BĠNGÖL ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU

Transkript

1 T.C. BĠNGÖL VALĠLĠĞĠ ĠL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ BĠNGÖL ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU BĠNGÖL-2009

2 Eğer, Vatan denilen Ģey, kupkuru dağlardan, taģlardan, ekilmemiģ sahalardan, çıplak ovalardan, Ģehirler ve köylerden ibaret olsaydı, onun zindandan hiçbir farkı olmazdı. i

3 TAKDĠM Ġnsanlığın geliģimiyle birlikte yaģanan hızlı sanayileģme ve kentleģme süreci,olumlu etkilerin yanı sıra insanlığın geleceğini ve gelecek nesillerin yaģam alanlarını tehdit eden önemli çevre sorunlarını da beraberinde getirmiģtir. Kaynakların bilinçsizce tüketilmesi ve kirlenmesi neticesinde oluģan çevre sorunları, yaģamın sürekliliğini olumsuz etkileyen ve sınırları aģan boyutlarıyla tüm canlıları tehdit etmektir. Çevre kirliliği sadece ülkemizi ilgilendiren bir konu olmayıp; bütün insanlığı olumsuz yönde etkileyen, yeryüzünde yaģayan bütün canlıların geleceğini tehdit eden, önlem alınmadığı taktirde çok büyük tahribatlara neden olan küresel bir felakettir. Hiçbir önlem alınmadan atılan ve kontrolsüz bir Ģekilde alıcı ortama verilen atıklar doğanın kendi kendine özümlemesi çoğu kez mümkün olmamakta ve çevre kirliliğini artırarak sürdürmektedir. Fosil yakıtların aģırı tüketilmesi sonucu atmosfere salınan gazlar neticesinde sera etkisi oluģmakta, küresel ısınma dediğimiz büyük ölçeklerde kuraklık meydana gelmektedir. Son yıllarda; özellikle ülkemizde kısmen kendisini hissettiren iklim değiģikliği bu etkinin ilk belirtisidir. Önlem alınmadığı taktirde geri dönülmez tahribatların olacağı da kuģkusuzdur. Sağlıklı bir çevre ve yaģam kalitesi yüksek bir toplum oluģturmanın, ancak çevre sorunlarının çözülmesiyle mümkün olacağı, bugün dünyada kabul görmüģ bir gerçektir. Bu nedenle öncelikle toplumda çevre bilincinin oluģturulması gerekmektedir. Günümüz dünyasında kentlerin geliģmiģliği ve modernliği sahip olduğu temiz ve yaģanabilir çevre ile ölçülmektedir. Gelecek kuģaklara yaģanabilir bir çevre bırakabilmek için bilinçli ve duyarlı davranmak hepimize düģen önemli bir insanlık görevidir. Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğümüzün uygulamadaki çalıģmalarının ve yürüttüğü çabaların yanında istatistiki ve envanter çalıģmalarının bir ürünü olarak Bingöl Çevre Durum Raporu önemli bir yer tutmakta ve ilimizin çevresel önlemler açısından ulaģtığı seviyeyi göstermektedir. Bilgiye sahip olmanın, çözüm üretmenin en önemli adımı olduğu bilinciyle, bu çabayı gösteren Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğümüzü kutluyor ve bu çabanın devamını diliyorum. Ġrfan BALKANLIOĞLU Bingöl Valisi ii

4 ÖNSÖZ Bilindiği gibi çevre her geçen gün güncelliğini artırarak önem kazanmakla beraber, çevre sorunları daha da artmaktadır. KentleĢmeyle beraber ormanların yok edilmesi, sanayileģmeyle birlikte yaģanan kirlilik problemleri, planlama ve uygulamalarda yaģanan aksaklıklar, çevre bilincinin yetersizliği ile bitiģiğinde doğal kaynakların yok olması tehlikesiyle beraber insan çevre ve çevre sağlığını da olumsuz etkileyebilmektedir. Son zamanlarda çevre alanındaki en temel sorunların baģında, Küresel ısınma ve buna bağlı olarak ortaya çıkan olumsuz etkilerin geldiği bilinmektedir. Özellikle Sanayi Devriminin baģlangıcından itibaren sera gazlarının atmosferdeki konsantrasyonlarında sürekli bir artıģ meydana gelmiģtir. Ġnsan faaliyetleri sonucunda meydana gelen bu artıģ iklim sisteminin doğal dengesinin giderek bozulmasına neden olmaktadır. Ġl Çevre Durum Raporları, o ilin tüm çevre değerlerinin bir sistem bütünü içinde toplandığı, sürekli ve dengeli kalkınmayı hedeflerken korunmasına özen gösterilmesi gereken ekosistemlerin devamlılığının sağlanmasında, insan ihtiyaçlarını ve doğal kaynaklar arasındaki dengenin kurulmasında, Çevre ve Orman politikalarının geliģtirilmesinde önemli kaynak teģkil etmektedir. Aslında çevre kirliliği kaynağında çözülebilecekken koruma ve kullanma dengeleri yeterince gözetilmediği için, ileride çok daha fazla bedeller ödeyerek bu sorunları bertaraf etmeye çalıģıyoruz. Yerinde ve kaynağında düzenli bir planlamayla pek çok sorunun temelde çözümü sağlanabilecekken, Ģimdiye kadar ülkemizde çevre kaygısı taģıyan planlar yapılmamıģtır. Gerek geliģmiģ gerekse geliģmekte olan ülkeler çevre eğitimine daha fazla önem vermektedir. Yaygın yada örgün çevre eğitimi, herkes için eğitim stratejisinin gerekli bir bileģeni olarak daha büyük önem kazanmaktadır. Çocuklarımızı daha küçük yaģlarda toprakla, bitkilerle, ormanla, hayvanlarla, doğa ile barıģık olarak yetiģtirmeliyiz. Ancak bu Ģekilde dünyada güçlü devletlerin çoğunun yaptığı gibi ulusal çıkarları, dünyanın ekolojik çıkarlarından üstün tutmayan, çevreyi de göz önünde bulunduran bir nesil meydana getirebiliriz. Bedeli fiyatla ifade edilemeyecek çevresel değerlerin tahrip edilmesini önlemek, bunlara sahip çıkmak, gerekli çabayı sarf etmek ülkemizin geleceği için en faydalı yatırım olacaktır. Her yıl müdürlüğümüz tarafından hazırlanan ve Türkiye Çevre Durum Raporuna temel teģkil eden Bingöl Ġli Çevre Durum Raporunun hazırlanmasında desteğini esirgemeyen kamu kurum ve kuruluģlarına, emeği geçen personelime tüm okuyucuların her an yararlanabileceği bir doküman olma arzusu ile teģekkür ederim. Bedrettin TAġKESEN Ġl Müdürü iii

5 HAZIRLAYANLAR Mustafa YILDIRIM : Çevre Mühendisi Samet ALTUN : Çevre Mühendisi Bahadır DUMAN : Çevre Mühendisi iv

6 Ġ Ç Ġ N D E K Ġ L E R A. COĞRAFİ KAPSAM Sayfa No A.1. GiriĢ 1 A.2. Ġl ve Ġlçe Sınırları 1 A.3. Ġlin Coğrafi Durumu 2 A.4. Ġlin Topoğrafyası ve Jeomorfolojik Durumu 2 A.5. Jeolojik Yapı ve Stratigrafi 3 A.5.1. Metamorfizma ve Mağmatizma 3 A.5.2. Tektonik ve Paleocoğrafya 4 B. DOĞAL KAYNAKLAR B.1. Enerji Kaynakları 6 B.1.1. GüneĢ 6 B.1.2. Su Gücü 6 B.1.3. Kömür 8 B.1.4. Doğalgaz 8 B.1.5. Rüzgar 8 B.1.6. Biyokütle 8 B.1.7. Petrol 8 B.1.8. Jeotermal Sahalar 9 B.2. Biyolojik ÇeĢitlilik 9 B.2.1. Ormanlar 9 B Odun Üretimine Ayrılan Tarım Alanları 11 B.2.2. Çayır ve Mera 12 B.2.3. Sulak Alanlar 12 B.2.4. Flora 12 B.2.5. Fauna 13 B.2.6. Milli Parklar,Tabiat Parkları, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanları ve Diğer Hassas Yöreler 13 B.3. Toprak 14 B.4. Su Kaynakları 14 B.4.1. Ġçme Suyu Kaynakları ve Barajlar 14 B.4.2. Yeraltı Su Kaynakları 15 B.4.3. Akarsular 15 B.4.4. Göller ve Göletler 15 B.5. Mineral Kaynaklar 16 B.5.1. Sanayi Madenleri 17 B.5.2. Metalik Madenler 17 B.5.3. Enerji Madenleri 17 B.5.4. TaĢ Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler 17 v

7 C. HAVA (ATMOSFER VE İKLİM) C.1. Ġklim ve Hava 19 C.1.1. Doğal DeğiĢkenler 19 C Rüzgar 19 C Basınç 23 C Nem 23 C Sıcaklık 24 C BuharlaĢma 25 C YağıĢlar 25 C Yağmur 25 C Kar, Dolu, Sis ve Kırağı 26 C Seller 26 C Kuraklık 27 C Mikroklima 27 C.1.2. Yapay Etmenler 27 C Plansız KentleĢme 27 C YeĢil Alanlar 27 C Isınmada Kullanılan Yakıtlar 27 C Endüstriyel Emisyonlar 27 C Trafikten Kaynaklanan Emisyonlar 28 C.2. Havayı Kirletici Gazlar ve Kaynakları 28 C.2.1. Kükürtdioksit Konsantrasyonu ve Duman 28 C.2.2. Partikül Madde (PM) Emisyonları 28 C.2.3. Karbonmonoksit Emisyonları 29 C.2.4. Azot Oksit (NOx) Emisyonları 29 C.2.5. Hidrokarbon ve KurĢun Emisyonları 29 C.3. Atmosferik Kirlilik 29 C.3.1. Ozon Tabakasının Ġncelmesinin Etkileri 29 C.3.2. Asit YağıĢlarının Etkileri 29 C.4. Hava Kirleticilerinin Çevreye Olan Etkileri 29 C.4.1. Doğal Çevreye Etkileri 29 C Su Üzerindeki Etkileri 29 C Toprak Üzerine Etkileri 30 C Flora ve Fauna Üzerindeki Etkileri 30 C Ġnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri 30 C.4.2. Yapay Çevreye (Görüntü Kirliliği Üzerine) Etkileri 30 D. SU D.1. Su Kaynaklarının Kullanımı 31 D.1.1. Yeraltı Suları 31 D.1.2. Jeotermal Kaynaklar 31 D.1.3. Akarsular 32 D.1.4. Göller, Göletler ve Rezervuarlar 32 D.1.5. Denizler 33 D.2. Doğal Drenaj Sistemleri 33 D.3. Su Kaynaklarının Kirliliği ve Çevreye Etkileri 33 D.3.1. Yeraltı Suları ve Kirlilik 33 D.3.2. Akarsularda Kirlilik 33 D.3.3. Göller, Göletler ve Rezervuarlarda Kirlilik 33 D.3.4. Denizlerde Kirlilik 33 vi

8 D.4. Su ve Kıyı Yönetimi, Strateji ve Politikaları 33 D.5. Su Kaynaklarında Kirlilik Etkenleri 33 D.5.1. Tuzluluk 33 D.5.2. Zehirli Gazlar 33 D.5.3. Azot ve Fosforun Yol Açtığı Kirlilik 34 D.5.4. Ağır Metaller ve Ġz Elementler 34 D.5.5. Zehirli Organik BileĢikler 34 D Siyanürler 34 D Petrol ve Türevleri 34 D Polikloro Naftalinler ve Bifeniller 34 D Pestisitler ve Su Kirliliği 34 D Gübreler ve Su Kirliliği 34 D Deterjanlar ve Su Kirliliği 34 D.5.6. ÇözünmüĢ Organik Maddeler 34 D.5.7. Patojenler 34 D.5.8. Askıda Katı Maddeler 34 D.5.9. Radyoaktif Kirleticiler ve Su Kirliliği 34 E. TOPRAK VE ARAZİ KULLANIMI E.1. Genel Toprak Yapısı 35 E.2. Toprak Kirliliği 35 E.2.1. Kimyasal Kirlenme 36 E Atmosferik Kirlenme 36 E Atıklardan Kirlenme 36 E.2.2. Mikrobiyal Kirlenme 36 E.3. Arazi 36 E.3.1. Arazi Varlığı 36 E Arazi Sınıfları 36 E Kullanma Durumu 37 E.3.2. Arazi Problemleri 38 F. FLORA-FAUNA VE HASSAS YÖRELER F.1. Ekosistem Tipleri 39 F.1.1. Ormanlar 39 F Ormanların Ekolojik Yapısı 39 F Ġlin Orman Envanteri 40 F Orman Varlığının Yararları 40 F Orman Kadastro ve Mülkiyet Konuları 41 F.1.2. Çayır ve Meralar 41 F.1.3. Sulak Alanlar 42 F.1.4. Diğer Alanlar (Stepler vb.) 42 F.2. Flora 42 F.2.1. Habitat ve Toplulukları 42 F.2.2. Türler ve Populasyonları 43 F.3. Fauna 43 F.3.1. Habitat ve Toplulukları 43 F.3.2. Türler ve Populasyonları 43 F.3.3. Hayvan YaĢama Hakları 43 F Evcil Hayvanlar 43 F Sahipli Hayvanlar 43 vii

9 F Sahipsiz Hayvanlar 43 F Nesli Tehlike Altında Olan ve Olması Muhtemel Evcil ve Yaban Hayvanlar 43 F Hayvan Hakları Ġhlalleri 43 F Valilikler, Belediyeler ve Gönüllü KuruluĢlarla ĠĢbirliği 44 F.4. Hassas Yöreler Kapsamında Olup (*) Bölümündeki Bilgilerin Ġsteneceği Alanlar 44 F.4.1. Ülkemiz Mevzuatı Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar 44 F Sayılı Milli Parklar Kanunu nun 2. Maddesinde Tanımlanan ve Bu Kanunun4 3. Maddesi Uyarınca Belirlenen Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtları ve Tabiat Koruma Alanları 44 F Sayılı Kara Avcılığı Kanunu Uyarınca Çevre ve Orman Bakanlığı nca Belirlenen Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı YerleĢtirme Alanları 44 F Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun 2. Maddesinin a Tanımlar Bendinin 1.,2.,3. ve 5. Alt Bentlerinde Kültür Varlıkları, Tabiat Varlıkları, Sit ve Koruma Alanı Olarak Tanımlanan ve Aynı Kanun ile 3386 Sayılı Kanunun (2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun Bazı Maddelerinin DeğiĢtirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) Ġlgili Maddeleri Uyarınca Tespiti ve Tescili Yapılan Alanlar 44 F Sayılı Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Olan Su Ürünleri Ġstihsal ve Üreme Sahaları 45 F /9/1988 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nin 17 nci ve 1/7/1999 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Yönetmelikle DeğiĢik 18.,19. ve 20. Maddelerinde Tanımlanan Alanlar 45 F /11/1986 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği nin 49. Maddesinde Tanımlanan Hassas Kirlenme Bölgeleri 45 F Sayılı Çevre Kanunu nun 9. Maddesi Uyarınca Bakanlar Kurulu Tarafından Özel Çevre Koruma Bölgeleri Olarak Tespit ve Ġlan Edilen Alanlar 45 F Sayılı Boğaziçi Kanunu na Göre Koruma Altına Alınan Alanlar 45 F Sayılı Orman Kanunu Gereğince Orman Alanı Sayılan Yerler 45 F Sayılı Kıyı Kanunu Gereğince Yapı Yasağı Getirilen Alanlar 45 F Sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin AĢılattırılması Hakkında Kanunda Belirtilen Alanlar 45 F Sayılı Mera Kanununda Belirtilen Alanlar 45 F Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde Belirtilen Alanlar 45 F.4.2. Ülkemizin Taraf Olduğu Uluslararası SözleĢmeler Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar 45 F /2/1984 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Avrupa nın Yaban Hayatı ve YaĢama Ortamlarını Koruma SözleĢmesi (BERN SözleĢmesi) Uyarınca Koruma Altına AlınmıĢ Alanlardan Önemli Deniz Kaplumbağası Üreme Alanları nda Belirtilen I. ve II. Koruma Bölgeleri, Akdeniz Foku YaĢama ve Üreme Alanları 46 F /6/1981 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Akdeniz in Kirlenmeye KarĢı Korunması SözleĢmesi (Barcelona SözleĢmesi) Uyarınca Korumaya Alınan Alanlar 46 F /10/1988 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Akdeniz de Özel Koruma Alanlarının Korunmasına Ait Protokol Gereği Ülkemizde Özel Koruma Alanı Olarak BelirlenmiĢ Alanlar 46 F /9/1985 Tarihli Cenova Bildirgesi Gereği SeçilmiĢ BirleĢmiĢ Milletler Çevre Programı Tarafından YayımlanmıĢ Olan Akdeniz de Ortak Öneme Sahip 100 Kıyısal Tarihi Sit Listesinde Yer Alan Alanlar 46 F Cenova Deklerasyonu nun 17. Maddesinde Yer Alan Akdeniz e Has Nesli Tehlikede Olan Deniz Türlerinin YaĢama ve Beslenme Ortamı Olan Kıyısal Alanlar 46 viii

