İPEK BASMACILIĞI VË YENİLİKLER

İPEK BASMACILIĞI VË YENİLİKLER Ömer Hüdaverdi YENİ Gelişmekte olan ülkeler arasında ybr alan ülkemiz, bildiğiniz gibi kalkınma için ihracaatı hedef seçmiş bulunmaktadır. İhracaatın seçilmiş olması» pek tabi sürükleyici rolünün önemli olmasındandır, ihracat yapabilmemiz için hiç şüphesiz üretmemiz, hem de kaliteli mal üretmemiz gerekmektedir. Lüks tüketim malı olan ipekli kumaşlar ve halılar, kâr oranı yüksek olması ve elemeği kullanılması nedeniyle, kalkınmamız ve işsizliğin önlenmesi bakımından, ekonomimizde oldukça önemli rol oynamaktadırlar. Türkiye dünyada en fazla ipek üreten.10 ülke arasında y&r almasına rağmen üretimi oldukça düşüktür. Bugün için yılda 100^2000 tpn yaş koza üreten ülkemizde 1908 yılında 18000 ton yaş koza üretildiği unutulmamalıdır. Demek ki ülkemiz yaş koza üretimini» en kötü ihtimalle 10 kat artırabilir. Bununla beraber modern işleme tekniklerini kullanarak, yeterli düzeyde kaliteye ulaştığımız takdirde, dışarıdan koza veya ham ipek alıp kumaş veya halı haline getirmemiz şüphesiz dünya pazarlarındaki yerimizi olumlu yönde değiştirecektir. işte bu nedenle burada ipekli kumaş üretiminin önemli bir safhasını- oluşturan "İpekli Kumaş Basmacılığını anlatmaya çalışacağım, ipek lifleri protein lifleri olduklarından,.polipeptid zincirlerinde ufak tefek farklılıklar göstermelerine rağmen yün» tiftik, kaşmir ve deve tüyüne kimyasal olarak benzemektedirler. Ancak ipek basmacılığı ile birlikte, klorlanmış veya klorlu bileşiklerle keçeleşmezlîk işlemi görmüş ince yünlü kumaşlar incelenebilir. Çünkü bu iki tip mamulün basılması birbirine çok benzemektedir, 1- İPEK LÎFLEîtÎMλ YAPISI VE BASKIYA HAZIRLANMASI İpek, îpekböceğı kozasından elde edilen protein esaslı bir liftir. Bir ipek lifi serisin denilen yumurta akı maddesi tarafından sarılmış 2 tane fibroin lifin* den oluşmaktadır. Tablo-1 Ham ipek lifinin bileşimi

a* EleiTiinter fibril L Serisin A. Fibroin nüvesi 1. Serisin çeperi b. Mikrofibril II, Fibroin lifleri B, Lif tabakası 2, Serisin tabakası c. Mgkrofibril III. İkincil filamentler C* Dış çeper 3* Fibroin çeperi d* Fibril demeti k* Fibroin tabakası, Fibroîn nüvesi Fibroin kısmının parlaklığını ve homojenliğini saklayan serîsin kısmının basma işleminden önce uzaklaştırılması gerekmektedir. Serisin uzaklaştırma yöntemi genellikle elde edilecek mamule göre seçilmektedir. Basılacak mamuller için genellikle serisinin tamamının uzaklaştırılması gerektiğinden; mamul 0, g/l soda 0,1 g/l amonyak içeren çözeltiyle 1 gece ıslatılır. Ardından 2Ö-4Ö g/l yeşil sabun çözeltisiyle "9 C de 1-1, saat kaynatılır. Daha sonra 20-40 g/l yeşil sabun ph * 9-10 olacak şekilde soda 9 C da 1-1, saat kaynatılır» üçüncü adım olarak; 10-20 g/l yeşil sabun ph = 9-10 