İMPARATORLUKTAN ULUS DEVLETE TÜRK İNKILÂP TARİHİ

Transkript

1 10. Baskı

2 Editör: Prof. Dr. Cemil ÖZTÜRK İMPARATORLUKTAN ULUS DEVLETE TÜRK İNKILÂP TARİHİ ISBN DOI / Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. 2017, PEGEM AKADEMİ Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. AŞ ye aittir. Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri, kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz. Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır. Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz. Pegem Akademi Yayıncılık, 1998 yılından bugüne uluslararası düzeyde düzenli faaliyet yürüten uluslararası akademik bir yayınevidir. Yayımladığı kitaplar; Yükseköğretim Kurulunca tanınan yükseköğretim kurumlarının kataloglarında yer almaktadır. Dünyadaki en büyük çevrimiçi kamu erişim kataloğu olan WorldCat ve ayrıca Türkiye de kurulan Turcademy.com ve Pegemindeks.net tarafından yayınları taranmaktadır, indekslenmektedir. Aynı alanda farklı yazarlara ait 1000 in üzerinde yayını bulunmaktadır. Pegem Akademi Yayınları ile ilgili detaylı bilgilere adresinden ulaşılabilmektedir. 1. Baskı: Eylül 2005, Ankara 10. Baskı: Ekim 2017, Ankara Yayın-Proje: Özlem Sağlam Dizgi-Grafik Tasarım: Didem Kestek Kapak Tasarımı: Pegem Akademi Baskı: Vadi Grup Basım A.Ş. İvedik Organize Sanayi 28. Cadde 2284 Sokak No:105 Yenimahalle/ANKARA ( ) Yayıncı Sertifika No: Matbaa Sertifika No: İletişim Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA Yayınevi: Yayınevi Belgeç: Dağıtım: Dağıtım Belgeç: Hazırlık Kursları: İnternet: E-ileti: [email protected]

3 ÖN SÖZ Türk Đnkılâbı ve Türkiye Cumhuriyeti nin kuruluşu, insanlık tarihinin en büyük kırılma noktalarından birinde gerçekleşmiştir. Öyle ki, dünyanın yer altı ve yer üstü zenginliklerinden daha büyük pay koparmak için XIX. yüzyıldan beri büyük bir siyasî, askerî ve ekonomik savaşım içine giren Batılı emperyalist güçler, Türk Đnkılâbı nın filizlendiği ve onun önderinin büyük bir kahraman ve lider olarak tarih sahnesine çıktığı Birinci Dünya Savaşı nda son kozlarını oynamışlardır. Bu savaş, dünya siyasî düzeninde tarihin o zamana kadar kaydetmediği şiddette büyük bir depreme yol açmıştır. Zira, bu savaşın ardından üç büyük imparatorluk, Alman Đmparatorluğu, Avusturya Macaristan Đmparatorluğu ve Osmanlı Đmparatorluğu çökmüş; Çarlık Rusyası nda ise rejim yıkılmış, yerine komünizme dayalı Sovyetler Birliği kurulmuştur. Milyonlarca insanın yaşamına mal olan bu savaşta kazanan tarafta olan Đngiltere, Fransa ve Đtalya, emperyalist paylaşım projelerine uygun olarak, savaş öncesi hedeflerine ulaşmışlardır. Paylaşılan coğrafya ise, hem stratejik önemi, hem de zengin petrol bölgelerinin varlığı başta olmak üzere, sahip olduğu doğal zenginliklerle Osmanlı toprakları olmuştur. Türk milleti, asırlardır vatan bildiği üç kıtaya yayılmış bu coğrafyayı savunabilmek için, bir milyondan fazla evlâdını feda etmiştir. Birinci Dünya Savaşı nın sonunda Türk milleti, 1911 de başlayan Trablusgarp Harbi nden beri süren savaşlarda yalnızca koca bir imparatorluğu değil, bütün maddî ve manevî varlığını da kaybetmiştir. Savaş sonunda imzalanan ateşkes ve barış antlaşmaları, Osmanlı yönetimi ve müttefikleri tarafından tam bir teslimiyetle kabullenilmiştir. Đşte, tüm umutların tükendiğinin sanıldığı, pek çok siyasetçi ve aydının Đngiltere veya Amerika Birleşik Devletleri nin himayesi altına girmeyi savunmaya başladığı bir dönemde, Gazi Mustafa Kemal Atatürk ün yeniden ayağa kaldırdığı Türk milleti, verdiği Millî Mücadele sonunda kendisine dayatılan esaret zincirlerini kırmıştır. Bu nedenle Yakup Kadri [Karaosmanoğlu] nin deyimiyle Millî Mücadele, Türk ün Đkinci Ergenekon udur. Çünkü, böylece Türk milletini Anadolu dan söküp atmayı ve nihayet Orta Asya ya sürmeyi, hiç değilse Đç Anadolu bozkırına hapsetmeyi hedefleyen gizli antlaşmalar suya düşmüş, Osmanlı Đmparatorluğu nun yıkıntıları üzerinde tam bağımsız yeni bir Türk Devleti kurulmuştur. Millî Mücadele ve Türkiye Cumhuriyeti nin kuruluşuyla, Türk milletinin tarihinde yepyeni bir dönem başlamıştır. Bu yeni dönemde, Atatürk ün önderliğinde gerçekleştirilen Türk Đnkılâbı ile Türkiye, kendisi gibi geri kalmış bir tarım ülkesinde ilk kez görülen büyük bir çağdaşlaşma projesini iii

4 uygulamaya koymuştur. Bu proje sayesinde Türkiye, her şeyden önce üniter bir ulus devlet olarak yapılanmış, hemen her alanda büyük atılımlar yapmış, geçirdiği evrimlerle demokratik ve lâik bir hukuk devleti olmayı başarmıştır. Elbette, kaydedilen gelişmelere karşın Türkiye, henüz Atatürk ün çağdaş uygarlığın üzerine çıkma hedefini gerçekleştirmiş değildir. Nihaî hedefe ulaşabilmek için Atatürk ün tek manevî mirasım dediği akıl ve bilim yolunda yürümeye devam edilmelidir. Birinci Dünya Savaşı öncesindekilere benzer siyasî, askerî ve ekonomik rekabetin büyük bir ivme kazandığı, coğrafyamızın büyük paylaşım kavgalarına gebe olduğu günümüzde Türk İnkılâbı ve onun yönünü belirleyen Atatürkçü düşünce sistemi, Türk milleti için Cumhuriyet tarihinde hiç olmadığı kadar önemli hale gelmiştir. Elinizdeki kitap, Osmanlı İmparatorluğu nun çöküşü, Millî Mücadele ve Türk İnkılâbı ile Cumhuriyet in Atatürk sonrasında geçirdiği evrimi irdeleyerek, okuyucuya günümüzdeki gelişmeleri doğru okuma/değerlendirme ve geleceğe yönelik bir bakış açısı oluşturmada katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Sözlerime son verirken kitabın ortaya çıkması sırasındaki özverili çalışmalarından dolayı Prof. Dr. Tülay Âlim Baran, Dr. Edip Başer, Prof. Dr. Süleyman Beyoğlu, Dr. Handan Diker, Prof. Dr. Vahdettin Engin, Prof. Dr. Cezmi Eraslan, ve Doç. Dr. Arzu M. Nurdoğan a teşekkürlerimi sunuyorum. Ayrıca Sayın Servet Sarıkaya nın şahsında kitabın basım ve yayımını büyük bir istek ve titizlikle gerçekleştiren Pegem Akademi ailesine de teşekkür etmeyi zevkli bir görev kabul ediyorum. Genel olarak okuyuculara ve özellikle de Mustafa Kemal Atatürk ün Türk bağımsızlığını ve Türkiye Cumhuriyeti ni emanet ettiği gençliğimize faydalı olması ümidiyle İstanbul - Göztepe, Ekim 2015 Prof. Dr. Cemil Öztürk Editör iv

5 EDİTÖR VE YAZARLAR* Tülay Âlim Baran, Prof. Dr. Edip Başer, Dr. Süleyman Beyoğlu, Prof. Dr. Handan Diker, Dr. Vahdettin Engin, Prof. Dr. Cezmi Eraslan, Prof. Dr. : Yeditepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü A.B.D. Müdürü. : Yeditepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü A.B.D. Emekli Öğretim Üyesi. : Marmara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bölüm Başkanı. : Yeditepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü Yarı Zamanlı Öğretim Üyesi : Marmara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü öğretim üyesi. : İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Cumhuriyet Tarihi Ana Bilim Dalı öğretim üyesi. Arzu M. Nurdoğan, Doç. Dr. : Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Sosyal Bilgiler Eğitimi Ana Bilim Dalı öğretim görevlisi. Cemil Öztürk, Prof. Dr. : Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi İlköğretim Bölümü Öğretim Üyesi * Editör ve yazarlar soyadlarına göre sıralanmıştır. v

6 İÇİNDEKİLER Ön Söz... iii Editör ve Yazarlar... v Đçindekiler... vi Kısaltmalar... xiii Giriş... 1 BĐRĐNCĐ KISIM TARĐHÎ ZEMĐN 1. BÖLÜM BATI UYGARLIĞININ YÜKSELĐŞĐ Arzu M. Nurdoğan (9 35) Giriş... 9 Avrupa nın Avrupalaşma Süreci Rönesans ve Reform Rönesans Reform Aydınlanma Çağı Fransız Đhtilali Sanayi Devrimi Avrupa da Demokratik Devrimler Süreci Ulus Devletlerin Đnşası Sömürgecilik Çağı Büyük Savaş ve Sarsıntıları Kaynakça BÖLÜM OSMANLI ĐMPARATORLUĞU NUN DEVAMLILIK VE MODERNLEŞME MÜCADELESĐ: TÜRKĐYE CUMHURĐYETĐ NĐN TARĐHÎ TEMELLERĐ Vahdettin Engin (37 91) Modernleşme Yolunda Đlk Adımlar III. Selim ve Reformları Nizam-ı Cedit in Kuruluşu Đkamet Elçiliklerinin Açılması Reformların Sonu II. Mahmud Dönemi Alemdar Mustafa Paşa ve Đcraatları II. Mahmud Reformları Tanzimat Dönemi Reformları vi

7 Tanzimat ve Islahat Fermanları...50 Tanzimat ve Merkezi İdare...54 Tanzimat ve Eğitim...55 Vilayetler Kanunu ve Taşra İdaresi ve Merkeziyetçilik...58 Yeni Osmanlılar ve I. Meşrutiyet in İlânı...59 II. Abdülhamid Dönemi...63 İttihat ve Terakki Cemiyeti...66 Devleti Kurtarmaya Yönelik Fikir Akımları...68 İkinci Meşrutiyet Dönemi...71 II. Meşrutiyet in İlânı...71 İttihat ve Terakki İktidarı Politikaları...72 II. Meşrutiyet Dönemi nde Muhalefet Mart Olayı...75 Trablusgarp ve Balkan Savaşları...78 I. Dünya Savaşı...81 Kapitülâsyonların Kaldırılması...82 I. Dünya Savaşında Cepheler...83 Kaynakça...90 İKİNCİ KISIM YENİDEN DOĞUŞ/MİLLİ MÜCADELE 3. BÖLÜM MİLLÎ MÜCADELE NİN ÖRGÜTLENMESİ VE KUVÂ-YI MİLLİYE Süleyman Beyoğlu (95 124) Mondros Ateşkes Antlaşması nın Uygulanması: Osmanlı İmparatorluğu nun Tasfiyesi ve Yurdun İşgali...95 Mütareke Döneminde Kurulan Cemiyetler, Yurdun İşgaline Tepkiler...98 Genel Durum...98 Millî Mücadeleye Yararlı Cemiyetler...99 Millî Mücadeleye Zararlı Cemiyetler Osmanlı Hükümetinin Tutumu Mustafa Kemal Paşa nın Tepkisi ve Anadolu ya Geçişi Mustafa Kemal in İstanbul daki Çalışmaları ve Samsun a Çıkışı Amasya Genelgesi Millî Uyanış ve Kongreler Erzurum Kongresi Sivas Kongresi Diğer Kongreler Amasya Görüşmeleri ve Protokolleri Meclis-i Mebusan ın Yeniden Açılması ve Misak-ı Millî nin İlânı Türkiye Büyük Millet Meclisi nin Açılması Kaynakça vii

8 4. BÖLÜM TAM BAĞIMSIZLIĞA GİDEN YOL: TÜRK KURTULUŞ SAVAŞI Süleyman Beyoğlu ( ) Kuvâ-yı Milliye Kuvâ-yı Milliyeye Karşı Tepkiler ve İç İsyanlar Sevr Antlaşması: İmparatorluğun Tasfiyesi İtilâf Devletleri Arasında İttifakın Çözülmesi Ermenilerin Doğu Anadolu daki İşgaline Son Verilmesi Güney ve Batı Anadolu da Silâhlı Direniş Güney Cephesi Yunan Taarruzu Karşısında Kuvâ-yı Milliye Diğer Yerlerdeki Kuvâ-yı Milliye Faaliyetleri Kuvâ-yı Milliye den Düzenli Orduya Megali İdea nın İflâsına Doğru Birinci İnönü Savaşı İçte Anayasal Düzenleme: 1921 Teşkilat-ı Esasîye Kanunu Londra Konferansı Moskova Antlaşması İkinci İnönü Savaşı Zaferlerden Geri Çekilişe: Kütahya ve Eskişehir Muharebeleri Sakarya Savaşı ve Sonrasındaki Gelişmeler Ankara İtilâfnamesi Başkomutanlık Meydan Savaşı Kurtuluş Savaşı nda İnsan Zayiatı Millî Mücadele nin Malî Kaynakları Silâhlı Direnişten Diplomatik Mücadeleye Mudanya Ateşkes Antlaşması Lozan Konferansı ve Barış Antlaşması Lozan Barış Antlaşması nın Önemi Kaynakça ÜÇÜNCÜ KISIM TÜRK İNKILÂBININ YAPILANMASI 5. BÖLÜM SİYASAL ALANDA YENİDEN YAPILANMA Cezmi Eraslan ( ) Saltanatın Kaldırılması Cumhuriyet Halk Fırkası nın Kuruluşu Cumhuriyet in İlânı viii

9 Cumhuriyet Kavramı ve TBMM Hükümeti Rejimi Cumhuriyet in İlânı Halifeliğin Kaldırılması İslâm Geleneğinde ve Osmanlı Devleti nde Halifelik Kurumu Hilâfetin Kaldırılması Son Adım İçin Zeminin Hazırlanması Yeni Anayasal Rejim: 1924 Anayasası Siyasal İnkılâplara Karşı Tepkiler ve Çok Partili Sisteme Geçiş Denemeleri Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası Şeyh Sait İsyanı İzmir Suikastı Takrir-i Sükûn Kanunu ve Rejimi Serbest Cumhuriyet Fırkası Olayı Menemen-Kubilay Olayı Kaynakça BÖLÜM LÂİK HUKUK SİSTEMİNİN KURULUŞU Handan Diker ( ) Kavramsal Çerçeve Osmanlı Hukuk Sistemi Ulusal Egemenliğe Dayalı Lâik Devlet Düzeninin Kurulması Ulusal Egemenliğin Gerçekleştirilmesi Devlet Düzeninin Lâikleşmesi Temel Yasaların Yapılması Kaynakça BÖLÜM SOSYAL VE KÜLTÜREL YAŞAM Tülay Âlim Baran ( ) Sosyal Yaşamın Yeniden Yapılanması Giyim Kuşamın Çağdaşlaşması Tekke, Zaviye ve Türbelerin Kapatılması Milletler Arası Zaman, Rakam ve Ölçü Birimlerinin Kabulü Bayram ve Ulusal Tatil Günlerinin Düzenlenmesi Soyadı Kanunu ve Eski Unvanların Yasaklanması Kültürel Gelişmeler Cumhuriyetin Fikir Temeli: Millî Kültür Tarih Çalışmaları ve Türk Tarih Kurumu Dil Çalışmaları ve Türk Dil Kurumu Sanat Yaşamı Kaynakça ix

