuducu avadanlıq Enerji-qənaətli işıqlandırma Qənaətli elektrik ötürücüləri 20% 10% 0% 10 16 16 17 Binanın izolyasiyası Enerji sayğac sistemlərinin qurulması İstehsal avadanlığının yenilənməsi Cədvəl 11-da şirkətlərin həyata keçirdiyi bir neçə enerji səmərəliliyi tədbirləri və onların icra tezlikləri göstərilmişdir. Üfüqi xətdə konkret layihəni həyata keçirən respondentlərin faizi göstərilib. Hər dairənin içindəki rəqəmlər isə 2006-2007-ci ildə bunu icra edən və ya indi etməkdə olan bütün şirkətlər arasında bu layihə ilə bağlı orta xərclər əks etdirilib. Ən geniş yayılmış enerji səmərəliliyi tədbiri enerji sayğac sistemlərinin quraşdırılmasıdır, və bu da sorğu edilən şirkətlərin 50 %-i tərəfindən edilmişdir. Bu tədbir orta xərclidir və hər şirkətə təxminən 13,600 ABŞ dollara başa gəlmişdir. Növbəti yerdə enerjiyə qənaət edən işıqlandırma sistemlərinin quraşdırılmasıdır. Bu aşağı xərcli tədbirdir və müəssisələrin çoxuna 3,700 ABŞ dollara başa gələ bilər. 3.3. Enerji səmərəliliyinin artırılması ilə bağlı sənaye meylləri Yuxarıda qeyd edildiyi kimi bu sorğuda Azərbaycanın müxtəlif sənayelərini təmsil edən 100 şirkət iştirak edib. Bu nümunədən istifadə edərək hesabatda enerji səmərəliliyinin icrası ilə bağlı meyllər aşkar edilmişdir. İlk növbədə qeyd edilmişdir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatının müxtəlif sektorları enerji səmərəliliyi məsələsinə müxtəlif mövqedən baxır. Müəyyən edilmişdir ki, metallurgiya və kimyavi-petrokimyəvi sənayelərdə səmərəlilik nisbətən az prioritet olan sahədir. Sorğu zamanı beş müxtəlif sənayedə rəhbərliyin enerji səmərəliliyi potensialına yanaşması arasına mühüm fərqlər aşkar edilməmişdir. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bu potensial adətən lazımi qədər qiymətləndirilmir.

ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİNƏ DAİR CARİ TƏCRÜBƏLƏR 21 Cədvəl 12. HƏR ŞİRKƏT ÜZRƏ ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ LAYİHƏLƏRİNİN ORTA SAYI VƏ HƏR SEKTOR ÜZRƏ ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ LAYİHƏLƏRİNİ İCRA EDƏN ŞİRKƏTLƏRİN FAİZİ 3 68% 73% 75% 64% 77% 2.5 2 1.5 1 1.8 1.9 2.4 1.9 2.4 0.5 0 İnşaat materialları Kimya sənayesi Metallurgiya Maşınqayırma Qida sənayesi Enerji səmərəliliyinin artırılması üçün tədbirlər görmüş şirkətlər Biz hər sənayedə icra edilməkdə olan enerji səmərəliliyi fəaliyyətlərinin sayına və hər sektor daxilində 2006-2007-ci illər ərzində belə fəaliyyətləri həyata keçirən və hazırda keçirməkdə olan şirkətlərin faizinə baxdıq (Cədvəl 12). Son üç il ərzində qida və metalemalı şirkətlərində həyata keçirilən layihələrin sayı digər növ şirkətlərdə həyata keçirilən layihələrdən mühüm dərəcədə çoxdur. Bu da göstərilən sektorlarda şirkətlərin enerji səmərəliliyinə hazırda nəyə görə daha az prioritet kimi baxmasını izah edir. Cədvəl 13-də hər sektorda həyata keçirilən enerji səmərəliliyi layihələrinin cəmi orta xərci və ən geniş yayılan layihələrin orta xərci göstərilib: Cədvəl 13. ƏN GENİŞ YAYILMIŞ ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ TƏDBİRLƏRİ İLƏ BAĞLI ORTA XƏRCLƏR Min ABŞ-ilə 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0 34.3 22.8 23.4 8.6 19.1 66,8 3,5 39,0 65,5 ES artırılması üçün tədbirlər görmüş şirkətlərin orta sayı 43,6 5,3 1,2 12,4 3,7 2,5 5,7 6,8 59,8 22,6 25,6 38,1 10,3 2,0 11,5 Qida sənayesi Kimya sənayesi İnşaat materialları Metallurgiya Maşınqayırma 77,0 Qida və maşınqayırma sənayelərində şirkətlərin istehsal avadanlıqlarının yenilənməsinə mühüm yer verilir. İstilik sisteminin təchizatının yenilənməsi Enerji-qənaətli işıqlandırma sistemləri Kompressorlar İstehsal avadanlığının yenilənməsi Qida sənayesində çalışan şirkətlər səmərəlilik tədbirlərinə ən çox vəsait xərcləmişdir: 4.4 milyon ABŞ dollardan çox. Bu vəsaitin yarısı şirkətlərin istehsal və emal avadanlığının yenilənməsinə xərclənmişdir. Bu da onu göstərir ki, şirkətlər əsasən istehsalın

22 ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİNƏ DAİR CARİ TƏCRÜBƏLƏR artırılmasına vəsait yatırır, səmərəlilik isə müasir avadanlığın istifadəsindən irəli gəlir. Kapitalla zəngin olan kimyəvi məhsullar sənayesi qida sənayesindən sonra ikinci yerdədir. Sorğu edilən şirkətlər səmərəlilik tədbirlərinə 1.43 milyon ABŞ dollar xərcləmişlər. Kapitalla zəngin olan digər sektor inşaat materialları sənayesi eyni dövrdə bu istiqamətdə 0.86 milyon ABŞ dollardan çox vəsait xərcləmişdir. Sorğu zamanı şirkətlərin illik əməliyyat xərclərində enerji xərclərinin payına nəzər salınmışdır. Cədvəl 14 onu göstərir ki, illik əməliyyat xərclərində enerji xərclərinin ən yüksək payı metal-emalı sənayesində olsa da, sektorda enerji səmərəliliyi tədbirlərinə lazımi əhəmiyyət verilmir. Digər tərəfdən enerji səmərəliliyinə mühüm həcmdə vəsait yatıran qida emalı şirkətlərində illik əməliyyat xərclərinin daxilində enerji xərcləri ən az yer tutur. Burdan sual yaranır: qida sənayesində enerji xərcləri bu qədər aşağıdırsa, bu şirkətlər nəyə görə enerji səmərəliliyinə bu qədər vəsait yatırır? Cavab isə çox sadədir: rəqabət qabiliyyəti / rəqabətə davamlılıq. Cədvəl 14. İSTEHSAL XƏRCLƏRİNDƏ ENERJİ XƏRCLƏRİNİN PAYI respondentlərin faizi Maşınqayırma 32% 18% 25% 25% Qida sənayesi 17% 47% 23% 13% İnşaat materialları 16% 42% 21% 21% Kimya və neftkimya 13% 33% 27% 27% Metallurgiya 13% 13% 38% 38% 5%-ə qədər 6-10% 11-20% >20% Əlavə 2-də enerji səmərəliliyi tədbirlərinin çeşidi, onların xərcləri və analiz edilən beş sənayenin hər birində onların yayılması barədə təfsilatlı məlumat təqdim edilmişdir. Aşkarlanmış əsas faktlar aşağıdakı kimi təsvir edilə bilər: - Bütün sənayelərdə enerjiyə qənaət yönümlü işıqlandırma layihələri ən geniş yayılmışdır. Onlar aktiv icra edilir, sayğac sistemləri quraşdırılır və istehsal avadanlıqları yenilənir. - Qida, kimyəvi, neft-kimya və inşaat materialları sənayeləri öz istehsal avadanlıqlarını fəal şəkildə yeniləşdirir. - Metallurgiya, qida və maşınqayırma sənayeləri öz kompressor sistemlərini daim yeniləşdirir, kimya və inşaat materialları sektorlarında isə bu baş vermir. - Bir çox sənayelər öz şirkətlərində binaların təcrid\izolyasiya səviyyəsinin yaxşılaşdırılmasına ciddi meylin olduğunu müşahidə edir. Orta hesabla hər sektordakı şirkətlərin 25%-i bunu edir. Maşınqayırma sənayesi istisna təşkil edir və burada şirkətlərin yalnız 14%-i öz binalarının izolyasiyasını təkmilləşdirir.

ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİNƏ DAİR CARİ TƏCRÜBƏLƏR 23 - Qida və metallurgiya sənayelərində soyuducu avadanlığın yenilənməsi mühüm amildir (bu sənayelərin hər birində təxminən 20% şirkətlər bunu edir), lakin bu digər sektorlarda o qədər də geniş yayılmayıb. Bu növ layihələr çox xərclidir, xüsusilə neft-kimya sektorunda. - Beş sektorun hər birində enerji istehlakının ölçülməsi\sayğacların quraşdırılması vasitəsilə enerji xərcləri ölçülür. Bu aşağı xərcli tədbir olsa da, şəffafl ığı artırır və şirkətlərdə enerjiyə nəzarətin effektivliyini artırır. Beş sektorun hər birində enerji xərcləri enerji istehlakının ölçülməsi\sayğacların quraşdırılması vasitəsilə ölçülür.

24 ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ PROQRAMLARININ TƏŞKİLİ: FƏALİYYƏT PLANI 4. ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ PROQRAMLARININ TƏŞKİLİ: FƏALİYYƏT PLANI Enerji səmərəliliyi layihəsinin uğurlu olması üçün şirkətin rəhbərliyi layihənin nəticələrini və tələb olunan investisiyanın həcmini başa düşməlidir. Bundan əlavə onlarda təfsilatlı icra planı olmalıdır. Biz müəyyən etmişik ki, enerji səmərəliliyinin artırılması ilə bağlı planı olan şirkətlər arasında kiçik fərqlər mövcuddur. Məsələn, dövriyyəsi 1 milyon ABŞ dollardan az olan şirkətlərin yalnız 17%-i, dövriyyəsi 25 milyon ABŞ dollardan çox olan şirkətlərin isə 50%-i enerji səmərəliliyinə dair fəaliyyət planına malikdir. Cədvəl 15. ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ LAYİHƏLƏRİNİN İCRASI: TƏŞKİLATİ AMİLLƏR Illik dövriyyə üzrə respondentləri Şirkətin öz enerji səmərəliliyi artırmaq planı varmı? Əgər belədirsə, bu plan nə qədər yerinə yetirilib? iri (> 20.2 milyon AZN) 50% 50% Orta-iri (4.04-20.2 milyon AZN) 33% 44% 22% Orta (0.808-4.04 milyon AZN) 30% 26% 11% 33% Kiçik (< 0.808 milyon AZN) 17% 57% 26% enerji səmərəliliyinə dair plan hazırlanıb və həyata keçirilib plan yoxdur, amma bəzi tədbirlər görülüb plan hazırlanıb amma icra edilməyib plan hazırlanmayıb, heç bir tədbir görülməyib Enerji səmərəliliyi planları və tədbirlərinin icrası üçün ən çox istifadə edilən metodlar ES tədbirlərinin hazırlanması və icrası üçün məsul şəxs\ bölmə var 45% İşçilərə lazımi tədbirlər barədə məlumat verilib 40% Şirkətin strategiyasında enerji səmərəliliyinin artırılmasına dair bölmə var 19% Enerjidən qeyri-rasional istifadəyə görə cərimələr var 18%

ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ PROQRAMLARININ TƏŞKİLİ: FƏALİYYƏT PLANI 25 Aydındır ki, şirkətin dövriyyəsinin həcmi onun enerji səmərəliliyinin artırılmasına yanaşmasına birbaşa təsir edir. Bundan öncəki bölmələrdə biz gördük ki, şirkətin dövriyyəsi nə qədər kiçik olarsa, şirkətin inkişaf strategiyasında enerji səmərəliliyinə dair xüsusi müddəaların olması və ya ayrıca enerji səmərəliliyi planının olması ehtimalı bir o qədər azdır. Şirkətin dövriyyəsi onun enerji səmərəliliyinə nə dərəcədə ciddi yanaşmasına birbaşa təsir edir. Cədvəl 16-dən görürük ki, hansı şirkətlər enerji səmərəliliyinin artırılması üçün alternativ metodların hazırlanmasında daha fəaldır. Bu metodlardan biri enerjiyə qənaət məqsədilə işçilərə maliyyə stimulların\mükafatların verilməsidir. Yalnız kiçik şirkətlər, harada ki, şirkətin inkişafı üçün enerji səmərəliliyi prioritet deyil, bu metoddan istifadə edir. Cədvəl 16. KİÇİK ŞİRKƏTLƏR DAHA YARADICI YANAŞMAYA MALİKDİR respondentlərin faizi Enerji səmərəliliyinin artırılması üçün sizin şirkətlərdə hansı tədbirlər icra edilir? Qənaət üçün mükafatlar verilir 0% 0% 10% 19% İşçilərə ES barədə məlumat verilib 30% 41% 50% 56% Qeyri-rasional enerji istifadəsinə görə cərimə tətbiq olunur 12% 19% 22% 67% ES üçün məsul şəxs\bölmə var 33% 38% 44% 63% Şirkətin strategiyasında ES haqda bölmə var 0% 14% 33% 33% Kiçik Orta Orta-iri iri 4.1. Enerji istifadəsinə nəzarət Şirkət daxilində enerji istifadəsinə nəzarət enerji səmərəliliyi tədbirlərinin monitorinqi və qiymətləndirilməsi üçün əhəmiyyətli alətdir. Sayğac sistemi enerji resurslarının nə vaxt və harada istehlak edilməsi barədə məlumat verir, beləliklə istehsal prosesləri və təcrübələri sənaye üzrə hədəflərlə müqayisə edilir. Eyni zamanda enerji səmərəliliyi üçün məsul olan şəxs və ya departament olarsa, enerji istehlakı barədə məlumat itkilərin, avadanlıqlarda problemlərin və qüsurların müəyyən edilməsinə yardım edə bilər. Bundan əlavə kompleks enerji sayğac sisteminin olmaması yeni tətbiq edilən enerji səmərəliliyi metodlarının həqiqi təsirlərinin qiymətləndirilməsini çətinləşdirir. Bu da investisiyaların az fayda verməsi ilə nəticələnir. Sorğu zamanı şirkətlərin 15%-i şöbələr üzrə enerji istehlakına nəzarət edir. Digər tərəfdən, bundan öncə gördüyümüz kimi, şirkətlər öz sayğac sistemlərini fəal şəkildə yeniləşdirir (təzələyir, təkmilləşdirir). Məsələn, sorğu edilən şirkətlərin yarısı 2007-2008- ci ildə bu işləri edib və ya hazırda edir. Bundan əlavə iri dövriyyəsi olan şirkətlərdə