10 F /2/1983 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması SözleĢmesi nin 1. ve 2. Maddeleri Gereğince Kültür ve Turizm Bakanlığı Tarafından Koruma Altına Alınan Kültürel Miras ve Doğal Miras Statüsü Verilen Kültürel, Tarihi ve Doğal Alanlar 46 F /05/1994 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Özellikle Su KuĢları YaĢama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanların Korunması SözleĢmesi (RAMSAR SözleĢmesi) Uyarınca Koruma Altına AlınmıĢ Alanlar 48 F.4.3. Korunması Gereken Alanlar 48 F Onaylı Çevre Düzeni Planlarında, Mevcut Özellikleri Korunacak Alan Olarak Tesbit Edilen ve YapılaĢma Yasağı Getirilen Alanlar (Tabii Karakteri Korunacak Alan, Biogenetik Rezerv Alanları, Jeotermal Alanlar vb.) 48 F Tarım Alanları: Tarımsal Kalkınma Alanları, Sulanan, Sulanması Mümkün ve Arazi Kullanma Kabiliyet Sınıfları I, II, III ve IV Olan Alanlar, YağıĢa Bağlı Tarımda Kullanılan I. ve II. Sınıf ile, Özel Mahsul Plantasyon Alanlarının Tamamı 48 F Sulak Alanlar: Doğal veya Yapay, Devamlı veya Geçici, Suların Durgun veya Akıntılı, Tatlı, Acı veya Tuzlu, Denizlerin Gel-Git Hareketinin Çekilme Devresinde 6 Metreyi Geçmeyen Derinlikleri Kapsayan, BaĢta Su KuĢları Olmak Üzere Canlıların YaĢama Ortamı Olarak Önem TaĢıyan Bütün Sular, Bataklık Sazlık ve Turbiyeler ile Bu Alanların Kıyı Kenar Çizgisinden Ġtibaren Kara Tarafına Doğru Ekolojik Açıdan Sulak Alan Kalan Yerler 49 F Göller, Akarsular, Yeraltısuyu ĠĢletme Sahaları 49 G. TURİZM G.1. Yörenin Turistik Değerleri 50 G.1.1. Yörenin Doğal Değerleri 52 G Konum 55 G Fiziki Özellikler 56 G.1.2. Kültürel Değerler 58 G.2. Turizm ÇeĢitleri 66 G.3. Turistik Altyapı 66 G.4. Turist Sayısı 67 G.5. Turizm Ekonomisi 68 G.6. Turizm-Çevre ĠliĢkisi 68 H. TARIM VE HAYVANCILIK H.1. Genel Tarımsal Yapı 69 H.2. Tarımsal Üretim 71 H.2.1. Bitkisel Üretim 72 H Tarla Bitkileri 72 H Buğdaygiller 72 H Baklagiller 75 H Yem Bitkileri 75 H Endüstriyel Bitkiler 76 H Bahçe Bitkileri 76 H Meyve Üretimi 76 H Sebze Üretimi 79 H Süs Bitkileri 81 H.2.2. Hayvansal Üretim 81 H BüyükbaĢ Hayvancılık 81 H KüçükbaĢ Hayvancılık 81 H Kümes Hayvancılığı ( Kanatlı Üretimi) 87 H Su Ürünleri 87 H Kürk Hayvancılığı 87 ix

11 H Arıcılık ve Ġpekböcekçiliği 87 H.3. Organik Tarım 88 H.4. Tarımsal ĠĢletmeler 88 H.4.1. Kamu ĠĢletmeleri 88 H.4.2. Özel ĠĢletmeler 89 H.5. Tarımsal Faaliyetler 90 H.5.1. Pestisit Kullanımı 90 H.5.2. Gübre Kullanımı 90 H.5.3. Toprak Kullanımı 91 I. MADENCİLİK I.1. Maden Kanununa Tabi Olan Madenler ve Doğal Malzemeler 92 I.1.1. Sanayi Madenleri 92 I.1.2. Metalik Madenler 93 I.1.3. Enerji Madenleri 93 I.1.4. Maden Kanunu na Tabi Olan Doğal Malzemeler 93 I.2. Madencilik Faaliyetlerinin Yapıldığı Yerlerin Özellikleri 86 I.3. Cevher ZenginleĢtirme 93 I.4. Madencilik Faaliyetlerinin Çevre Üzerine Etkileri 93 I.5. Madencilik Faaliyetleri Sonucunda Arazi Kazanım Amacıyla Yapılan Rehabilitasyon ÇalıĢmaları 93 J. ENERJİ J.1. Birincil Enerji Kaynakları 94 J.1.1. TaĢkömürü 94 J.1.2. Linyit 94 J.1.3. Asfaltit 94 J.1.4. Bitümlü ġist 94 J.1.5. Hampetrol 95 J.1.6. Doğalgaz 95 J.1.7. Nükleer Kaynaklar (Uranyum ve Toryum) 95 J.1.8. Orman 95 J.1.9. Hidrolik 95 J Jeotermal 95 J GüneĢ 95 J Rüzgar 95 J Biyokütle 95 J.2. Ġkincil Enerji Kaynaları 95 J.2.1. Termik Enerji 95 J.2.2. Hidrolik Enerji 96 J.2.3. Nükleer Enerji 96 J.2.4. Yenilenebilir Elektrik Enerjisi Üretimi 96 J.3. Enerji Tüketiminin Sektörlere Göre Dağılımı 96 J.4. Enerji Tasarrufu Ġle Ġlgili Yapılan ÇalıĢmalar 99 K. SANAYİ VE TEKNOLOJİ K.1. Ġl Sanayinin GeliĢimi, Yer Seçimi Süreçleri ve Bunu Etkileyen Etkenler 100 K.2. Genel Anlamda Sanayinin Gruplandırılması 100 K.3. Sanayinin Ġlçelere Göre Dağılımı 100 x

12 K.4. Sanayi Gruplarına Göre ĠĢyeri Sayıları ve Ġstihdam Durumu 101 K.5. Sanayi Gruplarına Göre Üretim Teknolojisi ve Enerji Kullanımı 105 K.6. Sanayiden Kaynaklanan Çevre Sorunları ve Alınan Önlemler 105 K.7. Sanayi Tesislerinin Acil Durum Planı 105 L. ALTYAPI, ULAŞIM VE HABERLEŞME L.1. Altyapı 106 L.1.1. Temiz Su Sistemi 106 L.1.2. Atık Su Sistemi, Kanalizasyon ve Arıtma Sistemi 106 L.1.3. YeĢil Alanlar 107 L.1.4. Elektrik Ġletim Hatları 108 L.1.5. Doğalgaz Boru Hatları 109 L.2. UlaĢım 109 L.2.1. Karayolları 109 L Karayolları Genel 110 L UlaĢım Planlaması 111 L Toplu TaĢım Sistemleri 111 L Kent Ġçi Yollar 111 L Araç Sayıları 111 L.2.2. Demiryolları 112 L Kullanılan Raylı Sistemler 112 L TaĢımacılıkta Demiryolları 112 L.2.3. Deniz, Göl ve Nehir TaĢımacılığı 112 L Limanlar 112 L TaĢımacılık 112 L.2.4. Havayolları 112 L.3. HaberleĢme 112 L.4. Ġlin Plan Durumu 114 L.5. Ġldeki Baz Ġstasyonları 114 M. YERLEŞİM ALANLARI VE NÜFUS M.1. Kentsel ve Kırsal Planlama 115 M.1.1. Kentsel Alanlar 115 M Doğal Özelliklerin Kent Formuna Etkileri 115 M Kentsel Büyüme Deseni 116 M Planlı Kentsel GeliĢme Alanları 116 M Kentsel Alanlarda Yoğunluk 116 M Kentsel Yenileme Alanları 117 M Endüstri Alanları Yer Seçimi 117 M Tarihi, Kültürel, Arkeolojik ve Turistik Özellikli Alanlar 117 M.1.2. Kırsal Alanlar 118 M Kırsal YerleĢme Deseni 118 M Arazi Mülkiyeti 118 M.2. Altyapı 118 M.3. Binalar ve Yapı ÇeĢitleri 119 M.3.1. Kamu Binaları 119 M.3.2. Okullar 122 M.3.3. Hastaneler ve Sağlık Tesisleri 123 M.3.4. Sosyal ve Kültürel Tesisler 124 M.3.5. Endüstriyel Yapılar 124 xi

13 M.3.6. Göçer ve Hareketli Barınaklar 124 M.3.7. Otel-Motel ve Turizm Amaçlı Diğer Yapılar 124 M.3.8. Bürolar ve Dükkanlar 124 M.3.9. Kırsal Alanda YapılaĢma 125 M.3.10.Yerel Mimari Özellikler 125 M.3.11.Bina Yapımında Kullanılan Yerel Materyaller 125 M.4. Sosyo-Ekonomik Yapı 127 M.4.1. ĠĢ Alanları ve ĠĢsizlik 127 M.4.2. Göçler 128 M.4.3. Göçebe ĠĢçiler (Mevsimlik) 128 M.4.4. Kent Toprağının Mülkiyet Dağılımı 128 M.4.5. Konut Yapım Süreçleri 128 M.4.6. Gecekondu Islah ve Önleme Bölgeleri 128 M.5. YerleĢim Yerlerinin Çevresel Etkileri 129 M.5.1. Görüntü Kirliliği 129 M.5.2. Binalarda Ses Ġzolasyonu 129 M.5.3. Havaalanları ve Çevresinde OluĢturulan Gürültü Zonları 129 M.5.4. Ticari ve Endüstriyel Gürültü 129 M.5.5. Kentsel Atıklar 129 M.5.6. Binalarda Isı Yalıtımı 129 M.6. Nüfus 129 M.6.1. Nüfusun Yıllara Göre DeğiĢimi 129 M.6.2. Nüfusun YaĢ, Cinsiyet ve Eğitim Gruplarına Göre Dağılımı 130 M.6.3. Ġl ve Ġlçelerin Nüfus Yoğunlukları 130 M.6.4. Nüfus DeğiĢim Oranı 130 N. ATIKLAR N.1. Evsel Katı Atıklar 131 N.2. Tehlikeli Atıklar 131 N.3. Özel Atıklar 131 N.3.1. Tıbbi Atıklar 131 N.3.2. Atık Yağlar 131 N.3.3. Bitkisel ve Hayvansal Atık Yağlar 131 N.3.4. Pil ve Aküler 131 N.3.5. Cips ve Diğer Yakma Fırınlarından Kaynaklanan Küller 131 N.3.6. Tarama Çamurları 131 N.3.7. Elektrik ve Elektronik Atıklar 132 N.3.8. Kullanım Ömrü BitmiĢ Araçlar 132 N.4. Diğer Atıklar 132 N.4.1. Ambalaj Atıkları 132 N.4.2. Hayvan Kadavraları 132 N.4.3. Mezbaha Atıkları 132 N.5. Atık Yönetimi 132 N.6. Katı Atıkların Miktar ve Kompozisyonu 132 N.7. Katı Atıkların Biriktirilmesi, Toplanması, TaĢınması ve Aktarma Merkezleri 132 N.8. Atıkların Bertaraf Yöntemleri 132 N.8.1. Katı Atıkların Depolanması 132 N.8.2. Atıkların Yakılması 132 N.8.3. Kompost 132 N.9. Atıkların Geri Kazanımı ve Değerlendirmesi 133 xii

14 N.10. Atıkların Çevre Üzerindeki Etkileri 133 O. GÜRÜLTÜ VE TİTREŞİM O.1. Gürültü 134 O.1.1. Gürültü Kaynakları 134 O Trafik Gürültüsü 134 O Endüstri Gürültüsü 134 O ĠnĢaat Gürültüsü 134 O YerleĢim Alanlarında OluĢan Gürültüler 134 O Havaalanları Yakınında OluĢan Gürültü 135 O.1.2. Gürültü ile Mücadele 135 O.1.3. Gürültünün Çevreye Olan Etkileri 135 O Gürültünün Fiziksel Çevreye Olan Etkileri 135 O Gürültünün Sosyal Çevreye Olan Etkileri 135 O.1.4. Gürültünün Ġnsanlar Üzerine Olan Etkileri 135 O Fiziksel Etkileri 135 O Fizyolojik Etkileri 135 O Psikolojik Etkileri 135 O Performans Üzerine Etkileri 135 O.2. TitreĢim 135 P. AFETLER P.1. Doğal Afetler 136 P.1.1. Depremler 136 P.1.2. Heyelan ve Çığlar 136 P.1.3. Seller 136 P.1.4. Orman, Otlak ve Sazlık Yangınları 136 P.1.5. Ormanlar Üzerinde Biyotik veya Abiyotik Faktörlerin Etkileri 136 P.1.6. Fırtınalar 136 P.2. Diğer Afetler 136 P.2.1. Radyoaktif Maddeler 136 P.2.2. Denize Dökülen Petrol ve Diğer Tehlikeli Atıklar 136 P.2.3. Tehlikeli Maddeler 136 P.3. Afetlerin Etkileri ve Yardım Tedbirleri 136 P.3.1. Sivil Savunma Birimleri 136 P.3.2. Yangın Kontrol ve Önleme Tedbirleri 137 P.3.3. Ġlkyardım Servisleri 137 P.3.4. Afetzedeler ve Mültecilerin Yeniden Ġskanı 137 P.3.5. Tehlikeli Maddelerin Yurtiçi ve Sınırlararası TaĢınımı Ġçin Alınan Tedbirler 137 P.3.6. Afetler ve Büyük Endüstriyel Kazalar 137 R. SAĞLIK VE ÇEVRE R.1. Temel Sağlık Hizmetleri 138 R.1.1. Sağlık Kurumlarının Dağılımı 138 R.1.2. BulaĢıcı Hastalıklar 138 R Ġçme, Kullanma ve Sulama Suları 139 xiii

15 R Denizler 140 R Zoonoz Hastalıklar 140 R.1.3. Gıda Hijyeni 140 R.1.4. AĢılama ÇalıĢmaları 141 R.1.5. Bebek Ölümleri 141 R.1.6. Ölümlerin Hastalık, YaĢ ve Cins Gruplarına Göre Dağılımı 141 R.1.7. Aile Planlaması ÇalıĢmaları 142 R.2. Çevre Kirliliği ve Zararlarından OluĢan Sağlık Riskleri 142 R.2.1. Kentsel Hava Kirliliğinin Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 142 R.2.2. Su Kirliliğinin Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 150 R.2.3. Atıkların Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 151 R.2.4. Gürültünün Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 152 R.2.5. Pestisitlerin Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 152 R.2.6. Ġyonize Radyasyondan Korunma 152 R.2.7. Baz Ġstasyonlarından Yayılan Radyasyonun Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 152 S. ÇEVRE EĞİTİMİ S.1. Kamu KuruluĢlarının Çevre Eğitimi ile Ġlgili Faaliyetleri 153 S.2. Çevre Ġle Ġlgili Gönüllü KuruluĢlar ve Faaliyetleri 154 S.2.1. Çevre Vakıfları 154 S.2.2. Çevre Dernekleri 154 S.2.3. Çevreyle Ġlgili Federasyonlar 154 T. ÇEVRE YÖNETİMİ VE PLANLAMA T.1. Çevre Kirliliğinin ve Çevresel Tahribatın Önlenmesi 155 T.2. Doğal Kaynakların Ekolojik Dengeler Esas Alınarak Verimli Kullanımı, Korunması ve GeliĢtirilmesi 155 T.3. Ekonomik ve Sosyal Faaliyetlerin Çevrenin TaĢıma Kapasitesini AĢmayacak Biçimde Planlanması 155 T.4. Çevrenin Ġnsan- Psikososyal Ġhtiyaçlarıyla Uyumunun Sağlanması 155 T.5. Çevre Duyarlı Arazi Kullanım Planlaması 155 T.6. Çevresel Etki Değerlendirmesi 156 xiv

16 TABLOLAR SAYFA NO Tablo 1: Bingöl iline bağlı ilçeler listesi 2 Tablo 2: Bingöl ilindeki baģlıca dağlar. 2 Tablo 3: 2009 Bingöl Ġli rüzgar durumu 8 Tablo 4: Genç Orman ĠĢletme ġefliği Orman Durumu 10 Tablo 5: Ilıca Orman ĠĢletme ġefliği Orman Durumu 10 Tablo 6: Kiğı OrmanĠĢletme ġefliği Orman Durumu 10 Tablo 7: Solhan Orman ĠĢletme ġefliği Orman durumu 11 Tablo 8: Ġlimiz Mera ve Cayır Alanları 12 Tablo 9: Bingöl ilinde bulunan barajlar 15 Tablo 10: Yüzeysel ve Yer Altı Ġçme Suyu Kaynağı Bilgileri 15 Tablo 11: Bingöl ilinde bulunan akarsular 15 Tablo 12: Bingöl de bulunan göl ve göletler. 15 Tablo 13: Bingöl Ġli madencilik durumu 16 Tablo 14: Ġlimizdeki Kum ve TaĢ Ocakları 18 Tablo 15: Bingöl Ġli 2009 Yılı Rüzgar Verileri 20 Tablo 16: Bingöl Ġli Genç Ġlçesi 2009 Yılı Rüzgar Verileri 22 Tablo 17: Bingöl Ġli Solhan Ġlçesi 2009 Yılı Rüzgar Verileri 23 Tablo 18: Bingöl Ġli Merkez Ġlçesi 2009 Yılı Basınç Verileri 23 Tablo 19: Bingöl Ġli Solhan Ġlçesi 2009 Yılı Basınç Verileri 23 Tablo 20: Bingöl Ġli Merkez Ġlçesi 2009 Yılı Nem Verileri 24 Tablo 21: Bingöl Ġli Genç Ġlçesi 2009 Yılı Nem Verileri 24 Tablo 22: Bingöl Ġli Solhan Ġlçesi 2009 Yılı Nem Verileri 24 Tablo 23: Bingöl Ġli Merkez Ġlçesi 2009 Yılı Sıcaklık Verileri 24 Tablo 24: Bingöl Ġli Genç Ġlçesi 2009 Yılı Sıcaklık Verileri 24 Tablo 25: Bingöl Ġli Solhan Ġlçesi 2009 Yılı Sıcaklık Verileri 24 Tablo 26: Bingöl iline ait 2009 yılı Buhar basıncı ortalamaları 25 Tablo 27: Bingöl Ġli Merkez Ġlçesi 2009 yılı yağıģ verileri 25 Tablo 28: Bingöl Ġli Genç Ġlçesi 2009 yılı yağıģ verileri 25 Tablo 29: Bingöl Ġli Solhan Ġlçesi 2009 yılı yağıģ verileri 26 Tablo 30: Bingöl Ġli Merkez Ġlçesi 2009 yılı Meteorolojik verileri 26 Tablo 31: Bingöl Ġli Genç Ġlçesi 2009 yılı Meteorolojik verileri 26 Tablo 32: Bingöl Ġli Solhan Ġlçesi 2009 yılı Meteorolojik verileri 26 Tablo 33: Bingöl Ġli 2009yılı GüneĢlenme 27 Tablo 34: Ġlimizde trafiğe kayıtlı araç sayısı 28 Tablo 35: Bingöl Ġli arazi varlığı 35 Tablo 36: Mera Tespit ve Tahdit ÇalıĢmaları 35 Tablo 37: 2009 yılında yapılan mera ıslah çalıģmaları 35 Tablo 38: Ġlimizin Arazi Dağılımı 36 Tablo 39: Ġlimiz Arazisinin Kullanım Durumu 37 Tablo 40:Tarımsal Alanların Sınıfsal Dağılımı 38 Tablo 41: Ġlimizin Arazi Dağılımı 38 Tablo 42: Bingöl ilinin orman envanteri 40 Tablo 43: Ġlimizde yapılan Aplikasyon ÇalıĢmaları 41 Tablo 44: Ġlimizde yapılan yayla tespit çalıģmaları 42 Tablo 45: Sit Alanları 46 Tablo 46: Mimari Zenginlikler 46 xv