10 8. BÖLÜM ÇAĞDAŞ EĞİTİM VE BİLİM Cemil Öztürk ( ) Giriş Osmanlı Mirası Sistemin Temelleri Atatürk ün Eğitim Görüşü Anayasa: Teşkilât-ı Esasiye Kanunu Cumhuriyet Halk Partisi Programları Hükümet Programları Maarif Kongresi ve Heyet-i İlmiye Kararları Eğitimde Çağdaşlaşma Tevhid-i Tedrisat Kanunu: Eğitim ve Öğretimin Birleştirilmesi Karma Eğitim Harf İnkılâbı ve Millet Mektepleri Okul Öncesi, İlk ve Ortaöğretimde Gelişmeler Okul Öncesi Eğitim İlköğretim Ortaöğretim Yüksek Öğretim ve Bilim Dârülfünun Reformu: İstanbul Üniversitesi nin Kuruluşu Yüksek Öğretimdeki Diğer Gelişmeler Kaynakça BÖLÜM EKONOMİK GELİŞMELER Cemil Öztürk ( ) Giriş Yarı Sömürgelikten Tam Bağımsızlığa Osmanlı Mirası Millî Mücadele nin Tam Bağımsızlık Misyonu Sevr Modeli: Bir Emperyalizm Projesi Lozan Antlaşması: Tam Bağımsız Türkiye nin Tescillenmesi Liberal Sanayileşme ve Kalkınma Politikası Yılları ( ) Devralınan Ekonomik Miras Türkiye İktisat Kongresi Âşar Vergisinin Kaldırılması Maliye Politikası Sanayileşme ve Finans Sektörü Ulaşım Politikası ve Demir Yolu Seferberliği Ekonomik Bağımsızlığın Tamamlanması Devletçi Sanayileşme ve Kalkınma Dönemi ( ) Ekonomi Politikasında Köklü Değişimin Nedenleri x

11 Devletçiliğin Karakteristik Özelliği Devletçiliğe Geçiş Sanayileşme Tarım Yabancı Sermaye, Millîleştirme ve Dış Borçlar Özel Sektörün Gelişmesi Ulaştırma Dış Ticaret Genel Değerlendirme Kaynakça BÖLÜM ATATÜRK TÜRKİYESİ NİN DIŞ POLİTİKASI Cezmi Eraslan ( ) İngiltere ile İlişkiler ve Musul Sorunu Yunanistan ile İlişkiler Türk-İtalyan İlişkileri Türk-Sovyet İlişkileri Türk-Fransız İlişkileri ve Hatay Meselesi Türkiye nin Milletler Cemiyeti ne Girişi Balkanlar ve Orta Doğu da İş Birliği ve Barış Kuşağı Oluşturma Politikası Balkan Paktı Sâdâbat Paktı Boğazlarda Egemenliğin Tamlanması: Montreux Boğazlar Sözleşmesi Kaynakça BÖLÜM TÜRK İNKILÂBININ DAYANDIĞI TEMEL İLKELER Handan Diker ( ) Atatürkçülük: Tanımı ve Doğası Atatürk İlkeleri Cumhuriyetçilik Milliyetçilik Halkçılık Devletçilik Lâiklik İnkılâpçılık Kaynakça xi

12 DÖRDÜNCÜ KISIM ATATÜRK TEN SONRA TÜRKİYE 12. BÖLÜM İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI NDAN XXI. YÜZYILA TÜRKİYE Tülay Âlim Baran Edip Başer ( ) Siyasal Yaşam Ekonomik Gelişmeler Hukuk Günlük Yaşam Dış Politika Genel Olarak İkinci Dünya Savaşı Savaş Sonrası Avrupa Birliği Üyeliği Türk-Amerikan İlişkileri Ulusal Güvenlik Küreselleşme Sürecinde Ulus Devlet ve Değişen Güvenlik Stratejileri Ulusal Güvenlik Kavramı Hakkında Genel Görüş ve Anlayış Kaynakça BÖLÜM ÇAĞDAŞ GELİŞMELER IŞIĞINDA ATATÜRKÇÜ DÜŞÜNCE SİSTEMİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Cemil Öztürk Edip Başer Tülay Âlim Baran ( ) Çağdaş Gelişmeler Işığında Atatürkçü Düşünce Sistemi Üzerine Bir Değerlendirme Kaynakça BEŞİNCİ KISIM EKLER EK EK EK EK xii

13 GİRİŞ Cemil Öztürk Bu kitap, Osmanlı İmparatorluğu nun enkazı üzerinde bir ulus devlet olarak Türkiye Cumhuriyeti nin kuruluşunu ve verdiği çağdaş uygarlık düzeyini yakalama mücadelesini konu almaktadır. Bu itibarla kitabın konusu, esasen bir imparatorluktan ulus devlete geçişin öyküsüdür. Söz konusu tarihî geçiş, yalnız iç dinamiklerin etkisiyle değil, fakat aynı zamanda Batı emperyalizminin dünyayı ve Osmanlı coğrafyasını paylaşma kavgasının bir ürünü olan Birinci Dünya Savaşı nın ve müteakiben İmparatorluğun çöküşünün sonucu olarak gerçekleşmiştir. Türk milleti, bu çöküşün ardından Türkiye Cumhuriyeti ni kurabilmek için XX. yüzyılın ilk antiemperyalist savaşını vermiş ve bu savaştan büyük bir zaferle çıkarak, dünyanın tüm mazlum milletlerine Batının emperyalist güçlerinin yenilebileceğini göstermiştir. Türk milletinin I. Dünya Savaşı nın ardından verdiği ve Türk İstiklâl Harbi ni de içine alan büyük antiemperyalist savaşıma Millî Mücadele denir. Millî Mücadele nin aslî hedefi, Misak-ı Millî de ilân edilmiştir. Kongreler döneminde de vurgulanan bu hedef, tam bağımsız yeni bir Türk Devleti kurmaktır. Tam bağımsızlık, devletin her alanda hiçbir yabancı gücün güdüm ve/veya denetiminde olmamasıdır. Türkiye, Lozan Barış Antlaşması ile bu niteliğe sahip bir devlet haline gel(ebil)miştir. Lozan Barış Antlaşması ile tam bağımsızlığını geri alan Türkiye, son yüzyılın büyük dâhisi Gazi Mustafa Kemal Atatürk ün önderliğinde, büyük bir çağdaşlaşma mücadelesine girişmiştir. Bu mücadele süreci, Türk İnkılâbı olarak adlandırılmıştır. Bundan dolayı, 1934 yılında Millî Mücadele yi ve Türk İnkılâbı nı Türk gençliğine öğretmek amacıyla üniversitelerde verilmeye başlanan derse de Türk İnkılâp Tarihi adı verilmiştir. Bu kitaba İmparatorluktan Ulus Devlete Türk İnkılâp Tarihi adının verilmesi, bir yandan sözü edilen geleneğe bağlı kalma, diğer yandan da Türk İnkılâbı nın iki boyutuna, yani imparatorluktan ulus devlete geçiş süreci ve çağdaşlaşma evresine vurgu yapma amacını taşımaktadır. Bu bölümde, elinizdeki kitabın etkili bir şekilde kullanılmasını sağlamak üzere, önce bir kavramsal çerçeve oluşturulmuş, daha sonra kitabın yapısı/plânı betimlenmiş ve nihayet kullanıcılar için pedagojik önerilere yer verilmiştir.

14 2 Türk İnkılâp Tarihi Kavramsal Çerçeve Türk İnkılâp Tarihi ve Cumhuriyetimizin tam olarak anlaşılabilmesi için bazı kavramların yeterince bilinmesi gerekmektedir. Aşağıda bu kavramlardan bazıları hakkında kısa açıklamalara yer verilmiştir. Ulus Devlet Lozan Barış Antlaşması ile uluslar arası diplomatik meşruiyet kazanan Türkiye Cumhuriyeti nin en belirgin özelliği ulus devlet olmasıdır. İmparatorluklardan farklı olarak, ortak bir vatan üzerinde tek bir milletin varlığını öngören ulus devlet [nation state] modeli Batı da doğmuştur. Türkiye, Fransa modeline göre oluşmuş bir ulus devlettir. Fransa, farklı etnik ve dinî kökenlerden gelen tüm yurttaşlarını birer Fransız olarak kabul eder. Türkiye Cumhuriyeti de Atatürk ün Türkiye Cumhuriyeti ni kuran Türk, Kürt, Çerkez, Laz Türkiye halkına Türk milleti denir. şeklindeki sözleriyle özetlenen millet [ulus] anlayışında görüldüğü gibi, tüm yurttaşlarını Türk milletinin birer mensubu olarak kabul eder. Aynı şekilde Amerika Birleşik Devletleri [ABD] de bir ulus devlettir ve yerli halkın yanı sıra dünyanın farklı ülkelerinden göç etmiş tüm yurttaşlarının Amerikan ulusu nu [American nation] meydana getirdiğini öne sürer. Tüm ulus devletler, farklı alt kültürlere mensup yurttaşlarını bir üst kültür/kimlik etrafında birleştirir. Atatürk ün önderliğinde Türk İnkılâbı nın en büyük hedefi, bir ulus devlet kültürü oluşturmaktır. Atatürk Türkiye Cumhuriyeti nin temeli kültürdür. diyerek, kültürün önemine işaret etmiştir ve hiç kuşkusuz bu millî kültürdür. Atatürk Türkiyesi için millî kültür, millî birlik ve bütünlüğün de güvencesidir. Bu bakımdan kültür birliğinin bozulmasını, millî birlik ve bütünlük için bir tehdit olarak görür. Üniter Devlet Türkiye Cumhuriyeti nin ulus devlet niteliğini pekiştiren bir başka önemli özelliği de üniter devlet [unitary state: tekil devlet] olmasıdır. Üniter devlet, federal devletlerden farklı olarak, ülke yönetimiyle ilgili yetkileri/kuvvetleri merkezde toplar. Türkiye bu bakımdan da Fransa ya benzer. Fransa da da merkezî yönetimin yetkileri, yerel yönetimlerinkilerle kıyaslanamayacak kadar fazladır. Buna karşılık, birer ulus devlet olan Almanya ve ABD ise federal yönetim yapısına sahiptir. Bu ülkelerde yerel hükümet ve parlâmentolar vardır. Kısaca Türkiye ve Fransa tipi siyasî yapılar merkeziyetçi, Almanya ve ABD tipi siyasî yapılar adem-i merkeziyetçi yani yerinden yönetimcidir. Fransa, yerel yönetimlerin fazla güçlenmesinin millî bütünlü-

15 Giriş / Cemil Öztürk 3 ğünü tehdit edeceğini kabul eder. Nitekim, Avrupa Birliği [AB] nin yerel yönetimlerin güçlendirilmesi yönündeki bazı taleplerini, bu gerekçeyle reddetmiştir. Türkiye Cumhuriyeti de Osmanlı dönemindeki acı deneyimlerin de etkisiyle merkeziyetçiliği benimsemiş, üniter devlet yapısının zayıflamasına yönelik gelişmeleri, millî birlik ve bütünlüğü için bir tehdit olarak algılaya gelmiştir. Lâiklik - Sekülerizm Türkiye Cumhuriyeti nin belirleyici niteliklerinden birisi de lâik olmasıdır. Lâiklik, kimi zaman sekülerizm ile eş anlamlı olarak kullanılmaktadır. Bu iki kavram, terminolojik olarak birbirleriyle yakın anlamlara sahip olsalar bile, tarihî gelişim süreç ve özellikleri bakımından iki farklı gelenek/modeli temsil etmektedirler. Lâiklik, Fransa da gelişen din - devlet ilişkileri geleneğini, sekülerizm ise aynı konuda İngiltere ve ABD deki uygulamaların örnek olarak verilebileceği Anglosakson modelini adlandırmada tercih edilmektedir. Türk lâikliği, Anglosakson tipi sekülerizmden farklıdır. Her ikisi de temelde devlet işlerinin akla ve bilime dayandırılmasını öngörürken, seküler yapıda din ve devlet arasında daha liberal ilişkiler vardır. Örneğin ABD de kamusal yaşamda dinî semboller kullanılır; İngiltere de devlet başkanı olan kraliçe aynı zamanda sembolik de olsa- Anglikan Kilisesi nin de ruhanî lideridir. Bununla beraber, devlet din eğitimini tamamıyla halka bırakmıştır. İbadethanelerin yapılması ve din adamlarının maaşları halk/vakıflar tarafından finanse edilir. Türk lâikliğinde ise devlet, bu kitapta görüleceği gibi, devlet işleri ve kamusal alanın düzenlenmesinde yalnız aklı ve bilimi rehber edinmekle beraber, seküler sistemden farklı olarak Diyanet İşleri Başkanlığı aracılığıyla- dinî yaşamın düzenlenmesinde aktif rol alır. İnkılâp, Reform ve İhtilâl Burada son olarak değinilmesi gereken temel kavramlar, inkılâp [devrim] ve reform [ıslahat]dur. İnkılâp, bir toplumdaki çağın gereksinimlerini karşılamayan, bozulmuş mevcut düzen ve/veya kurumların kısa sürede zorla yıkılıp, yerine çağdaş olan yenisinin kurulmasıdır. Dünyada birçok inkılâp türü vardır: Fransız İnkılâbı, Amerikan İnkılâbı, Sanayi İnkılâbı gibi. Türk İnkılâbı bunların birçok özelliğini bir arada barındırdığı için, kendine özgüdür. İnkılâp, ihtilâl ve reform sözcükleriyle karıştırılmamalıdır. İhtilâl, bir düzenin zorla değiştirilmesi amacıyla mevcut olanı yıkmak için güç kullanma aşamasıdır; bu aşamada henüz yeni düzeni kurma söz konusu değildir. Türk İnkılâbı nda, ihtilâl ile inkılâp iç içe girmiştir. Çünkü, Millî Mücadele

16 4 Türk İnkılâp Tarihi yıllarında bir yandan mevcut düzene baş kaldırılırken, diğer yandan da yeni düzenin temelleri atılmıştır. Reform ise, mevcut düzenin içinde aksayan bir kurumun düzeltilmesi girişimidir. Meselâ, Osmanlıların XVIII. yüzyılın sonlarından beri yapmış olduğu düzenlemeler, birer reform yani ıslahattır: III. Selim ıslahatları, II. Mahmut ıslahatları gibi. Kitabın Yapısı/Plânı Bu kitap, dört kısımdan oluşmaktadır. Her kısım, Türk İnkılâbı nın oluşum, gelişim ve evrimini konu alan bölümleri içermektedir. Birinci Kısım, genel olarak Türk İnkılâbı ve Türkiye Cumhuriyeti nin tarihsel temellerini anlatmaktadır. Bu bağlamda, I. Bölüm Türkiye deki çağdaşlaşma hareketlerini büyük ölçüde etkileyen Batı uygarlığının yükselişi ile emperyalizmin doğuşu ve gelişimini, II. Bölüm Osmanlı İmparatorluğu nun Batı emperyalizmi karşısındaki var olma ve çağı yakalama mücadelesini konu almaktadır. Bu bölümler, Türk İnkılâbı nın tarihsel derinliğinin ve bu özelliğinin sağladığı yaşama ve kendini yenileme dinamizminin anlaşılması bakımından büyük önem taşımaktadır. İkinci Kısım, hem I. Dünya Savaşı ndan yenik çıkan Osmanlı İmparatorluğu nun tarihe gömülüşünü, hem de Mustafa Kemal Atatürk ün önderliğinde Batı emperyalizmine karşı verilen bir ölüm kalım savaşından sonra tam bağımsız bir ulus ve üniter devlet olarak Türkiye Cumhuriyeti nin doğuşunu konu alan iki bölümden meydana gelmektedir. Burada ele alınan süreç, kimi tarihçilere göre, Türk İnkılâbı nın ihtilâl aşamasını oluşturmaktadır. Üçüncü Kısım, Atatürk Döneminde Türk İnkılâbı nın farklı alanlarda nasıl geliştiğini ve Atatürkçü Düşünce Sistemi nin/kemalizmin dayandığı temel ilkeleri irdelemektedir. Bu Kısım ı meydana getiren bölümlerde konular, konuyla ilgili diğer kitapların büyük bir kısmı gibi kronolojik olarak değil, tematik olarak ele alınmıştır. Böylece, okuyucuların belli alanlarda kavram geliştirebilmeleri, konuları kendi kronolojik derinlik ve bütünlüğü içinde kavrayabilmeleri sağlanmak istenmiştir. Dördüncü Kısım, Atatürk ten sonra Türkiye Cumhuriyeti nin gelişimini ve çağdaşlaşmanın evrimini konu almaktadır. Bu kısım, Türk gençliğinin ve genel okuyucuların Türk İnkılâbı yla elde edilen Cumhuriyet kazanımlarının Atatürk ün vefatından sonra nasıl bir evrim geçirdiğini kavramalarına yardımcı olmayı amaçlamaktadır.