26 ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ PROQRAMLARININ TƏŞKİLİ: FƏALİYYƏT PLANI İri müəssisələrdə enerji istehlakı şöbə səviyyəsində ölçülmür, kiçik şirkətlərdə isə ölçülür nisbətən az inkişaf etmiş enerji istehlakının ölçülməsi sistemi mövcuddur. Təəccüblüdür ki, sorğu nəticələrinə əsasən iri müəssisələrdə şöbə\məhsul səviyyəsində enerji istehlakına nəzarət edilmir və ölçülmür (Cədvəl 17). Cədvəl 17. ENERJİ İSTEHLAKININ MONİTORİNQİ respondentlərin faizi Sizin şirkət enerj istehlakına necə nəzarət edir? iri 17% 100% Orta-iri 11% 22% 78% Orta 4% 19% 78% Kiçik 12% 14% 71% Şirkətdə avtomatlaşdırılmış enerji sayğac və nəzarət sistemləri var Şirkət bölmələr üzrə istehlak və xərcləri izləyir Şirkət ümumilikdə istehlak və xərclərə nəzarət edir 4.2. Enerjiyə qənaət potensialı barədə məlumatın alınması Sorğunun bir hissəsi olaraq, biz şirkətlərdən soruşduq ki, onlar öz enerji səmərəliliyi planını hazırlayarkən və ya ondan öncə enerji istehlakının auditini keçirmişlərmi. Müəyyən edildi ki, respondentlərin 53%-i enerji auditi keçirmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, şirkətlərin yalnız 38%-i məcburi sürətdə auditdən keçmiş, 7 64%-i isə öz təşəbbüsü ilə audit keçirmişdir. Cədvəl 18. SPESİFİK ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ LAYİHƏLƏRİNİ İCRA EDƏN ŞİRKƏTLƏR Enerji auditi keçirən və keçirməyən respondentlərin faizi İstehsal avadanlığının yenilənməsi Enerji sayğac sistemlərinin quraşdırılması 29% 47% 47% 47% Binanın izolyasiyası Enerji-qənaətli işıqlandırma 15% 32% 37% 41% Kompressorlar 32% 38% İstilik sistemləri Soyuducu qurğuların yenilənməsi 5% 9% 24% 32% Şirkətdə enerji auditi keçirilməyib Şirkətdə enerji auditi keçirilib 7 Enerji Resurslarının İstifadəsi haqqında Qanuna əsasən, illik enerji ishtehlakı 8,140 Mwh-dan (1,000 ton kömür ekvivalenti) artıq olan şirkətlər enerji auditini keçirməlidirlər.

ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ PROQRAMLARININ TƏŞKİLİ: FƏALİYYƏT PLANI 27 Yuxarıdakı cədvəldə göstərildiyi kimi, enerji-səmərəli işıqlandırma, kompressor və soyuducu avadanlıqların istifadəsi ilə bağlı layihələrinin sayı enerji auditinin nəticələri ilə əlaqəli deyil. Çünki, bu texnologiyalar geniş istifadə edilir və onların yenilənməsi geniş yayılmış təcrübədir. Bundan əlavə məlumatlılıq kampaniyalardan və reklamlardan daim şəkildə istifadə edilir və onlar səmərəli işıqlandırmanın üstünlüklərini təşviq edir. Enerji auditlərinin keçirilməsi enerji səmərəliliyi layihələrinin icrasına yardım edir. Ümumiyyətlə enerji auditindən keçmiş şirkətlərdə onu keçirməyən şirkətlərə nisbətən daha çox enerji səmərəliliyi layihələri mövcuddur. İstisna olaraq, çox dərin analiz tələb etməyən tədbirləri göstərmək olar, məsələn enerji-səmərəli işıqlandırma sisteminin quraşdırılması və ya kompressor və soyuducu sistemlərin quraşdırılması (Cədvəl 18). 4.3. Avadanlığın yenilənməsi Sorğu edilən şirkətlərin 42%-i enerji avadanlığını 2006-2007-ci illər ərzində almışdır. Onların yalnız 50%-i avadanlığın əməliyyat xərclərini müqayisə etmiş və daha aşağı əməliyyat xərci olan daha bahalı avadanlıq almaq qərarına gəlmişdir. Oxşar yanaşma vasitəsilə sorğu edilən şirkətlər istehsal avadanlığının yenilənməsi barədə qərar qəbul etmişdir. Son iki il ərzində yeni avadanlığa vəsait yatıran şirkətlərin yalnız 56%-i daha aşağı əməliyyat xərcli avadanlıq seçmişdir. Cədvəl 19. AVADANLIĞIN YENİLƏNMƏSİNDƏ ƏMƏLİYYAT XƏRCLƏRİ AMİLİ respondentlərin faizi Siz istehsal və enerji avdanlığının yenilənməsi barədə qərar qəbul edərkən əməliyyat xərclərini amil kimi nəzərə aldınızmı? İstehsal avadanlığı 56% 24% 20% Enerji avadanlığı 50% 29% 21% Nəzərə aldıq və aşağı əməliyyat xərcləri olan daha bahalı avadanlıq aldıq Nəzərə aldıq və yüksək istehsal xərclərinə baxmayaraq ucuz avadanlıq aldıq Avadanlığı seçərkən əməliyyat xərclərini nəzərə almadıq 2006-2007-ci illərdə enerji səmərəliliyi tədbirlərini icra etmiş və ya hazırda edən şirkətlərin 54%-i indi investisiya etdikləri tədbirlərin bəzilərinin verdiyi faydaları hesablamağa başlamışlar. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bəzi tədbirlərin faydası qiymətləndirilə bilməz, çünki bu tədbirlər şirkətin enerji səmərəliliyinin artırılmasına yönəldilsə də, onların birbaşa iqtisadi təsiri yoxdur. Belə tədbirlər monitorinqi və şəffaflığı artırır və enerji səmərəliliyinin artırılmasa üçün xərclərin düzgün paylaşdırılmasına yardım edir. Enerji sayğac sistemlərinin yenilənməsi məhs bu növ layihələrə aiddir. Şirkətlərin yalnız 54%-i yenilənən avadanlığa etdiyi investisiyanın fayda vermə müddətini hesablamışlar. Yeni avadanlığın əməliyyat xərclərinin və əsaslı investisiyaların fayda vermə dövrlərinin hesablanması şirkətin inkişaf strategiyasına enerji səmərəliliyi tədbirlərinin daxil edilməsi üçün əhəmiyyətlidir.