17 Tablo 47: Tarım arazileri kullanma Kabiliyet sınıfları ve dağılımı 49 Tablo 48: Ġlimizde bulunan kültürel değerler 58 Tablo 49: 2009 Yılında ilimize gelen Yerli ve Yabancı Turist sayısı 67 Tablo 50: Ġlimizde mevcut otel sayısı ve yatak kapasiteleri 67 Tablo 51: 2009 Yılında ilimize gelen Yerli ve Yabancı Turist sayısı 68 Tablo 52: Ġlimizde mevcut otel sayısı ve yatak kapasiteleri 68 Tablo 53: Ġlimizin Arazi Varlığı Dağılımı(ha) 70 Tablo 54: Ġlçeler bazında arazi kullanımı 70 Tablo 55: Ġlçeler bazında ekiliģler 70 Tablo 56: Tarım Alanlarının Kullanım Amaçlarına Göre Dağılımı 71 Tablo 57: Ġlimiz Geneli Tarla Ürünleri 71 Tablo 58: Ġlçeler bazında arazi kullanımı 72 Tablo 59: Tarım Alanlarının Kullanım Amaçlarına Göre Dağılımı 72 Tablo 60: Ġlimiz Geneli Tarla Ürünleri 72 Tablo 61: Tarla bitkileri istatistikleri 73 Tablo 62: Baklagiller 75 Tablo 63: Yem bitkileri 75 Tablo 64: Ġlimizde üretimi yapılan endüstriyel bitkiler 76 Tablo 65: Ġlçeler bazında meyve üretimi 76 Tablo 66: Ġlçeler bazında sebze üretimi 79 Tablo 67: Ġlimizde Yem Bitkileri EkiliĢ ve Verimi 81 Tablo 68: Ġlimizdeki yumurta üretimi 81 Tablo 69: Ġlimizdeki hayvan varlığı 82 Tablo 70: Ġlimizdeki küçük baģ-tek tırnaklı ve kanatlı hayvan varlığı 82 Tablo 71: Ġlimizdeki hayvan varlığı 83 Tablo 72: Ġlimizdeki kesilen hayvan sayısı-et ve deri üretimi 84 Tablo 73: Ġlimizdeki hayvan sayısı ve süt ve üretimi 85 Tablo 74: Yıllar Ġtibariyle Ġlin Hayvan Varlığını Gösterir tablo 86 Tablo 75: Ġlimizde mevcut arılı kovan ve Bal Üretimi 88 Tablo 76: Tarımsal iģletmelerin büyüklüklerine ve Kullanımına göre Dağılımı 89 Tablo 77: Ġlimizdeki Özel ĠĢletmeler 89 Tablo 78: Pestisit kullanımı 90 Tablo 79: Ġlimizdeki Gübre Kullanımı 90 Tablo 80: Enerji Durumu 94 Tablo 81: Enerji Tüketiminin Sektörlere Göre dağılımı 97 Tablo 82: Enerji Nakil Hatları 98 Tablo 83: Ġlimizdeki Sanayi Tesislerinin Durumu 102 Tablo 84: Ġlimizdeki sanayi tesisler 102 Tablo 85: Belediyelerin Kanalizasyon ve Atıksu Arıtma Tesisi Durumu 107 Tablo 86: Ġlimizde mevcut elektrik iletim hatları 108 Tablo 87: Ġlimiz sınırlarından geçen yolların durumu 110 Tablo 88: Ġlimizde kayıtlı araç sayısı 111 Tablo 89: HaberleĢme ile ilgili istatistiki bilgiler 112 Tablo 90: Ġlimizdeki baz istasyonları 114 Tablo 91: Ġlimizdeki Kadastro durumu 115 Tablo 92: Ġlimizde Mahallelere göre nüfus dağılımı 117 Tablo 93: 1990 Genel Nüfus Sayımı 118 Tablo 94: 2000 Genel Nüfus Sayımı 118 Tablo 95: 1990 yılı ġehir ve Köy Nüfus Oranları 118 Tablo 96: 2000 yılı ġehir ve Köy Nüfus Oranları 118 xvi

18 Tablo 97: Hazineye Ait TaĢınmaz Malların Üzerinde Bul. Kamu Bin. 119 Tablo 98: Öğr. Yılında Öğrenci Öğretmen ve Okul Sayısı 122 Tablo 99: Yataklı Sağlık Kurumları 123 Tablo 100: Yataksız Sağlık Kurumları 124 Tablo 101: Ġl Müdürlüğümüze Ait Ġstatiki Veriler 127 Tablo 102: Ġlimizin iç göç hareketleri 128 Tablo 103: Bingöl ili DĠE 2000 genel nüfus sayımı kesin sonuçları 129 Tablo 104: Nüfusun YaĢ, Cinsiyet ve Eğitim Gruplarına Göre Dağılımı 130 Tablo 105: Ġl ve Ġlçelerin Nüfus Yoğunlukları 130 Tablo 106: Katı Atık Üretiminin Ġlçelere Göre Dağılımı 131 Tablo 107: Ġlimiz Trafiğine Kayıtlı Araç Sayısı 134 Tablo 108: Toplumun Gürültü Seviyelerinde Gösterdiği Tepki 134 Tablo 109: Ġlimizde sağlık kurumlarının dağılımı 138 Tablo 110: Ġlimizde yataklı hastane sayısı 138 Tablo 111: Ġlimizde yataksız sağlık kurumları 138 Tablo 112: 2009 Yılına ait BulaĢıcı Hastalık Verileri 138 Tablo 113: Ġlimiz ġebeke Suyu Denetimlerinde Elde Edilen Rakamlar 139 Tablo 114: Ġlimiz Ġçme ve Kullanma Su Kaynakları 140 Tablo 115: 2009 yılında Ġlimizde görülen zoonoz Hastalıkları 140 Tablo.116: Bingöl ilinde aylara göre kontrol edilen gıda maddeleri. 141 Tablo.117: Bingöl ilinde aylara göre kontrol edilen gıda satıģ yerleri 141 Tablo 118: Ġlimizde 2009 Yılında yapılan aģılama çalıģmaları 141 Tablo 119: 2009 Yılında Ġlimizdeki Bebek Ölümleri 141 Tablo 120: 2009 yılında Ġlimizde ölümlerin yaģ ve cinse göre dağılımı 141 Tablo 121: Ġlimizde yapılna aile planlaması çalıģmaları 142 Tablo 122: Atmosferin Kimyasal BileĢimi 142 Tablo 123: Tarihte Büyük Hava Kirliliği Atakları 143 Tablo 124: Hava kirliliği Kaynakları 145 Tablo 125: USA hava kalitesi standartı 149 Tablo 126: Avrupa hava standartı 149 Tablo 127: Türkiyedeki hava kalitesi 150 Tablo 128: Ġlimizde ġehir ġebeke Suyu Ġle Ġlgili denetim verileri 151 Tablo 129: Ġlimizde ÇED olumlu /Olumsuz kararı verilen faaliyetlerin listesi 156 Tablo 130: ÇED Gereklidir/Değildir kararı verilen faaliyet listesi 156 xvii

19 A. COĞRAFĠ KAPSAM A.1. GiriĢ 1926 yılında Elazığ, 1929 yılında da MuĢ Ġllerine bağlanan Bingöl,1936 yılında Vilayet olmuģtur.1945 yılında da Ġl Merkezi olan Çapakçur un adı Bingöl olarak değiģtirilmiģtir. Ġlimiz Anadolu nun düģman istilası görmeyen bölgelerinden birisidir.bingöl ün tarihi daha çok komģu illerin tarihi incelenerek çıkarılmıģtır. Erzurum, Erzincan, Diyarbakır, Bitlis, Ahlat, Van, Tunceli, Ģehirleri eski devirlerde bir beyliğe veya hükümdara BaĢĢehir olmuģtur. Bingöl daha çok bu beyliklere bağlı olarak tutulmuģtur. ġimdiye kadar Bingöl ili sınırları içinde bir Ģehir kalıntısına rastlanmaması bunu doğrular. Tarihçi Heredot bir eserinde Anadolu yu birtakım bölgelere ayırarak bugünkü MuĢ, Diyarbakır, Bingöl, Ġllerinin bulunduğu bölgeye Komojen ismini vermiģtir. Bingöl ili Osmanlı Devleti zamanında komģu illere bağlı olarak idare edilmiģ ancak Cumhuriyet Devrinde bir il haline gelmiģtir. A.2. Ġl ve Ġlçe Sınırları Harita 1: Ġl Haritası ĠLÇENĠN ADI YÜZÖLÇÜMÜ(Km 2 ) ORAN (%) YÜKSEKLĠK (m) ĠL TOPLAMI MERKEZ ADAKLI GENÇ KARLIOVA KIĞI SOLHAN

20 YAYLADERE YEDĠSU Tablo-1: Bingöl iline bağlı ilçeler listesi. A.3. Ġlin Coğrafi Durumu Bingöl ili Doğu Anadolu bölgesi Yukarı Fırat bölümünde yer alır. Doğusu MuĢ, kuzeyi Erzurum ve Erzincan,batısı Tunceli ve Elazığ,güneyi ise Diyarbakır Ġlleri ile çevrilidir. Bingöl Ġli ve doğu boylamları ile ve kuzey enlemleri arasında yer alır. A.4. Ġlin Topografyası ve Jeomorfolojik Durumu Ġl sınırları içinde arazi oldukça engebeli ve yüksek olup, denizden yüksekliği 1250 metreyi aģar. Dağlar ve tepelik alanlar çok geniģ bir yer kaplar. Yükseklikleri 2000 metreyi aģan dağlık alanlar ise metre arasında yükseltiye sahip olan tepelik alanların 3.jeolojik zaman (Teozoiktersiyer) da tektonik hareketler sonucunda meydana geldiği tespit edilmiģtir. Bingöl Dağlarının yapısında genellikle bazalt ve andezitler bulunur. Kuzey-Batı, Güney-Doğu yönünde uzanan Bingöl Dağlarının kuzey yamaçları hafif eğimli olduğu halde güney kesimleri oldukça sarptır. 1- DAĞLAR Bingöl arazisi çok dağlıktır.yükseklikleri 3000 metreyi aģan dağlar bulunur.dağlar üzerindeki yaylalar ve düzlüklerin yükseklikleri 2000 metreden aģağı düģmez.ova niteliğindeki yerler bile 1000 metrenin üzerinde bulunmaktadır.bingöl ovasının dört tarafı dağ sıralarıyla çevrilidir.dağların yüksek kısımlarını doruklar,buzul gölleri,etek kısımlarını ise moren kalıntıları kaplar.dağlar genellikle seyrek ormanlık olup,güney bölümlerinin bazı kısımları çıplaktır.meģe ormanları dağların 1800 metreden aģağı kısımlarında görülür. Volkanik sahaların en çok rastlandığı yer Göynük suyu ile Peri suyu arasındaki bölgedir.volkanik olan bu bölge çukurluk ve yükseltileriyle dağların genel durumunu bozacak niteliktedir.ayrıca buradaki dağların bünyesinde kısmen bazalt türünden akıcı,kısmen andezit tipinde kıvamlı lavlar büyük yer tutar.üçüncü zaman sonlarındaki tektonik olaylar neticesinde kırılmalardan sonra yeryüzüne çıkan lavlar bir örtü gibi etrafa yayılmıģtır.bu arada bazı kırılmalar sonucunda bu örtünün bazı kütleleri çökmüģ,bazıları ise yükselmiģtir.bingöl iline adını veren Bingöl Dağları bu zamanda oluģmuģtur. BAġLICA DAĞ VE TEPELER DAĞIN ADI YÜKSEKLĠK (M) BĠNGÖL DAĞI 3250 GENÇ DAĞI 2940 ġeytan DAĞI 2906 ġerafettġn DAĞI 2544 Tablo-2: Bingöl ilindeki baģlıca dağlar. Bingöl de dağlar orta kısımlarda birbirinden uzaklaģarak geniģlemiģ ve bu geniģleyen yerde Bingöl ovası meydana gelmiģtir. Ova Ģehrin güneydoğusuna doğru hafif eğimle alçalarak devam eder.bu ovayı birçok akarsular çeģitli yönlerde parçalamıģtır.ayrıca Gayt suyu ile Çapakçur deresinin sürükledikleri çakıllar ovanın bir kısmını kaplamıģtır.ovanın yüzölçümü yaklaģık 80 km 2 dir.deniz seviyesinden yüksekliği ise 1150 metredir.bingöl ovasından baģka,genç,karlıova ve Sancak ovaları gibi küçük ovalar da vardır. 2- OVALAR Bingöl de dağlar orta kısımlarda birbirinden uzaklaģarak geniģlemiģ ve bu geniģleyen yerde Bingöl Ovası meydana gelmiģtir. Bu ovayı bir çok akarsular çeģitli yönlerde parçalanmıģtır. Ovanın yüzölçümü 80 km 2 olup, deniz seviyesinde yüksekliği 1150 metredir. Bingöl Ovasından; Genç, Karlıova ve Sancak Ovaları gibi küçük ovalarda mevcuttur. 3- AKARSULAR - 2 -

21 Peri Suyu : Ġl sınırları içindeki uzunluğu bakımından Ġlin en önemli akarsuyu Peri Suyudur. 258 km. uzunluğa sahip Peri Suyunun Ġl sınırları içindeki uzunluğu 112 km. dir. Karagöl ve Bingöl Dağlarındaki kaynaklardan çıkan sular Karlıova Ġlçesinin Kuzeybatısında Elmalı Deresi ve Çerme de Kalmas Deresi ile birleģerek Peri Suyunun suyunu meydana getirirler. Peri Suyu buradan itibaren Güneydoğu yönünde akıp Kiğı sınırları içinde Çorik Dağından Fas Deresinin, daha Güneyden Çobi Suyu ve Kalman Deresini alarak Ġl sınırlarından çıkar. Tunceli Ġl sınırları içinden geçerek Munzur Suyu ile birleģir. Elazığ da YeĢildere civarında Fırat a karıģır. Murat Nehri : Ġlin en önemli akarsularından biridir. Aynı zamanda Fırat ın en büyük kollarından biridir. Nehir kaynağını Van Gölünün Kuzeybatı ucundaki Ala Dağdan ve Bingöl Dağlarından aldıktan sonra Malazgirt, MuĢ, Bulanık ve Bingöl gibi yer yer yüksek ovaları ve dağları doğubatı doğrultusunda aģarak Elazığ Ġli sınırlarına girer. Keban Ġlçesinin Kuzeydoğusunda Karasu ile birleģerek Fırat Nehrini meydana getirir. Murat Nehrinin Bingöl Ġli içindeki toplam uzunluğu 96 km. dir. Göynük Suyu : Murat Nehrinin bir kolu olan Göynük Suyunun baģlangıç ve bitiģ noktaları Ġl sınırları içinde kalmaktadır. Bingöl Dağlarının yamaçlarındaki Kargapazarı Köyünden doğup, ÇoriĢ Dağlarından bazı dereleri alarak Ekinyolu Köyü yakınındaki Mendo Suyu ile birleģir. Bundan sonra Genç Ġlçesi yakınındaki Murat Nehrine karıģır. 4- GÖLLER Bingöl ili sınırları içerisinde büyüklük açısından önemli sayılabilecek herhangi bir göl yoktur. Fakat çok sayıda buzullar tarafından açılmıģ sirk adı verilen küçük göl vardır. Bu göllerin en önemlileri Ģunlardır. Göl Bahri, Kerkis Gölü, Zırlır Gölü, Sar Gölü, KuĢ Gölü, Harem Gölü, Er Gölü, Kıllı Göl, Manastır Gölü, Belli Göl, Karlı Göl, Çilli Göl ve Ġçme Gölüdür. A.5. Jeolojik Yapı ve Stratigrafi Ġl sınırları içinde arazi oldukça engebeli ve yüksektir.denizden ortalama yüksekliği 1250 metreyi aģar.dağlar çok geniģ bir alan kaplar.bingöl dağlarının yapısında genellikle bazalt ve andezitler bulunur.bu püskürük kütle tabandaki tortul tabakaları örtmüģtür.dolayısıyla püskürük kütleler tortul kütlelerden daha gençtir.kuzey-batı,güney-doğu yönünde uzanan Bingöl dağlarının kuzey yamaçları hafif eğimli olduğu halde,güney kesimleri oldukça diktir.güney yamaçta sıcak su kaynaklarına rastlanması bu yamaç yüzeyinin fay çizgisi tarafından dikleģtirildiği,dolayısıyla buradan bir çayın geçtiği açıkça anlaģılmaktadır.türkiye nin deprem zonları incelendiğinde ilimizin bulunduğu yerden kuzey-doğu güney-batı yönünde uzanan bariz fay hatlarının geçtiği görülür.bölgede çeģitli istikametlere doğru uzanan fay çizgilerine rastlanır.fay çizgilerinin,farklı yüzey seviyeleri meydana getirmeden tortul tabakaların altında gizlendiği yer yer satıha çıktığı bu yerlerden de sıcak su kaynaklarının çıktığı gözlenince belirsiz fay çizgilerinin bilgenin her yerinde olabileceği kanaati oluģmaktadır. A.5.1. Metamorfizma ve Mağmatizma Türkiyenin en belirgin ve aktif yapısal unsurlarından biri durumundaki doğu Anadolu fayı üzerinde ĢekillenmiĢ olan Bingöl ovası yaklaģık 500 Km 2 lik bir alanı kaplar. Bingöl ilininjeolojik yapısında Bazalt ve Alüvyon olmak üzere iki farklı birim tespit edilmiģtir. Bazaltlar Gri-Siyah renkli olup Güney batıda yer alır. Bu brimlerde ayrıģma ve bozuģma oldukca etkin olup, üst seviyeleri az bir darbe ile rcalanabilir. Bazaltların yer yer tüflerle arakatlı olduğu sanılmaktadır. Alterasyon etkileri derinliğe bağlı olarak azalmakla birlikte bu ayrıģma bozulma zonunun değiģkelik göstermesi beklenmelidir. Bingöl havzası murat nehri tarfından yarılarak boģaltılmaya, dolaysıyla dönem düzlükleri parcalanarak seki düzlüklerine dönüģmeye baģlamıģtır. Ayrıca murat nehri güneybatıdaki en alt Pleistosen yüzeyleri içine menderesleri ile birlikte epijenik olarak gömülerek yarma vadiyi ĢekillendirmiĢtir. Alt pleistosen sonlarında yoğunlaģan yer kabuğu hareketleri sonucunda ise gençleģme olmuģ ve Bingöl depresyonu bu günkü asıl geometrisini bu hareketler sonucu kazanmıģtır