17 Giriş / Cemil Öztürk 5 Kullanım Yöntemi Üzerine Öneriler Bu kitabın hedef kitlesi, genelde Türk İnkılâbı ve Türkiye Cumhuriyeti tarihine ilgi duyan tüm okurlar olmakla birlikte, özelde yüksek öğretim kurumlarında öğrenim gören öğrencilerdir. Bu nedenle, burada, yıllarca Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi dersi vermiş bir öğretim üyesi ve bir sosyal bilimler eğitimi uzmanı olarak, söz konusu dersin öğretimi ve bu çerçevede elinizdeki kitabın etkili kullanımı hakkında bazı önerilerde bulunmak istiyorum. Bilindiği gibi, XX. yüzyılın son çeyreğinden itibaren dünya Bilgi Çağına girmiştir. Gelişen bilgi ve bilişim teknolojisi, bilginin üretim ve paylaşım hızına, insanlık tarihinde görülmemiş bir ivme kazandırmıştır. Artık, bilginin ömrü kelebeğinki kadar kısadır. İnsanlığın bilgi birikimi, her beş yılda bir ikiye katlanmaktadır. Dahası, en gizli bilgiler dahi metropollerin en varlıklı kimselerinden, bir bilgisayara ve internet erişimine sahip küçük bir köyün sakinlerine kadar, binlerce kişi tarafından aynı anda paylaşılabilmektedir. Bu olanaklar, eğitimde 1980 lere kadar teoride değilse bile, uygulamada egemen olan geleneksel eğitimsel paradigmaları tahtından indirmiştir. Bilginin kitap sayfalarında ve zihinlerde depolandığı yıllardaki öğretmen merkezli, ezbere dayalı öğretim stratejileri işlevini/etkinliğini kaybetmiştir. Çünkü, hem ezberlenen bilgi kalıcı olmadığı gibi günlük yaşamdaki sorunları çözmede de kullanılamamakta, hem de öğrenciler okulda öğrendiklerinden çok farkı içerikteki bilgileri, bilgi teknolojileri ve özellikle de internetaracılığıyla kısa zamanda edinebilmektedir. Öğrenciler, kimi zaman daha cazip görsel ve işitsel ortamlarda sunulan bu bilgiler ile okulda öğrendikleri arasında çelişkiye düşebilmektedir. Bu çelişkilerin sürüp gitmesi, bazen öğrencilerin duygu ve düşünce dünyasında okula ve orada öğrendiklerine olan inançlarını yitirmelerine yol açmaktadır. Bu durum, günümüz gençliğinin sıkça yaşadığı bir olgudur. Öte yandan, sosyal yapılandırmacı/inşâcı [social constructivism] yaklaşımın da işaret ettiği gibi, öğrencilerin bilişsel ve duyuşsal gelişimlerinde, sosyal ve kültürel çevrenin etkisi çok önemli bir yere sahiptir. Buna göre, öğrencilerin Cumhuriyet in temel değerlerine yönelik bilgi ve tutumları, sadece okullardaki derslerde biçimlenmemektedir. Belki de en az onun kadar, öğrencinin sosyal/kültürel çevresi etkili olmaktadır. Bu açıklamalar da gösteriyor ki, Bilgi Çağı ve Küreselleşmenin etkilerini hızla göstermeye başladığı, sosyal hareketlilik ve etkileşmenin ivme kazandığı günümüzde, geleneksel bilgi ve değer aktarımına yönelik eğitim ve/veya öğretimin etkisi son derece zayıftır. Onun yerine, bu kitabın kullanıldığı dersler; öğrencilerin öğrenme/öğretme sürecine etkin katılımını ön-

18 6 Türk İnkılâp Tarihi gören ve temele bilimsel yöntemi alan bir bilim ve yansımalı inceleme alanı olarak vatandaşlık eğitimi yaklaşımlarıyla işlenmelidir. Atatürk ün bıraktığım tek manevî miras akıl ve bilim yoludur özdeyişi de bize bu yaklaşımların doğru birer tercih olacağını göstermektedir. Kısaca bilgi toplumu ve küreselleşme çağında öğrenciler, bilimsel yöntemi kullanabilen, mantıklı ve doğru kararlar alabilen, eleştirel ve analitik düşünebilen, empati kurabilen, kendisine, ailesine, ülkesine ve insanlığa yönelik olumlu tutum ve değer geliştirebilen bireyler olarak yetiştirilmelidir. Böyle bir derste, elinizdeki kitap, ezberletilecek bir öğretim materyali değil, söz konusu beceri ve değerleri kazandırmaya yönelik öğretim etkinliklerinde kullanılabilecek araçlardan yalnızca biri olabilir. Hiç kuşkusuz, bu derslerin etkinliğinde, öğretim elemanlarının kendilerini meslekî bilgi ve beceri bakımından eğitimdeki yeni değerlere göre sürekli olarak yenilemeleri, önemli bir rol oynayacaktır.

19 1. BÖLÜM BATI UYGARLIĞININ YÜKSELİŞİ Arzu M. Nurdoğan GİRİŞ Başlangıçta Avrupa yoktu. Öyle görünüyor ki Hristiyan âleminin kurulmasından; 1 isyanların, işgallerin, evrimlerin ve bölünmelerin etkisiyle ulus devletlerin ortaya çıkmasına kadar pek çok olaydan sonra bu kavram literatüre girmiştir. Esasen Avrupalılık kültürü, Yunan ve Roma ilk çağından beslenerek, kendi rönesanslarını geçirmiş olan Bizans ve İslâm gibi komşu kültürlerle bir arada var olmuş ve onlarla etkileşime girmiş kültürlerden yalnızca biridir. 2 Batı yı teknolojik değişimin yavaş, feodal toplumun kapalı niteliğinden ve insan yaşamına ilişkin sabit ve teokratik kavrayışından kurtarıp, ona güçlü bir Avrupalılık kimliği kazandıran ilk belirleyici etken, yeryüzünün iskâna müsait tüm bölgelerini Avrupalılara açan Coğrafî Keşifler di. Nitekim, XV. yüzyılda Avrupalıların okyanus ötesi keşifleri için, çağının en ileri kuramsal bilgilerini kullanmaya başlaması, bazı alanlarda değişim ve dönüşümün hızını artırmış; böylece Orta Çağ geleneğinden belirgin bir kopuşun göstergesi olmuştu. Uzak coğrafyalarla bir kez temas kurulmasından sonra Avrupalılar, giderek artan sayıdaki girişimlerle deniz aşırı ülkelere yelken açmışlardır. Ticarî amaçlar, ganimet hırsı, işgal arzusu veya dini ideallerle yolculuklar yapmışlardı. Bu tür keşif seferleri sonucunda dünyanın yuvarlak, Pasifik ve Atlantik in ayrı okyanuslar olduğu ve Amerika nın bu ikisinin arasında yer aldığı konusunda XVI. yüzyılda artık hiç kuşku duyulmuyordu. Yeni kıtaların ticarî fırsatlarından ve zenginliklerinden ilk yararlananlar Portekizliler ve İspanyollardı. Öte yandan Hollândalılar ve İngilizler sömürgecilik hareketine daha geç katılmış olmakla birlikte, tüm dünyaya yayılmış koloniler ağı ile bunlar arasındaki en önemli bağlantı olan deniz yolları üzerinde söz sahibi olduklarını kanıtlamakta gecikmediler. Batı Avrupa nın XVI. yüzyıl başlarından itibaren denizlerde kurduğu üstünlük ve 1 Hagen Schulze, States, Nations and Nationalism, Massachusetts 1998, s Avrupa ve Avrupalılık kimliğinin oluşmasında ayrıntılı bilgi için bkz. Heinz Gollwitzer, Europabild und Eropagedanke: Beiträge zur deutschen Geistesgeschichte des 18. und 19. Jahrhunderts, München 1964.

20 Batı Uygarlığının Yükselişi / Arzu M. Nurdoğan 33 KAYNAKÇA Abernethy, David B. The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, , New Haven Absalom, Roger. Italy since 1800: A Nation In The Balance, London Albrecht-Carrie, Rene. Europe after 1815, New Jersey Allen, Louis. Japan: The Years of Triumph: From Feudal Isolation to Pacific Empire, Chertsey Anderson, M. S. Europe in the Eighteenth Century, , London Baker, Keith M. Inventing the French Revolution, Cambridge Bittner, Rüdiger. What is Enlightenment?, What is Enlightenment? Eighteenth-Century Answers and Twentieth-Century Questions, (Ed. James Schmidt), California 1996, s Carr, William. A History of Germany, , London Cook, Chris. Britain in the Nineteenth Century, , London Cooper, John M. The United States, The Origins of World War I, (Ed. Richard F. Hamilton & Holger H. Herwig), Cambridge 2003, s Curry, Anne. The Hundred Years War, New York Doyle, William. Origins of the French Revolution, Oxford Dunn, John. Modern Revolutions. An Introduction to the Analysis of a Political Phenomenon, Cambridge Dupré, Louis. The Enlightenment and the Intellectual Foundations of Modern Culture, New Haven Eliot, Charles W. French and English Philosophers: Descartes, Rousseau, Voltaire, Hobbes: Part 34, Harvard Classics, New York Engelberg, Ernst, Bismarck: das Reich in der Mitte Europas, Berlin Evans, Robert J.W. Austria, Hungary, and the Habsburgs: Essays on Central Europe C , Oxford Gladstone, Jack A. The Comparative and Historical Study of Revolutions, Revolutions. Theoretical, Comparative and Historical Studies, (Ed. Jack A. Gladstone), California 2002, s Gollwitzer, Heinz. Europabild und Eropagedanke: Beiträge zur deutschen Geistesgeschichte des 18. und 19. Jahrhunderts, München Goubert, Pierre. The Course of French History, (Çev. M. Ultee), London Grendler, Paul F. The Universities of the Renaissance and Reformation, Renaissance Education Between Religion and Politics, Aldershot 2006, s Hale, John R. Renaissance Europe , London Hale, John R. The Civilization of Europe in the Renaissance, London Hall, Richard C. Bulgaria, Romania and Greece, The Origins of World War I, (Ed. R. F. Hamilton & H. H. Herwig), Cambridge 2003, s Hamilton, Richard F. The European Wars: , The Origins of World War I, (Ed. R. F. Hamilton & H. H. Herwig, Cambridge 2003, s

21 34 Türk İnkılâp Tarihi Hammerstein, Notker. Aufklärung und katholisches Reich. Untersuchungen zur Universitätsreform und Politik katholischer Territorien des Heiligen Römischen Reichs deutscher Nation im 18. Jahrhundert, Berlin Hearder, Harry. Italy in the Age of the Risorgimento, , London Herwig, Holger H. Why Did It Happen, The Origins of World War I, (Ed. R. F. Hamilton & H. H. Herwig, Cambridge 2003, s Hobsbawm, Eric. Industry and Empire. The Birth of the Industrial Revolution, London Hof, Ulrich Im. Das gesellige Jahruhundert. Gesellschaft und Gesellschaften im Zeitalter der Aufklärung, Münih Huxley, Aldous. Brave New World, London Hyam, Ronald. Britain s Imperial Century, : A Study of Empire and Expansion, Basingstoke Israel, Jonathan I. Enlightenment Contested. Philosophy, Modernity, and the Emancipation of Man, , Oxford Jayne, K. G. Vasco da Gama and His Successors , Whitefish Jelavich, Barbara. History of the Balkans, Vol. II, Cambridge Jelavich, Barbara. & Jelavich, Charles. The Establishment of The Balkan States, , Vol. VIII, Washington Jones, Peter M. Reform and Revolution in France. The Politics of Transition, , Cambridge King, Margaret L. The Renaissance in Europe, London Kochan, Lionel. & A. Richard. The Making of Modern Russia, London Landes, David S. The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present, Cambridge Lloyd, Trevor O. The British Empire , Oxford Maddison, Angus. A Comparison of Levels of GDP Per Capita in Developed and Developing Countries, , Journal of Economic History, 43/1 (Mart 1983), s Mann, Golo. Deutsche Geschichte des 19. und 20. Jahrhunderts, Frankfurt Markoff, John. Violence, emancipation, and democracy: the countryside and the French Revolution, The French Revolution. Recent debates and new controversies, (Ed. G. Kates), New York & London 2006, s May, Ernest R. Imperial Democracy: The Emergence of America as a Great Power, Chicago Monypenny, William F. & Buckle, George E. The Life of Benjamin Disraeli, Earl of Beaconsfield, New York Nationalism in Eastern Europe, (Ed. F. Peter Sugar & Ivo J. Lederer, Washington Nauert, Charles G. Humanism and the Culture of Renaissance Europe, Cambridge Pettegree, Andrew. Reformation and Culture of Persuation, Cambridge Porter, Bernard. The Lion s Share: A Short History of British Imperialism, , London & New York 1999.

22 Batı Uygarlığının Yükselişi / Arzu M. Nurdoğan 35 Riall, Lucy. The Italian Risorgimento: State, Society and National Unification, London: Routledge, Rich, David A. Russia, The Origins of World War I, (Ed. R. F. Hamilton & H. H. Herwig, Cambridge 2003, s Rich, Norman M. Age of Nationalism, , New York Schulze, Hagen. States, Nations and Nationalism, Massachusetts Soboul, Albert. The French Revolution in the history of the comtemporary world, The French Revolution. Recent debates and new controversies, (Ed. Gary Kates), New York, London 2006, s Starobinski, Jean. Montaigne in Motion, (Çev. A. Goldhammer), Chicago Stavrianos, L.S. Balkans Since 1453, New York Stearns, Peter N. The Industrial Revolution in World History, Colorado Stephens, H. Morse. Europe , London Strachan, Hew. The First World War, Volume I:To Arms, Oxford Takii, Kazuhiro. The Meiji Constitution: The Japanese Experience of the West and the Shaping of the Modern State, (Çev. David Noble), Tokyo Taylor, Alan J.P. The Habsburg Monarchy , London Turner, Edward R. Europe , New York Wallace, Peter G. The Long European Reformation, New York Weber, Adna F. The Growth of Cities in the Nineteenth Century: A Study in Statistics, New York Wright, Anthony D. The Counter-reformation: Catholic Europe and Nonchristian World, London 1982.

23 2. BÖLÜM OSMANLI İMPARATORLUĞU NUN DEVAMLILIK VE MODERNLEŞME MÜCADELESİ: TÜRKİYE CUMHURİYETİ NİN TARİHÎ TEMELLERİ Vahdettin Engin MODERNLEŞME YOLUNDA İLK ADIMLAR Osmanlı İmparatorluğu, Viyana bozgununa (1683) kadar Avrupa dan her bakımdan üstün olduğundan oradaki gelişmelere itibar etmemişti. Esas itibarıyla Avrupa karşısında hissedilen üstünlük duygusu bunu engellemişti. Ama, bir taraftan da kaybedilen veya sonu belirsizlikle biten savaşlar sonucu ülke güçten düşüyor, toprak kayıplarına uğranılıyordu. Bu durum Osmanlı devlet adamlarının önceleri askerî, daha sonra ise başka alanlarda da geri kalındığı düşüncesini benimsemeye yöneltti. Geri kalmışlığın kısmen de olsa- kabul edilişinden sonra Osmanlı yöneticileri Batıdaki gelişmeleri izlemeye ve bunları devleti güçlendirmek için yapılacak reformlarda örnek almaya başladı. 1 Lale Devri ( ), Avrupa daki gelişmelerin Osmanlılar tarafından keşfedilmesi ve örnek alınmaya başlaması bakımından önemli bir dönüm noktası oldu. Bu reform döneminin başlamasında Sultan III. Ahmet in damadı Sadrazam Nevşehirli İbrahim Paşa önemli belirgin bir rol oynadı. İbrahim Paşa eğlenceye düşkünlüğü ile tanınmıştı. Ama esas olarak sanatkâr ve entelektüel bir kişiliği vardı. Aynı zamanda çok zeki bir diplomattı. Saray politikasını beceriyle yönlendirdi. Damat İbrahim Paşa Avrupa ülkelerindeki gelişmelerin farkındaydı. Bu sebeple büyük Avrupa başkentlerine elçiler gönderdi da Viyana ya, de Paris e, de Moskova ya elçiler gitti. Bu elçiler aslında ticaret anlaşmaları için görüşmeler yapmak amacıyla gönderilmişlerse de kendilerine, bulundukları yerlerde gözlemler yapmak, oradaki teknolojik gelişmeler ve sosyal hayat hakkında bilgi edinerek bunlar arasında Osmanlı ülkesinde uygulanabileceklerin tes- 1 Osmanlı devlet adamları ve aydınlarının Batının üstünlüğünü kabul edişi ve bu psikolojik evrimin Batılılaşma sürecindeki rolü için bkzz. Bernard Lewis, Modern Türkiye nin Doğuşu, (Çev.: Metin Kıratlı), Ankara , s. 41 vd..