28 LAYİHƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 5. LAYİHƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 5.1. Makroiqtisadi şərtlər Enerji səmərəliliyi layihəsinin həyata keçirilməsi üçün ilkin şərt maliyyə resurslarının olmasıdır. Bu ya layihənin öz vəsaiti, ya da kənar/xarici maliyyələşmələr ola bilər. Azərbaycan iqtisadiyyatının stabil artımı onu göstərir ki, korporativ kredit bazarları fəal inkişaf edir. Hazırda Azərbaycanda bank xidməti göstərən 45 maliyyə təşkilatı (2-si dövlətə məxsus, 43-ü özəl) mövcuddur. Cədvəl 20. AZƏRBAYCANDA BANK SEKTORU ÜZRƏ KREDİTLƏŞMƏNİN DİNAMİKASI Milyon ABŞ dolları 7500 5000 3752 2500 0 163 438 179 464 226 603 358 868 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 653 868 1511 1413 2042 Qısa müddətli kreditlər (<1il) Uzun müddətli kreditlər 5.2. Modernizasiya üçün investisiya potensialı Sorğu edilən müəssisələr 2006-2007-ci illər ərzində enerji səmərəliliyinə 7.8 milyon ABŞ dolları investisiya etmişlər. Növbəti üç il üçün enerji səmərəliliyi planları barədə danışarkən bu şirkətlər qeyd edilən sahəyə 61 milyon ABŞ dolları yatırım etməyi planlaşdırdıqlarını söyləmişlər. Bu da 2006-2007-ci illərlə müqayisədə enerji səmərəliliyi layihələrinə 7 dəfə çox investisiya deməkdir. Şirkətlərin 15 %-i enerji səmərəliliyi tədbirlərinə investisiya yatırmağı planlaşdırmışdır, lakin bu vəsaitlər 495,050.ABŞ dolları qədər olan az xərcli investisiyalardır. Qida, maşınqayırma və metal emalı sənayelərində enerji səmərəliliyinə investisiya ilə bağlı ən kompleks planlar mövcuddur. Bu sahələrin xərclərinə dair bu yaxınlardakı proqnoza əsasən, qeyd edilən sektorlar ən çox xərcləyən sektorlar olacaq və səmərəliliyin artırılmasına dair bütün planlaşdırılan investisiyaların 75%-i onların payına düşəcək. Respondent şirkətlərin 75%-nin enerji səmərəliliyinin yüksəldilməsinə planlaşdırdığı investisiyalar orta-kiçik kateqoriyalı xərclərdir, və 490,050 ABŞ dolları qədər olan həddədir.

LAYİHƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 29 Sorğu edilən şirkətlərin təxminən yarıya qədəri enerji səmərəliliyinin daha da artırılmasında əsas maneə kimi vəsait çatışmazlığını göstərmişlər. Lakin, şirkətlərin yalnız 16%-i bu məqsədlə kənar/xarici maliyyələşməni əldə etməyə başlamışlar. Cədvəl 21. LAYİHƏ İLƏ BAĞLI ÇƏTİNLİKLƏR respondentlərin faizi Layihə ilə bağlə hansı çətinliklərlərlə siz rast qəldiniz? Sərbəst vəsaitin azlığı ES layihələri üçün kənar maliyyənin cəlb edilməsində çətinliklər 13% 46% Maliyyə baryerləri Dövlətdən icazələrin alınması tələbi 15% Layihənin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsində çətinliklər Belə layihələrin hazırlanmasında məhdud təcrübə 14% 14% Təşkilati baryerlər Avadanlıq təchizatçıları barədə məlumatın tapılmasında çətinliklər 11% Avadanlıq təchizatçıları barədə məlumatın tapılmasında çətinliklər Avadanlıq təchizatçıları barədə məlumatın tapılmasında çətinliklər 3% Şirkətlər hələ də enerji səmərəliliyi layihələrin kənardan maliyyələşməsi üçün banklar və lizinq şirkətlərinə müraciət etməkdən çəkinir. 2007-ci il ərzində şirkətlərin yalnız 15%-i kənar maliyyələşmə üçün müraciət etmişdir. Amma müraciət edənlərdən yalnız 47%-i onu ala bilmişdir. Kənar maliyyələşmə ala bilməyən respondentlərin yarısı qeyd edilən maliyyə təşkilatlarında faiz dərəcələrinin çox yüksək olduğunu göstərmişdir. Qeyd edilənlərin üçdə biri təklif edilən maliyyələşmənin qısa müddətə verilməsini bildirmişdir. Digər qismi isə üzləşdiyi çətinliyin səbəbini özlərində göstərmişlər, məsələn kifayət qədər kredit zəmanətinin olmaması və ərizə sənədlərinin natamam olması və s. 41% Texniki baryerlər Şirkətlər hələ də banklar və lizinq şirkətlərinə enerji səmərəliliyi layihələrinin maliyyələşdirilməsi üçün müraciət etməkdən çəkinir. Kredit üçün müraciət edən şirkətlərin 47%-i maliyyələşməni ala bilmişdir. Cədvəl 22. KREDİT ÜÇÜN MÜRACİƏT VƏ KREDİTİN ALINMASI respondentlərin faizi Sizin şirkət 2007-də enerji səmərəliliyi layihələrini maliyyələşdirmək üçün kredit almağa müraciət edib? Xeyir 85% Xeyir 53% Sizin şirkət 2007-də enerji səmərəliliyi layihələrini maliyyələşdirmək üçün kredit almağa müraciət edib? Bəli 47% Bəli 15%

30 LAYİHƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Cədvəl 23. KƏNAR MALİYYƏLƏŞMƏDƏN İSTİFADƏ EDİLMƏMƏYİN SƏBƏBLƏRİ Kənar maliyyələşmə üçün müraciət etməyən respondentlərin faizi Yüksək faiz dərəcələri 36% Şirkətin özünün vəsaitinin kifayət etməməsi Texniki mexanizmin aydın olmaması 15% 14% Təminatın çatışmaması 13% Qısa müddətli maliyyələşmə 7% Kənar maliyyələşmə ilə bağlı risklər 4% Belə az sayda şirkətlərin kənar/xarici maliyyələşmə üçün maliyyə təşkilatlarına müraciət etməsinin bir neçə səbəbi var. Şirkətlərin böyük qismi (36%) səmərəlilik layihələri üçün kənar/xarici maliyyələşməyə müraciət etməmişdir çünki faiz dərəcələri çox yüksək olmuşdur. Kənar maliyyələşmə istəməyən şirkətlərin 15%-i qeyd etmişlər ki, onların öz vəsaiti var və buna görə maliyyələşməyə ehtiyac yoxdur. Bu şirkətlər, çox güman ki, yalnız öz vəsaitlərinin kifayət etdiyi tədbirləri həyata keçirmişlər. Digər tərəfdən şirkətlərin 14%-i qeyd etmişdir ki, onlar maliyyələşmə üçün müraciət edərkən texniki sənədləşmələr lazımi səviyyədə hazırlanmamışdı. Yəni, şirkətlərin texniki və\və ya maliyyə xidmətləri bölmələri kifayət qədər dəstək göstərmir. Respondentlərin qalan 13%-i bildirmişdir ki, onlar maliyyə təşkilatlarına kreditin təsdiq edilməsi üçün kifayət qədər zəmanət təqdim edə bilməmişlər. Enerji xərclərinin azaldılması ilə bağlı hədəflər nə qədər böyük olmuşdursa, onların həyata keçirilməsi üçün xərclər bir o qədər yüksək və onların fayda vermə müddəti bir o qədər uzun olmuşdur. Cədvəl 24. ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ LAYİHƏLƏRİNİN FAYDA VERMƏ MÜDDƏTLƏRİ: İCRA EDİLMİŞ VƏ PLANLAŞDIRILAN aylarla Planlaşdırılan 28 2006-2008-ci illərdə icra edilən 20

LAYİHƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 31 Maliyyələşmə üçün banklara az sayda şirkətlərin müraciət etməsinin səbəbi bu şirkətlərdə borcalmanın üstün tərəfl əri barədə az məlumatın olmasıdır. Bu üstünlüklərin birincisi odur ki, xarici maliyyələşmə şirkətin öz vəsaitinin mənfəətliyini mühüm dərəcədə artırır. Cədvəl 25-də şirkətin öz resursları hesabına etdiyi investisiyalarla müqayisədə kənar resurslardan istifadə etmənin üstünlükləri göstərilir. Təqdim edilən hesablamalar maliyyə bazarlarında mövcud olan şərtlərə əsaslanır üç illik müddətə illik 15%-lə, əsas məbləğ üzrə güzəşt müddəti olmadan və illik annuitet ödənişləri əsasında kreditlər. Buradan aydın görünür ki, layihə maliyyələşməsi üçün kənar maliyyə mənbələrindən istifadə investisiya edilmiş kapital üzrə daha yüksək gəliri təmin edir. MALİYYƏ LEVERECİNİN FAYDALARI Daha az şirkətlərin borc almaq istəməsinin səbəbi odur ki, şirkətlərin borcalmanın faydaları barədə kifayət qədər məlumatı yoxdur. Bu xüsusilə hazırki reallıqda, şirkətlərin öz kapitalının az olması şəraitində aktualdır. Öz kapitallarını saxlamaqla, şirkətlər onu daha mənfəətli məqsədlər üçün istifadə etmək imkanını əldə edir, məsələn biznesin genişləndirilməsi üçün. Aşağıdakı cədvəldə borc vəsaitləri deyil şirkətin öz kapitalı əsas vəsaitə yerləşdirildikdə, onun mənfəətliyi təsvir edilib (Cədvəl 25). Təqdim edilən hesablamalar üç illik müddətə illik 15%-lə verilmiş kreditlərə əsaslanır. Buradan aydın görünür ki, kənar maliyyələşmə istifadə edildikdə daha yüksək gəlirlik əldə edilir. Aşağıdakı Cədvəldə şirkətin öz kapitalı əsas vəsaitə yatırmadıqda yaranan əlavə (itirilmiş) imkanların qiyməti (alternativ dəyər) əks etdirilmir. Cədvəl 25. MALİYYƏ LEVERECİ Şirkətin vəsaitindən istifadə Borc vəsaitlərindən istifadə Yatırılan məbləğ: 1,000,000 ABŞ dolları Yatırılan məbləğ: 1,000,000 ABŞ dollar Öz vəsaiti hesabına: 100% Öz vəsaiti hesabına: 30% əsas məbləği üzrə güzəşt müddəti olmadan illik 15%-lə 700,000 kredit Layihəni başlayandan sonra gəlir: Layihəni başlayandan sonra gəlir: İl1 İl2 İl3 İl1 İl2 İl3 Gəlir, min ABŞ dolları Mənfəət, min ABŞ dollar 3 il ərzində orta mənfəət, ABŞ dolları: 200,000 200,000 200,000 200,000 200,000 200,000 200,000 Nəticə: Şirkətin investisiya edilmiş kapitalı üzrə gəlir: 20%, və ya 200,000/1,000,000 Gəlir, min ABŞ dollar Faiz ödənişləri, min ABŞ dolları Mənfəət, min ABŞ dolları 3 il ərzində orta mənfəət, ABŞ dolları: 200,000 200,000 200,000 91,650.86 59,574.25 22,341.17 108,349.14 140,425.75 177,658.83 142,144.57 Nəticə: Şirkətin investisiya edilmiş kapitalı üzrə gəlir: 47%, və ya 142,144.57/300,000 Kənar maliyyələşmə üçün müraciət edərkən, şirkət aşağıdakıları nəzərə almalıdır: - Sənaye inkişaf edirmi - Satışlar və nağd pul axını stabildirmi - Aktivlərin gəlirliyi (ROA) müsbətdirmi - Borcun kapitala nisbəti əmsalı sənaye üzrə norma daxilindədirmi.

32 LAYİHƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ Kənar maliyyələşmə üçün çox az şirkət müraciət etdiyinə görə enerjiyə qənaət potensialı yüksək olan layihələr icra edilməmiş qalır. Şirkətlər bu layihələrin çox kapital tələb etdiyini hesab edir. Şirkətlərdə yalnış təsəvvür yaranmışdır ki, kənar maliyyələşmə çox bahadır, və bu da, onların öz resurslarının az olmasını da nəzərə alsaq, enerji səmərəliliyi layihələrinə başlamağa imkan vermir. Buna görə də şirkətlərin enerji xərcləri yüksək olaraq qalır. Lakin, şirkətlər enerji səmərəliliyi layihələri üçün borc vəsaitindən istifadə etsə idi, uzun-müddətli perspektivdə enerji xərcləri azalmış olardı. Beləliklə, iri miqyaslı və daha kompleks enerji səmərəliliyi layihələrinin icrası Azərbaycan şirkətlərinin borc almaq istəyindən asılı olacaqdır. Şirkətlərin, xüsusilə də məqsədli maliyyə mexanizmlərinin geniş tətbiqindən sonra, ümumi iqtisadi planlaşdırmada enerji səmərəliliyinə xüsusi yer ayırması üçün müəyyən vaxt tələb olunur.. Bu prosesi daha da sürətləndirmək üçün şirkətin rəhbərliyi əllərində olan maliyyə leverecindən istifadə etmənin üstünlüklərini başa düşməlidir. İnvestisiya imkanları Maşınqayırma zavodu istilik və təmir şöbələrini yeniləmək üçün 120,000 ABŞ dolları infraqırmızı qaz avadanlığı alıb. Bu avadanlıqda isitmə zonalarında temperatura nəzarət sistemi və günün saatından asılı olaraq müxtəlif isitmə rejimləri olduğundan zavodun isitmə xərcləri 60,000-dən 20,000-ə qədər azaldılmışdır. Bu layihə üçün kənar maliyyələşmə tələb olunurdu və layihə beş ildən çox müddətə təxirə salındı. Lakin xərclərin, kredit və faiz ödənişlərinin, layihənin nəticələrinin və digər amillərin hərtərəfl i analizindən sonra rəhbərlik kredit üçün müraciət etmək qərarı alır. Beş illik planlaşdırma müddəti nəzərə alaraq, şirkət layihəni icra etməzsə onun xərci daha çox olacaqdır, nəinki layihəni icra edərsə. 5-10 illik müddətə hesablamalar Ssenari 1: Layihə icra edilmir İllik xərclər 60,000 ABŞ dolları çatır Beş illik müddətə xərclər: 300,000 ABŞ dolları On illik müddətə xərclər: 600,000 ABŞ dolları Ssenari 2: Layihə üç illik bank krediti ilə həyata keçirilir Avadanlığın alınması ilə bağlı bir dəfə çəkilən xərc: 120,000 ABŞ dolları İllik isitmə xərcləri: 20,000 ABŞ dolları Üç illik kredit üzrə illik 15 faizlə annuitet ödənişləri 29,754.22 ABŞ dolları təşkil edir. Beş illik müddətə xərclər: 249,754.22 ABŞ dolları On illik müddətə xərclər: 349,754.22 ABŞ dolları Azərbaycan şirkətlərində layihələrin çoxunun ödəmə müddəti iki ilə qədərdir. 5.3. Fayda vermə dövrləri Bu hesabatın əvvəlki hissələrində müzakirə edildiyi kimi, konkret enerji səmərəliliyi tədbirlərinin icra xərcləri və enerjiyə qənaət göstəriciləri layihədən-layihəyə fərqlənir. Nəticədə enerji səmərəliliyi layihələrinə yerləşdirilən investisiyanın fayda vermə müddətlərinin hesablanması son dərəcə əhəmiyyətlidir. Qeyd etmək lazımdır ki, enerji səmərəliliyi layihələrini icra edən şirkətlərin 34 %-i investisiyanın geri qayıtması/fayda verməsi (hər ikidsini saxlayın) müddətlərini hesablamışdır. Şirkətlərin təxminən 20%-i bəzən investisiyanın ödənməsi müddətlərini hesablayır. Sorğu edilən şirkətlərin çoxu isə öz əsas səmərəlilik layihələri üzrə investisiyanın qayıtma müddətini hesablamayıb. İnvestisiyanın özünü ödəyəcəyi dövrünün hesablanması qərarın qəbul edilməsi üçün son dərəcə əhəmiyyətlidir və Azərbaycan şirkətləri bu amilə az əhəmiyyət verdiyi üçün ölkədə bu dərəcə az sayda enerji səmərəliliyi layihəsi icra edilir. İri investisiyalar tələb edən layihələrdə yatırımın qayıtması dövrünün uzun olması hesab edilir, lakin bu hər zaman belə deyil. Məsələn, istehsal avadanlığının yenilənməsi ilə bağlı layihələrdə əsas fayda vermə müddəti orta hesabla iki ildir. Daha bahalı enerji səmərəliliyi layihələri üçün də, məsələn isitmə avadanlığı və ya kompressor sistemlərinin