22 A.5.2. Tektonik ve Paleocoğrafya Harita2 : Kuzey Anadolu Fayı Doğu Anadolu Fayı (Bingöl Erzincan-Karlıova Üçgeni) (Kaynak MTA nın Ġnternet Sitesi 2009) - 4 -

23 Harita3: Bingöl Kiğı Karlıova arasındaki aktif fay haritası (Kaynak MTA nın Ġnternet Sitesi 2009) Harita 4: Bingöl ve Çevresindeki Tarihsel Dönemde Hasar YapmıĢ Depremler (Kaynak MTA nın Ġnternet Sitesi 2009) - 5 -

24 Harita 5: Bingöl ve Çevresindeki Aletsel Dönemde Hasar YapmıĢ Depremler. (Kaynak MTA nın Ġnternet Sitesi 2009) KAYNAKLAR: - MTA nın Ġnternet Sitesi Ġl Çevre Durum Raporu B. DOĞAL KAYNAKLAR B.1. Enerji Kaynakları B.1.1. GüneĢ Ġlimizde yıllık meteorolojik verilere göre Temmuz,Ağustos ayları GüneĢ ıģığından en fazla yararlanıldığı aylardır. GüneĢten enerji kaynağı olarak yararlanılmaktadır. Ġlimizin ortalama yıllık güneģleme süresi 6,36 sa-da dır. B.1.2. Su Gücü Bingöl Gözeler Projesi 1991 yılında yatırım programına alınan Bingöl Gözeler Projesi. Bingöl e 20 Km Doğusunda yer almaktadır. Depolama hacmi 19.25Hm 3 olan projenin tamamlanması durumunda Harabe ve Dik ovalarını da içine alan toplam 1572 hektarlık bir alan sulama imkanına kavuģmuģ olacaktır. Bingöl Gülbahar Barajı Projesi Projenin yeri Bingöl ilinin 20 Km doğusunda Kocan deresi üzerinde yer almaktadır. Proje sulama amaçlıdır. Baraj Hakkında Jeolojik Bilgiler: Gülbahar Barajı aks yeri bazalt, Tüf, Aglomera ve Ġgnimbrit türü volkanik kayaçlardan oluģmuģtur. Dere yatağındaki Alüvyonun kalınlığı 8 m.dir. Baraj aks yeri sol sahilde yer alan 6-7 m. kalınlığındaki - 6 -

25 yamaç molozu kaldırıldığı takdirde aks yerinde duraylılık problemi olmayacaktır. Sağ sahilde yer alan derivasyon tüneli kazısında Ġgnimbritlerle Bazalt cürufundan geçilmiģtir. Tünel kazısı sırasında bu çatlaklardan toplam 4-5 L/S yer altı suyu boģalımı olmuģtur. Sağ yamaçta inģaa edilecek dolu savak yerinde sert ve sağlam bazaltlar yer almaktadır. Bazaltlar üzerinde ise m kalınlığında bazalt çakıllarından oluģmuģ yamaç molozu vardır. Göl alanı içinde aks yerinin hemen sol mansabında eski büyük bir heyelan mevcuttur. Bu heyelanın ön kısmında ana kaya olan iri bazalt blokları topuk yapmıģtır. Baraj gölü su seviyesindeki alçalma ve yükselmeler bu zeminin hareket etmesine neden olacak ancak heyelan baraj gövdesini etkilemeyecektir. Göl alanında geçirimlilik yönünden bir problem bulunmamaktadır. Bingöl I. Merhale Projesi Bingöl ilinin 17 km doğusunda Göynük çayı üzerinde inģa edilen Regülatörden toprak kanal ile sulama yapılmaktadır yılında tamamlanarak iģletmeye açılan Göynük sulaması ile Beyaztoprak, Göltepesi, Hacıçayır, Sarıçiçek, Yeniköy, Dik, Çeltiksuyu, Tekören ve Kumgeçit köylerine ait 2500 hektarlık alan sulanmaktadır.göynük sulaması ikmal inģaatı devam etmekte olup, 1995 yılı içinde tamamlanmıģtır. Bingöl II. Merhale Projesi Bu proje kapsamındaki Gayt barajı ve tesislerinin 2. kısım ikmal inģaatı, 1993 yılında yatırım programına girmiģ ve aynı yıl içinde ihalesi yapılarak 1994 yılında yapım çalıģmalarına baģlamıģtır. Dolusavak kapakları ve kapak kaldırma tertibatlarının yapım çalıģmaları devam etmektedir. Ayrıca Ģantiye sahasında Konkasör tesisinin montaj çalıģması tamamlanmıģtır. proje tutarı 180 Milyar TL olan bu projenin 1995 yılı ödeneği 63 Milyar TL dir. Sulama alanı yaklaģık 53 bin dekardır. Aynı proje kapsamında bulunan ve mevcut Gayt sulamasının üst kotlarında 2270 hektarlık alanı sulamak amacıyla inģa edilmekte olan sulama Ģebekesinin su kaynağı Gayt çayı, depolama yeri ise Gayt barajı göl sahasıdır. Gayt barajında inģa edilecek ikinci bir regülatör ile sulama suyu alınacaktır.ġebekenin tamamlanması ile birlikte Bingöl merkez arazileri, Güveçli, Ormanardı, Çayağzı, Kılçadır, Evciler, Kıltepe ve AĢağı Paymirg köylerine ait 2270 hektarlık alanın sulanması sağlanacaktır. ġebekenin ana kanal uzunluğu metredir. 12 adet yedek kanalların toplam uzunluğu metredir. ġebeke üzerinde 15 adet sifon ve galeri ile 93 adet alt ve üst sel geçitleri inģa edilecektir. ÇalıĢmaları 1994 yılında baģlanmıģ, Ģantiye tesisleri tamamlanmıģtır. Tatbikat projelerinin hazırlanması ve kamulaģtırma çalıģmaları devam etmektedir. Daha önce inģa edilen regülatör vasıtasıyla toplam 3200 hektarlık alan sulamaya açılmıģtır.sulama Ģebekesi %80 kapasite ile iģletilmekte olup, Gayt barajının bitirilmesi ile birlikte tam kapasite ile iģletmeye açılacaktır. Peri Projesi Kiğı Barajı ve HES Tesisleri ĠnĢaatı Projenin yeri Bingöl iline bağlı Kiğı ilçesinin 10 Km Kuzey doğusunda Peri suyu üzerinde yer almaktadır. Proje enerji amaçlıdır. Baraj Hakkında Jeolojik Bilgiler: Baraj yerinde volkanizma sonucu farklı evrelerde oluģmuģ Andezit ve Bazalt türünde kayaçlar ile bunların tüf ve Aglomeralardan oluģmuģ ve genelde Andezit olarak adlandırılan birim mevcuttur. Andezitlerin altında üst kretase yaģlı topraklı filiģi yer almaktadır. Göl alanında 5 adet heyelan görülmektedir. Baraj göl alanındaki aktif ve potansiyel kitlesel hareketler Jeolojik koģullar yönün den projeyi etkileyebilecek önemli unsurlardan biri olarak görülmektedir. Baraj yerine yaklaģık 12 Km uzaklıkta göl kuyruk suyu yakınında yer alan aktif Kuzey Anadolu Fayının yakın oluģu baraj için önemli bir unsurdur. Bingöl Genç Projesi Projenin yeri Bingöl ili Genç ilçesinin doğusunda yer almaktadır. Proje sulama amaçlıdır. Su kaynağı olarak Vahkin çayı kullanılacaktır. Genç ilçe merkezindeki arazilerin sulaması sağlanacaktır. Bu proje 2001 yılı yatırım programında yer almaktadır. Cazibe sulaması 1170 hektardır

26 B.1.3. Kömür Ġlimiz Karlıova ilçesi Halifan Derinçay köyü civarında 1663 Kcal/kg ısı değerli %43 Su %24,63 Kil, %0,57 S içeren Linyit bulunmaktadır.açık iģletme ile alınabilecek kömür rezervi tondur. Kapalı iģletme ile alınabilecek kömür rezervi tondur. B.1.4. Doğalgaz Ġlimizde Doğalgaz rezervi yoktur. B.1.5. Rüzgar Enlem Boylam Yükseklik BINGOL Rasat S. (YIL) Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haz. Tem. Ağust Eylül Ekim Kasım Ara. Parametre Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması Saat 07 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Saat 14 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Saat 21 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Maksimum Rüzgar Hızı ( m_sec ) ve Yönü S 15.9 WNW 13.5 SSE 13.1 SSE 11.0 NNW 14.7 SSW 12.6 S 9.6 ENE 8.6 ENE 15.7 NNW Fırtınalı Günler Sayısı Ortalaması Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Ortalaması N Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı N Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) NNE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı NNE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) NE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı NE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) ENE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı ENE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) E Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı E Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) ESE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı ESE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) SE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı SE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) SSE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı Tablo 3: 2009 Bingöl Ġli rüzgar durumu ( Kaynak: Bingöl Meteoroloji Müdürlüğü) B.1.6. Biyokütle Ġlimizde Biyogaz enerjisinden yararlanılmamaktadır. B.1.7. Petrol Ġl sınırları içinde petrol rezervi yoktur WS W 9.1 NN W - 8 -

27 B.1.8. Jeotermal Sahalar a) Kaplıca Suyu: Karlıova ilçesi Göynük Hacıyan kaplıca sıcaklık 62 o C PH: 7.20 Radyoaktivite 4,9 Eman, toplam mineralizasyon: 2855,4 mg/l Debi: 1 Lt/Sn b) Bingöl Merkez Kös Kaplıcası: Sıcaklık 36 o C 47 o C PH: 6,70 Radyoaktivite 10,2 21 Eman, toplam mineralizasyon: 2464,9 mg/l Debi: 3 Lt/Sn c) Yayladere Hasköy Kaplıcası: Sıcaklık 48 o C PH:6,60 Radyoaktivite 9,1 Eman, toplam mineralizasyon: 5706,7 mg/l Debi: 0,09 Lt/Sn d) Kiğı Ġlçesi Harur Kaplıcası: Sıcaklık 52 o C PH: 6,80 Radyoaktivite 9,2 Eman, toplam mineralizasyon: 6911 mg/l Debi: 0,16Lt/Sn e) Maden Suyu: Kiğı ilçesi iki evler madensuyu sıcaklık 10 o C PH: 6 Debi: 0,3 Lt/sn f) Yedisu Ġlçesi YeĢilgöl Madensuyu: Sıcaklık 10 o C PH: 6 Debi: 0,3 Lt/sn g) Kiğı Ġlçesi Dimilyan Maden suyu: Sıcaklık 16,5 o C PH:5 Debi: 1 Lt/sn h) Yedisu (Çemre) Ġlcesi Maden suyu: Sıcaklık 13 o C PH: 5,5 Debi: 0,15 Lt/sn Görüldüğü gibi, Bingöl yer altı zenginlikleri bakımından yoksul bir il değildir. Ġlde bulunan kaynakların değerlendirilmesi hem istihdam olanaklarının, hem de küçük ve orta ölçekli iģletmelerin doğmasına imkan sağlar. Yeraltı zenginlikleri ilin potansiyel geliģme alanlarından biri olmasına karģın, bu alanda çok az sayıda kiģi istihdam edilmektedir nüfus sayımına göre, madencilik sektöründe çalıģanların sayısı 25 tir sayımında bu 136 ya çıkmıģtır sayımında 122 ye 1990 sayımında ise 36 ya düģmüģtür. B.2. Biyolojik ÇeĢitlilik B.2.1. Ormanlar GENÇ ORMAN ĠġLETME ġeflġğġ ORMAN DURUMU VERĠMLĠ ORMAN BOZUK ORMAN KURULUġUN ĠHTĠVA ETTĠĞĠ ORMAN ĠġLETME ġeflġğġ Merkezi Normal Koru Normal Baltalık Bozuk Koru Bozuk Baltalık ORMANLIK SAHA AÇIKLIK SAHA TOPLAM (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha) GENÇ GENÇ , TOPLAM , AĞAÇ ÇEġĠTLERĠ : MEġE,ARDIÇ,KAVAK,SÖĞÜT,SEDĠR,SARIÇAM,KARAÇAM AĞAÇ ÇEġĠTLERĠNĠ N DAĞILIMI KARAÇAM SARIÇAM SEDĠR ARDIÇ MEġE 86,5 Ha 13 Ha 32 Ha 201,5 Ha 72045,5 Ha - 9 -

28 KAVAK ĠBRELĠLER ARASI KARIġIK ĠBRELĠ + YAPRAKLI KARIġIK GENEL TOPLAM: 1433 Ha 50 Ha 39,5 Ha 73901,5 Ha Tablo 4: Genç Orman ĠĢletme ġefliği Orman Durumu ( Kaynak: Genç Orman ĠĢletme ġefliği 2009) ILICALAR ORMAN ĠġLETME ġeflġğġ ORMAN DURUMU KURULUġUN ĠHTĠVA ETTĠĞĠ ORMAN ĠġLETME ġeflġğġ ILICA Merkezi Merkez Karlıova VERĠMLĠ ORMAN Normal Koru Normal Baltalık BOZUK ORMAN Bozuk Koru Bozuk Baltalık ORMANLIK SAHA AÇIKLIK SAHA TOPLAM (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha) ,5 7241, TOPLAM ,5 7241, : MeĢe,Ardıç, AĞAÇ Kavak, ÇEġĠTLERĠ Söğüt Tablo 5: Ilıca Orman ĠĢletme ġefliği Orman Durumu ( Kaynak: Ilıca Orman ĠĢletme ġefliği 2009) KURULUġUN ĠHTĠVA ETTĠĞĠ ORMAN ĠġLETME ġeflġğġ KĠĞI Merkezi Kiğı-Adaklı Yedisu - Yayladere KĠĞI ORMAN ĠġLETME ġeflġğġ ORMAN DURUMU VERĠMLĠ ORMAN Normal Koru Normal Baltalık BOZUK ORMAN Bozuk Koru Bozuk Baltalık ORMANLIK SAHA AÇIKLIK SAHA TOPLAM (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha) TOPLAM AĞAÇ ÇEġĠTLERĠ : MEġE,ARDIÇ,KAVAK,SÖĞÜT Tablo 6 : Kiğı OrmanĠĢletme ġefliği Orman Durumu ( Kaynak: Kiğı Orman ĠĢletme ġefliği 2009) KURULUġUN ĠHTĠVA ETTĠĞĠ ORMAN ĠġLETME Merkezi SOLHAN ORMAN ĠġLETME ġeflġğġ ORMAN DURUMU ĠĢletme VERĠMLĠ ORMAN Normal Koru Normal Baltalık BOZUK ORMAN Bozuk Koru Bozuk Baltalık ORMANLIK SAHA AÇIKLIK SAHA TOPLAM

29 ġeflġğġ Sınıfı (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha.) (Ha) SOLHAN SOLHAN A B TOPLAM AĞAÇ : MEġE, KAVAK TÜRLERĠ ĠĢl. Sınıfı MEġE KAVAK A B 74 TOPLAM Tablo 7 : Solhan Orman ĠĢletme ġefliği Orman durumu ( Kaynak: Genç Orman ĠĢletme ġefliği 2009) Bingöl de orman alanlar %27.92 dir. Bu orman varlığıyla Bingöl, Anadolu nun orman alanı en geniģ olan illerden biridir. Ormanların uzun zamandan beri yakacak ihtiyacının giderilmesinde kullanılması ve hayvancılıkta yararlanılması, meģe ormanlarının önce bataklık, sonra bozuk bataklık duruma gelmesi sonucunu doğurmuģtur. Bingöl, orman varlığı bakımından Doğu Anadolu Bölgesinde önemli bir yere sahip olmakla birlikte, ülke orman varlığı içindeki oranı binde 2 dir. Yinede bu orman varlığı ildeki ekonomik faaliyetler içinde önemli bir yer tutmaktır.ġklim ve arazi yapısı yönünden Bingöl ve yöresi ormancılık için ideal bir yapıya sahiptir. Ancak bilinçsiz kesim ve tahribin sonunda ormanlar, düģük nitelikli bir büyük bölümü bataklık ve bozuk bataklık haline gelmiģtir. Toplam hektarlık ormanlık alanlar Ģu özelliklere dağılım göstermektedir.(harita -1 ) Ayrıca erozyon alanı hektar, tabiatı koruma alanı ise hektardır. Harita 6:Ġlimizin Orman Alanları (Kaynak: Orman ĠĢletme ġefliği-2009) B Odun Üretimine Ayrılan Tarım Alanları Ġlimiz sınırları içinde odun üretimine ayrılan tarım alanı yoktur

30 B.2.2. Çayır ve Mera Arazi Varlığı Alan(ha) % Oran Mera Alanı ,21 Çayır Alanı ,19 Tablo-8: Ġlimiz Mera ve Cayır Alanları (Ġl Tarım Müdürlüğü-2009) Ġlimizde çayır ve mera alanlarının toplamı ha dır. Ġl genelinde meraların verimi kuru ot olarak kg arasındadır. Ġlin çayır alanlarının tamamına yakını I. - IV. Sınıf araziler üzerinde bulunmaktadır. Mera alanlarının tamamına yakını ise VI. VII. Sınıf arazilerinden oluģmaktadır. B.2.3. Sulak Alanlar Ġlimizde sulanabilir alan ,84 ha dır ha alan ise sulanamayan tarım alanıdır. B.2.4. Flora Flora.Ġlimizde Bulunan Bitki ÇeĢitleri: Hardal, Korunga, Püren, Kenger, Deve dikeni FLORA HARĠTASI KULLANIMI Harita üzerinde dört ayrı renk bulunmaktadır. Bu renkler; :Flora durumu zayıf olan köyleri - Sarı ( Koloni baģına 0-12 kg) :Flora durumu orta seviyede olan köyleri (Koloni baģına Mavi 25 kg) - YeĢil :Flora durumu iyi olan köyleri ( Koloni BaĢına kg) :Flora durumu çok iyi olan köyleri ( Koloni baģına 35kg ve -Kırmızı üstü) nü ifade eder. Harita 7: Bingöl Ġli Ballı Bitki Mera Dağılımı Hardal Korunga ( Onobrychis yodonta) Yonca (Medicago sativa)