24 90 Türk İnkılâp Tarihi konusu uygulamalar, peş peşe meydana gelen Trablusgarp, Balkan ve I. Dünya Savaşlarından olumsuz etkilenmiştir. Savaşların getirdiği insan kaybının ve ağır maddî yükün telâfisi ileriki yıllarda çok zor olmuştur. Bununla beraber, özellikle III. Selim den itibaren başlayan modern ve güçlü bir Türk devleti oluşturma çabalarının ve bu uğurda hayata geçirilen uygulamaların, Türkiye Cumhuriyeti nin zeminini oluşturma konusundaki yapıcı katkıları, bu tarihi süreç içinde önemle vurgulanması gereken unsurlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Arşiv Belgeleri KAYNAKÇA Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Y.MTV, No. 3/12; DH.EUM.3.ŞB., No. 18/12. Kitap ve Makaleler Akarlı, Engin Deniz, II. Abdülhamid, Hayatı ve İktidarı,Osmanlı, II, Ankara 1999, s Akarlı, Engin Deniz, Belgelerle Tanzimat Osmanlı Sadrazamlarından Âli ve Fuad Paşaların Siyasi Vasiyyetnamaleri, İstanbul Akçura, Yusuf, Osmanlı Devletinin Dağılma Devri, Ankara Akyıldız, Ali, II. Abdülhamid in Çalışma Sistemi, Yönetim Anlayışı ve Bâbıâli yle (Hükümet) İlişkileri, Osmanlı, II, Ankara 1999, s Akyıldız, Ali, Osmanlı Bürokrasisi ve Modernleşme, İstanbul Akyıldız, Ali, Osmanlı Merkez Teşkilâtında Reform, İstanbul 1993 Akyüz, Yahya, Türk Eğitim Tarihi (Başlangıçtan 1993 e), İstanbul , Albayrak, Muzaffer - Tuncay Yılmazer, Sorularla Çanakkale Muharebeleri, I, İstanbul Berkes, Niyazi, Türkiye de Çağdaşlaşma, İstanbul Beydilli, Kemal, "1839 Tanzimat ve 1856 Islahat Fermanları Hakkında", 150. Yılında Tanzimat, İstanbul 1990, s Bilim, Cahit Yalçın, Osmanlılarda Eğitimin Çağdaşlaşması Askeri Okullar, Osmanlı, V, Ankara 1999, s Bolay, Süleyman Hayri, Tanzimat tan Cumhuriyet e Türk Düşünce Tarihi, Türkler, XIV, Ankara 2002, s Çapa, Mesut, Osmanlı Devleti nin Kuruluş Yıldönümü Kutlamaları ( ), Uluslararası Osmanlı Tarihi Sempozyumu Bildirileri, İzmir 1999 içinde. Engin, Vahdettin, 11 Haziran 1914 İstanbul'da Müstesna Bir Gün, Popüler Tarih, Mayıs 2003, s Engin, Vahdettin, Osmanlı Devleti nin Demiryolu Siyaseti, Türkler, XIV, Ankara 2002, s Engin, Vahdettin, II. Abdülhamid ve Dış Politika, İstanbul 2005.

25 Türkiye Cumhuriyeti nin Tarihî Temelleri / Vahdettin Engin 91 Engin, Vahdettin, Mekteb-i Sultanî, İstanbul Hanioğlu, Şükrü, Bir Siyasal Düşünür Olarak Doktor Abdullah Cevdet ve Dönemi, Ankara İnuğur, M. Nuri, Basın ve Yayın Tarihi, İstanbul Karal, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi, V, VII, Ankara Karal, Enver Ziya, Selim III ün Hat-tı Hümayunları, Ankara Karamursal, Ziya, Osmanlı Malî Tarihi Hakkında Tetkikler, Ankara Kıllıoğlu, İsmail, Hukuk Felsefesi Açısından Devlet ve Tanzimat, Osmanlı, VII, Ankara 1999, s Kodaman, Bayram, Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi, İstanbul Kodaman, Bayram, II. Meşrutiyet Dönemi, Türkler, XIII, Ankara 2002, s Kuran, Ercümend, Avrupa da Osmanlı İkamet Elçiliklerinin Kuruluşu ve İlk Elçilerin Siyasi Faaliyetleri , Ankara Lewis, Bernard, Modern Türkiye nin Doğuşu, (Çev. Metin Kıratlı), Ankara Mardin, Şerif, Jön Türklerin Siyasi Fikirleri ( ), İstanbul Ortaylı, İlber, İmparatorluğun En uzun Yüzyılı, İstanbul Özdemir, Hikmet, Kemal Çiçek, Ömer Turan, Ramazan Çalık ve Yusuf Halaçoğlu, Ermeniler: Sürgün ve Göç, Ankara Öztürk, Cemil, Selim Sabit Efendi nin Yetiştiği Dönemde Osmanlı Devleti nde Eğitim: Modern Eğitimin Doğuşu, Uluslararası Vize Tarih ve Kültürü Sempozyumu (Vize, 28 Nisan 2000), İstanbul, s Öztürk, Cemil, Atatürk Devri Öğretmen Yetiştirme Politikası, Ankara Öztürk, Cemil, Türkiye de Dünden Bugüne Öğretmen Yetiştiren Kurumlar, İstanbul Ramsaur, E. E., Jön Türkler ve 1908 İhtilali, (Çev. Nuran Yavuz), İstanbul Shaw Stanford J. - Ezel Kural Shaw, Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, (Çev.: Mehmet Harmancı), II, İstanbul Suvla, Refii Şükrü, Tanzimat Devrinde İstikrazlar, Tanzimat, I, İstanbul 1940, s Taner, Tahir, Kapitülasyonlar Nasıl İlga Edildi, Prof. Muammer Raşid Seviğ e Armağan, İstanbul 1956, s Tanör, Bülent, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri, İstanbul Tevfik, Ebüzziya, Yeni Osmanlılar Tarihi, I-III, (Sad. Z. Ebüzziya), İstanbul Topuz, Hıfzı, Türk Basın Tarihi, İstanbul Tunaya, Tarık Zafer, Türkiye de Siyasal Partiler, I, İstanbul Türköne, Mümtaz er, Tanzimat Fermanı ve Sadık Rı fat Paşa, Osmanlı, VII, Ankara 1999, s Üçok, Coşkun, Siyasal Tarih ( ), Ankara Yazıcı, Nevin, Osmanlılık Fikri ve Genç Osmanlılar Cemiyeti, Ankara 2002.

26 3. BÖLÜM MİLLÎ MÜCADELE NİN ÖRGÜTLENMESİ VE KUVÂ-YI MİLLİYE Süleyman Beyoğlu MONDROS ATEŞKES ANTLAŞMASI NIN UYGULANMASI: OSMANLI İMPARATORLUĞU NUN TASFİYESİ VE YURDUN İŞGALİ 1917 yılında Almanya nın Atlas Okyanusu ndaki Amerikan bandıralı ticaret gemilerini torpillemesi sonucu yaşanan krizle beraber Amerika Birleşik Devletleri [ABD] de I. Dünya Savaşı na dâhil olmuştu. ABD nin savaşa katılmasıyla İtilâf Devletleri ekonomik ve askerî bakımdan üstün bir güç tarafından takviye edilmiş oldu. İttifak Devletlerinin ise hemen bütün ihtiyaçlarını Almanya karşılamaktaydı. Ancak Almanya nın da ekonomisi ve askerî durumu zayıflamıştı. Bu sebeple İtilâf Devletlerinin savaşı sürdürecek gücü kalmamış, birçok cephede savaş aleyhlerine gelişmeye başlamıştı. Nitekim Bulgaristan yaptığı bir ateşkesle savaştan çekilmişti. Böylece İstanbul ve Boğazlar bölgesi işgal tehdidi altına girdi. Almanya ile Osmanlı İmparatorluğu nun karadan bağlantısı kesildi. Bulgaristan ve Osmanlı Devleti nin savaştan çekilmesinin bir diğer nedeni de ABD Başkanı Wilson un açıkladığı ilkelerdi. Ayrıca Osmanlı Ordularının Filistin ve Irak cephelerinde İngilizlere karşı başarısızlıkları ateşkes isteğine yol açtı. Bu gelişmelerle beraber savaşın sorumlusu ve yürütücüsü olan İttihat ve Terakkî kabinesi 8 Ekim 1918 de istifa etti. Yeni kurulan Ahmet İzzet Paşa Hükümeti İngilizlerle görüşerek ateşkes girişiminde bulundu. Osmanlı hükümeti, İngilizlerle görüşmelerinde Kutü l-amere de esir edilen İngiliz Generali Towsnhend i de ara bulucu olarak görevlendirmişti. Towsnhend in temasları olumlu sonuçlanınca, ateşkesin Limni Adası nın Mondros limanında yapılması kararlaştırıldı. 4 Temmuz 1918 tarihinde Osmanlı tahtına oturan Sultan Vahdettin ateşkes görüşmelerine Şûra-yı Devlet Reisi ve aynı zamanda eniştesi olan Damat Ferit Paşa nın gönderilmesini istiyordu. İtilâf Devletleri ateşkes görüşmelerinde yönetimde bulunan krallara tahtlarından feragat etmeleri yönünde baskılar yapmaktaydı. Örneğin Bulgaristan da Kral Ferdinand

27 Millî Mücadele nin Örgütlenmesi ve Kuvâ-yı Milliye / Süleyman Beyoğlu 123 KAYNAKÇA 81. Yılında Lüleburgaz Kongresi (Ulusal Sempozyum 31 Mart 2001), Lüleburgaz Ahmet İzzet Paşa, Feryadım, II, İstanbul Akdağ, Ömer, İstiklâl Savaşı nın İlk Safhasında Mitingler (Kasım 1918-Haziran 1919), Türkler, XV, Ankara 2002, s Arıburnu, Kemal, Millî Mücadele de İstanbul Mitingleri, Ankara Atalay, Bülent, Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi nin Siyasî Faaliyetleri ( ), İstanbul Atatürk, Mustafa Kemal, Nutuk, I, İstanbul Atatürk le İlgili Arşiv Belgeleri ( Tarihleri Arasına Ait 106 Belge), Ankara Babacan, Hasan, Mehmed Talât Paşa , Ankara Belgelerle Mustafa Kemal Atatürk ( ), Ankara Berber, Engin, Sancılı Yıllar: İzmir Mütareke ve Yunan İşgali Döneminde İzmir Sancağı, Ankara Beyoğlu, Süleyman, Kuvâ-yı Milliye Hakkında Bazı Yeni Bilgiler, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 5 (1996), Bıyıklıoğlu, Tevfik, Trakya da Millî Mücadele, I, II, Ankara Borak, Sadi, Mustafa Kemal in İstanbul daki Çalışmaları ( Mayıs 1919), İstanbul Bostan, M. Hanefi, Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti nin Doğu Karadeniz de Yaşayanların Türk Olduğuna Dair Bir Muhtırası, Millî Mücadelede Giresun Sempozyumu (6 7 Mart 1999), İstanbul 1999, s Budak, Mustafa, İdealden Gerçeğe Misak-ı Millî den Lozan a Dış Politika, İstanbul Bülent Tanör, Türkiye de Yerel Kongre İktidarları ( ), İstanbul Çağlar, Günay, Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti ile Vilâyet-i Şarkîye Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti Erzurum Şubesi İlişkileri, Trabzon ve Çevresi Uluslararası Tarih-Dil- Edebiyat Sempozyumu (3 5 Mayıs 2001), I, Trabzon 2002, s Çapa, Mesut, Millî Mücadele Döneminde Trabzon Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Trabzon Çelebi, Mevlüt, Millî Mücadele Dönemi Türk-İtalyan İlişkileri, Ankara Demirel, Ahmet, Birinci Meclis te Muhalefet - İkinci Grup, İstanbul Dönmez, Cengiz, Millî Mücadeleye Karşı Bir Cemiyet: İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Ankara Erol, Mine, Türkiye de Amerikan Mandası Meselesi 1919, Giresun Gencer, Ali İhsan Sabahattin Özel, Türk İnkılâp Tarihi, İstanbul Goloğlu, Mahmut, Erzurum Kongresi, Ankara Gökbilgin, Tayyip, Millî Mücadele Başlarken, II, Ankara Gökdemir, Ender, Cenûb-ı Garbî Kafkas Hükümeti, Ankara Göldaş, İsmail, Kürdistan Teâli Cemiyeti, İstanbul Güler, Ali, İşgal Yıllarında Yunan Gizli Teşkilâtları, Ankara 1988.

28 124 Türk İnkılâp Tarihi Güner, Zekai Orhan Kabataş, Millî Mücadele Dönemi Beyannameleri ve Basını, Ankara Güneş, İhsan, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi nin Düşünsel Yapısı ( ), Eskişehir İlgürel, Mücteba, Millî Mücadele de Balıkesir Kongreleri, İstanbul İnönü, İsmet, Hatıralar, (Haz. Sabahattin Selek), I, İstanbul ty. Kasalak, Kadir, Millî Mücadele de Manda ve Himaye Meselesi, Ankara Özdemir, Hikmet, Amasya Belgelerini Yeniden Okumak, Amasya Öztoprak, İzzet, Türkiye nin İşgali ve Millî Direniş Hareketleri, Türkler, XV, Ankara 2002, s Sakallı, Bayram, Millî Mücadele nin Sosyal Tarihi-Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri, İstanbul Sarınay, Yusuf - Hamit Pehlivanlı, Abdullah Saydam, Pontus Meselesi ve Yunanistan ın Politikası (Makaleler), Ankara Sarınay, Yusuf Tahir Sünbül, Emperyalizm ve Büyük Hayal, Ankara Sonyel, Salahi R., Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, I, Ankara Şahingöz, Mehmet, Millî Mücadele de Protesto ve Mitingler, Türkler, XV, Ankara 2002, s Tansel, Selahattin, Mondros tan Mudanya ya Kadar, I, İstanbul Tansel, Selahattin, Mondros tan Mudanya ya Kadar, II, İstanbul Turan, Mustafa, Yunan Mezalimi , Ankara Türk İstiklal Harbi-I (Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı), Ankara Türkgeldi, Ali Fuat, Mondros ve Mudanya Mütarekelerinin Tarihi, Ankara Türkmen, Zekeriya, Mustafa Kemal in Samsun a Çıkışı, Türkler, XV, Ankara 2002, s Yalçın, Durmuş ve diğerleri, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, I, Ankara Yalçın, E. Semih - Salim Koca, Mustafa Kemal Paşa nın Anadolu ya Geçişi, Ankara 2005.

29 4. BÖLÜM TAM BAĞIMSIZLIĞA GİDEN YOL: KURTULUŞ SAVAŞI Süleyman Beyoğlu KUVÂ-YI MİLLİYE Mondros Mütarekesi nin imzalanmasından sonra İtilâf Devletlerinin Türk milletini vatan ve istiklâlinden mahrum etmeye yönelik tutum ve hareketleri üzerine, millet iradesinin belirmesi ile millî cemiyetler kurulup mahallî kongreler toplanmış ve nihayet Sivas Kongresi ile bütün millî kuruluşlar Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleşmiştir. Bu suretle vatanın ve istiklâlin kurtuluşunu hedefleyen ruh, fikir ve teşkilât Kuvâ-yı Milliye [Millî Kuvvetler] terimi ile ifade edilmeye başlanmıştır. Düzenli ordunun kuruluşuna kadar olan bu döneme Kuvâ-yı Milliye Dönemi denmiştir. Geniş manada Kuvâ-yı Milliye, gönüllü olarak kendi atları, silâhları ve donanımlarıyla, para ve yiyecekleriyle düşman karşısına çıkan yurtseverlere ve geride onları her hususta besleyen ve takviye edenlere verilen isimdir. KUVÂ-YI MİLLİYE YE KARŞI TEPKİLER VE İÇ İSYANLAR Kuvâ-yı Milliye bir taraftan düşmanla çarpışırken, bir taraftan da yurdun içinde kendisine karşı gelişen tepkileri göğüslemek zorunda kalmıştır. Damat Ferit Paşa, sadaretleri sırasında Ankara'da teşekkül eden millî güçlere karşı mücadeleye başlamıştır. Bu bağlamda ilk önce Millî Mücadele nin gayrimeşru olduğunu ispatlama çabasına girmiştir. Ayaklanmalar büyük ölçüde İngilizlerin yönlendirdiği Damat Ferit Hükümetlerinin Türk halkını Kuvâ-yı Milliyeye karşı kışkırtmaları sonucunda çıkmıştır. İngiltere nin para, menfaat ve propaganda gücünü kullanarak yaptığı faaliyetlerle, umutsuz ve başıboş bir şekilde kalan Müslüman halk, etnik ve dinî duyguları istismar edilerek ayaklandırılmıştır. Diğer yandan İngiltere başta olmak üzere İtilâf Devletleri bağımsızlık peşinde koşan Rum ve Ermenileri de ayaklanmaya teşvik etmişlerdir.