olacak şekilde soda 9 C da 4 dakika işlem sürdürülür ve bol yumuşak su île durulanır. Reçetelerde de gördüğünüz gibi işlem uzun sürmektedir. Ayrıca fibroin kısmının bazlardan zarar görme ihtimali oldukça yüksektir. Bu nedenle, serisini uzaklaştırma adımını daha doğru kontrol etmek, işlem süresini kısaltmak için araştırmalar yapılmaktadır. Bu çalışmaların birinde non-iyonik yüzey aktif madde ve anorganik maddeler karışımı denenmiş oldukça iyi sonuçlar alınabilmiştir. Tablo-2 P-400 ile değişik flotte oranlarında çalışma şartları Makine Sopalı Tekne Yıldız Levent Jigger P. 400 g/l 3-4 3-4 Flotte oranı n 3*40:1 0-100:1 100:1 10/1:1 Temperatür U C 97 97 97 97 Flotte ph'si 9,7 9,7 9,7 9,7 Süre (dak.) 60. 90 60...90 60...120 100 120 P-400=Nonîyonik yüzeyaktif madde ve anorganik maddeler karışımı, ipek lifleri pek ağartıimamaktadırlar, Eğer ağartma gerekiyorsa indirgen ve'yükseltgen maddelerin pek çoğu ile yapılabilir, İndirgen madde olarak daha çok stabilize edilmiş hidrosülfit bileşikleri, yükseltgen madde olarak en fazla kullanılan bileşik ise hidrojen peroksittir, 2- İPEKLİ KUMAŞLARIN BASILMASI İpek lifleri amfoterik bir yapıya sahip olmaları» amino ve karboksil gruplarını bulundurmaları nedeniyle; anyonik boyarmaddelerden katyonik boyarmaddelere; direk boyarmaddelerden reaktif boyarmaddelere kadar pek çok boyarmaddeyle renklendirilebildîkleri gibi, metal kompleksleri oluşturduklarından 1:1, 1:2 metal kompleks ve kromlama boyarmaddelerle basılabilirler* Bütün bu boyarmaddelerle ipek lifleri arasında; iyonik kuvvetler (Elektrostatik çekim), Hidrojen köprüleri, Van der Waals kuvvetleri, Koordinatif bağlar ve kimyasal bağlar sözkonusudur. Bugün için ipek basmacığında en çok asit, direkt, bazik, reaktif ve reaktif 1:2 metal kompleks (procilan) boyarmaddeleri kullanılmaktadır. a) Asit Boyarmaddeieri ile Baskı; Orta derecede ışık ve yaş haslıklarına rağmen, renklerinin parlaklığı ve fiyatlarının ucuzluğu nedeniyle ipek basmacılığı için vazgeçilmez durumu koruyan asit boyarmaddelerinin liflere bağlanması» asit yardımıyla elektrostatik çekim kuvvetleriyle olmaktadır, Fiksaj anında asit sağlayıcı madde olarak amonyum sul-

fat, amonyum tartarat, amonyum oksalat ve hatta bazı durumlarda asetik asit veya glikolik asit kul lanı labil ir. Pdt maddesi olarak kitre ve keçi boynuzu çekirdeği unu yalnız kullanılabilecekleri gibi, İngiliz ve Arap zamklarıyla karışımlarıda iyi sonuçlar vermektedir. Ayrıca alçak viskoz alginatlar ve kristal gummi kumaştan kolayca uzaklaştırılabilen- maddelerde kullanılabilir. Fazla katı madde içeren kivamlâştırıcılar iyi efektler eldesinde kullanılırken» düşük katı madde içeren kıvamlaştırıcılar daha iyi düzgünlük efekti ve baskıdan sonra oluşan kanamaları önlemek için çok geniş olarak