LAYİHƏNİN MALİYYƏLƏŞMƏSİ 33 yenilənməsi üçün bu müddət həmçinin təxminən iki ildir. Bir qayda olaraq sorğu edilən şirkətlər bilir ki, rəqabət qabiliyyəti/rəqabətə davamlılıq enerji səmərəliliyinin artırılması və\və ya enerji xərclərinin azaldılması vasitəsilə artırıla bilər. Bu məlumat onlara bildirir ki, daha uzun qayıtma müddəti olan enerji səmərəliliyi layihələrinin icrası üçün təkmilləşmələr şərtdir. 2006-2007-ci illər ərzində həyata keçirilən və ya keçirilməkdə olan enerji səmərəliliyi layihələrinin orta fayda vermə müddəti üç ildən az olsa da, orta-müddətli perspektivdə belə layihələr həyata keçirməyi planlaşdıran şirkətlər fayda vermə müddəti üç ildən artıq olan layihələrə investisiya etməyə hazırdır. Qeyd etmək lazımdır ki, bu layihələrin ödənməsi dövrü kənar maliyyələşmənin ödənilməsi müddəti ilə uzlaşdırılmalıdır. Orta hesabla, respondent şirkətlərin götürdüyü bank kreditləri və lizinq müqavilələrinin orta müddəti 33-35 ay olub. Bu onu göstərir ki, ölkənin kredit təşkilatlarına şirkətlərin çıxışı asanlaşsa da, şirkətlərin və maliyyə təşkilatlarının gözləntiləri hələ də fərqlidir. Şirkətlər öz investisiyalarının səmərəli olması barədə hələ də lazımi səviyyədə rəy yaratmayıblar, eyni zamanda banklar da şirkətlərin stabil gəlirinin olacağına və götürdükləri krediti 3-4 ilə ödəyə biləcəyinə inanmır.

34 NƏTİCƏLƏR VƏ TÖVSİYƏLƏR 6. NƏTİCƏLƏR VƏ TÖVSİYƏLƏR Araşdırma göstərir ki, Azərbaycanın son illərdəki sürətli inkişafı fonunda və Azərbaycan hökumətinin enerji səmərəliliyini prioritet kimi seçməsini nəzərə alaraq, enerjiyə qənaətlə bağlı tədbirlə və layihələr ölkənin sənaye sektorunda inkişaf etmişdir. Lakin Azərbaycan iqtisadiyyatının enerjidən istifadə etməsi (hər ÜDM vahidi üzrə istehlak edilən enerji həcmi ilə ölçülür) hələ də oxşar iqtisadiyyatlarla müqayisədə yüksək qalır. 6.1. Aşkar edilən faktlar Azərbaycan sənayesində rəqabət qabiliyyətinin artırılması üçün istehsal xərclərində enerji xərclərinin payının azaldılmasının son dərəcə vacib olması artıq başa düşülür. Hazırda şirkət menecerlərini enerji xərclərinin mütləq məbləği daha çox narahat edir. Son illər ərzində sənaye öz enerji səmərəliliyi göstəricisini yaxşılaşdırıb. 2006-cı ildən indiyədək Azərbaycanın hər bir sənaye müəssisəsi orta hesabla iki enerji səmərəliliyi layihəsi icra edib. Buraya istehsal və enerji avadanlığının yenilənməsi daxildir. Bir çox hallarda şirkətlər bu investisiyaları öz vəsaiti hesabına maliyyələşdirib. Azərbaycanın sənaye müəssisələri hələ də enerjidən çox istifadə edən avadanlıqdan istifadə edir və bu avadanlıq öz iqtisadi faydalı ömrünü artıq bitirib. Bu avadanlıq şirkətin əməliyyat xərclərini artırır, çünki köhnə dizayna görə səmərəliliyi aşağıdır və bundan əlavə onun texniki xidmət xərcləri daha çoxdur və bu avadanlıq daha tez-tez xarab olur. Respondent şirkətlərin 1\4-i enerji səmərəliliyi layihələrini hazırlamaq, icra etmək və monitorinq etmək üçün təşkilati addımlar atıb. Buraya daxildir: spesifik enerji səmərəliliyi barədə fəaliyyət planları, şirkətin strategiyasına enerji səmərəliliyinə dair müddəaların daxil edilməsi və cərimələr\mükafatlar vasitəsilə işçilərin enerjidən qənaətlə istifadəsinin təşviqi. Fəaliyyət planı olan şirkətlər daha çox enerji səmərəliliyi layihəsi icra edib və bu istiqamətdə daha çox investisiya edib, nəinki təşkilati mexanizmləri olmayan şirkətlər. Digər tərəfdən şirkətlər hələ də enerji auditlərindən az istifadə edir. Enerji auditi mümkün enerji səmərəliliyi tədbirlərinin müəyyən edilməsi və onların təsirinin qiymətləndirilməsi üçün dəyərli metoddur. Sorğu edilən şirkətlərin yalnız 34%-i öz təşəbbüsü ilə belə audit keçirib. Şirkətlərin 15%-i qeyd etmişdir ki, icazə və lisenziyaların alınması ilə bağlı mürəkkəb və vaxt aparan prosedurların olması enerji səmərəliliyi layihələrinin icrasını ləngitmişdir. Şirkətlərin 46%-i bildirmişdir ki, enerji səmərəliliyi layihələrini icra etməmələrinin əsas səbəbi maliyyə vəsaitlərinin çatışmamasıdır. Baxmayaraq ki, kredit üçün müraciət edən şirkətlərin 45%-i məntiqli ödəniş müddəti ilə (33-35 ay) onu ala bilmişlər, respondent şirkətlərin yalnız 15%-i kənar maliyyələşmə üçün müraciət edib. Şirkətlərin borc almaqdan çəkinməsi nəticəsində, bir çox mənfəətli enerji səmərəliliyi layihələrinin gətirdiyi faydalar uzun-müddətli perspektivdə borcalmanın xərcindən çox olsa da, belə layihələrin icrası təxirə salınır və ya ümumiyyətlə ləğv edilir.