30 Tam Bağımsızlığa Giden Yol / Süleyman Beyoğlu 161 KAYNAKÇA Akbıyık, Yaşar, Millî Mücadele de Güney Cephesi (Maraş), Ankara Akın, Veysi, Trakya nın Türkler Devir Teslimi, Ankara Atatürk, Mustafa Kemal, Nutuk, II, İstanbul Atatürk le İlgili Arşiv Belgeleri, Ankara Atatürk ün Millî Dış Politikası, I, Ankara Aybars, Ergün, İstiklâl Mahkemeleri, Ankara Aydınel, Sıtkı, Güneybatı Anadolu da Kuvâ-yı Milliye Harekâtı, Ankara Belen, Fahri, Türk Kurtuluş Savaşı, Ankara [Bilsel], M. Cemil, Lozan, II, İstanbul Budak, H. Ömer, Sevr Paylaşımı, Ankara Çavdar, Tevfik, Milli Mücadele Başlarken Sayılarla Vaziyet ve Manzara-i Umumîye, İstanbul Çelik, Kemal, Millî Mücadele de Adana ve Havalisi ( ), Ankara Çelik, Recep, Millî Mücadele de Din Adamları, I-II, İstanbul Esengin, Kenan, Millî Mücadele de Hıyanet, Ankara Gömeç, Sadettin, Millî Mücadele de Gaziantep, Ankara Gürler, Hamdi, Kurtuluş Savaşı nda Bekir Sami Günsav, Ankara Helmreich, Paul, C. Sevr Entrikaları, İstanbul Karabekir, Kâzım, İstiklâl Harbimiz, İstanbul Karacan, Ali Naci, Lozan, İstanbul Keskin, Mustafa, Hint Müslümanlarının Millî Mücadele de Türkiye ye Yardımları ( ), Kayseri Kır, Semra, Millî Mücadele Döneminde Dörtyol ve Çevresi, (M. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Kili, Suna Şeref Gözübüyük, Türk Anayasa Metinleri: Sened-i İttifak tan Günümüze, İstanbul Köstüklü, Nuri, Millî Mücadele de Batı Cephesi, Savaşlar ve Zaferler, Türkler, XVI, Ankara 2002, s Köstüklü, Nuri, Millî Mücâdele de Denizli, Isparta ve Burdur Sancakları, Ankara Lozan Barış Konferansı Tutanaklar- Belgeler, I-VIII, (Çev. Seha L. Meray), İstanbul Meray, Seha Osman Olcay, Osmanlı İmparatorluğunun Çöküş Belgeleri, Ankara Müderrisoğlu, Alptekin, Kurtuluş Savaşı nın Malî Kaynakları, Ankara Özçelik, Selahattin, Millî Mücadele de Güney Cephesi (Urfa), Ankara Özel, Sabahattin, Kocaili ve Sakarya İllerinde Millî Mücadele ( ), İstanbul Özel, Sabahattin, Kocaili ve Sakarya İllerinde Millî Mücadele ( ), İstanbul 1987.

31 162 Türk İnkılâp Tarihi Öztürk, Ayhan, Millî Mücadele de Gaziantep, Kayseri Sarıkoyuncu, Ali, Millî Mücadele de Din Adamları, I-II, Ankara Sürmeli, Serpil, Millî Mücadele de Tekâlif-i Milliye Emirleri, Ankara Şimşir, Bilal N., Lozan Telgrafları, I-II, Ankara Tansel, Selahattin, Mondros tan Mudanya ya Kadar, IV, İstanbul Turan, Mustafa, Milli Mücadele de Siyasî Çözüm Arayışları, Ankara Türk İstiklâl Harbi Batı Cephesi, II/6, Ankara Türk İstiklâl Harbi, İstiklâl Harbinde Ayaklanmalar, VI, Ankara Türk İstiklâl Harbi-Batı Cephesi, II / 2, Ankara Yel, Selma, Yakup Şevki Paşa ve Askeri Faaliyetleri, Ankara 2002.

32 5. BÖLÜM SİYASAL ALANDA YENİDEN YAPILANMA Cezmi Eraslan Kurtuluş mücadelesinin ilk aşaması askerî sahada elde edilen başarılarla tamamlanmıştır. Ancak maddî, manevî büyük fedakârlıklarla ulaşılan bu aşamadan sonra devletin ve milletin idaresini eski halinde bırakmak doğru olmazdı. Türk milletini çağdaş medeniyetler seviyesine ulaştıracak bir sistem kurulmalıydı. Bunun ilk şartı ise artık yaşama şansını kaybetmiş siyasî ve idarî yapıyla birlikte bu yapının dayandığı anlayışı da değiştirmekti. SALTANATIN KALDIRILMASI Söz konusu değişim için harekete geçilmesini İtilâf Devletlerinin Türkiye üzerinde oynamaya devam etmek istedikleri oyunlar hızlandırmıştır. Lozan da toplanacak olan konferansa İstanbul Hükümetini de davet ederek Türkiye deki çift başlılıktan yararlanmayı amaçlayan devletler, karşılarında Mustafa Kemal Paşa ve TBMM Hükümetinin karşı hamlesini bulmuştu. Tevfik Paşa, Osmanlı varlığını devam ettirmek için bir fırsat olarak gördüğü teklifi âdeta sahiplenmiş ve 17 Ekim 1922 tarihinde gönderdiği bir telgrafla Ankara dan da temsilciler gönderilmesini istemişti. Bu inisiyatif alma çabası TBMM deki her grubun tepkisi ile karşılaşmıştı. TBMM Başkanı Mustafa Kemal Paşa ise Türkiye de artık fiilî ve meşru tek hükümetin TBMM Hükümeti olduğunu, uluslar arası plâtformda da ülkeyi Ankara nın temsil edeceğini bildirerek hukukî ve meşru olmayan heyetlerin devlet siyasetine karışmalarının mesuliyetini hatırlatmıştı. Tevfik Paşa, 29 Ekim 1922 tarihli cevabında İstanbul Hükümetinin konferansa gitmemesinin bütün âlem-i İslâm ın alâkadar olduğu tarihî hüviyetini yok olmaya mahkûm edeceğini, TBMM Hükümetinin gitmemesinin de dünyanın büyük bir sevinçle beklediği barışı yarım bırakmak demek olacağını savunuyordu. 1 Anlaşmazlık sebebiyle devlet ve milletin menfaatine zarar getirecek bir şey yapmayacaklarını belirten Tevfik Paşa, ülkenin 1 Türkiye Büyük Millet Meclisinin 30 Ekim 1922 tarihli oturumu, üçüncü celse, Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi [TBMM ZC], Ankara 1960, I. Devre, XXIV, ; Cezmi Eraslan Siyasî Alanda Yapılan İnkılâplar, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, II, Ankara 2002, s. 20.

33 Siyasal Alanda Yeniden Yapılanma / Cezmi Eraslan 187 asilerin açtığı ateşle yaralanan ve yanındaki iki mahalle bekçisi ile birlikte öldürülen Kubilay Cumhuriyet inkılâbının ilk şehidi olmuştur. Daha sonra üzerlerine gönderilen askeri birlikler asilerin hepsini etkisiz hale getirmişlerdir. Olayı Kubilay ın şahsında Cumhuriyete karşı girişilen bir suikast olarak gören devlet yönetimi en üst düzeyde meseleyi ele almıştır. Ayaklanma hakkında derhâl adlî kovuşturma başlatılarak arka plânda neler olduğunun ortaya çıkarılabilmesi için çalışmalar yapılmıştır. 31 Aralık 1930 tarihli hükümet kararıyla Menemen ile Aydın ve Balıkesir in merkez kazalarında sıkıyönetim ilân edilmiştir. II. Ordu kumandanı Fahrettin Altay ın sıkıyönetim komutanlığına getirilmesinin ardından I.Kolordu kumandan vekili Mustafa Muğlalı da divan-ı harp reisliğine atanmıştır. Olaya müdahil olanların yargılanması için kurulan askerî mahkemenin çalışmaları üç hafta kadar sürmüştür. Mahkeme kayıtlarında plânlı bir başkaldırı hareketi olduğu ortaya konan Menemen olayının neticesinde 27 sanık beraat etmiş, 41 suçluya çeşitli sürelerde hapis ve 36 suçluya idam cezası verilmiş, bunların da 34 ü Meclisçe onanarak infaz edilmiştir. Hükümetin, arkasında dinî, siyasî veya sosyal tahrikler ve iş birlikçiler olup olmadığı konusunda titiz incelemeler yaptığı bu olay halkın henüz kolaylıkla istismar edilebilecek durumda olduğunu gösterdiği gibi, eski rejim yanlılarının da hâlâ aktif olduğuna dikkat çekmiştir 54. Cumhuriyetin ilânından beri yapılmakta olan bir hanedana kulluktan Cumhuriyete vatandaş yetiştirmeye yönelik çalışmaları yeni bir ruh ve heyecanla artırarak ve hızlandırarak devam ettirmek gereğini ortaya koyan bu olaydan sonra Cumhuriyeti halka daha kapsamlı ve doğrudan anlatma çabası içine girilmiştir. Basılı Resmî Belgeler KAYNAKÇA Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi [TBMM ZC], I. Devre, XXIV, Ankara 1960; II. Devre, VII, Ankara?; II. Devre, XIV, Ankara Kitaplar ve Makaleler Akgün, Seçil, Hilâfetin Kaldırılması ve Lâiklik, Ankara ty. Arar, İsmail, Atatürk ün İzmit Basın Toplantısı, İstanbul Atatürk, Kemal, Nutuk, III, Vesikalar, İstanbul Atatürk ün Söylev ve Demeçleri, I-III, Ankara Mete Tunçay, T.C. nde Tek Parti Yönetimi nin Kurulması ( ), İstanbul 1992, s

34 188 Türk İnkılâp Tarihi Ateş, Nevin Yurdsever, Türkiye Cumhuriyeti nin Kuruluşu ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, İstanbul Avcı, Cemal, İzmir Suikastı, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 28 (Mart 1994) içinde. Baran, Tülay Alim, Cumhuriyetin İlanına Tepkiler ve Yorumlar, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 44 (1999), Bıyıklı, Mustafa, Batılılaşma Sürecinde Türkiye de Hilâfet Tartışmaları ve İslam Dünyasındaki Etkileri, (İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Cebesoy, Ali Fuat, Siyasî Hatıralar, II, İstanbul Çulcu, Murat, Cumhuriyetin İlânı, II, İstanbul Eraslan, Cezmi, Türk Siyasî Hayatında Serbest Fırka Deneyimi Üzerine Düşünceler, İlmi Araştırmalar, 9 (2000), Eraslan, Cezmi Siyasi Alanda Yapılan İnkılâplar, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, II, Ankara 2002, s Eraslan, Cezmi, Cumhuriyetin İlânı, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, I, Ankara 2000, s Eraslan, Cezmi, Meşrutiyet, Cumhuriyet ve Çok Partili Döneme Geçiş, İslâm ve Demokrasi Sempozyumu Bildirileri, İstanbul 2000, s Eraslan, Cezmi, II. Abdülhamid ve İslâm Birliği, İstanbul Eraslan, Cezmi, Yakın Dönem Türk Düşüncesinde Halkçılık ve Atatürk, İstanbul Genç, Reşat, Türkiye yi Lâikleştiren Yasalar, 3 Mart 1924 tarihli Meclis Müzakereleri ve Kararları, (Giriş: Reşat Kaynar), Ankara Jaeschke, Gotthard, Yeni Türkiye de İslâmlık, (Çev. Hayrullah Örs), Ankara Kalafat, Yaşar, Şark Meselesi Işığında Şeyh Sait Olayı, Ankara Öke, Mim Kemal, Hilâfet Hareketleri, Ankara Sancaktar, Fatih, II. Meşrutiyet ten Cumhuriyete Türk Aydınında Millî Egemenlik Düşüncesinin Gelişimi: Hüseyin Cahit Yalçın Örneği , (İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi), İstanbul Tosun, Ramazan, Cumhuriyetin İlânının Yankıları, (Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi), Konya Tunaya, Tarık Zafer, Türkiye de Siyasî Partiler, İstanbul Tunçay, Mete, T.C. nde Tek Parti Yönetiminin Kurulması ( ), İstanbul Yetkin, Çetin, Serbest Cumhuriyet Fırkası Olayı, İstanbul Zürcher, Eric Jan, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, (Çev. Gül Çağalı Güven), İstanbul 1992.

35 6. BÖLÜM LÂİK HUKUK SİSTEMİNİN KURULUŞU Handan Diker KAVRAMSAL ÇERÇEVE Bir toplumda kişiler arasındaki ilişkileri düzenleyen ve devlet gücüyle uyulması zorunlu hale getirilmiş olan kurallar bütününe hukuk denir. Genellikle hukuk kurallarının insan topluluklarında bir düzen yaratmak için konduğunu biliriz. Hukuk kurallarının en temel özelliği ise, bu kurallara uymanın devletin zorlayıcı gücü ile sağlanmış olmasıdır. Toplumun diğer kuralları olan din ve ahlâk kurallarında ise böyle bir zorlayıcılık yoktur. Çünkü bunlar manevî yaşama ilişkin alanlardır. Bir devletin hukuk düzeninin durumu, o devletin yaşama imkânlarını gösterir. Hukuk düzenleri iyi işleyen, günün ihtiyaçlarına uyan, haksızlıkları sona erdiren devletler güçlü ve uzun ömürlü olurlar. Adalet, her vatandaşın en önemli ihtiyacıdır. Adaletin sağlanması da hukuk düzeninin iyi işlemesine bağlıdır. Her devletin hukuk sistemi, devletin dayandığı değer ve ilkelere uygun olmak zorundadır. Dinsel temeller üzerine kurulu devletlerin hukuk kuralları da dinsel bir nitelik taşır. Lâik bir devlette ise hukuk kuralları, dinsel ilkelere göre oluşturulmaz. Osmanlı Devleti nin yerine kurulan Türkiye Cumhuriyeti, lâikliğe dayandığı için, bu ilkeye uygun olmayan hukuk kurallarını ortadan kaldırmak ve yerlerine yenilerini koymak zorunda idi. Lâiklik ilkesi geliştikçe hukuk sistemi de buna uygun biçimde değişmişti. 1 OSMANLI HUKUK SİSTEMİ Osmanlı devlet rejimi söz konusu olduğunda genellikle biz bunu halife padişahlık veya saltanat olarak ifade ederiz. Niyazi Berkes bu rejimi doğu despotizmi, dince Sünnî halifeliği olarak niteler. Berkes e göre Osmanlı rejiminin en temel özellikleri şunlardır: 1 Ahmet Mumcu, Türk Devriminin Temelleri ve Gelişimi, Ankara, 1976, s

36 Lâik Hukuk Sisteminin Kuruluşu / Handan Diker 203 rel, ekonomik vs. özellikleri göz önünde bulundurularak hazırlanmıştı. Ne var ki, Türkiye Cumhuriyeti nin hukuk birliğini bir an önce sağlamak, ulusu en kısa zamanda lâik bir hukuk sistemine kavuşturmak için fazla beklemeye tahammülü yoktu. Bu yüzden, Batıdan iktibas edilen yasalar, millî bir ruhla işlenerek, millî hukuk oluşturulmuştur de, Mustafa Kemal Atatürk hayata gözlerini yumduğunda, gerek çıkarılan kanunlar ve gerekse yapılan anayasa değişiklikleri sonucunda, Türk Devleti nin yapısı ve hukuku tam anlamıyla lâikleşmiştir. Hiç kuşkusuz lâikleşmenin başarılması, yapılan inkılâpların en büyüğüdür. 34 KAYNAKÇA Mumcu, Ahmet, Türk Devriminin Temelleri ve Gelişimi, Ankara, Berkes, Niyazi, Türkiye de Çağdaşlaşma, İstanbul Özbilgen, Erol, Osmanlı Hukuku nun Yapısı, İstanbul Feyzioğlu, Turhan, Türk İnkılâbının Temel Taşı Lâiklik, Uluslararası Atatürk Konferansı, İstanbul 1981, s Shaw, Stanford J. & Ezel Kural Shaw, Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, (Çev. Mehmet Harmancı), İstanbul Ergil, Doğu, Atatürkçü Düşüncenin Temeli: Lâiklik, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 17 (Mart 1990), s Tuğrul, Saim, Türkiye de Lâik Hukuk Sisteminin Kuruluşu, İstanbul Mumcu, Ahmet, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi, II, Eskişehir Tural, Mehmet Akif, Hilafet Sevdası Karşısında Milli Hâkimiyet Mücadelesi, Ankara Ergün, Mustafa, Atatürk Devri Türk Eğitimi, Ankara Lewis, Bernard, Modern Türkiye nin Doğuşu, (Çev. Metin Kıratlı), Ankara Tüzün, Necat, Atatürk İnkılâplarında Lâiklik, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 10 (Kasım 1987), s Tunaya, Tarık Zafer, Siyasi Partiler, İstanbul Kaynar, Reşat, Atatürkçülükte, Millileşme, Lâikleşme, Çağdaşlaşma, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 12 (1988), s Glaneck, Johannes, Kemal Atatürk ve Çağdaş Türkiye, (Çev. Arif Gelen), Ankara Ayiter, Ferit, Yabancı Kanunların Alınması ve Milli Hukuku, Medeni Kanunun 15. Yıldönümü İçin, İstanbul 1944, s Arsal, Sadri Maksudi, Teokratik Devlet ve Lâik Devlet, Tanzimat, I, İstanbul 1999, s S. Tuğrul, a.g.e., s Sadri Maksudi Arsal, Teokratik Devlet ve Lâik Devlet, Tanzimat, I, İstanbul 1999, s. 94.