kullanılırlar. Baskı boyalarına tiodietîlenglikol ve nem çekici üre, tioüre gibi çözünmeye yardımcı maddelerin yanında, indirgen etkilere karşı sodyum klorat kullanılabilir. Yün basmacılığından farklı olarak ipek basmacılığında gliserin kabarmalara neden olacağından kullanılmaz. Keskin kontürler için köpük önleyici ve baskı yağa konulmasında büyük yarar vardır. Baskıların fiksajı, 100-102 ö C da doymuş buharla 30-60 dakika buharlayarak sağlanır. Buharlama için yıldız buharlayıcilar ve askılı buharlayıcılar kullanıîabi» lir. basılmış mamullerin yıkaması haspellerde ve uygun bir deterjan ilavesiyle (Örnek; sulfonik asidin polikondenzasyon ürünleri) yapılır. Daha sonra çalkalayarak durulanırlar. Başka bir çalışma, şeklinde, mamul ağırlığının % -6 sı kadar asetik asit içeren banyoda, yaklaşık 20 dakika çalkalama yapmanın daha iyi sonuçlar verdiği söylenmektedir. Asit boyarmaddelerinin baskıya uygulanmasında kul lan il ab ilecek reçete örnekleri; örnek : 1 Baskı Reçetesi AçmaBatı -30 g. Boyarmadde 60-400 g Üre 0-100 g. Çözünmeyi kolaylaştıran Y.M. 41-280, sıcak suda çözülür 40-40 g. Pat ile karıştırılır 20-40 Amonyum sülfat ve Asetikasit (% 49) 1000- Örnek: 2 Örnek : 3 X g. Boyarmadde -30 g. Boyarmadde 0 g. üre 20 g. Çözme Y.M. 0 g. Tioetilenglikol 23-18 g, sıcak su y g. Su 600 g. Kıvamlaştıncı 00 g, Kıvamlaştırıcı 20 g, Perminal KB* 60 g. Amonyum sülfat 1:2 20 g. Amonyumoksalat 1g. Sodyum klorat 1:2 0 g.. Sıcak suda çözülür 1000 g B 80 0 30 00 20 Tablo-3 Bazı asit boyarmaddelerinin ipekte gösterdiği haslıklar Asid boyarmaddesi Işık Haslığı C da yıkama haslığı Carbolan Yellow 4 GS 3-4 4 Carbolan Yellow RS 4-4 Coomassie Fast Orange G 10 4 3 Coomassie Fast Brown RS 4- Napthalene Scarlet BS 3-4, 1 Carbolan Blau BS 4 4- Ultralan Black RN 10 %~I 3-4

b) Reaktif Boyannaddelerle Yapılan Baskılar Son zamanlarda ipeğin basılmasında reaktif boyarmaddeler de önem kazanmışlardır. Baskı reçeteleri pamuk basmacılığındakine benzer. Ancak kalevi miktarı daha itinalı ayarlanır. Reaktif boyarmaddelerin ipeğe bağlanması; Bo ** Cl + H 2 N ipek Bo - HN - ipek + HC1 denklemine göre gerçekleşir. kimyasal bağlarla bağlandıklarından oldukça iyi yaş haslıklar verirler. Maliyetleri yükseltmelerine rağmen yüksek haslıklar istendiğinde kullanılmaları kaçınılmazdır. Kıvamlaştırıcı olarak alçak viskoz alginatlar kullanılabilir, ("Manutex F") Sertliğe neden olduğundan kitre pek kullanılmaz. Fiksaj 100-102 C daki buharla veya buhar çok nemliyse, baskı patındaki üre hafif kanamaya neden olur. Bu nedan«le buharlama şartlarının yetersiz kontrol edildiği durumlarda üre miktarını düşürmek gerekir* Reaktif boyarmaddeler için Örnek reçeteler; Örnek: 1 Örnek: 2 x g Boyarmadde x g. Boyarmadde 100 g üre 0 g üre 10 g Ludigol 0 g