NƏTİCƏLƏR VƏ TÖVSİYƏLƏR 35 6.2. İmkanlar Şirkət menecerləri öz şirkətlərinin enerjiyə qənaət potensialına konservativ yanaşır. Onlar hesab edir ki, müəssisənin enerjiyə mümkün qənaəti 10-15 %-dir, lakin qabaqcıl təcrübə göstəri ki, onlar enerji istehlakını 20-30 % azalda bilərlər. Bundan əlavə sorğu göstərmişdir ki, növbəti üç il ərzində respondent şirkətlər 2006-2008-ci illərdə enerji səmərəliliyinə investisiya etdikləri vəsaitin yeddi mislini yatırmağı planlaşdırır. Əlavə enerji səmərəliliyi layihələrinin mürəkkəbliyi artdıqca, şirkətlər bu tədbirlərin gətirəcəyi potensial enerjiyə qənaəti hesablamaqda daha çox çətinlik çəkir. Beləliklə Azərbaycanın maliyyə təşkilatları enerji səmərəliliyinə investisiyaların asanlaşdırılması üçün maliyyə məhsullarını hazırlamaq imkanı əldə edir. Dövlət enerji səmərəliliyi layihələrinin təşviq edilməsində daha fəal iştirak etmək üçün sənaye müəssisələri ilə yaxından işləyə və səmərəlilik layihələrinin təsdiq edilməsi üçün şirkətlərin keçdiyi prosedurları asanlaşdıra bilər. 6.3. Tövsiyyələr Azərbaycanın sənaye sektorunda enerji səmərəliliyinin daha da inkişaf etdirilməsi üçün aşağıdakı tədbirlərin həyata keçirilməsi tələb olunur: Məlumatlılığın artırılması və inzibati tədbirlər: - Şirkət rəhbərlərinin və işçilərin enerji səmərəliliyinin monetar və enerjiyə qənaət kimi üstünlükləri barədə məlumatını artırmaq lazımdır. - Şirkət daxilində səmərəliliyə nəzarət üçün məsul olan işçi seçilməli və yaxud bölmə yaradılmalıdır. Bu işçi və ya bölmə şirkətin strateji inkişaf planının bir hissəsi kimi, enerji səmərəliliyi tədbirlər planının hazırlanmasında və icrasında əsas rol oynayacaqdır. - Şirkətlər işıq, istilik və digər aspektlərdə enerjinin boşa sərf edilməsini azaltmaq üçün təşkilati tədbirlər görməlidir. Bir çox şirkətlər artıq öz işçilərinə maliyyə stimulları təqdim edir. - Şirkətlər enerji uçotu barədə öz biliklərini artırmalıdır. Bunun üçün konkret sənaye prosesləri və ən çox enerji xərcləyən avadanlıqların enerji istehlakı monitorinq edilməlidir. Texniki tədbirlər - Enerji auditləri enerjiyə qənaət potensialı barədə məlumatın əldə edilməsi üçün dəyərlidir. Onlar şirkətə cari enerji istehlakı meyllərini müşahidə etməkdə və enerji istifadəsinin optimallaşdırılması üsullarını müəyyən etməkdə yardım edə bilərlər. Səmərəlilik tədbirlərinin həm texniki, həm də maliyyə qiymətləndirməsini daxil edən auditlər şirkətlərə öz investisiya qərarlarını prioritetləşdirməyə imkan verən az xərcli texniki və maliyyə qiymətləndirmə üsullarını təklif edir. - Şirkətlər öz enerjiyə qənaət potensiallarını realistik qiymətləndirməlidir. Bunun üçün həm Azərbaycan daxilində eyni sektorda çalışan şirkətlər, həm də digər ölkələrin oxşar şirkətləri ilə müqayisələr aparıla bilər. Sənaye assosiasiyaları bu müqayisələri aparmaq üçün maliyyə resurslarından istifadə edə bilər.

36 NƏTİCƏLƏR VƏ TÖVSİYƏLƏR Maliyyə tədbirləri - Şirkətlər və maliyyə təşkilatları enerji səmərəliliyi layihələri ilə bağlı iqtisadi və maliyyə məlumatının qiymətləndirilməsindən faydalana bilər: məsələn, xərclər, qənaətlər, investisiyanın qayıtma müddəti, gəlirlər, xalis cari dəyər və s. - Belə qiymətləndirmə enerji səmərəliliyi layihələrinin şirkətin inkişaf strategiyasına və investisiya qərarlarına daxil edilməsi üçün əhəmiyyətlidir. Bu cür qiymətləndirmə həmçinin şirkət üçün kənar vəsaitlərin cəlb edilməsinin faydasını göstərə bilər. Nəhayət, belə qiymətləndirmə maliyyə təşkilatlarının verdiyi bir çox sualları cavablandırdığı üçün kənar maliyyə vəsaitlərinin əldə edilməsini asanlaşdırır. - Şirkətlər enerji səmərəliliyi layihələri üçün kənar maliyyələşmə cəlb etməlidir. Enerji səmərəliliyi layihəsini maliyyələşdirmək üçün yeganə mənbə kimi şirkətin öz kapitalından istifadə edilməsi əldə edilə biləcək qənaətləri məhdudlaşdırır. Həm sənaye müəssisələri, həm də yerli maliyyə təşkilatları enerjiyə qənaət potensialı və onun şirkətlərin iqtisadi vəziyyətinə təsirini yaxşı başa düşsələr, bundan faydalanacaqlar. Sənaye və maliyyə sektorlarında enerji səmərəliliyi xidmətləri təşviq edilərsə, enerji səmərəliliyi tədbirlərinin hazırlanması, maliyyələşdirilməsi və icra edilməsi üçün texniki və maliyyə təcrübəsi əldə ediləcək və bu da qeyd edilən sahə barədə anlayışı genişləndirəcəkdir. Milli səviyyədə sənaye sektorunun rəqabət qabiliyyətinin gücləndirilməsi nəticəsində Azərbaycan iqtisadiyatının neft və qaz ehtiyatlarından asılılığı azalacaqdır. Azərbaycan sənayesi enerjiyə qənaət və onun şirkətlərin maliyyə vəziyyətinə təsiri barədə biliyini dərinləşdirməlidir. Növbəti üç ildə enerji səmərəliliyinə yatırdıqları investisiyaların məbləğini yeddi dəfə artırmaqla müəssisələr bu sahədə ambisiyalı planlarını yerinə yetirə biləcəklər. Əgər onlar öz investisiya hədəflərini uğurlu şəkildə icra edə bilsələr, müəssisələr 2007-ci illə müqayisədə öz illik enerji istehlakını ən azı 20 % azalda biləcəklər.