37 7. BÖLÜM SOSYAL VE KÜLTÜREL YAŞAM Tülay Âlim Baran SOSYAL YAŞAMIN YENİDEN YAPILANMASI Mustafa Kemal Osmanlı İmparatorluğu nun son dönemini, bu dönemin yaşanma gerekçelerini ve buna karşılık Avrupa daki gelişmeleri başlangıcından itibaren akılcı bir şekilde analiz edebilmiştir. Bu analiz yeteneği onu, ömrünü tamamlamış bir rejimle yoluna devam etmeme kararlılığına yöneltmiş ve Türk insanının dünya ile aynı düzlemde doğuştan edindiği haklarını kullanabileceği bir rejime kavuşmasını sağlamıştır. Ancak Mustafa Kemal in Türk insanı için getirdiği büyük değişiklik sadece üst yapı devrimleri ile sınırlı değildir. Bu büyük değişikliği kavrayabilecek ve onu yaşamına geçirebilecek bir Türkiye de yaratılmalıydı. Bu da kaçınılmaz bir şekilde sosyal ve kültürel yaşamda yapılabilecek değişikliklere işaret ediyordu. Yeni bir yönetime kavuşmuş olan Türk insanı için yeni bir kimlik ve yeni bir vatandaş tanımlaması vardı. Bu tanım her şeyden önce kadın ve erkek vatandaşların eşit olduğunu anlatıyordu. Toplumsal eşitliği ortadan kaldıran unvanlar ve lâkapların yerine soyadı ile belli bir ismi olan yeni vatandaşlar ortaya çıkıyordu. Artık yeni bir kimlikle kendine toplumda yer edinmeye başlayan vatandaşların bu kimliğine uygun olarak kılık ve kıyafetinin de değiştirilmesi kaçınılmaz idi. Kılık ve kıyafet konusunda yapılan düzenlemeler kimi zaman düşünüldüğünün tersine sadece görüntüyü değiştirmekten ibaret değildir. Görüntünün çağdaşlaştırılması amacı ile birlikte aslında bir düşünce değişikliği yaratmak arzusu da güdülmüştür. Türkiye Cumhuriyeti Devleti nin kendisine belirlediği hedef olan çağdaş uygarlık seviyesi Türk insanını görünüşü, tatil günleri, kullandığı ölçü, rakam ve zaman birimine varıncaya kadar her boyutuyla yenilemeyi gerekli kılıyordu. Bu aynı zamanda Avrupa uygarlığının doğal bir üyesi olan Türkiye nin ekonomik ilişkilerinde de karışıklık yaşamaması gereğinin zorunlu bir sonucu idi. Osmanlı İmparatorluğu nun son dönemi itibarîyle işlevi tanımlanamaz hale gelen tekke ve zaviye benzeri kurumların kapatılması da bir başka zorunluluk olarak kendini göstermiştir. İnançlar üzerinden para kazanılması kadar, inançların hurafe dediğimiz gerçek dışılığa kaymış olması da toplumsal anlamda bir sorun olarak ortaya çıkıyordu. Aklı ve bilimi kendisine yeni

38 238 Türk İnkılâp Tarihi Basılı Resmî Belgeler KAYNAKÇA Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Devre 2, XIX, Ankara Düstur, Üçüncü Tertip, XII, Ankara 1931; Üçüncü Tertip, XVI, Ankara 1935; Üçüncü Tertip, VII, Ankara 1944; Üçüncü Tertip, XXXI, Ankara Kitaplar ve Makaleler Aksoy, Bülent, Tanzimat tan Cumhuriyet e Musiki ve Batılılaşma, TCTA, V, And, Metin, Tanzimat ve Cumhuriyet Tiyatrosu, TCTA, VI, Arıkan, Zeki, Tanzimat tan Cumhuriyete Tarihçilik, Tanzimat tan Cumhuriyet e Türkiye Ansiklopedisi [TCTA], VI, İstanbul 1985, s Aslanoğlu, İnci, Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarlığı, Ankara Atatürk ün Söylev ve Demeçleri, I-III: II, Ankara Atatürkçülük Atatürk ün Görüş ve Direktifleri, İstanbul Ateş, Toktamış, Türk Devrim Tarihi, İstanbul Aybars, Ergün, İstiklâl Mahkemeleri, Cilt I-II, İzmir Baran, Tülay Âlim, Bir Kentin Yeniden Yapılanması İzmir , İstanbul Batur, Afife, Batılılaşma Döneminde Osmanlı Mimarlığı, TCTA, IV, Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılâbı Tarihi, III/4, Ankara Çoker, Fahri, Türk Tarih Kurumu, Kuruluş Amacı ve Çalışmaları, Ankara Ersanlı, Büşra, Bir Aidiyet Fermanı: Türk Tarih Tezi, Modern Türkiye de Siyasi Düşünce, IV, İstanbul 2003, s Faroqhı, Suraıya, Osmanlı Kültürü ve Gündelik Yaşam, İstanbul Goloğlu, Mahmut, Devrimler ve Tepkileri ( ), Ankara Göçer, Orhan, Şehirciliğe Giriş, Konya İmece, Mustafa Selim, Atatürk ün Şapka Devriminde Kastamonu ve İnebolu Gezileri, Ankara İnan, Afet, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara İskender, Kemal, Tanzimat tan Cumhuriyet e Türk Resmi, TCTA, V, Karal, Enver Ziya, Atatürk ün Türk Tarihi Tezi, Atatürkçülük, İkinci Kitap, (Genelkurmay İkinci Başkanlığı nca Hazırlanmıştır), İstanbul Katoğlu, Murat, Cumhuriyet Türkiyesi nde Eğitim, Kültür, Sanat, Türkiye Tarihi, IV, İstanbul 1997, s Kuruluşunun 70. Yıl Dönümünde Türk Dil Kurumu, (Haz. Nail Tan ), Ankara Nutku, Özdemir, Cumhuriyet Tiyatrosu, CDTA, IX, Oransay, Gültekin, Çok Sesli Musiki, CDTA, VI,

39 Sosyal ve Kültürel Yaşam / Tülay Âlim Baran 239 Ödekan, Ayla, Mimarlık ve Sanat Tarihi ( ), Türkiye Tarihi, IV, İstanbul 1997, s Safa, Peyami, Türk İnkılâbına Bakışlar, Ankara Şenalp, Cemil, Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemlerinde Zaman Sorunsalı Üzerine Bir İnceleme, Atatürk Haftası Armağanı, 10 Kasım 2002, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüd Başkanlığı Yayınları, Ankara Tunçay, Mete, Türkiye Cumhuriyeti nde Tek Parti Yönetiminin Kurulması ( ), İstanbul Türk Dil Kurumu ve Etkinlikleri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara Ünaydın, Ruşen Eşref, Atatürk Tarih ve Dil Kurumları, Ankara Cevdet Kudret, Tanzimat tan Cumhuriyete Türk Edebiyatı, TCTA, II, Atilla Özkırımlı, Anahatlarıyla Edebiyat, CDTA, III, Bernard Lewis, Modern Türkiye nin Doğuşu, Ankara 1984.

40 8. BÖLÜM ÇAĞDAŞ EĞİTİM VE BİLİM GİRİŞ Cemil Öztürk Türkiye Cumhuriyeti, Birinci Dünya Savaşı ndan sonra fiilen tarihe karışan Osmanlı Devleti nin enkazı üzerinde, Mustafa Kemal Atatürk ün önderliğinde verilen Türk Kurtuluş Savaşı sonunda, Türkiye nin büyük bir kısmını fiilen işgal etmek, geri kalan bölgelerini de birer sömürge haline getirmek isteyen emperyalist güçlere karşı kazanılan büyük bir askerî zaferin ardından kurulmuştur. Hiç kuşkusuz, bu olay, Türk ve dünya tarihi bakımından önemli bir dönüm noktasıdır. Artık, Boğazın hasta adamı tarih sahnesinden çekilmiş, onun yerini genç, dinamik bir ulus devlet olan Türkiye Cumhuriyeti almıştır. Türkiye Cumhuriyeti nin iki temel ülküsü vardır. Bunlardan ilki ilelebet payidar olmak yani sonsuza kadar yaşamak, ikincisi ise muasır medeniyet seviyesine çıkmak yani çağı yakalamaktır. İkincisi, birincisinin önkoşuludur. Çağı yakalamak için, modern bir devlete, sosyal, ekonomik ve kültürel bakımdan gelişmiş bir topluma sahip olmak gerekiyordu. Türkiye nin bunlara sahip olabilmesi için, bir dizi reform ve/veya inkılâp yapılması, köklü bir kalkınma hamlesinin gerçekleştirilmesi icap ediyordu. Bunun için her şeyden önce iyi eğitilmiş, nitelikli bir nüfusa gereksinim vardı. Oysa Cumhuriyet kurulduğunda nüfusun yalnız % 9 u okuryazardı ve böyle bir nüfusla, söz konusu hedeflere ulaşılması olası değildi. Görüldüğü gibi, genç Türkiye Cumhuriyeti nin önündeki en önemli sorun, ülkede cehaletin diz boyu olmasıdır. Bu sorunun çözümü için ülkede topyekûn bir eğitim seferberliğine ihtiyaç vardı ve aşağıda görüleceği gibi başta Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere Cumhuriyet in kurucuları bunun bilincindeydi. Özet olarak, Türkiye Cumhuriyeti kurulurken eğitime, devletin bekasını, milletin refah ve mutluluğunu sağlama yolunda hayatî bir görev yüklenmiştir. Bu görevin gerçekleştirilmesi, her şeyden önce eğitim sisteminin nicelik ve nitelik yönünden yeterli hale getirilmesine bağlıydı.

41 264 Türk İnkılâp Tarihi Alman profesörlerdi. Bu kurum, yaptığı bilimsel araştırmalarla Cumhuriyet Döneminde ziraat araştırmaları ve eğitiminin kurumsallaşmasında hayatî bir rol oynamıştır öğretim yılında İstanbul daki Mülkiye Mektebi, Atatürk ün teklifi üzerine, Siyasal Bilgiler Okulu adıyla Ankara ya nakledilmiştir. Bu okul, Cumhuriyet in kaymakam ve vali gibi genç yöneticilerinin yetişmesini sağlamıştır. Atatürk ün en büyük hedeflerinden biri, ilk ve orta öğretimin yanı sıra yüksek öğretimin de yurdun her köşesine yayılmasını sağlamaktı. Bu bağlamda, arzularından biri de Van Gölü kenarında büyük bir üniversitenin kurulmasıydı. Bunu hem Türk milletinin çağdaş uygarlık düzeyini yakalaması, hem de millî birlik ve bütünlük için ön koşul olarak görüyordu. Gelecek on yıllarda Türkiye Cumhuriyeti onun bu vasiyetini Van 100. Yıl Üniversitesi ni kurarak yerine getirmiştir. KAYNAKÇA Basılı Resmî Belgeler İlk Mekteplerin Müfredat Programı, İstanbul İlk Mekteplerin Müfredat Programı, İstanbul İlkmektep Müfredat Programı, İstanbul Köy Enstitüleri Kanunu, Resmî Gazete, S. 4491, Mekâtib-i İbtidâiyye Ders Müfredatı, İstanbul Millet Mektepleri Talimatnamesi, Ankara Millet Mektepleri Talimatnamesi, Düstur, Üçüncü Tertip, X, Ankara TBMM ZC, , IX; , VII; , VIII. Yedinci Millî Eğitim Şurası (5 15 Şubat 1962), İstanbul Kitaplar ve Makaleler 2002 Yılı Başında Millî Eğitim, Millî Eğitim Bakanlığı, Ankara Akgün, Seçil, Tevhîd-i Tedrisat, Cumhuriyet Döneminde Eğitim, İstanbul 1983, s Akyüz, Yahya, Atatürk ve 1921 Eğitim Kongresi, Cumhuriyet Döneminde Eğitim, İstanbul 1983, s Akyüz, Yahya, Türk Eğitim Tarihi, 8. Baskı, İstanbul Akyüz, Yahya, Türkiye de Öğretmenlerin Toplumsal Değişmedeki Etkileri, Ankara Alkan, Cevat, Hıfzı Doğan ve S. İlhan Sezgin, Meslekî ve Teknik Eğitimin Esasları, İstanbul 1988.

42 Çağdaş Eğitim ve Bilim / Cemil Öztürk 265 Arslan, Ali, Darülfünun dan Üniversite ye, İstanbul Atatürk ün Maarife Ait Direktifleri, Millî Eğitim Bakanlığı, Ankara Atatürk ün Söylev ve Demeçleri, I, 4. Baskı, Ankara Atatürkçülük, II-III. Kitap, İstanbul 1984, Ayhan, Halis, Türkiye de Din Eğitimi, İstanbul Ayın Tarihi, 52 (1928). Başgöz, İlhan, Türkiye nin Eğitim Çıkmazı ve Atatürk, Ankara Buluç, Saadettin, Osmanlılar Devrinde Alfabe Tartışmaları, Harf Devriminin 50. Yılı Sempozyumu, Ankara 1981, s Bülbül, Sudi, Türkiye de Okuma Yazma Çalışmaları ve Alınan Sonuçlar, Okur Yazarlık ve Temel Öğrenme İhtiyaçları, Ankara Caporal, Bernard, Kemalizmde ve Kemalizm Sonrasında Türk Kadını, (Çev. Ercan Eyüboğlu), Ankara Cumhuriyetin 50. Yılında Rakam ve Grafiklerle Millî Eğitimimiz, Millî Eğitim Bakanlığı, İstanbul Doğramacı, Emel, Türkiye de Kadının Dünü ve Bugünü, Ankara Education in Britain, Central Office of Information Reference Pamplet, London Eren, Hasan, Millî Kültür Unsuru Olarak Türk Dili, Millî Kültür Unsurlarımız Üzerine Genel Düşünceler, Ankara Ergün, Mustafa, Atatürk Devri Türk Eğitimi, Ankara Gökalp, Ziya, Maarif Meselesi, Terbiyenin Sosyal ve Kültürel Temelleri, I, (Haz. Rıza Kardaş), İstanbul 1973, s İlgürel, Mücteba, Millet Mektepleri, Doğumunun 100. Yılında Atatürk e Armağan, İstanbul İnan, Afet, Ellinci Yılında Türk Harf Devrimi, Harf Devriminin 50. Yılı Sempozyumu, Ankara 1981, s İstanbul Üniversitesi, I, İstanbul Kansu, Nafi Atuf, Türkiye Maarif Tarihi, II, İstanbul Kantarcıoğlu, Selçuk, Türkiye Cumhuriyeti Hükûmet Programlarında Kültür, Ankara Kili, Suna Türk Anayasaları, 2. Baskı, İstanbul Lewis, Bernard, Modern Türkiye nin Doğuşu, (Çev. Metin Kıratlı), 2. Baskı, Ankara Maarif İstatistiği, Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü, İstanbul Maarif Kongresi, Hâkimiyet-i Milliye, 17 Temmuz Merdivenci, Ahmet, Türk Yazı Devrimi ve Yurt Dışındaki Türklere Yansıması, İstanbul Millî Eğitim İle İlgili Bilgiler, Öğretim Yılı, Millî Eğitim Bakanlığı, Ankara Millî Eğitimde 50 Yıl, , Devlet İstatistik Enstitüsü, Ankara 1973.