Tiöetilenglikol y g S y g Su 00 g Pat {% 4 lük alginat) 00 g Pat 0 g Sodyumbikarbonat (1:3) 10 g Formikasit (% 8) 1000 g 1000 g Reaktîf boyarmadde1erden beklenen haslıkları elde etmek için, liflere kimyasal olarak bağlanmamış boyarmaddelerin uzaklaştırılması gerekmektedir. Bunun için baskılar buharlamadan sonra aşağıdaki işlemlere tabi tutulur, 1* Soğuk suda çalkalama, 2, 10 dakika 60 C da su ile çalkalama, 3, 10 dakika 1 g/l soda 2 g/l anyonik deterjanla 0 C da yıkama 4, 1 g/l formik asit (X 8) 2 g/l Fixanol PN içeren flotteyle çalkalanır. Tablo-4 Procîon H boyarmaddelerinin ipekte gösterdiği haslıklar Procion H boyarmaddelerî Işık Haslısı 1/1 Yıkama Haslığı SCFC da 4 dak. Supra Yellow H-8 GP R Supra Yellow H-4 GP 6 Supra Red H-4 BP 4- Supra Blue H-3 RP -6 4- Supra,Black H-LP 7 Dark Brown H-G. 6-7 Brillant Red H^3 BN 6 3 BIrllant Purple H-3R 6 4- Turquoise H-A -6 4- Black H-N 7

TabIo- Procion M boyarmaddelerinin ipekte gösterdiği haslıklar V Procion M boyarmaddeleri Işık Haslığı 1/1 'Yıkama Haslığı 0 C da4dak. Brillant Yellow M~6 G 6 Yellow M-GR 6-7 4-R Brillant orange M-2R 4- ' Scarlet M-G 4«3.4 Brillant Red M-2B -6 4* Brillant Red M-8B 4- Rubine M-B 6-7 4- Brillant Blue M-R 6 3-4 Blue M-3G 6 3«4 c) Reaktif 1:2 Metal Kompleks (Procïlan) Boyalarıyla Yapılan Baskılar I C I firması tarafından Procilan adı altında piyasaya sürülen, reaktif metal - kompleks boyarmaddeleri, liflere kimyasal bağlarla bağlandıklarından oldukça iyi haslıkla gösterirler, Kıvamlaştırıcı olarak kristal gummi ve keçi boynuzu çekirdeği eteri kullanılabilir, v Procilan B.M. için örnek reçete 39 g. Procilan boyarmaddesi (siyah hariç) 0 g. Üre 39 g. suda çözülür ve daha sonra 00 g, Pat 10 g, Permi nal KB 1 g. Sodyum bikarbonat Baskıdan sonra 30 dakika buharlama yapılır. Sonra soğuk suda çalkalanır ve 2 g/l Anyonık deterjanla 0 9 C da yıkanır. Son olarak soğuk suda çalkalama yapılır. Tabl< om Procilan boyalarının ipekte gösterdiği haslıklar Procilan Boyaları i şı k Haslığı 1/1 \aş Haslığı 6Ö*C da 30 dak. Yellow 2G 6-7 Orange R -6 Red G 4» 4 Dark Brown 6 4 Grey BR -6 4 d) Kraiiiama Boyannaddelerîyle Baskı * Bu boyarmadde sınıfı mat renkler verdiği için çok az uygulama alanı bulmuştur. Pat maddesi olarak Biritiş gummi-kitre karışımı kullanılabilir, Arap zamkı krom tuzlarıyla çözünmez hale geçtiğinden kullanılmaz. Fiksaj için 1 saat buharlama gerekmektedir. Örnek Reçete: Baskı Patı, Açma Patı x g. Boyarmadde 100 g s Üre 100 g. 300-X g. Sıcak su 200 g, 00 g." Pat ve soğuduktan sonra 60 g. 100g. Kromasetat (20 Bé) 0 g, 1000 g-' e) 1:1 Metil Kompleks Boyârmaddelerîyle Baskı. K r ALx O y a r î a d d 1 l e r i y l e yapılan baskl ya benzer. Farklı olarak 60 g/kg Krom asetat (20 â Bë) ve 0 g/kg Formik asit (% 8) kullanılması önerilir.