31 Üçgül (Trifolium pallidum) nane Ballıbaba (Lamium spp.) kekik Fiğ deve dikeni Püren ( Rosmarinus ficinalis) Çayır üçgülü (Trifolium pratense) Reyhan Korunga ( Onobrychis) oxyodonta) ġerbetçi otu (humulus lupulus) B.2.5. Fauna Çengel Boynuzlu Dağ Keçisi(Chamois) Dağ Keçisi, Boz Ayı, Kurt,VaĢak,TavĢan, Tilki.Yırtıcı KuĢlar...YaĢamaktadırlar.B.2.6. Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanları ve Diğer Hassas Yöreler Tabiat anıtı olarak Ġlimiz Solhan ilçesi sınırları içerisinde bulunan Yüzen Adalar; 40 m çapında 60 m derinliğinde olup üzerindeki bitkilerinde yelken iģlevi görmesi ile su üzerinde hareket edebilen ilginç

32 yapılardır. Bu özelliği ile ekosistem bütünlüğü içerisinde peyzaj değeri yüksektir ve sahip olduğu özellikleri ile ulusal düzeyde ender görülen doğal bir oluģumdur. Fotoğraf : Ġlimizde bulunan Tabiat Anıtı ( Yüzen Ada ) B.3. Toprak Bingöl ilinde genel olarak iki tip toprak görülmektedir. Meyilli - dalgalı ovalarda hakim olarak kahverengi ve kırmızı kahverengi topraklar görülür. Vadilerde alüviyal topraklar görülmekle beraber, bu topraklar organik maddece değiģikliler göstermektedir. Ġlimiz genel olarak verimli topraklara sahiptir. Ancak uzun yıllar tek çeģit bitki yetiģtirilmesi, gübre kullanmama gibi etkiler yüzünden, iģlenen topraklarımızın büyük kısmı eski veriminden uzaklaģmıģtır. Ancak son yıllarda teknik tarım faktörleri ve kimyasal gübre kullanma bilinci çiftçilere ulaģtırıldığından, hızla olumsuz etkiler azalmaya baģlamıģtır. Ġlimizde nadas alanlarını daraltma projesi uygulamasıyla buğdaygil-baklagil ekim nöbeti uygulanarak nadas alanlarında % 10 oranında bir daraltma sağlanmıģtır. Ayrıca kimyasal gübre kullanma bilinciyle bu oran artarak devam edecektir. B.4. Su Kaynakları B.4.1. Ġçme Suyu Kaynakları ve Barajlar a) Adaklı Sulama ĠnĢaatı Yapımına 1986 yılında baģlanan Adaklı sulama inģaatı ile adaklı ilçesine bağlı dört köye ait 1183 hektar alanın pompaj ile sulanması amaçlanmaktadır.pompa binası ile Enerji nakil hattının tamamı yapılmıģtır. birinci ve ikinci regülatör kapak ve kapak atma tertibatları, anakanal tüm kazı ve kanal kaplama betonları, 895 metre çelik sifon,113 metre betonarme sifon, 3 adet köprü ve 18 adet alt ve üst sel geçidi tamamlanmıģtır. ĠĢin %96 sı tamamlanmıģ durumdadır. b) Kürük Suyu Projesi Bingöl merkez ve Genç ilçesinin içme kullanma suyu ihtiyacını karģılayacak kürük suyu projesi tamamlanmıģtır. Barajın Bulunduğu Amacı Hizmete Üzerine Tipi Yüzöl Yüksekliği Kret Maksimum Dolgu

33 Adı Ġlçe GiriĢ Yılı Kurulduğ u Akarsu çümü (km 2 ) (m) Uzunlu ğu (m) Göl Hacmi (m 3 ) Özlüce Yayladere Enerji 1998 Peri Kil Çekirdekli Suyu Kaya Dolgu 26, Gayt Merkez Sulama 1996 Gayt Zonlu Toprak Çayı Dolgu ,5 243, Gülbahar Merkez Sulama 2005 Koçan Kum Çakıl Çayı Dolgu Kiğı Kiğı Enerji 2005 Peri Kil Çekirdekli Suyu Kaya Dolgu Tablo 9: Bingöl ilinde bulunan barajlar. ( Kaynak: DSĠ 94.ġube Müdürlüğü-2009) B.4.2. Yeraltı Su Kaynakları YÜZEYSEL VE YER ALTI ĠÇME SUYU KAYNAĞI BĠLGĠLERĠ YERLEġĠM YERĠ: BĠNGÖL MERKEZ KAPASĠTESĠ ADI TÜRÜ YERĠ (m3/yıl) Abitor Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez Metan Ġshale Hattı Pınar Bingöl Merkez Mirzan Ġshale Hattı Pınar Bingöl Merkez Gayt K.Sond. Kuyu Bingöl Merkez Tarım Ġl Müdürlüğü Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez SSK Ġl Müdürlüğü Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez Beden Terbiyesi Ġl Müdürlüğü Sondaj Kuyusu Bingöl Merkez Tablo 10: Yüzeysel ve Yer Altı Ġçme Suyu Kaynağı Bilgileri ( Kaynak: DSĠ 94. Müdürlüğü-2009) Akarsuyun Adı B.4.3. Akarsular Toplam Uzunluğu (km) Ġl Sınırları Ġçindeki Uzunluğu (km) Toplam Uzunluğa oranı (%) Debisi (m 3 /sn) Ġl Sınırları içinde BaĢlangıç ve BitiĢ noktaları Kolu Olduğu Akarsu Hacmi (m 3 ) Yüzey alanı (ha) Murat Nehri Dersar Yumaklı Fırat 638 Peri Suyu Hasarkömü Çayağzı Fırat 510 Göynük Çayı Kargapazarı Garip Murat 212 Gayt Çayı BaĢköy Sarıçiçek Göynük - Tablo.11: Bingöl ilinde bulunan akarsular (Not: Ġlimizdeki Yer altı Suyu rezervi 11,6 hm 3 /Yıl dır.) ( Kaynak: DSĠ 94. ġube Müdürlüğü-2009) B.4.4. Göller ve Göletler Gölün Adı Yüzölçümü (km 2 ) Ġl Ġçinde Kalan Kısmın Yüzölçümü (km 2 ) Bahri Ġbrahimağa Hasan Katır Turna Deniz Sülüklü Kırmızı Kört Sülük Tablo.12: Bingöl de bulunan göl ve göletler. ( Kaynak: DSĠ 94.ġube Müdürlüğü-2009) Denizden Yüksekliği(m)

34 B.5. Mineral Kaynaklar B.5.1. Sanayi Madenleri B.5.2. Metal Madenler B.5.3. Enerji Madenleri Bingöl Ġli dâhilinde maden kaynaklarından önemli ölçüde görülür ve muhtemel rezervler vardır. Bunlardan BaĢlıcalar; Demir, Kömür, Kaplıca suyu ve maden suyu, Bakır KurĢun Çinko Çimento hammaddesi, Distent, fosfat ve koolen gibi madenler önemli bir seviyede mevcut olup, iģletilebilir durumdadır. Yeraltı kaynakları Ġlin potansiyel geliģme alanlarından biri olmasına karģın, iģletilen herhangi bir maden faaliyeti bulunmamaktadır. Maden kaynakları aģağıda tabloda gösterilmiģtir. BĠNGÖL ĠLĠ MADENCĠLĠK DURUMU Maden adı Bulunduğu Ġlçe Tenör Rezerv Linyit Linyit Karlıova-Halifan-Derinçay Bingöl-Sancak-Arıcılar KurĢun - Çinko Karlıova-HıĢhısı %43 SU %24,64 KĠL %0,57 S %15 Pb %30 Zn %0,8 Cu TON 2007 Üretim (Ton/M3) FAALĠYET YOKTUR FAALĠYET YOKTUR FAALĠYET YOKTUR Açıklama Linyit sahalarında ilk çalıģmalar 1965 yılında baģlamıģtır tarihinde hazırlanan Ġhbar Raporunda Karlıova - Halifan Kömürleri havzasına benzemektedir. Özel ġahıs ruhsatlı olup, rezervi bilinmemektedir. KurĢun - Çinko Genç-Selvi-Çoban çeģmesi Köyü %4.5 Pb- Zn TON FAALĠYET YOKTUR GÖRÜNÜR+MUHTEMEL Fosfat (Apatit) Genç-Avnik % P 2 O 5 ve % Fe 3 O TON FAALĠYET YOKTUR TON GÖRÜNÜR + MUHTEMEL + MÜMKÜN DĠSTEN (DĠS) Genç-Yeniçevre (Halveliyan Sahası) %5-25 disten ve %26 Al 2 O TON FAALĠYET YOKTUR Muhtemel rezerv olup yatak iģletilmemektedir. Diatomit Bingöl-Haziran %90 SĠ 02 4 MĠLYON TON FAALĠYET YOKTUR YATAK ĠġLETĠLMEMEKTEDĠR. KAOLEN (Kao) Bingöl-Kurudere-Simsor Demir Genç-Avnik %18 Al 2 O 3, %2 Fe 2 O 3 ve %70 SiO 2 (Alunit içerikli) % Fe 3 O TON 53 milyon ton FAALĠYET YOKTUR FAALĠYET YOKTUR MÜMKÜN REZERV Demir Çelik iģletmelerinin istemiģ olduğu limitlerin üzerinde P 2 O 5 (apatit) içerdiğinden yatak iģletilmemektedir

35 Çimento Hammaddeleri (Çmh) Alikirek Köyü Orta Kalite ton mümkün (kireçtaģı) ton muhtemel (kil) FAALĠYET YOKTUR Tablo 13 Bingöl Ġli madencilik durumu Kaynaklar:Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (Maden ĠĢleri Genel Müdürlüğü) verileri esas alınmıģtır. B.5.1. Sanayi Madenleri Bingöl Ġli dâhilinde maden kaynaklarından önemli ölçüde görülür ve muhtemel rezervler vardır. Bunlardan BaĢlıcalar; Demir, Kömür, Kaplıca suyu ve maden suyu, Bakır KurĢun Çinko Çimento hammaddesi, Distent, fosfat ve koolen gibi madenler önemli bir seviyede mevcut olup, iģletilebilir durumdadır. Yeraltı kaynakları Ġlin potansiyel geliģme alanlarından biri olmasına karģın, iģletilen herhangi bir maden faaliyeti bulunmamaktadır. Kaolin: Bingöl Merkez Kurudere-Simsor köyü civarında %65-78 Si O 2 %11,29-16,10Al 2 O 3 +Ti O 2 tenörlü ton rezervlidir. Fosfat (Apatit) : Genç ilçesi kavaklı köyü Arduvan mezrasında %12 P 2 O 5, %1-5Fe tenürlü ton mümkün rezervlidir. Diatomit: Bingöl Merkez Haziran köyü cıvarında %90Si O 2 tenörlü 4 milyon ton muhtemel rezervlidir. Ditsen: Genç ilçesi yeniçevre köyü mevkiinde %5-25Disten tenürlü ton muhtemel rezervlidir. B.5.2. Metalik Madenler Demir: Genç ilçesi Avnik yöresinde %50 Fe3 O4 ihtiva eden 85 milyon ton mümkün, 43,5 milyon ton muhtemel rezervi yatak TDÇĠ adına ruhsatlıdır. KurĢun Çinko: Karlıova Ġlçesi HıĢhısı mezrası mevkiinde %15Pb, %30Zn, %0.8Cu (Galan,Sfalerit,Kalkoprit) tenörlü KurĢun Çinko yatağı özel Ģahıs ruhsatlı olup rezervi bilinmemektedir. Genç ilçesi Çoban çeģme mevkiinde %45Fb=Zn tenörlü cevher yatağı ton rezervlidir. B.5.3. Enerji Madenleri Kömür: Karlıova ilçesi Halifan-Derinçay köyü civarıda 1663 Kcal / Kğ ısı değerli %43 Su %24,63 Kil. %0,57 S ihtiva eden linyit. Açık iģletme ile alınabilecek kömür rezervi ton kapalı iģletme ile alınabilecek kömür rezervi : ton B.5.4. TaĢ Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler Kum, TaĢ ve Çakıl Ocakları YERĠ/ĠLÇE CĠNSĠ KOORDĠNATI ALANI( m 2 ) Merkez Kum Çakıl Ocağı MUġ-K-45a m 2 Kığı Kum Çakıl Ocağı J21-c m 2 Merkez Kum Çakıl Ocağı MUġ-K-45a12a m 2 Solhan Kum Çakıl Ocağı MUġ-022-b m 2 Genç Kum Çakıl Ocağı MUġ-K-45a m 2 Merkez Kum Çakıl Ocağı ELAZIĞ-K-44c m 2 Merkez Kum Çakıl Ocağı K-45d01a m 2 Genç Kum Çakıl Ocağı MUġ-K-45a21c m 2 Karlıova Kum Çakıl Ocağı ERZURUM-K-46b m

36 Yayladere Kum Çakıl Ocağı ERZĠNCAN-J-44d m 2 Solhan Kum Çakıl Ocağı MUġ-K-45b m 2 Merkez Kum Çakıl Ocağı ELAZIĞ-K-44c m 2 Merkez Kum Çakıl Ocağı MUġ-K-45a m 2 Kığı Kum Çakıl Ocağı ERZĠNCAN-J-44b m 2 Yedisu Kum Çakıl Ocağı ERZĠNCAN-J-44a m 2 Merkez TaĢ Ocağı ELAZIĞ-K-44b m 2 Solhan TaĢ Ocağı K-46a m 2 Genç Demir Madeni K-44c1-K-44c4 468,84 Hektar Genç Demir Madeni K-44c4-K-44c ,58 Hektar Yedisu Krom Madeni J-44c3-J-45d4-J-45a ,01 Hektar Genç Kil ocağı J-45d1 95,00 Hektar Genç Çinko Madeni K-44d3-K-44c ,81 Hektar Tablo14: Ġlimizdeki Kum ve TaĢ Ocakları ( Kaynak: Ġl Özel Ġdaresi-2009 ) KAYNAKLAR - DSĠ 94.ġube Müdürlüğü - Sanayi Ticaret Ġl Müdürlüğü - Orman ĠĢletme Müdürlüğü - Ġl Özel Ġdaresi Ġl Çevre Durum Raporu

37 C. HAVA (ATMOSFER VE ĠKLĠM) C.1. Ġklim ve Hava Bingöl ili iklim yönünden ilçelere ve topoğrafik duruma göre değiģiklikler göstermektedir.özellikle Merkez ve Genç ilçelerinde iklim,diğer ilçelere göre oldukça yumuģak geçmektedir. Buna rağmen il genelinde kara iklimi hüküm sürer. Yazları sıcak ve kurak, kıģları soğuk ve sert geçer. YağıĢlar kıģın kar halinde, ilkbahar ve sonbahar mevsimlerinde ise yağmur halinde görülür. Çevre ve Orman Bakanlığı Meteoroloji ĠĢleri Genel Müdürlüğünden alınan meteorolojiye iliģkin parametreler aģağıdaki tabloda görülmektedir. Bölgede rastlanan mağmatik sahalar dördüncü jeolojik zamanda oluģmuģtur. Bu da Bingöl arazisinin henüz tam anlamıyla yerleģmemiģ olduğunu göstermektedir. Buzul devrinde Bingöl Dağı nın kuzey yamaçlarında buzullar olduğu bugünkü buzul göllerinden anlaģılmaktadır. Bir kaç yerde Ģaryaj örtülerine rastlanır. C.1.1. Doğal DeğiĢkenler C Rüzgar Enlem Boylam Yükseklik BINGOL Rasat Parametre S. (YIL) Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haz. Tem. Ağust Eylül Ekim Kasım Ara. Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması Saat 07 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Saat 14 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Saat 21 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Maksimum Rüzgar Hızı ( m_sec ) ve Yönü S 15.9 WNW 13.5 SSE 13.1 SSE 11.0 NNW 14.7 SSW 12.6 S 9.6 ENE 13.1 WS W 8.6 ENE 15.7 NNW 9.1 NN W Fırtınalı Günler Sayısı Ortalaması Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Ortalaması N Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı N Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) NNE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı NNE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) NE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı NE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) ENE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı ENE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) E Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı E Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) ESE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı ESE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) SE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı SE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) SSE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı

38 SSE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) S Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı S Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) SSW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı SSW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) SW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı SW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) WSW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı WSW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) W Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı W Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) WNW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı WNW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) NW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı NW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) NNW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı NNW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) Ortalama 5 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Minimum 5 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Ortalama 10 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Minimum 10 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Ortalama 20 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Minimum 20 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) tablo 15: Bingöl Ġli 2009 Yılı Rüzgar Verileri (Kaynak:Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) Enlem Boylam Yükseklik GENC Rasat S. (YIL) Ocak ġubat M a r t Nisan M a y. H a z. Tem. A ğust Eylül Ekim Kasım Ar a. Parametre Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması Saat 07 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Saat 14 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Saat 21 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec)

39 Maksimum Rüzgar Hızı ( m_sec ) ve Yönü WN W 3.0 NNE 5.2 N 4.5 NE 4.5 NNW 3.6 ENE 3.8 N 4.5 ENE 3.9 NNE 2.4 N 4.2 SW 2.6 SW Fırtınalı Günler Sayısı Ortalaması Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Ortalaması N Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı N Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) NNE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı NNE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) NE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı NE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) ENE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı ENE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) E Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı E Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) ESE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı ESE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) SE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı SE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) SSE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı SSE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) S Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı S Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) SSW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı SSW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) SW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı SW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) WSW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı WSW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) W Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı W Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) WNW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı WNW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) NW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı NW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) NNW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı NNW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) Ortalama 5 cm. Toprak Sıcaklığı ( C)

40 Minimum 5 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Ortalama 10 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Minimum 10 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Ortalama 20 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Minimum 20 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Tablo 16: Bingöl Ġli Genç Ġlçesi 2009 Yılı Rüzgar Verileri (Kaynak:Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) Enlem Boylam Yükseklik SOLHAN Rasat S. (YIL) Ocak ġubat M a r t Nisan May. H a z. Tem. Ağust Eylül Ekim Kasım A r a. Parametre Toplam Orajlı Günler Sayısı Ortalaması Saat 07 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Saat 14 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Saat 21 Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Ortalama Rüzgar Hızı (m_sec) Maksimum Rüzgar Hızı ( m_sec ) ve Yönü NNW 6.5 NE 13.0 NNE 11.4 SW 8.1 SW 10.2 N 12.0 NE 10.2 N 8.8 W 6.1 NNW 10.5 N 3.3 NE Fırtınalı Günler Sayısı Ortalaması Kuvvetli Rüzgarlı Günler Sayısı Ortalaması N Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı N Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) NNE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı NNE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) NE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı NE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) ENE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı ENE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) E Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı E Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) ESE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı ESE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) SE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı SE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) SSE Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı SSE Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) S Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı S Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) SSW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı SSW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) SW Yönünde Rüzgarın