37 ƏLAVƏ 1. SORĞUNUN METODOLOGİYASI Bu sorğunun məqsədi Azərbaycanda sənaye şirkətlərinin enerji səmərəliliyi tədbirlərini necə başa düşməsi və icra etməsi barədə məlumat toplamaqdır. 100 respondentin cavabları əsasında hazırlanan sorğu zamanı Azərbaycanın kiçik və orta müəssisələrinin rəhbərləri ilə görüşlər keçirilmiş və şirkətlərdə enerji səmərəliliyinə verilən prioritet və onun təkmilləşdirilməsi üçün həyata keçirilən tədbirlər barədə rəylər əldə edilmişdir. Sorğunun hədəf kütləsi sorğudan öncə ən azı bir təqvim ili işləyən və 50-dən çox işçisi olan Azərbaycan şirkətləri olmuşdur. Ölçü baxımından şirkətlər 50 499 işçisi və 500- dən çox işçisi olan qruplara bölünmüşdür: 50-499 işçi: 61% 500+ işçi: 39% Sorğu üçün beş sənaye sektoru seçilmişdir. Bu sektorlar aşağıdakı əsasda seçilmişdir: 1) onların Azərbaycanın sənaye sektorunda yeri və 2) son 2-3 ildə ÜDM-də onların artım payı. Nəticədə aşağıdakı qruplar yaranmışdır: Kimya və neft-kimya: 15% İnşaat materialları: 19% Qida emalı: 30% Metallurgiya: 8% Maşınqayırma: 28% Dövriyyə baxımından respondent şirkətlər aşağıda göstərilən dörd kateqoriyaya bölünmüşdür: Kiçik şirkətlər: illik dövriyyəsi 1 milyon ABŞ dolları qədər olan 58% Orta şirkətlər: illik dövriyyəsi 1-5 milyon ABŞ dolları olan 27% Orta-iri şirkətlər: illik dövriyyəsi 5-25 ABŞ dolları olan 9% İri müəssisələr: illik dövriyyəsi 25 milyon ABŞ dollardan çox olan 6% Məlumatın toplanması barədə tapşırıq IFC tərəfindən verilmiş və bu tapşırıq bütün dünyada sorğuların keçirilməsi üzrə geniş təcrübəsi olan, müstəqil marketinq şirkəti olan TNS-Qlobal tərəfindən 2008-ci ilin yayında həyata keçirilmişdir. Respondentlərlə enerji istehlakı və modernizasiya planları barədə geniş sorğu vərəqələri təqdim edilmişdir. Həmin sorğu vərəqələri həm cavab seçimini təklif edən həm müstəqil cavab tələb edən 48 sualdan ibarət idi.

38 ƏLAVƏ 2. ENERJİYƏ QƏNAƏTLİ LAYİHƏLƏRİN SƏNAYE SEKTORLARI ÜZRƏ BOLĞÜSÜ İnşaat materialları EE tədbirlərini həyata keçirən şirkətlərin faiz 80% 60% 40% 20% 0% 4 5 11 11 Orta layihə xərcləri, min dollar 38 44 İstilik sistemləri Kompressorlar Enerji-qənaətli işıqlandırma Binanın izolyasiyası Enerjinin qeydiyyat qurğularının quraşdırılması İstehsal avadanlığının yenilənməsi Kimya sənayesi 80% EE tədbirlərini həyata keçirən şirkətlərin faiz 60% 40% 20% 0% 1 8 66 26 43 12 19 22 Orta layihə xərcləri, min dollar İstilik sistemləri Kompressorlar Soyuducu avadanlıq Enerjiyə qənaətli işıqlandırma Səmərəli electric ötürücüləri Binanın izolyasiyası Enerji sayğac sistemlərinin qurulması İstehsal avadanlığının yenilənməsi Qida sənayəsi EE tədbirlərini həyata keçirən şirkətlərin faiz 80% 60% 40% 20% 0% 4 5 26 39 14 7 Orta layihə xərcləri, min dollar 60 67 İstilik sistemləri Kompressorlar Soyuducu avadanlıq Enerjiyə qənaətli işıqlandırma Səmərəli electric ötürücüləri Binanın izolyasiyası Enerji sayğac sistemlərinin qurulması İstehsal avadanlığının yenilənməsi

39 EE tədbirlərini həyata keçirən şirkətlərin faiz 80% 60% 40% 20% 0% 4 9 12 6 12 Orta layihə xərcləri, min dollar 13 23 77 İstilik sistemləri Kompressorlar Soyuducu avadanlıq Enerjiyə qənaətli işıqlandırma Səmərəli electric ötürücüləri Binanın izolyasiyası Enerji sayğac sistemlərinin qurulması İstehsal avadanlığının yenilənməsi Maşınqayırma EE tədbirlərini həyata keçirən şirkətlərin faiz 80% 60% 40% 20% 0% 2 7 3 4 2 Orta layihə xərcləri, min dollar 10 10 37 İstilik sistemləri Kompressorlar Soyuducu avadanlıq Enerjiyə qənaətli işıqlandırma Səmərəli electric ötürücüləri Binanın izolyasiyası Enerji sayğac sistemlərinin qurulması İstehsal avadanlığının yenilənməsi Metal-emalı

40 ƏLAVƏ 3. SƏNAYELƏR ÜZRƏ KÖHNƏLMİŞ ENERJİ-İNTENSİV AVADANLIQ Qazanxanalar İstismarda olduğu illər 11-15 il 16-25 il 25 ildən çox Maşınqayırma 29% 12% 24% Metal-emalı 100% İnşaat materialları 25% 8% Kimya sənayesi 43% 14% Qida sənayesi 11% 5% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Kompressor 11-15 il 16-25 il 25 ildən çox Maşınqayırma 17% 21% 29% Metal-emalı 50% İnşaat materialları 15% 23% 15% Kimya sənayesi 8% 8% 17% Qida sənayesi 5% 5% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% Sirkulyasiyalı soyuducu sistemləri İstismarda olduğu illər Maşınqayırma 11-15 il 16-25 il 25 ildən çox 33% 33% 17% Metal-emalı 100% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Ventilyasiya sistemləri İstismarda olduğu illər 11-15 il 16-25 il 25 ildən çox Maşınqayırma 32% 18% 14% Metal-emalı 20% 40% İnşaat materialları 38% 8% Kimya sənayesi 13% 13% Qida sənayesi 4% 4%

41 İstismarda olduğu illər Maşınqayırma 11-15 il 16-25 il 25 ildən çox 28% 32% 16% Elektrik ötürücüləri\ motorlar Metal-emalı 13% 25% 38% İnşaat materialları 27% 20% 13% Kimya sənayesi 9% 27% 9% Qida sənayesi 4% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% İstismarda olduğu illər Maşınqayırma 17% 33% 11-15 il 16-25 il 25 ildən çox 17% Tezliyi tənzimlənən ötürücülər Metal-emalı 100% İnşaat materialları 50% 50% 20% 40% 60% 80% 100% İstismarda olduğu illər 11-15 il 16-25 il 25 ildən çox Nasoslar Maşınqayırma 23% 32% 18% Metal-emalı 40% 40% İnşaat materialları 13% 7% 13% Kimya sənayesi 17% 17% Qida sənayesi 5% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% İstismarda olduğu illər 16-25 il 25 ildən çox İstilik mübadiləsi qurğuları Maşınqayırma 50% Metal-emalı 100% İnşaat materialları 33% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

42 İstehsal avadanlığı İstismarda olduğu illər Maşınqayırma 11-15 il 16-25 il 25 ildən çox 21% 18% 22% Metal-emalı 10% 50% İnşaat materialları 18% 10% 15% Kimya sənayesi 14% 20% 14% Qida sənayesi 9% 4% 1% 10% 20% 30% 40% 50% 60% Infra-qırmızı isidicilər İstismarda olduğu illər 11-15 il 16-25 il İnşaat materialları 50% Kimya sənayesi 100% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%