1^2 Metal kompleks boyarmaddeleriyle baskı : Asit B,M, île çalışma yöntemine göre çalışılabilir. Ancak avantaj olarak buharlama süresi 10-1 dakikadır, f. Direkt boyarmaddeleriyle baskı : Kullanılma alanı önceden bilinen mamullerde haslıklar göz önünde bulundurularak direkt boyarmaddeler kullanılabilir. Pat olarak asit böyarmaddelerinde olduğu gibi kumaştan kolayca uzaklaştırılabilen kristal gümmü, alginat, kitre ve bunların karışımları kullanılabilir. Direkt Böyarmaddeleri için örnek reçete: x g* Boyarmadde 0-70 g. Gliserin 2«20 g. Sıcak su ile pasta haline getirilir, îyi bir çözünme.için karışım kay«natılabîlir* 600 g. Pata eklenir 20 g* Permi nal KB 20 g. D i sodyum hidrojen fosfat (Na a HP0j 0 g. Sıcak suda çözünmüş Tablo-7 Bazı direkt boyarmaddelerin İpekte gösterdiği haslıklar Direkt Boyarmadde Işık Haslığı Yıkama Has. «C da anında C.R, Durazol Yellow GR-200 6-7 4 Durazol Yellow 4GS 6 4 Durazol Orange 4R 10 4 C.R, Durazol Red 2B 10 6 3-4 CR. Durazol Blue 2R ISO 3 Chlorazol Green BN 12 3 4- g) Bazik Boyarmaddelerde Baskı Haslık aranılmayan durumlarda bazik boyarmaddeler kullanılabilir. Elde edilen renkler oldukça canlıdır. Bazik boyarmaddeltr katyonik yapıda olduklarından; sod«yumalginat gibi kıvamlaştırıcılarla çökerler. Bu nedenle alginatlar kullanılmazlar. Kristal gumrni, kitre ve keçiboynuzu çekirdeği eterleri kullanılabilir,. Bazik boyarmadde1ère uygulanabilecek reçete örneği: x g, Boyarmadde 0 g. Glydote BN 100 g. Asetik asit 170 g. Sudan oluşan karışımda çözülür. Çözeltiye 20 g. Tartarik asit konulur 60"g. Pat Kurutulan basılı kumaşlar 30-4 dakika 100-102 o C da buharlanarak fikse edilirler * Ardından bol su ile çalkalanıp kurutulurlar. h) İCöploykoaster (İndigosol) Boyarroaddeleriyİe Baskı Bu boyaritiadde sınıfı pek kul lanı İmasada, uygulamanın kolay olması nedeniyle, bilhassa hanımlar ve sanatçılar evde yaptıkları baskı çalışmalarında uygulayabilirler, Kitre ve benzeri pat maddeleri kullanılabilir. Fîksaj için buhar istemeyen çalışma yöntemi vardır. Haslıklar oldukça iyidir. Açık tonlarda maliyeti pek etkilemez.