41 Esme Sayıları Toplamı SW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) WSW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı WSW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) W Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı W Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) WNW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı WNW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) NW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı NW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) NNW Yönünde Rüzgarın Esme Sayıları Toplamı NNW Yönünde Rüzgarın Ortalama Hızı (m_sec) Ortalama 5 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Minimum 5 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Ortalama 10 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Minimum 10 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Ortalama 20 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Minimum 20 cm. Toprak Sıcaklığı ( C) Tablo 17: Bingöl Ġli Solhan Ġlçesi 2009 Yılı Rüzgar Verileri (Kaynak:Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) C Basınç Ġlkbaharla birlikte hava ısınmaya baģlasa da çevredeki dağların yüksekliği sebebiyle dağlık kısımlar nispeten soğuk olur. Ova ve dağlar arasında görülen basınç farkından ötürü ovaya doğru bir hava akımı görülür. Sonbahar ve KıĢ mevsiminde ise Sibirya daki yüksek basınç merkezi Bingöl ü de etkisi altına alır. Ġlde hakim olan rüzgarlar genellikle Batı-Kuzeybatı istikametinde eserler. Parametre Rasat S. (YIL) Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Basınç (hpa) Maksimum Basınç (hpa) Minimum Basınç (hpa) Tablo 18: Bingöl Ġli Merkez Ġlçesi 2009 Yılı Basınç Verileri (Kaynak:Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) Parametre Rasat S. (YIL) Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Basınç (hpa) Maksimum Basınç (hpa) Minimum Basınç (hpa) Tablo 19: Bingöl Ġli Solhan Ġlçesi 2009 Yılı Basınç Verileri (Kaynak:Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) C Nem Parametre Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Saat 7 Nisbi Nem (%) Ortalama Saat 14 Nisbi Nem (%) Ortalama Saat 21 Nisbi Nem

42 (%) Ortalama Nem (%) Minimum Nem (%) Tablo 20: Bingöl Ġli Merkez Ġlçesi 2009 Yılı Nem Verileri (Kaynak:Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) Parametre Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Saat 7 Nisbi Nem (%) Ortalama Saat 14 Nisbi Nem (%) Ortalama Saat 21 Nisbi Nem (%) Ortalama Nem (%) Minimum Nem (%) Tablo 21: Bingöl Ġli Genç Ġlçesi 2009 Yılı Nem Verileri (Kaynak:Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) Parametre Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Saat 7 Nisbi Nem (%) Ortalama Saat 14 Nisbi Nem (%) Ortalama Saat 21 Nisbi Nem (%) Ortalama Nem (%) Minimum Nem (%) Tablo 22: Bingöl Ġli Solhan Ġlçesi 2009 Yılı Nem Verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) C Sıcaklık Bingöl de karasal iklimin özelliğine bağlı olarak gece ile gündüz; en sıcak ay ile en soğuk ay arasındaki farkı fazla olmaktadır. En sıcak ay Ağustos, en soğuk ay ise Ocak tır. Ġlin sıcaklık Ģartları üzerinde baģta enlem durumu olmak üzere (38 Kuzey enlemi), deniz seviyesinden ortalama yüksekliğin fazla olması etkenleri rol oynamaktadır. Uzun yılların sıcaklık ortalamalarına göre en yüksek sıcaklık değeri 42 C ( ), en düģük sıcaklık değeri C ( ), yıllık sıcaklık ortalaması da 12 C dir. Parametre Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Sıcaklık ( C) Maksimum Sıcaklık ( C) Minimum Sıcaklık ( C) Tablo 23: Bingöl Ġli Merkez Ġlçesi 2009 Yılı Sıcaklık Verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) Parametre Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Sıcaklık ( C) Maksimum Sıcaklık ( C) Minimum Sıcaklık ( C) Tablo 24: Bingöl Ġli Genç Ġlçesi 2009 Yılı Sıcaklık Verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) Parametre Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Sıcaklık ( C) Maksimum Sıcaklık ( C) Minimum Sıcaklık ( C) Tablo 25: Bingöl Ġli Solhan Ġlçesi 2009 Yılı Sıcaklık Verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009)

43 C Buharlaşma Parametre Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Merkez Ġlçe Ortalama Buhar Basıncı (hpa) Genç Ġlçesi Ortalama Buhar Basıncı (hpa) Solhan Ġlçesi Ortalama Buhar Basıncı (hpa) Tablo26: Bingöl iline ait 2009 yılı Buhar basıncı ortalamaları (Kaynak: Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) C YağıĢlar C Yağmur Parametre Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Uzun Yıllar Aylık Saat 07 Toplam YağıĢ Ortalaması (mm) Uzun Yıllar Aylık Saat 14 Toplam YağıĢ Ortalaması (mm) Uzun Yıllar Aylık Saat 21 Toplam YağıĢ Ortalaması (mm) Toplam YağıĢ Ortalaması (mm) Maksimum YağıĢ (mm) YağıĢın 0,1 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması YağıĢın 10 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması YağıĢın 50 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması Tablo27: Bingöl Ġli Merkez Ġlçesi 2009 yılı yağıģ verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) Parametre Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Uzun Yıllar Aylık Saat 07 Toplam YağıĢ Ortalaması (mm) Uzun Yıllar Aylık Saat 14 Toplam YağıĢ Ortalaması (mm) Uzun Yıllar Aylık Saat 21 Toplam YağıĢ Ortalaması (mm) Toplam YağıĢ Ortalaması (mm) Maksimum YağıĢ (mm) YağıĢın 0,1 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması YağıĢın 10 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması YağıĢın 50 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması 1.0 Tablo28: Bingöl Ġli Genç Ġlçesi 2009 yılı yağıģ verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009)

44 Parametre Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Uzun Yıllar Aylık Saat 07 Toplam YağıĢ Ortalaması (mm) Uzun Yıllar Aylık Saat 14 Toplam YağıĢ Ortalaması (mm) Uzun Yıllar Aylık Saat 21 Toplam YağıĢ Ortalaması (mm) Toplam YağıĢ Ortalaması (mm) Maksimum YağıĢ (mm) YağıĢın 0,1 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması YağıĢın 10 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması YağıĢın 50 mm ve Büyük Olduğu Günler Sayısı Ortalaması Tablo29: Bingöl Ġli Solhan Ġlçesi 2009 yılı yağıģ verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) C Kar, Dolu, Sis ve Kırağı Parametre Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Kar YağıĢlı Günler Sayısı Kar Örtülü Günler Sayısı Maksimum Kar Kalınlığı (cm) Sisli Günler Sayısı Ortalaması Dolulu Günler Sayısı Ortalaması Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması Tablo30: Bingöl Ġli Merkez Ġlçesi 2009 yılı Meteorolojik verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) Parametre Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Kar YağıĢlı Günler Sayısı Kar Örtülü Günler Sayısı Maksimum Kar Kalınlığı (cm) Sisli Günler Sayısı Ortalaması Dolulu Günler Sayısı Ortalaması Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması Tablo31: Bingöl Ġli Genç Ġlçesi 2009 yılı Meteorolojik verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) Parametre Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Kar YağıĢlı Günler Sayısı Kar Örtülü Günler Sayısı Maksimum Kar Kalınlığı (cm) Sisli Günler Sayısı Ortalaması Dolulu Günler Sayısı Ortalaması Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması Tablo32: Bingöl Ġli Solhan Ġlçesi 2009 yılı Meteorolojik verileri (Kaynak: Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009)

45 C Kuraklık Parametre Ocak ġubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ortalama Günlük Toplam GüneĢlenme Süresi (sa-da) Ortalama Global GüneĢlenme ġiddeti (cal cm²) Maksimum Günlük Toplam GüneĢlenme ġiddeti (cal cm²) Tablo33: Bingöl Ġli 2009yılı GüneĢlenme (Kaynak: Meteoroloji Bingöl Ġstasyon Müdürlüğü-2009) Ġlimizde karasal iklim hüküm sürmekte buna paralel olarak haziran temmuz ağustos ve eylül aylarında yağıģ görülmemektedir. Bu nedenle yaz mevsimi kurak olarak geçmektedir yılının 12. ayı itibariyle son bir yıllık bazda kuraklık durumu bakımından Bingöl Merkez Ġlçesi ve Solhan Ġlçesi Orta Kurak, Genç Ġlçesi ise ġiddetli Kurak tır. SICAKLIK Bingöl de karasal iklimin özelliğine bağlı olarak gece ile gündüz en sıcak ay ile en soğuk ay arasındaki farkı fazla olmaktadır. En sıcak ay Ağustos, en soğuk ay ise Ocaktır. Ġlin sıcaklık Ģartları üzerinde baģta enlem durumu olmak üzere (38º kuzey enlemi), deniz seviyesinden ortalama yüksekliğin fazla olması etkenleri rol oynamaktadır. Uzun yılların sıcaklık ortalamalarına göre en yüksek sıcaklık değeri 42º en düģük sıcaklık değeri -25.1º yıllık sıcaklık ortalaması da 12º dir. BASINÇ VE RÜZGAR Ġlkbaharla birlikte hava ısınmaya baģlasa da çevredeki dağların yüksekliği sebebiyle dağlık kısımların nispetten soğuk olur. Ova ve dağlar arasında görülen basınç farkından ötürü ovaya doğru bir hava akımı görülür. Sonbahar ve kıģ mevsiminde ise Sibirya daki yüksek basınç merkezi Bingöl ü de etkisi altına alır. Ġlde hakim olan rüzgarlar genellikle batı kuzeybatı istikametinden eserler. C Mikroklima : Ġlimizde meteorolojik farklılık gözlenmemektedir. C.1.2. Yapay Etmenler : Bulunmamaktadır. C Plansız KentleĢme : Belediyemiz mevcut Ģehir imar planına göre modern Ģehircilik anlayıģına göre düzenli bir kentleģme olması amacı ile her türlü çalıģmalar yapılmıģtır. C YeĢil Alanlar : Belediyemiz Ġmar Planında yeģil alanlar olarak ayrılan ve düzenlenen yerlerin bakımı, korunması düzenli olarak yapılarak, havadaki gaz oranlarının korunması hassasiyeti gösterilmiģtir. C Isınmada Kullanılan Yakıtlar : 2008 yılında kıģ mevsiminde ısınmada kullanılacak yakıtlar için Belediyemizin diğer kurumlarla yaptığı iģbirliği ve denetimler sonucu ilimize düģük kalorili kömür ile kaçak yakıtlar girmemiģtir. Binalarımızın kaloriferli olanlarında yüksek kalorili ithal ve yerli kömürler ile fueloil kullanılmıģtır. C Endüstriyel Emisyonlar : Ġlimizde bulunan sanayi tesislerinden kaynaklanan endüstriyel emisyon bulunmamaktadır. Ġlimizin en büyük sanayi tesislerinden olan Et-Balık Kurumu, Asfalt Plent tesisi, Tuğla Fabrikası ve 2 adet süt

46 Fabrikasına ait emisyon belgeleri mevcuttur. Bu tesisler yakıt olarak kömür kullanmaktadır. Et Balık Kurumu ile Asfalt plent tesisi Ġl merkezinde, diğerleri ise Genç ve Solhan Ġlçelerindedir. C Trafikten Kaynaklanan Emisyonlar : Motorlu taģıtlardan kaynaklanan emisyonlar hava kirliliğinde önemli bir yer teģkil eder.ancak Ġlimizde hava ölçümleri tespit edildiği kadarıyla kısa vadede ve uzun vadede sınır değerler aģılmamıģtır. Ġlimizde bir adet Egzoz Emisyon Ölçüm Ġstasyonu bulunmaktadır. Ölçümler Sevenler Otomotiv tarafından yapılmaktadır. SON KAYIT TESCĠL DURUMU OCAK ġub. MART NĠSAN MAY. HAZ. TEM. AĞUS. EYL. EKĠM KASIM ARL YIL SONU SON DURUM MOTOSĠKLET OTOMOBĠL MĠNĠBÜS OTOBÜS KAMYONET KAMYON TRAKTÖR ÇEKĠCĠ ÖZEL AMAÇLI TAġIT TANKER ARAZĠ TAġITI TOPLAM Tablo 34: Ġlimizde trafiğe kayıtlı araç sayısı ( Kaynak: Ġl Emniyet Müdürlüğü-2009) C.2. Havayı Kirletici Gazlar ve Kaynakları C.2.1. Kükürtdioksit Konsantrasyonu ve Duman Hava kirlenmesine sebep olan gaz kirleticiler, normal sıcaklık ve basınç altında gaz formunda bulunan maddeler ile normal basınç ve sıcaklık altında katı veya sıvı halde bulunan maddelerin buharlarından meydana gelir.gaz halindeki kirleticilerden en önemlileri, Karbonmonoksit (CO), Hidrokarbonlar, Hidrojensülfür (H2S), Azotoksitler(NOx), Ozon ve diğer oksitleyiciler ile Kükürtoksitlerdir. Kükürtdioksit (SO2), suda ve dolayısıyla vücut sıvısında (kanda) büyük ölçüde çözülebilen bir gazdır.bunun en önemli tesiri üst teneffüs yollarının cidarlarını zedeleyerek,neticede hava akıģına olan mukavemeti azaltmasıdır. AraĢtırmalar kükürtdioksitin, sodyumklorür gibi aerosoller (gaz ortamda askı halinde bulunan çok küçük zerrecikler ) ile birlikte bulunması halinde çok daha tehlikeli olduğunu göstermiģtir. SO2 nin tesiri kronik olmaktan ziyade akut olarak meydana gelmektedir. Kükürtdioksit aynı zamanda solunum sisteminin koruyucusu olan tüycüklere de zarar vermektedir. C.2.2. Partikül Madde (PM) Emisyonları Partikül halindeki kirleticiler menģeilerine ve tane büyüklüklerine göre ince tozlar (dust),kimyasal dumanlar (fume), kimyasal buharlar (mist), yanma dumanları (smog) ve spray olarak sınıflara ayrılmaktadır. Partiküllerin solunum organlarındaki birikme yerleri ve buradaki kalma süreleri bir takım fiziksel faktörlere ve bilhassa zerreciklerin büyüklüğüne bağlıdır. Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliğine göre Partikül Madde (PM) için Kısa Vadeli Sınır Değeri (KVS) 300 ug/m3, Uzun Vadeli Sınır Değeri 150 ug/m3 tür

47 C.2.3. Karbonmonoksit Emisyonları YerleĢim civarlarında ve içlerinde en çok rastlanan kirletici gazlardan biriside Karbonmonoksittir. Karbonmonoksit; kokusuz, renksiz ve zehirli bir gazdır. Oldukça stabil bir gaz olup, atmosferde kalma süresi 2-4 aydır. C.2.4. Azot Oksit (NOx) Emisyonları Ġlimizde Azot Oksit emisyonları ile ilgili ölçümler yapılmamıģtır. Ancak trafik araçlarından kaynaklanan egzoz gazlarının içindeki azot oksit gazlarının ölçümleri ve denetimleri yapılmaktadır. C.2.5. Hidrokarbon ve KurĢun Emisyonları Ġlimizde Havada hidrokarbon ve kurģun emisyon ile ilgili ölçümler yapılmamıģtır. Ancak trafik araçlarından kaynaklanan egzoz gazlarının içindeki hidrokarbon gazlarının ölçümleri ve denetimleri yapılmaktadır. C.3. Atmosferik Kirlilik Sanayi kuruluģlarından kaynaklanan kirliğin önlenmesi için sanayi tesislerine emisyon izinlerini almaları konusunda tebligatlar yapılarak hava kirliliği hakkındaki Ģikayetler değerlendirmekte yerinde incelemeler yapılarak kirliliğin önlenmesi için tedbirler alınmaktadır. C.3.1. Ozon Tabakasının Ġncelmesinin Etkileri Ġlimizde ozon tabakasının incelmesine neden olan gazların havadaki ölçümü yapılamamaktadır. C.3.2. Asit YağıĢlarının Etkileri Asit yağıģlarının etkileri ile ilgili her hangi bir kaynağa ulaģılamamıģtır. C.4. Hava Kirleticilerinin Çevreye Olan Etkileri C.4.1. Doğal Çevreye Etkileri Günümüzde her geçen gün artan çevre sorunlarının baģında gelen hava kirliliği, geleceğin dünyasını ciddi bir Ģekilde tehdit etmekte, ekolojik tehlikelerle karģı karģıya bırakmaktadır. Hava kirlenmesi, insanlara ve diğer canlılara zarar verecek miktar ve süredeki kirleticilerin atmosfere karıģımı olarak tanımlanmaktadır. Kirleticiler doğal ve insani atıklar sonucu atmosfere karıģabilirler, atmosfere kirletici kaynaklardan yayılan kirleticiler, kükürtdioksit, azotoksitler, karbonmonoksitler, hidrokarbonlar asılı vaziyette bulunan katı partüküllerdir. Doğal ve insan yapısı sonucu atmosfere karıģan kirleticiler, her iki halde de atmosfere yayıldıkları anda hızla kimyasal reaksiyonlar oluģtururlar ve hava akımları ile karıģır, dağılır, yayılır ve taģınırlar. Böylece kirleticiler kaynaktan çıkıp, akımlara ulaģtıklarında karakterleri değiģebilir. ÇeĢitli amaçlarla yakılan ateģler, fabrika ve ev bacalarının dumanları, araçların egzoz gazları havaya zehirli gazlardan olan karbonmonoksit, kükürtdioksit ve nitrik asit gibi gazları bol miktarda karıģımına ve yayılmasına neden olurlar. Hava kirliliğinin baģta insan sağlığı olmak üzere görüģ mesafeleri materyaller, bitki ve hayvan sağlığı üzerine olumsuz etkileri vardır. Özellikle solunum yolu hastalıklarına sebebiyet oluģtururlar. Hava kirleticileri insanlarda solunum yolu ile soludukları için akciğer üzerinde olumsuz etki yaparlar ve çeģitli solunum yolu hastalıklarına yol açarlar. Hava kirliliği sonucu akciğerlerde (solunum sisteminde) depolanan kirletici parçacıklar akciğer kanserine kadar varan hasarlar yapabilmektedir. C Su Üzerindeki Etkileri Asit yağmurları göllerde alüminyum çözülmesine neden olarak balıkların solungaçlarının tıkanmasına ve boğularak ölmelerine neden olmaktadır. Göl ve akarsularda asit dengesini bozarak önce hassas canlılar olmak üzere tüm canlıları etkilemektedir