43 266 Türk İnkılâp Tarihi Oğuzkan, Turhan, Orta Dereceli Genel Öğretim Kurumlarının Gelişmesi, Cumhuriyet Döneminde Eğitim, İstanbul Oktay, Ayla Cemil Öztürk, Türkiye de Kızların Eğitimi, Eğitimde Nitelik Geliştirme / Eğitimde Arayışlar 1. Sempozyumu <13 14 Nisan 1991> Bildiri Metinleri, İstanbul 1991, s Okutan, Ömer, Din Eğitimi, Cumhuriyet Döneminde Eğitim, İstanbul Öztürk, Cemil Arzu M. Nurdoğan, Millet Mekteplerinde Yurttaşlık Eğitimi: Öğretim Programı ve Ders Kitapları, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 5 (Güz 2001). Öztürk, Cemil, Cumhuriyet Döneminde Öğretmen Yetiştirme, 75 Yılda Eğitim, (Ed. Fatma Gök), İstanbul Öztürk, Cemil, The Emergence of Modern Education in the Ottoman Empire ( ), Education in the Balkans: From the Enlightenment to the Founding of the Nation States, (Ed. Nikos Terzis), Thessaloniki 2000, s Öztürk, Cemil, Atatürk Devri Öğretmen Yetiştirme Politikası, Ankara Sarısaman, Sadık, Cumhuriyetin İlk Yıllarında ( ) Giresun (Sosyal, Kültürel ve Ekonomik Hayat), İstanbul Şimşir, Bilâl N., Türk Yazı Devrimi, Ankara Taşdemirci, Ersoy, Belgelerle 1933 Üniversite Reformunda Yabancı Bilim Adamları, Ankara Turan, Kemal, Meslekî ve Teknik Eğitimin Gelişmesi ve Mehmet Rüştü Uzel, İstanbul Türkiye Cumhuriyeti Maarifi , Maarif Vekâleti, Ankara Unat, Faik Reşit, Türkiye Eğitim Sisteminin Gelişmesine Tarihî Bir Bakış, Ankara Yalçın, Durmuş, Yükseköğretim, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, II, Ankara 2002, s

44 9. BÖLÜM EKONOMİK GELİŞMELER Cemil Öztürk GİRİŞ Türk İnkılâbı, kökleri yüz yıldan fazla geriye gitmekle beraber fiilen Millî Mücadele ile başlayıp, büyük ölçüde Atatürk ün vefatıyla sona erer. Hemen her alanda olduğu gibi ekonomide de Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı mirası üzerinde, köklü bir değişim ve yapılanmaya giderek, çağının en etkin/verimli ekonomik modellerinden birini oluşturmayı başarmıştır. Millî Mücadele Dönemi ve Cumhuriyet in ilk yıllarında izlenen politikaları biçimlendiren faktörlerin belki de en önemlisi, hiç kuşkusuz, Osmanlı nın enkazından geriye kalan yarı sömürge ekonomisidir. Bu nedenle bu bölümde, ilk önce Kemalist kadronun yarı sömürgelikten kurtulup tam bağımsız yeni bir Türkiye kurma mücadelesi irdelenecek, daha sonra ülke kalkınması için izlenen ekonomi politikaları ele alınacaktır. Osmanlı Mirası YARI SÖMÜRGELİKTEN TAM BAĞIMSIZLIĞA Osmanlı Devleti nin bir yarı sömürge haline geldiğini gösteren olgular, (1) giderek ağırlaşan ve kapsamı genişleyen kapitülâsyonlar, (2) çevrilemez hale gelen dış borçlar ve Düyun-ı Umumiye İdaresi [DUİ] ile (3) ayrıcalıklı yabancı sermaye yatırımlarıdır. Türkiye, önce bu üç olgu dolayısıyla iktisadî, sonra da büyük ölçüde askerî ve siyasî alanlarda emperyalizmin denetimine girmiştir. 1 Osmanlı Devleti, özellikle XIX. yüzyıl boyunca, bir yandan siyasî ve askerî gücünü kaybederken, öte yandan da siyasî ve askerî destek aldığı Batılı devletlere, sonraki yıllarda Japonya gibi dünyanın başka coğrafyalarında bulunan ülkelere verdiği kapitülâsyonlarla adlî, malî ve iktisadî bağımsızlığını yitirmiştir. Bu bağlamda 1838 Balta Limanı Anlaşması ndan itibaren yerli sanayiyi koruyacak gümrük düzenlemeleri yapma olanağını kaybetmiştir. Öyle ki, Tanzimat tan itibaren Osmanlı pazarlarındaki yabancı ticarî ürünler, yerli olanlardan daha az vergiye tâbiydi. Bu nedenle, yerli malların 1 Korkut Boratav, Türkiye İktisat Tarihi , İstanbul 1988, s

45 290 Türk İnkılâp Tarihi kaynaklarıyla gerçekleştirilen bu tesisler, Türkiye nin sanayileşme hareketine her bakımdan yön veren öncü/lokomotif kuruluşlar olmuştur. Örneğin Türkiye de özel sektörün gelişiminde rol oynayacak yönetici, teknik eleman ve hattâ işçiler için söz konusu devlet kuruluşları birer okul işlevi görmüştür. Başarıyla uygulanan anti enflâsyonist bütçe ve para politikasıyla iç fiyatlarda ve para değerinde istikrar yakalanmıştır. Böylece, bozuk olan gelir dağılımının daha da kötüleşmesi önlenmiştir. Ayrıca, vergi sisteminde yapılan reformlarla yoksul kesimlerin yükü hafifletilmiştir. Bütün bu gelişmelere paralel olarak 15 yıllık dönemde gayrisafi millî hâsılada ortalama % 8 oranında büyüme kaydedilmiştir. 70 Bu büyümenin lokomotif sektörü sanayi olmuştur. Gerçekten de 1937 yılı verilerine göre, dünyanın sanayisi en hızlı gelişen ülkesi, Japonya ve Rusya dan sonra Türkiye dir. 71 Atatürk Türkiyesi bu gelişmeyi, bir yarı sömürge ekonomik mirası üzerinde gerçekleştirmiştir. KAYNAKÇA Afetinan, A., İzmir İktisat Kongresi, 2. Baskı, Ankara Afetinan, Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyetinin Birinci Sanayi Planı 1933, Ankara Akat, Asaf Savaş, İktisadî Politikalar, CDTA, IV, Alkin, Erdoğan, Dış Ekonomik İlişkiler, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ekonomisi , (Ed. Memduh Yaşa), İstanbul 1980, s Atatürk, Kemal, Nutuk, II, İstanbul Atatürk, Mustafa Kemal, Nutuk, II, (Haz. Birol Emil Melin Has-Er), İstanbul Atatürk ün Söylev ve Demeçleri, II, 4. Baskı, Ankara Bayur, Yusuf Hikmet, Türkiye Devleti nin Dış Siyasası, Ankara Blaisdell, Donald C., Osmanlı İmparatorluğu nda Avrupa Malî Denetimi Düyunuumumiye, (Çev. Ali İhsan Dalkılıç), İstanbul Bonné, Alfred, State and Economics in the Middle East, London Boratav, Korkut, Türkiye de Devletçilik, CDTA, II, Erdinç Tokgöz, Cumhuriyet Döneminde Ekonomik Gelişmeler, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, II, Ankara 2002, s A. Mumcu, Atatürk İlkeleri, II, 439.

46 Ekonomik Gelişmeler / Cemil Öztürk 291 Boratav, Korkut, Türkiye İktisat Tarihi , İstanbul Bulutoğlu, Kenan, Türkiye de Yabancı Sermaye, İstanbul Çavdar, Tevfik, Cumhuriyet Döneminde Türk İktisadî Düşüncesi, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, IV, Demirgil, Demir, Tarımda Gelişmeler, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ekonomisi, (Ed. Memduh Yaşa), İstanbul 1980, s Goloğlu, Mahmut, Erzurum Kongresi, Ankara Hiç, Mükerrem Erol Manisalı, Sanayide Kaydedilen Gelişmeler, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ekonomisi , (Ed. Memduh Yaşa), İstanbul 1980, s İhsanoğlu, Ekmelettin Mustafa Kaçar (Haz.), Çağını Yakalayan Osmanlı!, Osmanlı Devleti nde Modern Haberleşme ve Ulaştırma Teknikleri, İstanbul İnan, A. Afet, Türkiye Cumhuriyeti ve Türk Devrimi, (2. Baskı), Ankara Kansu, Mazhar Müfit, Erzurum dan Ölümüne Kadar Atatürk le Beraber, I, (3. Baskı), Ankara Karabekir, Kâzım, İstiklâl Harbimiz, (2. Baskı), İstanbul Karacan, Ali Naci, Lozan, 2. Baskı, İstanbul Karal, Enver Ziya, Atatürk ten Düşünceler, İstanbul Keyder, Çağlar, İktisadî Gelişmenin Evreleri, CDTA, IV, Keyder, Çağlar, Dünya Ekonomisi İçinde Türkiye ( ), Ankara Keyder, Çağlar, Ulusal Kalkınmacılığın İflası, İstanbul Köksal, Bilge Aloba A. Râsih İlkin, Türkiye de İktisadî Politikanın Gelişimi ( ), byy Lozan Telgrafları ( ), I, (Haz. Bilâl N. Şimşir), Ankara Manisalı, Erol, İktisat Politikası: İlkeler ve Uygulamalar, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ekonomisi , (Ed. Memduh Yaşa), İstanbul 1980, s Morawitz, Charles, Türkiye Maliyesi, (Der. Maliye Tetkik Kurulu), Ankara Mumcu, Ahmet, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi, II, 3. Baskı, (Ed. İhsan Güneş), Eskişehir Nebioğlu, Osman, Bir İmparatorluğun Çöküşü ve Kapitülasyonlar, 2. Baskı, Ankara Néré, Jacques, 1929 Krizi, (Çev. Namık Toprak), Ankara Ökçün, Gündüz, İzmir İktisat Kongresi, Ankara Pakalın, Mehmet Zeki, Maliye Teşkilâtı Tarihi, IV, Ankara Pamuk, Şevket, Osmanlı Ekonomisi ve Dünya Kapitalizmi ( ), Ankara Quataert, Donald, Osmanlı Devleti nde Avrupa İktisadî Yayılımı ve Direniş ( ), Ankara Sarc, Ömer Celal, Atatürk Döneminde Türkiye Ekonomisi ve İktisat Politikaları, Çağdaş Düşüncenin Işığında Atatürk, 2. Baskı, İstanbul 1986 içinde.

47 292 Türk İnkılâp Tarihi Sarc, Ömer Celal, Cumhuriyetin Kuruluşu Sırasında Türkiye Ekonomisi, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ekonomisi , (Ed. Memduh Yaşa), İstanbul 1980, s Serin, Necdet, Türkiye nin Sanayileşmesi, Ankara Shaw, Stanford J. ve Ezel K. Shaw, Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, (Çev. Mehmet Harmancı), İstanbul Sonyel, Salâhi R., Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, II, 2. Baskı, Ankara Soysal, İsmail, Türkiye nin Dış Münasebetleriyle İlgili Başlıca Siyasî Andlaşmaları, Ankara Tarih, IV, Maarif Vekâleti Neşriyatı, İstanbul Tekeli, İlhan Selim İlkin, 1929 Buhranında Türkiye nin İktisadi Politika Arayışları, Ankara Tengirşek, Yusuf Kemal, Vatan Hizmetinde, Ankara1981. Tezel, Yahya S., Cumhuriyet Döneminin İktisadî Tarihi, 3. Baskı, İstanbul Timur, Taner, Türk Devrimi ve Sonrası, Ankara Tokgöz, Erdinç, Cumhuriyet Döneminde Ekonomik Gelişmeler, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, II, Ankara 2002, s Toprak, Zafer, Türkiye de Millî İktisat ( ), Ankara Toynbee, Arnold, Türkiye / Bir Milletin Yeniden Doğuşu, (Çev. Kasım Yargıcı), İstanbul Trak, Ayşe, Liberalizm Devletçilik Tartışması ( ), CDTA, IV, Türkiye de Toplumsal ve Ekonomik Gelişmenin 50 Yılı, Devlet İstatistik Enstitüsü, Ankara Yaşa, Memduh Ömer Faruk Batırel, Kamu Maliyesi, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ekonomisi , (Ed. Memduh Yaşa), İstanbul 1980, s Yeniay, İsmail Hakkı, Yeni Osmanlı Borçları Tarihi, İstanbul Yılmaz, Faruk, Devlet Borçlanması ve Osmanlıdan Cumhuriyete Dış Borçlar, İstanbul 1996.

48 10. BÖLÜM ATATÜRK TÜRKİYESİ NİN DIŞ POLİTİKASI Cezmi Eraslan Türkiye Cumhuriyeti nin bütün dünya tarafından tanınmasını sağlayan Lozan Barış Antlaşması, Birinci Dünya Savaşı sonrasında dayatılan ağır anlaşmaları kabul etmeyen tek millet olan Türklerin askerî mücadele sonucunda elde ettikleri bir kazanımdı. Ancak Türkiye nin savaşa girerken ortaya koyduğu asgarî şartları içeren Misak-ı Millî deki sınırların hepsini elde etmek mümkün olmamıştı. 1 Atatürk Döneminin dış politikası onun dünyaca takdirle karşılanan Yurtta Sulh Cihanda Sulh özdeyişiyle özetlenebilirse de bu yaklaşım ne olursa olsun barış içinde olalım anlayışını değil, Lozan da elde edilemeyen hakların alınmasını barış temelinde gerçekleştirmek özelliğini yansıtmaktadır. Bunun yanı sıra Türkiye nin sahip olduğu jeopolitik konumun hassaslığı Atatürk ü gerek Balkanları, gerekse Orta Doğu yu bir şekilde kontrol etmek durumunda bırakmıştır. Zaten o politikasının esaslarını belirlerken üzerinde yaşadığımız yurt un belirleyiciliğini üç temel unsurdan biri olarak belirtmişti. 2 Dolayısıyla Balkanlarda ve Orta Doğu da oluşturduğu paktların altında bir imparatorluk özleminden çok yaşanılan coğrafyanın güvenliğini sağlamak endişesinin yattığını belirtmek gerekmektedir. Savaş sonu anlaşmaların milletlerin meselelerini çözmediğini gören, bilhassa Almanya nın maruz kaldığı saldırılara ilk fırsatta karşılık vereceğini bekleyen Atatürk ün Almanya nın Versay Anlaşması nın kısıtlamalarını tanımadığı sıralarda Balkan Antantını gerçekleştirmesi tesadüf eseri değildir. Bu çerçevede Millî Mücadele deki hasmı Yunanistan, onun arkasındaki en önemli destekçisi İngiltere ve Fransa ile iyi ilişkiler içinde olmaktan rahatsızlık duymamıştır. Tabiidir ki iyi ilişkiler içinde olmak isteği Hatay Meselesinde Türkiye nin haklarını gerekirse savaşı göze alarak savunmaktan alıkoymayacaktır. 1 2 Misak-ı Millî nin belirlenmesi sürecinden Lozan a kadar geçen safhalar için bkz. Mustafa Budak, İdealden Gerçeğe, Misak-ı Millî den Lozan a, Türk Dış Politikası, İstanbul Atatürk ün 1 Kasım 1937 de Meclis açılışında yaptığı konuşma için bkz. Atatürk ün Söylev ve Demeçleri, I, Ankara 1997, s. 423.

49 310 Türk İnkılâp Tarihi KAYNAKÇA Armaoğlu, Fahir, Siyasi Tarih, I, , Ankara Atatürk ün Söylev ve Demeçleri, I, Ankara 1945, Atay, Falih Rıfkı, Çankaya, İstanbul, Balcıoğlu, Mustafa, Türkiye nin Balkan Devletleri ile İlişkileri: Balkanlarda Ortak Güvenlik Arayışları, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, II, Ankara 2003, s Budak, Mustafa, İdealden Gerçeğe, Misak-ı Millî den Lozan a, Türk Dış Politikası, İstanbul Cumhuriyetin İlk On Yılı ve Balkan Paktı, Dışişleri Bakanlığı Yayınları, Ankara Derin, Haldun, Çankaya Özel Kalemini Anımsarken, (Haz. Cemil Koçak), İstanbul Eraslan, Cezmi, Türk Basınında Balkan Paktı Değerlendirmeleri, Tarih Boyunca Balkanlardan Kafkaslara Türk Dünyası Semineri, İstanbul Eraslan, Cezmi, Understanding of Atatürk s Foreign Policy, Peace at Home, Peace in the World and Accession of Hatay to Turkey, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, sayı 49, Ankara 2003, s Gönlübol, Mehmet Cem Sar, Olaylarla Türk Dış Politikası, I, ( ), Ankara Karal, Enver Ziya, Atatürk'ten Düşünceler, İstanbul Kocatürk, Utkan, Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi , Ankara Melek, Abdurrahman, Hatay Nasıl Kurtuldu, Ankara Öke, Mim Kemal, Kerkük Musul Dosyası, İstanbul Saray, Mehmet, Sovyet Tehdidi Karşısında Türkiye nin NATO ya Girişi, Ankara Şimşir, Bilal, Atatürk Dönemi-İncelemeler-, Ankara 2006.