îndîgosol boyarmaddeleriyle baskı yöntemleri; 1. Nitrit yöntemi, örnek reçete; 60 g* Indîgosol blue IBC 40 g. Glycein A 373"g. Sıcak su 2 g.' Soda (%. 2) 00 g. Kitre patı 2 g., Sodyum nitrit NaN0 9 (1:2) 0 g 0 g. 0 g. 20 g s 600 g. 1000 g, 60 g," 0 g. 310 g. 00 g. 40 g* 20 g. 10 g. 10 g. Örnek reçete: 2 Soledon B,M. Glydote BN Üre Sıcak suda çözülür Pat Bach ^ıırmtmfl -^90 DUJM *** ~~ **<<I\UI ULI 1 lu ;=; - - -' *&C\J 20 Buhar Yöntemi: örnek reçete; Indigosol blue IBC Glycein A Sıcak su Kitre Amonyumrodanür NH 4 SCN (1:1) Sodyum klorat (1:2) Amonyum vanadat (1:100) Amonyak Pat 968 g, Kitcfi (% 7) 30 g. NaNOa, 2 g, Na CO susuz 2 3 ml/1 H 2 SO,. n ml/1 Na 2 S0 4 kîşaf > y ikama -"v* uu! ui cm la, Baskı»Kurutma >Buharlama 102 C d 8 dak E - >Yıkama ^Durulama i) Pigment Boyarmaddeleriyle Baskı Son zamanlarda» özel yumuşak binderler seçilerek yüne pigment baskı yapılabileceği bildirilmektedir* Aynı şartlarda ipek üzerine pigment baskı denenebilir. Sürtme haslıklarının iyi olması için üre» etilenglikol veya gliserin gibi maddeler kullanılmaz. Kullanılan white spirit % 10 dan fazla aromatik hidrokarbon içermemelidir. örnek reçete x g. Pigment dispersiyonu 1»x g s Su 1 g. Emulsifier 3240 (Bayer) 60 g. White spirit 10 g. Binder (Acramin BC-Bayer veya Helizarinbinder TS-BASF) 10 g. Diamonyumhidrojen fosfat (% 10 luk çözeltisi) 20_g. Acrafix M Kurutma ->13O C da dak, veya 10 C da 3 dak, kondenzasyon 3- İPEK ÜZERİNE AŞINDIRMA BÄSKI İpek üzerine aşındırma baskı mümkündür ve geniş uygulama alanı bulmaktadır. Seçilmiş asit, direkt ve reaktif boyarmaddeler üzerine yine özenle seçilmiş bazik ve asit boyarmaddeleriyle renkli aşındırma yapılabileceği gibi» ayrıca beyaz aşındırma yapmak mümkündür.

A) Beyaz Aşındırma Örnek Reçete-1, 40 g, Tîodîglikol 100 g. Sıcak su 00 g. Kitre {%'7) 100-10 g. Formaldehit sulfoksilatin Zn tuzu (Hidrosülfit RWS) 7 g. Titanyum dioksit (1:1) ' ' örnek Reçete«2 J 20 g. Redusal Z (Formaldehit sulfoksilatin Zn tuzu) 100 g Albumin {% 40) 80 g; Gliserin 200 g. Ti O» (% 0 pasta) 370 g, Kitfe (% 7),.-.. ' 20 g. 0 g. 20 g. 10 g. 30 g. Baskılar kurutulur ve 10-1 dakika buharlanır» daha sonra 4-0 C da yıkanır, B) Renkli Aşındırma örnek Reçete-1* Örnek Reçete-2, 20-40 g* Aşındırmaya dayanıklı boyarmaddë 40 g. Tiodiglikol 200"g. Sıcak"su 00 g. Pat 100-10 g Formaldehitsulfoksilat Zn tuzu Aşındırmaya dayanıklı Glydote BN Sıcak su Rongalit C Kitre (% 7) bazik boyarmadde Baskılar kurutulur ve 10-1 dakika buharlanır. Daha sonra 0 C sabunlu yıkama yapılır» Sıcak ve soğuk çalkalamayla işlem.bitirilir. PAYDâLÂÜIUN Tarakçıoğlu I.Prof.Dr. Tekstil Terbiyesi ve Makineleri Cilt II Tarakçıoğlu I.Prof.Dr. Tekstil Boyacılığı I Teksiri îber F*Dr. s Tekstil Basmacılığı Teksiri Miles L.W.C., Textile Printing Clarke W., An Introduction to Textile Printing International Textile Bulletin (Dyeirig/Printing/Finishing) 2/79 sayfa 123-124 International Textile Bulletin (Dyeing/Printing/Finishing) 1/82 sayfa 4İ-0