48 C Toprak Üzerine Etkileri Hava kirleticilerinin ilimizdeki topraklara etkisinin olup olmadığına dair her hangi bir kaynağa ulaģılamamıģtır. C Flora ve Fauna Üzerindeki Etkileri Hava kirliliğinin en çok etkiledi bitki organı yapraklardır. Yaprak dokusunun zarar görmesine ve yaprak yüzeyinde yanıkların oluģmasına neden olurlar. Yaprak dokusunun eğilip bükülmesi, yaprakta beyazlamalar ve lekeler oluģması ile büyüme bozulmaları baģlıca etkenler olarak sıralayabiliriz. Havadaki partikül kirleticiler bazı böceklerin ölümüne neden olabilmektedir. Partiküllerin nem çekme özelliği vardır. Özellikle küçük ve yumuģak böceklerin sertleģmemiģ dokularından su çekerek ölümlere sebebiyet verebilmektedir. C Ġnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri Hava kirliliğinin günümüzde sağlık açısından önemi giderek artan bir tehlikedir. Endüstri bölgelerine, egzoz dumanının yoğun olduğu alanlarda ve meteorolojik faktörlerin yetersiz olduğu kesimlerde yoğun bir Ģekilde hava kirliliği yaģanmaktadır. Vücudumuzda hava kirliliğinden en fazla etkilenen kısım, solunum sistemidir. Akciğerler çok sayıda kirleticinin etkisi altında kalabilmektedir. Sonuçta kronik bronģit, anfizem, astım ve akciğer gibi hastalıkların insidansı artmaktadır. Kronik bronģitte soluk alıp alıp vermek güçtür. Öksürükle sık sık balgam çıkarılır. Akciğer kanseri, endüstri devriminden bu yana hızlı bir Ģekilde artıģ göstermektedir. Konu üzerinde yoğun araģtırmalar yapılmaktadır. Günümüzde büyük Ģehirlerin havasında egzozlardan kaynaklanan emisyonlarda önemli bir sorun haline gelmiģtir. KurĢun, sindirim, solunum ve deri yoluyla adsorbe edilir. KurĢun tozları mide suyunda ve kanda çözünür bu nedenle kurģunla yaralanmalarda vücutta kalan kurģun zehirlenmelere sebep olur. Endüstri bölgelerinde ve egzoz dumanın yoğun olduğu ortamlarda kurģuna maruz kalma ile kandaki kurģun düzeyi arasında yakın bir iliģki vardır. KurĢunun merkezi sinir sistemine etkisi, zehirlenme Ģekline ve yaģa bağlı olarak değiģir. KurĢunun beyne yerleģmesi halinde beynin enerji metabolizması büyüme ve geliģme hızı ile ilgili enzimlerin inhibe edildiği savunulmaktadır. C.4.2. Yapay Çevreye (Görüntü Kirliliği Üzerine) Etkileri Hava kirliliği bina kaplamalarının ve yağlı boyalarının hızla kirlenmesine ve aģınmasına, lastik malzemelerinin yumuģamasına, yapıģkan bir hal almasına ve sonra çatlamasına, çamaģır ve mobilyaların kısa sürede kirlenmesine sanat eserlerinin bozulmasına sebep olmaktadır. KAYNAKLAR: - Meteoroloji Müdürlüğü - Ġl Sağlık Müdürlüğü - Ġl Emniyet Müdürlüğü - Belediye BaĢkanlıkları Ġl Çevre Durum Raporu

49 D.1. Su Kaynaklarının Kullanımı D.1.1. Yeraltı Suları D. SU Ġlin büyük bir kısmı, tüf, aglomera, bazalt gibi volkanik kayaçlarla örtü Ģeklinde kaplanmıģtır. Su içeren havzalara makro ölçekte bakıldığından da; baģlıcaları; Çapakçur ovası, Solhan ve Karlıova ilçeleri potansiyel su havzaları (Akifler) olarak söylenebilir. KıĢ mevsiminin uzun ve yoğun kar miktarının yüksek olması uzun sürede eriyerek akıģa geçmesi, yer altı suyunun olumlu yönde etkilemektedir. Yukarıda adı geçen yerlerde yeraltısuyu potansiyelinin yüksek olmasında rağmen kullanılan kısım çok azdır. Bu oranlarda daha çok yüzey suları kullanılmaktadır. Karlıova merkezde açılan metrelik sondajlardan yaklaģık lt/sn, Bingöl Merkez ve ovada açılan metrelik sondajlarda ise lt/sn yeraltı suları suyu alınmaktadır. Yüzölçümü : 8 125,3 km 2 Rakım : m Yıllık ortalama yağıģ : 797 mm Ortalama akıģ verimi : 13 l/s/km 2 Ortalama akıģ/yağıģ oranı : 0,51 SU KAYNAKLARI POTANSĠYELĠ Yerüstü suyu (Ġl çıkıģı toplam ortalama akım) : hm 3 /yıl Murat nehri : hm 3 /yıl Peri suyu : hm 3 /yıl Yeraltı suyu (Ġldeki toplam emniyetli rezerv) : 11,6 hm 3 /yıl Toplam su potansiyeli : 9 884,6 hm 3 /yıl D.1.2. Jeotermal Kaynaklar a) Kaplıca Suyu: Karlıova ilçesi Göynük Hacıyan kaplıca sıcaklık 62 o C PH: 7.20 Radyoaktivite 4,9 Eman, toplam mineralizasyon: 2855,4 mg/l Debi: 1 Lt/Sn b) Bingöl Merkez Kös Kaplıcası: Sıcaklık 36 o C 47 o C PH: 6,70 Radyoaktivite 10,2 21 Eman, toplam mineralizasyon: 2464,9 mg/l Debi: 3 Lt/Sn c) Yayladere Hasköy Kaplıcası: Sıcaklık 48 o C PH:6,60 Radyoaktivite 9,1 Eman, toplam mineralizasyon: 5706,7 mg/l Debi: 0,09 Lt/Sn d) Kiğı Ġlçesi Harur Kaplıcası: Sıcaklık 52 o C PH: 6,80 Radyoaktivite 9,2 Eman, toplam mineralizasyon: 6911 mg/l Debi: 0,16Lt/Sn e) Maden Suyu: Kiğı ilçesi iki evler madensuyu sıcaklık 10 o C PH: 6 Debi: 0,3 Lt/sn f) Yedisu Ġlçesi YeĢilgöl Madensuyu: Sıcaklık 10 o C PH: 6 Debi: 0,3 Lt/sn g) Kiğı Ġlçesi Dimilyan Maden suyu: Sıcaklık 16,5 o C PH:5 Debi: 1 Lt/sn h) Yedisu (Çemre) Ġlcesi Maden suyu: Sıcaklık 13 o C PH: 5,5 Debi: 0,15 Lt/sn Görüldüğü gibi, Bingöl yer altı zenginlikleri bakımından yoksul bir il değildir. Ġlde bulunan kaynakların değerlendirilmesi hem istihdam olanaklarının, hem de küçük ve orta ölçekli iģletmelerin doğmasına imkan sağlar

50 D.1.3. Akarsular Ġl sınırları içindeki uzunluğu bakımından en önemli akarsu Peri suyudur. Toplam 258 km uzunluğa sahip peri suyu nun il sınırları içerisindeki uzunluğu ise 112 km dir. Güneydoğu yönünde akan peri suyu Kiğı sınırları içinde Çörik dağından Fas Deresini, daha güneyden çobi suyu ile kalman deresini alarak il sınırlarından çıkar. Tunceli il sınırları içinde geçerek Munzur suyu ile birleģir. Elazığ da YeĢildere çıvarında Fırat nehrine karıģır. Murat nehri de Ġlin en önemli akarsularından biridir. Van gölünün kuzeyindeki Aladağ dan doğar. MuĢ ilçe merkezinde Kurt istasyonu yakınlarında karasu ile birleģerek Bingöl MuĢ Diyarbakır il sınırlarının kavģak noktasının kuzeyinden Bingöl il sınırlarına girer.bingöl Ġl sınırları içinde çok sayıda dere ile birleģerek Genç Ġlçesinin Servi bucağına bağlı Doğanlı köyünün kuzeyinden geçerek Elazığ il sınırlarına girer.bingöl ili içindeki toplam uzunluğu 96 km dir. Murat Nehri nin bir kolu olan Göynük Suyunun baģlangıç ve bitiģ noktaları il sınırları içerisinde kalmaktadır.bingöl dağlarının batı yamaçlarındaki Kargapazarı köyünden doğar, ÇoriĢ dağlarından bazı dereleri alarak Ekinyolu Köyü yakınındaki Mendo Suyu ile birleģip, Genç Ġlçesi yakınlarında Murat Nehri ne karıģır. D.1.4. Göller, Göletler ve Rezervuarlar Bingöl ili sınırları içerisinde bulunan Gayt barajı göl alanına yılları arasında toplam adet 5-8 cm boyunda aynalı sazan yavrusu bırakılmıģtır. Doğal göl yüzeyleri : : 43 hm 3 /yıl Bahri gölü : 10 ha Ġbramağa gölü : 5 ha Palak gölü : 1 ha Aldırma gölü : 0,2 ha YeliĢ gölü : 2 ha Turna gölü : 0,7 ha Kılıç gölü : 0,8 ha Kuzu gölü : 0,9 ha Oymapınar gölü : 5,6 ha Deniz gölü : 0,6 ha Sülük gölü : 0,3 ha Kırmızı gölü : 0,4 ha Kört gölü : 0,3 ha Katır gölü : 1 ha Hasan gölü : 1,2 ha Korlu gölü : 8,5 ha Dipsiz gölü : 0,7 ha Sülüklü gölü : 0,6 ha Dolu gölü : 0,7 ha Gonca gölü : 2,5 ha

51 D.1.5. Denizler Ġlimizin denize kıyısı yoktur. D.2. Doğal Drenaj Sistemleri A. Akarsular ve Diğer Yerüstü Sular için Akarsu yüzeyleri : ha Murat nehri : 638 ha Göynük çayı : 212 ha Bayram çayı : 114 ha Peri suyu : 510 ha Küçük çay : 69 ha Gökçeli çayı : 54 ha Diğer akarsu yüzeyleri : 203 ha Toplam su yüzeyleri : ha B. Yeraltı suları için Yeraltı suyu (Ġldeki toplam emniyetli rezerv) : 11,6 hm 3 /yıl D.3. Su Kaynaklarının Kirliliği ve Çevreye Etkileri D.3.1. Yeraltı Suları ve Kirlilik Ġlimizde yer altı suları ile ilgili olarak herhangi bir kirlilik ölçümü yapılamamıģtır. D.3.2. Akarsularda Kirlilik Ġlimiz merkez düzağaç mahallesinde 2003 depremini müteakip TOKĠ tarafından 2016 adet konut yapılmıģ olup, bu konutların evsel atık suları yine TOKĠ tarafından ayı mahallede yapılan atık su arıtma tesisine verilmektedir. Ayrıca Kaleönü mahallesinde faaliyet gösteren Et ve Balık Kurumu tesislerinin arıtma tesisleri mevcuttur. Bingöl Belediye BaĢkalığı tarafından yapılmakta olan atıksu arıtma tesisi inģaatı devam etmektedir. Su kirliliğinin önlenmesi tüm belediyelerin atık su arıtma tesislerini inģa etmesi ile mümkün olabilmektedir. Akarsuların kalitesinin tespiti için her hangi bir analiz yapılmamıģtır. D.3.3. Göller, Göletler ve Rezervuarlarda Kirlilik Göller, Göletler ve Rezervuarlarda her hangi bir kirlilik ölçümü yapılmamıģtır. D.3.4. Denizlerde Kirlilik Ġlimizin denize kıyısı yoktur. D.4. Su ve Kıyı Yönetimi, Strateji ve Politikaları Ġlimizde bu konuda her hangi bir kontrol yöntemi belirlenmemiģtir. D.5. Su Kaynaklarında Kirlilik Etkenleri D.5.1. Tuzluluk Bingöl ilinde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. D.5.2. Zehirli Gazlar Bingöl ilinde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır

52 D.5.3. Azot ve Fosforun Yol Açtığı Kirlilik Bingöl ilinde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. D.5.4. Ağır Metaller ve Ġz Elementler Bingöl ilinde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. D.5.5. Zehirli Organik BileĢikler Bingöl ilinde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. D Siyanürler Bingöl ilinde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. D Petrol ve Türevleri Bingöl ilinde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. D Polikloro Naftalinler ve Bifeniller Bingöl ilinde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. D Pestisitler ve Su Kirliliği Bingöl ilinde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. D Gübreler ve Su Kirliliği Bingöl ilinde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. D Deterjanlar ve Su Kirliliği Bingöl ilinde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. D.5.6. ÇözünmüĢ Organik Maddeler Bingöl ilinde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. D.5.7. Patojenler Bingöl ilinde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. D.5.8. Askıda Katı Maddeler Bingöl ilinde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. D.5.9. Radyoaktif Kirleticiler ve Su Kirliliği Bingöl ilinde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. KAYNAKLAR: - DSĠ 94. ġube Müdürlüğü Ġl Çevre Durum raporu

53 E. TOPRAK VE ARAZĠ KULLANIMI E.1. Genel Toprak Yapısı Bingöl ilinde genel olarak iki toprak grubu vardır. Bayır ve dalgalı ova üstüne kahverengi ve Kırmızı - Kahverengi Anadolu toprakları, vadilerde ise alüvyon topraklar bulunur. Alüvyon topraklar drenaj ve kullanma tarzına göre organik madde miktarları geniģ bir değiģiklik göstermektedir. Ġlin toplam arazi varlığı hektardır. Arazi varlığı Alan ( Ha) Oran ( %) Tarım ,17 Mer a ,21 Çayır ,19 Orman ,97 Ağaçlandırma saha ,04 Diğer yerler ,42 Toplam ,00 Tablo-35: Bingöl Ġli arazi varlığı (Ġl Tarım Müdürlüğü-2009) Diğer yerler olarak adlandırılan hektarlık alanın 2351 hektarı dere yatağı, 5542 hektarı kayalık, 1843 hektarı su yüzeyi, 1055 hektar ise yerleģim alanıdır. Mevcut hektar tarım arazisinin hektarı sulanabilir arazidir hektarı sulanabilmektedir.bunun 8000 hektarı Devlet Su ĠĢlerince, 9300 hektarı Köy Hizmetlerince yapılan sulama tesisleriyle, hektarı da halkın kendi kanallarıyla yaptığı sulanmaktadır.devlet Su iģlerince yapımı sürdürülen yeni sulama tesisleriyle sulamaya açılacak arazi miktarlarında önemli bir artıģ beklenmektedir. Ġlin arazisin %7.28 i tarım arazisi, %27.92 si Orman, %10.25 i ağaçlandırma alanı, %51 i mer a, %2.22 si çayır ve %1.33 ü diğer kısımlardan 2.3 ü ovalarla kaplıdır.toprakları yaklaģık % si dağlık, %14.4 ü plato ve yaylalar, %2.3 ü ovalarla kaplıdır. YILI KÖY SAYISI TESPĠT ALANI (Hektar) TAHDĠT ALANI (Hektar) TAHSĠS ALANI (Hektar) SIRA NO , , , , , , , , , , , , ,00 Toplam , , ,68 Tablo-36: Mera Tespit ve Tahdit ÇalıĢmaları (Ġl Tarım Müdürlüğü-2009) ĠLĠ ĠLÇESĠ KÖYÜ ISLAH EDĠLECEK ALAN (DA) AÇIKLAMA 1 Bingöl Merkez Dik Proje tamamlandı 2 Bingöl Merkez Ormanardı 251,3 Proje tamamlandı. TOPLAM Tablo37: 2009 yılında yapılan mera ıslah çalıģmaları (Ġl Tarım Müdürlüğü-2009)

54 ARAZĠ MĠKTARI (Ha) E.2. Toprak Kirliliği E.2.1. Kimyasal Kirlenme E Atmosferik Kirlenme Ġlimizde atmosferik kirlenme ile ilgili herhangi bir ölçüm yapılamamıģtır. E Atıklardan Kirlenme Toprakların çeģitli yollarla kirlendiği bilinmektedir. Hava veya sulardan meydana gelen hertürlü kirlenme aynı zaman da toprağı da kirletmektedir. Bu yüzden su ve havadaki kirlilik yüzeyini azaltmakla toprak kirliliğini de önlemiģ oluruz. Örneğin sanayi tesislerini belli bölgelerde toplayıp ortak arıtma üniteleri ve baca filtreleri kurulmalıdır. ġehir kanalizasyon artıkları mutlaka arıtılmalı eğer kullanılma imkanı varsa atıklar tarımda kullanılmalıdır. Evlerden çıkan çöplerle birlikte endüstriyel, ticari, madencilik, tarım faaliyetleri sonunda ortaya önemli miktarda katı atıklar çıkmaktadır. Bu atıkların toplanması ve depolanması çeģitli Ģekillerde toprak kirliliğine neden olmaktadır. E.2.2. Mikrobiyal Kirlenme Arıtılmadan deģarj edilen endüstri ve Ģehir atıksuları ile bu suların kirlettiği dere, ırmak, göl gibi kaynaklar önemli ölçüde toprak kirliliğine neden olmaktadırlar. Kaynakların kıt oluģu nedeniyle bu tür sular tarımsal sulamada kullanılmaktadır. Bunun sonucu kirli sular içindeki katı ve süspanse maddeler ağır ve iz elementler toprakta birikerek fiziki,biyolojik ve kimyasal yapıyı etkilemektedir. Yapılan bilimsel araģtırmalar kirli sular nedeniyle verimli ova ve tarım topraklarımızın etkilendiğini göstermektedir. Özellikle kanalizasyon atıklarını taģıyan topraklardan yapılan sulama ile çeģitli sebze ve meyvelere ulaģan parazitleri sağlığı olumsuz yönde etkilediği görülmektedir. E.3. Arazi E.3.1. Arazi Varlığı E Arazi Sınıfları ARAZĠ DAĞILIMI Top Mera Orman Çayır Diğ. Tarım Ağaç. KULLANIM ġeklġ Tablo 38: Ġlimizin Arazi Dağılımı (Kaynak: Ġl Tarım Müdürlüğü-2009)