50 11. BÖLÜM TÜRK İNKILÂBININ DAYANDIĞI TEMEL İLKELER Handan Diker ATATÜRKÇÜLÜK: TANIMI VE DOĞASI Atatürkçülük, Atatürk İnkılâbı nın ideolojisidir. Türk İnkılâbı nın önderi Mustafa Kemal Atatürk olduğu için, bu harekete Atatürkçülük denilmiştir lu yıllarda bu ideolojiye Kemalizm adı verilmiştir. Atatürkçülük ya da Kemalizm kavramı genellikle aynı anlamı içerir. Mustafa Kemal Derneği nin 1983 yılında yayınladığı Atatürkçünün El Kitabı nın üst başlığında şu ibare yer alır: 1 Atatürkçülük-Kemalizm. Meydan Laroussse ta da Kemalizm ve Atatürkçülük kavramları aynı anlamda kullanılmıştır. Burada Atatürkçülük / Kemalizm hakkında vurgulanması gereken noktalar şunlardır: (1) Atatürkçülük veya Kemalizm- doğrudan doğruya Mustafa Kemal Atatürk ün fikir ve eylemlerinden doğmuştur. (2) Türk milletini çağdaş uygarlık düzeyine çıkartmak için konulan ilkelerden meydana gelmiştir. Buna göre Atatürkçülük, doğrudan doğruya Türk milletinin ihtiyaçlarından ve gerçeklerinden çıkmış millî bir ideolojidir. Bilimi temel alan, çağdaşlaşmayı amaç edinen ve Atatürk İnkılâplarını bir yaşam biçimi haline getirmeyi amaçlayan bir ideolojidir. Bu bilgilerin ışığı altında Atatürkçülüğün tanımı şöyle yapılabilir: Türk milletinin bugün ve gelecekte tam bağımsızlığa, huzur ve refaha sahip olması, devletin millet egemenliği esasına dayandırılması, aklın ve bilimin önderliğinde Türk kültürünün çağdaş uygarlık düzeyinin üzerine çıkartılması amacı ile temel ilkeleri yine Atatürk tarafından belirtilen devlet yaşamına, düşünce yaşamına ve ekonomik yaşama, toplumun temel kuruluşlarına ilişkin gerçekçi fikirlere ve ilkelere Atatürkçülük denir Atatürkçünün El Kitabı, Mustafa Kemal Derneği, İstanbul Atatürkçülük, III, Atatürkçü Düşünce Sistemi [Atatürkçülük], Ankara 1983, s. 7.

51 Türk İnkılâbının Dayandığı Temel İlkeler / Handan Diker 327 KAYNAKÇA Afetinan, A., Medeni Bilgiler ve Mustafa Kemal Atatürk ün El Yazıları, Ankara Afetinan, A., Mustafa Kemal Atatürk ten Yazdıklarım, Ankara Afetinan, A., Türkiye Cumhuriyeti ve Türk Devrimi, Ankara Atatürk, Kemal, Nutuk, I-II, İstanbul Atatürk, Nutuk, III, Ankara Atatürk ün Söylev ve Demeçleri, I, Ankara Atatürk ün Söylev ve Demeçleri, II, Ankara Atatürkçülük, III, Atatürkçü Düşünce Sistemi, Ankara Atatürkçünün El Kitabı, Mustafa Kemal Derneği, İstanbul Çubukçu, İbrahim Agâh, Atatürk ve Laiklik, Atatürkçülük, II, İstanbul 1988, s Dumoulin, Daniel, Atatürk ten Düşünceler, Ankara Ergil, Doğu, Atatürkçü Düşüncenin Temeli: Lâiklik, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 17 ( 1990), Eroğlu, Hamza, Atatürk ve Devletçilik, Atatürkçülük, II, İstanbul 1988, s Eroğlu, Hamza, Atatürk ve Cumhuriyet, Ankara Feyzioğlu, Turhan, Yurtta Barış, Cihanda Barış, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi, II, Ankara Feyzioğlu, Turhan, Türk İnkılâbının Temel Taşı Laiklik, Uluslararası Atatürk Konferansı, İstanbul 1981, s Feyzioğlu, Turhan, Atatürk ve Fikir Hayatı, Ankara Genç, Reşat, Türkiye yi Lâikleştiren Yasalar, Ankara Giritli, İsmet, Kemalist İdeoloji ve Nitelikleri, Uluslararası Atatürk Sempozyumu, Ankara 1984, s Giritli, İsmet, Kemalizm ve Güncel Sorunlarımızın Çözümü, Uluslararası Atatürk Konferansı, İstanbul 1981, s İlhan, Suat, Türk Devrimi ve Türk Dünyası, Ankara Ozankaya, Özer, Atatürk ve Lâiklik, 3. Basım, İstanbul Özbudun, Ergun, Halkçılık İlkesinin Sosyal İçeriği, Atatürkçülük, III, Atatürkçü Düşünce Sistemi, Ankara Özbudun, Ergun, Halkçılık ve Siyasî Demokrasi, Atatürkçülük, III, Atatürkçü Düşünce Sistemi, Ankara Özbudun, Ergun, İnkılâpçılık, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi, II, Ankara Özkaya, Yücel, Atatürk ve Halkçılık, Atatürkçü Düşünce El Kitabı, Ankara Öztorun, Necdet, Türk Milletinin En Medeni, Refah Seviyesi Yüksek Millet Olarak, Varlığını Yükseltmede Atatürkçülük, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 12 (Temmuz 1988), s Türkçe Sözlük, I-II, Türk Dil Kurumu, Ankara Yavuz, Ünsal, Atatürk İmparatorluktan Millî Devlete, Ankara 1990.

52 12. BÖLÜM İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI NDAN XXI. YÜZYILA TÜRKİYE Tülay Âlim Baran * Edip Başer ** SİYASAL YAŞAM İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki Türk siyasal yaşamı Demokrat Parti nin doğuşu ve çok partili demokratik sisteme geçişin sağlanması nedeni ile oldukça önemlidir. Bu dönem ayrıca 1960 İhtilali ne giden sürecin yaşandığı yıllara işaret etmesi açısından da dikkat çekicidir. İsmet İnönü nün Atatürk ün ölümünden sonra Cumhurbaşkanı olduğu dönemde tek parti olarak Cumhuriyet Halk Partisi [CHP] bulunuyordu. Ancak İnönü 1939 seçimlerinden sonra Meclis te iktidarı denetlemek üzere Müstakil [Bağımsız] Gurup adı altında bir gurup oluşturdu. Ardından 18 Temmuz 1945 tarihinde Millî Kalkınma Partisi ve 7 Ocak 1946 tarihinde ise Demokrat Parti [DP] kurularak çok partili yaşama geçildi. 1 DP nin doğuşunu hazırlayan süreç; Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu ve Bütçe Kanunu gibi bir kısım kanunların Meclis te görüşülmesi sırasında ortaya çıkan tartışmalar ile başlamış ve Adnan Menderes, Refik Koraltan, Fuat Köprülü, Celâl Bayar ve Emin Sazak ın ret oyu vermesi ile ivme kazanmıştır. Millî Kalkınma Partisi daha önce kurulmuş olmasına rağmen pek fazla etkinliği olmamıştır. 7 Haziran 1945 tarihinde CHP Meclis Grup Başkanlığı na Bayar, Menderes, Köprülü ve Koraltan ın imzaları ile tarihe Dörtlü Takrir olarak geçmiş bulunan ve genel olarak ülkede ve partide siyasal liberalleşme isteyen bir önerge verildi. Bu önerge CHP içerisinde reddedildi ve parti içi muhalefet eleştirilerek Menderes ve Köprülü partiden çıkarıldı. Arkasından ise Bayar milletvekilliğinden istifa etti ve Refik Koraltan da partiden çıkarıldı. Bütün bu gelişmelerin ardından Celâl Bayar, * Siyasal Yaşam, Ekonomik Gelişmeler, Sosyal Yaşam, Hukuk, Kültür ve Sanat Tülay Alim Baran tarafından yazılmıştır. ** Dış Politika ve Ulusal Güvenlik konuları Edip Başer tarafından yazılmıştır. 1 Coşkun Üçok, Siyasal Tarih ( ), Ankara 1980, s

53 II. Dünya Savaşı ndan XXI. Yüzyıla Türkiye / Tülay Âlim Baran Edip Başer 369 olarak sağlayacak mekanizmalar sürekli işler bulundurulmalıdır. Millî Güvenlik Kurulu nun bu konudaki önemli işlevi sürdürülmeli, MGK Genel Sekreterliği nin, güvenlik politikalarının tüm kurum ve kuruluşlarla sürekli koordinesinden sorumlu makam olma konumu devam ettirilirken, bu birimin yeterli uzman personel ile desteklenmesi sağlanmalıdır. Bu tür kurumların siyasallaştırılmasının, ülke güvenliği açısından doğrudan tehlikeli sonuçlar yaratacağı gerçeği de hatırdan çıkarılmamalıdır. KAYNAKÇA Atatürk ün Söylev ve Demeçleri, I-III, Ankara Baran, Tülay Âlim İkinci Dünya Savaşı Türkiyesinin Malî Portresi, Altıncı Askeri Tarih Semineri Bildirileri, II, (20 22 Ekim 1997 İstanbul), İkinci Dünya Harbi ve Türkiye, Ankara 1999 içinde. Belge, Murat, Türkiye de Günlük Hayat, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, III-IV, Belge, Murat, Yeni İnsan, Yeni Kültür, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, XIII, Boratav, Korkut, İktisat Tarihi ( ), Türkiye Tarihi, IV, İstanbul 1997, s Çağlar Keyder, İktisâdi Gelişmenin Evreleri, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, IV, Deringil, Selim, Denge Oyunu, İstanbul Emre Kongar, 21.Yüzyılda Türkiye, İstanbul Gamze Kona G., Türkiye-Orta Asya İşbirliği Stratejileri ve Gelecek Senaryoları, İstanbul Gemalmaz, Mehmet Semih, 12 Eylül Rejimi, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, XIV, Goloğlu, Mahmut, Millî Şef Dönemi ( ), Ankara Gökçe, Birsen, Türkiye nin Toplumsal Yapısı ve Toplumsal Kurumlar, Ankara Gönlübol, Mehmet, Cem Sar, Ahmet Şükrü Esmer, Oral Sander, A. Halûk Ülman, A. Suat Bilge, Duygu Sezer, Ömer Kürkçüoğlu, Olaylarla Türk Dış Politikası ( ), Ankara Gözübüyük, Şeref, Anayasa Hukuku, Ankara Koçak, Cemil, Siyasal Tarih ( ), Türkiye Tarihi, IV, İstanbul 1997, s Koloğlu, Orhan, Seçkinlerin Tekelinden Kitlelere, 75 Yılda Değişen Yaşam Değişen İnsan Cumhuriyet Modaları, İstanbul 1999 içinde. Korkut Boratav, İktisat Politikaları: , Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, XIII,

54 370 Türk İnkılâp Tarihi Kramer, Heinz, Avrupa ve Amerika Karşısında Değişen Türkiye, İstanbul ty, s.13. Mutlu, Erol - Hakan Tuncel, İletişim, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, XIII, Oktay, Ahmet, 80 lerde Türkiye de Kültürel Değişim, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, XIII, s Oran, Baskın (Ed.), Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, II, İstanbul Özdemir, Hikmet, Siyasal Tarih ( ), Türkiye Tarihi, IV, İstanbul 1997, s Öztürkmen, Arzu, Zamanı Eğlemek, Eğlenmek: Cumhuriyet Dönemi Eğlence Biçimlerini Yeniden Düşünmek, 75 Yılda Değişen Yaşam Değişen İnsan Cumhuriyet Modaları, İstanbul 1999 içinde. Sencer, Muzaffer, Türkiye de Siyasal Partilerin Sosyal Temelleri, İstanbul Tanör, Bülent Nemci Yüzbaşıoğlu, 1982 Anayasasına Göre Türk Anayasa Hukuku, İstanbul Tanör, Bülent, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri, İstanbul Tarih 2002, Türk Sanayiciler ve İşadamları Derneği, İstanbul Tezel, Yahya S., Cumhuriyet Döneminin İktisâdi Tarihi, İstanbul Tunçay, Mete, Siyasal Gelişmenin Evreleri, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, VII, Tunçay, Mete, Siyasal Tarih ( ), Türkiye Tarihi, IV, İstanbul 1997, s Tutel, Eser, Otomobille 103 Yıl Önce Tanıştık, İstanbul da Atlı Tramvaylardan Modern Metroya, 75 Yılda Değişen Yaşam Değişen İnsan Cumhuriyet Modaları, İstanbul 1999 içinde. Üçok, Coşkun, Siyasal Tarih ( ), Ankara Zafer Gören, Anayasa Hukukuna Giriş, İzmir 1999.

55 13. BÖLÜM ÇAĞDAŞ GELİŞMELER IŞIĞINDA ATATÜRKÇÜ DÜŞÜNCE SİSTEMİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Cemil Öztürk Edip Başer Tülay Âlim Baran XX. Yüzyıl, kökleri bir veya birkaç yüzyıl derinlere giden kimi ideolojilerin, bazı ülkelerde yükselişine ve hatta iktidara egemen olmasına sahne olmuştur. Bunların başında faşizm ve komünizm gelmektedir. Bu iki ideoloji, son iki yüzyıldır Batı uygarlığının biçimlenmesinde belirleyici bir rol oynayan liberalizmin doğurduğu ekonomik emperyalizme karşı, I. Dünya Savaşı yılları ve sonrasında, bir tepki olarak doğmuştur. Mussolini ve Hitler gibi iki diktatörün önderliğinde faşizm, yaydığı ırkçılık ve yayılmacılık dalgasıyla yalnız Avrupa yı değil, tüm dünyayı kana bulayacak olan II. Dünya Savaşı nın çıkmasına sebep olmuştur. Komünizm ise Stalin gibi, dünyanın en kanlı diktatörlerinden birini doğurmuş, fakat bu arada Batı kapitalizmine karşı koyabilecek büyük bir süper gücü, yani Sovyetler Birliği [SB] ni oluşturmayı başarmıştır. Böylece komünizm, kendine özgü bir devlet ve toplum modeliyle XIX. yüzyılın sonlarına kadar, iktidarda kalmaya devam etmiştir. Ne var ki, bu model de sistemin iflâs etmesi sonucu çöküp gitmiştir. Bugün, ABD Batı Avrupa merkezli liberal kapitalist dünyanın karşısında birer alternatif olarak duran faşizm ve komünizm Kastro nun Küba sı ve Kuzey Kore bir yana bırakılacak olursa- tarihin tozlu sayfalarına terk edilmiştir. Bu ideolojileri iktidara taşıyan ve yükselten I. Dünya Savaşı sonrasının ünlü karizmatik liderleri, günümüzde küçük uç gruplar hariç- kendi halklarından dahi saygı görmemektedir. Düşünceleri ise, dünya uluslarının hafızasında yalnızca bir tarihî anı olarak yer tutmaktadır. Günümüzde I. Dünya Savaşı sonrası liderlerden yalnızca biri, Mustafa Kemal Atatürk, ortaya koymuş olduğu düşünceler ve gerçekleştirdiği eylemlerle hem kendi ulusuna hem bağımsızlık içinde çağdaş uygarlık yolunda yürümek isteyen dünya uluslarına yol gösterici olmaya devam etmektedir. Gerek birey ve lider olarak Atatürk ü, gerekse Kemalizm veya Atatürkçülük olarak ifade edilen düşünce sistemini kalıcı ve evrensel kılan en önemli faktör, Atatürk ün, yukarıda sözü edilen liderler gibi bir diktatör

56 378 Türk İnkılâp Tarihi KAYNAKÇA Giritli, İsmet, Kemalizm İdeolojisi, Atatürk Yolu, Ankara 1995 içinde. Huntington, Samuel P., Medeniyetler Çatışması ve Dünya Düzeninin Yeniden Kurulması, (Çev.: Mehmet Turhan, Y. Z. Cem Soydemir), 3. Baskı, İstanbul Sherrill, General, Üç Adam, Kemal Atatürk, Roosevelt, Mussolini, (Çev. Cemal Bükerman), İstanbul Giritli, İsmet, Kemalizm Millî Hâkimiyet ve Cumhuriyet Demektir, Atatürk Yolu, Ankara 1995 içinde. Düşünce ve Davranışları ile Atatürk, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, Aybars, Ergün, Atatürk, Çağdaşlaşma ve Lâik Demokrasi, İzmir A. Afet İnan, Medenî Bilgiler ve Mustafa Kemal Atatürk ün El Yazıları, Ankara Atatürk ün Söylev ve Demeçleri, I-III, Ankara 1997.