55 Toplam arazi varlığı içinde hektar dere yatağı, hektar kayalık, hektar su yüzeyi, hektar yerleģim yeri toplamları, hektar olarak diğer yerlerin içinde ifade edilmektedir. Ġlimiz tarım arazisinin hektarı sulanabilmektedir. Bunun hektarı D.S.Ġ ince, hektarı Köy Hizmetleri tesisleriyle sulanmakta olup, hektar kadar da halkın kendi imkanlarıyla yaptığı sulamalardır. Bütün sulanabilir arazi, tarım arazisi varlığının % 46,16 sı dır. Önümüzdeki yıllarda sulanabilir arazi nispetinin % 20 lere kadar arttırılması için çeģitli projeler uygulanacaktır. Sulu ve kuru Ģartlarda tarla arazilerinin yüzde dağılımları Ģöyledir. Sulu ġartlarda ; -% 30 Hububat, -% 20 Yem Bitkileri, -% 10 Yumrulu Bitkiler, -% 30 Sebze. -% 10 Çayırlar Kuru ġartlarda ; -% 48 Hububat, -% 45 Baklagil, - % 7 Nadas alanıdır. Son yıllarda yem bitkisi üretimini arttırmak için çiftçilerimize yönelik yayım çalıģmaları arttırılmıģ, bu konuda kayda değer ilerlemeler sağlanmıģtır. Bu çalıģmalarda yonca, korunga, fiğ gibi yem bitkilerinin dıģında triticale ve silajlık mısır ekimi konusunda yayım ve demonstrasyon çalıģmaları yapılmıģ ve baģarılı sonuçlar alınmıģtır. Bu çalıģmaların olumlu etkileri çiftçilerimize yansımıģ, çiftçilerimizin kendi istekleriyle silajlık mısır ekimi yapılmaya baģlanmıģtır. Bu sevindirici geliģme karģısında çiftçilerimizin sürekli sıkıntı çektikleri kıģlık yem ihtiyaçlarını bir ölçüde karģıladıkları görülmektedir. Bu gibi geliģmeler arazi kullanım profilini olumlu yönde değiģtirmektedir. Yem bitkileri tarımı yapılan alanın büyüklüğü de buna bağlı olarak artmaya devam edecektir. Hububat tarımında yine Müdürlüğümüzce yapılan demonstrasyon çalıģmaları sonucu yöreye uyum sağlayan, yüksek verimli, sertifikalı, tohumluk kullanımı yaygınlaģarak özellikle buğday ve arpa tarımında oldukça iyi sonuçlar alınmıģtır. Bunun yanında kimyevi gübre kullanımı yaygınlaģtırılmıģ, münavebeli ekim metotlarının kullanılmasıyla da nadas alanlarının daraldığı görülmüģtür. Böylece arazi kullanım sınıflandırılmasında nadas alanı yüzdesi süratle düģecektir. E Kullanım Durumu Arazi Varlığı Alan (ha) % Oran Toplam Arazi Varlığı 825, Tarım Arazisi ,17 - Sulu (28.646) (3.47) - Susuz (30.494) (3.70) Mera Alanı ,21 Çayır Alanı ,19 Orman Alanı ,97 Ağaçlandırma Sahası ,04 Diğer Yerler 20,000 2,42 Tablo 39: Ġlimiz Arazisinin Kullanım Durumu (Kaynak: Ġl Tarım Müdürlüğü-2009)

56 Sınıf Hektar I. Sınıf (ha) II. Sınıf (ha) Tarımsal Alanların Sınıfsal Dağılımı III. IV. V. Sınıf Sınıf Sınıf (ha) (ha) (ha) VI. Sınıf (ha) VII. Sınıf (ha) VIII. Sınıf (ha) Toplam Tablo40:Tarımsal Alanların Sınıfsal Dağılımı (Ġl Tarım Müdürlüğü) Arazi Varlığı Yüzde Dağılımı(%) : Tablo 41: Ġlimizin Arazi Dağılımı (Kaynak: Ġl Tarım Müdürlüğü-2009) E.3.2. Arazi Problemleri Bingöl ili tarihinde topraklarında kültür bitkilerinin yetiģtirilmesini ve tarımsal kullanımı kısıtlayan erozyon, sığlık, TaĢlık, kayalık ve drenaj bozukluğu gibi etkinlik dereceleri değiģen bazı sorunlar bulunmaktadır. Erozyon: Bingöl ili topraklarını en büyük sorunlarından birisi su erozyonudur. Bu sorundan en az etkilenen veya hiç etkilenmeyen alanlar genellikle aluvyal topraklardan oluģan taban araziler ve koluvyal toprakların düze yakın ve hafif eğimli olanında görülür. Erozyon önlemede en önemli unsur arazilerin yeteneğine uygun konulmasıdır. Erozyonu önlemede diğer önemli bir unsur arazi yüzeyini sürekli bitki örtüsüyle örtülü tutmaktır. Bitki örtüsü doğanın dünya yüzeyini erozyondan koruma yoludur. Eğimli arazilerde eğime paralel toprak iģleme erozyonu artırıcı etkiye sahiptir. Sürüm iģleme iģleri eğime dik yapılmaktadır. Ayrıca %8 den fazla arazilerde kesinlikle toprak iģleme yapılmamalıdır Ayrıca erozyon alanı hektar, tabiatı koruma alanı ise hektardır. KAYNAKLAR: - Ġl Tarım Müdürlüğü Ġl Çevre Durum Raporu

57 F. FLORA - FAUNA VE HASSAS YÖRELER F.1. Ekosistem Tipleri F.1.1. Ormanlar F Ormanların Ekolojik Yapısı Alan : Bingöl Ġli Doğuanadolu bölgesinin orta kesimlerinde olup, Ġlin % 24 ormanlık % 76 sı ormansız sahalardan ibarettir. Ġklim Özelliği : Karasal iklim mıntıkası içerisinde yer almaktadır. Karasal iklim, yüksek yaz sıcaklığı, çok Ģiddetli buharlaģma, düģük bulutluluk oranı, soğuk ve yağıģlı kıģ mevsimi ile karakterize olmaktadır. Topoğrafik Yapı : Bingöl orman ĠĢletme ġefliği kuzey kesiminde yer alan sancak platosu ve orta güneyinde bulunana Bingöl ovası dıģında genel olarak bir arazi yapısına sahiptir. Bu yapı 960 metreden 2947 metreye kadar çıkan yükseklik farkları derin vadiler, küçük platolar ve dağ silsileleri ile karakterize olmaktadır. Toprak Özelliği : Genellikle Kahve rengi orman toprağıdır. Orta eğimli toprak sınıfına girer toprak orta derinliktedir. Bu açıklamalar doğrultusunda, Bingöl ilinde karasal iklim hüküm sürmekte olup, yıllık ortalama yağıģ miktarı 965,1 mm.dir özellikle Yaz kuraklığı ve yağıģ miktarların çok az olması orman ağaçlarının geliģmesine olmusuz etki yapmaktadır. Her bir orman ağacı türünün rutubet, yükseklik, IĢık, toprak ve su ihtiyacı birbirinden farklı olup, bu etmenler onların yetiģme ve yayılıģ alanlarını etkilemektedir. Orman ağaçlarının yayılıģlarını ve var oluģlarını Klimatik, Topoğrafik, Jeolojik ve Hidrolojik etmenler etkilemektedir. Bingöl ilinde ortalama nispi nem % 57 dir. Nem mikatrı düģük olduğundan meģe yetiģmesi için uygun yetiģme muhiti Ģartları oluģmaktadır. Ġlimizde doğal olarak yetiģen muhiti Ģartlarında geniģ ormanlar kurmaktadır. Mevcut meģe türleri ; Q.Asgiloga, Q.Ġnfectorıa, Q.libani, Q.Boissileri, Q.Manifera, Q.siyapiremis türlerinden oluģmaktadır. Ġlimizin Jeolojik yapısı çok çeģitli dönemlerden oluģmuģtur. Ormanların yetiģtiği ana kayalarda birbirinden farklıdır. Granit, Diyont ana kayalar üstünde sedir, karaçam, MeĢe, Alıç, Ardıç, ağaçları mevcuttur. Serpantin üstünde MeĢe, alıç ve Ardıç mevcut olup, Bozat ve kalker ana kaylarında MeĢe, sedir ve Karaçam mevcuttur. Bingöl ili Dağlık bir yapıya sahip olduğundan ortalama eğim fazladır. Bu Nedenle toprak koruması yönünden mevcut meģe kök potansiyelinin etkisi çok fazladır. Orman ağaçları genellikle derin topraklarda daha iyi kök geliģimi yapmaktadır. Ġlimiz & 50 sinden daha büyük bir alanda Erozyon problemi olup, mevcut oluģmuģ topraklar partikülleri de yağıģ ile beraber yüzeysel yağıģla nehirlerimize akmaktadır. Bingöl ili ve çevresinde mutlak toprak derinliği genellikle cm. olup, Fizyolojik derinlik bununda altında altındadır. Ağaç köklerinin ana kaya çatlak ve yarıklarına girerek yaptığı derinlik (Frezyolojik derinlik) sert ana taģı üzerinde yatan ince taneli gevģek materyalin kalınlığı daha azdır. Bu da ağaç köklerinin geliģmesi için bir dez avantajdır. Orman ağaçları yaprak, dal, sürgün ve kökleri ile düģen yağıģı tutarak yüzeysel akıģa geçmesine engel olup, toprakta tutar ve su ihtiyacını karģılar, toprakta kökler geliģme imkanı bulduğu oldukça derinlere inerek taban suyundan faydalanabilir. Ġlimizde yetiģmiģ ağaçların ziraat bitkisi gibi sulanmasına gerek bulunmamaktadır. Bu Ģekilde toprakta tutulan su ile ormanlar toprağın taģınmasına engel olup, tabiattaki su ve toprak dengesini sağlar. Bölgemizde ormanlar aģırı ve usulsüz faydalanma, araz, sınıflandırılmasının yapılmamıģ olması, sosyal baskılar ve mülkiyet problemleri neticesinde oldukça yukarı rejyonlarda seyretmektedir. Doğal yayılıģ gösteren meģe baltalıkların orta dağlık arazi olan metre yükseklikte bulunmaktadır

58 TOPLAM ORMANLIK ALAN (ha) ORMNASIZ ALAN (ha) GENEL ALAN (ha) F ĠLĠN ORMAN ENVANTERĠ Bingöl Orman ĠĢletme ġefliğinin orman envanteri 2009 yılı verilerine göre aģağıya çıkarılmıģtır. ORMANLIK ALAN (ha) VERİMLİ ORMAN (ha) BOZUK ORMAN (ha) ŞEFLİĞİ NORMAL KORU (ha) NORMAL BALTALIK (ha) TOPLAM (ha) BOZUK KORU (ha) BOZUK BALTALIK (ha) TOPLAM (ha) BĠNGÖL , , , , , ,5 Tablo 42 : Bingöl ilinin orman envanteri Ġlimizdeki ormanların mülkiyeti devlete ait olup, O.G.M. adına Elazığ Orman ĠĢletme Müdürlüğünce iģletilmektedir. Ormanların orman Amenajman planları ile orman ĠĢletmesince kar amacı güdülmeksizin Ormanların devamlığını sağlamak gayesiyle iģletilmektedir. Mevcut ormanların tamamına yakının MeĢe ağaçlarından oluģan Baltalık tarzdaki ormanlardır. Buralardan elde edilen orman emvali genellikle yakacak vasfındaki orman ürünleridir. Yapacak vasfında (Maden direği, tel direği, tomruk, sanayi odunu v.b) orman mevali yok denecek kadar azdır. Orman dıģı orman ürünleri (Reçine, Mantar, Kozalak, Sığla, kekik v.v) pek az rastlamaktadır ormanların veriminin azalmasının sebebi aģırı otlatma yaprak ve usulsüz faydalanmadır. Ormana yapılan baskının azalması sonucunda ormanlar tekrar eski verimli haline zamanla kavuģacaklardır. F ORMAN VARLIĞININ YARARLARI Orman hisliliği ve derinliliği ile gönüllülere değil Ģuurlara da itap eder. Onda duyguların düģüncelerini uyandıran ince bir büyü vardır. Orman insan ruhuna teģhir eden cephesi zenginlik ve güzelliği, azamet ve mahremiyeti ve belki de kendisine has olan vahģiliğidir. Orman sinesinde barındırdığı çeģitli bitkiler kuģlar, böcekler ve av hayvanları ile toprağın üzerinde içinde görülen ve görülmeyen canlı ve cansız varlıklarıyla her saat ve her mevsim derinliğine geniģliğine değiģen taze renkleri ve sevimli çevresiyle ilahi musiki ve esrarlı sükunetiyle insan kalbine sonsuz bir hayranlık ve heyecan yaratan gerçek ve muazzam bir alemdir. Medeniyet tarihinde ağaç ve orman evvela insanların günlük ihtiyaçlarına cevap veren bir vasıta olarak maddi hayatlarında sonrada ruhi ihtiyaç ve bedii zevklerine hitap eden bir varlık olarak manevi hayatlarına karıģmıģtır. Ormanlar bulundukları çevre iklimini sert kara iklimi tipinden ılımlı iklim tipine yöneltir. Don, Kuraklık, Sıcaklık, Fırtına, Çığ, Erozyon gibi zararlar önlemek ve azaltmak suretiyle faydalı oldukları gibi su rejiminin düzenli bir Ģekilde devamını sağlalar. Ormanların tesirinde kalan nispi rutubet fazla olduğu gibi akarsuların ve kaynakların verimi düzenli ve devamlıdır. Ormanlar yağıģı artırır, toprağı koruyup çatlamasına engel olu, terleme suretiyle havanın nispi rutubetini artırır, rüzgara karģı perde vazifesini görüp gürültüye engel olur, Kuraklık,Sel,Toprak aģınma ve taģınmaları, ormanı yok olan yurtların devamlı sosyal afet unsurları olduğu halde ormanlık bölgelerde bu afetlere rastlanılmadığı, Orman bir memleketin yaģayıģ, sağlık,dıģ ve iç emniyet unsuru olması yurdun insan barındırma gücünün artırması bir medeniyet ölçüsü aynı zamanda çeģitli ekonomik faaliyetler ve üretim kolları ile sıkı sıkıya bağlı bir varlıktır. Fotosentezle özümleme sayesinde havadan karbondioksit alıp oksijen vererek CO2-O2 Dengesini muhafaza eder. Havada asılı kalan toz, duman, is gibi partikülleri bir filtre gibi tutarak havayı temizler. Ġnsanların gezme, dinlenme ve eğlenme gibi ihtiyaçlarını karģılar

59 SOLHAN KARLIOVA MERKEZ Ormanlar estetik ve rekreasyon özelliği, havayı temizlemesi, orman ana ürün ve yan ürünlerinin sağlaması, yaban hayatına ev sahipliğini yapması faydaları arasındadır. Orman korunması ve devamlılığının sağlanması bu faydaların sürekliliği açısından önem arz etmektedir. F ORMAN KADASTRO VE MÜLKĠYET KONULARI a)yıl içerisinde Bingöl Ġlinde orman kadastro çalıģması yapılmamıģtır. b)yıl içerisinde 2/B ile orman sınırları dıģına çıkarılan orman alanı yoktur. c)ġimdiye kadar 2/B ile orman sınırları dıģına çıkarılan alan miktar 21.0 ha Dır. d)2008yılı içerisinde 2 adet tapulu kesim miktarı gerçekleģmiģ, 2 tapulu ceviz kesiminden m3 Tomruk ve sanayi odunu, 52 ster yakacak odun elde edilmiģtir. F.1.2. Çayır ve Meralar 4342 Sayılı Mera Kanunu Kapsamında 2000, 2001 ve 2002 yıllarında Ġlimiz merkez ve Ġlçelerde yapılan aplikasyon çalıģmaları tablo halinde aģağıya çıkarılmıģtır. ĠLÇE ADI KÖY ADI APLĠKASYONU YAPILAN MERA ALANI (HA) Büyüktekören Çayağzı Dik Ekinyolu Garip Kılçadır Sarıçiçek Sancak Çeltiksuyu Kumgeçit Balıklıçay Arıcılar 720, Gözeler 5, Güveçli 7, Kırkağıl Yazgülü 93, Ormanardı 2, GümüĢlü 152, Toklular Göynük Kalencik Bahçe Boncukgöze Cilligöl Kargapazarı Çiftlik 656, Devecik 839, Hacılar 329, Karabalçık 80, Dilektepe ġimģirpınar Arakonak Yiğitharman Mutluca Göksu 1.776, ElbaĢı 2, TOPLAM 36 Köy Hektar Tablo 43: Ġlimizde yapılan Aplikasyon ÇalıĢmaları (Kaynak: Orman ĠĢletme ġefliği) ÇALIġMA YILI

60 SOLHAN KARLIOVA 4342 Sayılı Mera Kanunu Kapsamında 2002 yılında Ġlimizde yapılan yayla tespit çalıģmaları tablo halinde aģağıya çıkarılmıģtır. ĠLÇE ADI KÖY ADI TESPĠTĠ YAPILAN YAYLA) ALAN( HA) Kaynarpınar Siliper 465,1 Kaynarpınar AĢağıkayık 646 Kaynarpınar Yukarıkayık 942,2 Tuzluca Tuzluca 55,2 MollaĢakir MollaĢakir 1852,7 Kazanlı ġip 1002,8 ElbaĢı Avgani 139,5 ElbaĢı Gavran 368 Göksu Terazin 900 Arakonak Musadüzü 185 TOPLAM 6556,5 Tablo 44: Ġlimizde yapılan yayla tespit çalıģmaları (Kaynak: Orman ĠĢletme ġefliği) Ayrıca 2004 yılında Karlıova da 3 köyde 5900 ha. Alanda tespit çalıģması baģlamıģ, Merkezde 2 köyde 8900 dekar alanda ıslah projesi hazırlanmıģ olup uygulama aģamasındadır. Çayır : Hektar Mera : Hektar F.1.3. Sulak Alanlar Ġlimizde sulak alan yoktur. F.1.4. Diğer Alanlar (Stepler vb.) Ağaç yetiģme sınırının altında yarı kurak koģulların hüküm sürdüğü depresyon alanlarında ise ttap vejetasyonu hakimdir. Ġlimizde step türlerinin dağılıģına bakıldığında bu türler Bingöl ovası tabanında oldukça geniģ bir yayılıģ alanına sahiptir. Bingöl ovasının güney kesiminde bakıdan dolayı, nemliliğin artması ile step formasyonunun üst sınırı bu kesimde 1100 metreye kadar çıkmaktadır. Fakat havzanın kuzeyinde bakı koģullarından ve edafik faktörlerden dolayı step formasyonu metrelere kadar yükselmektedir. Yukarıda belirtilen ekosistem tipleri haricinde varsa diğer alanlar (stepler vs.) ha dır. Bu alan toplam Ġlimiz alanının %2,42 sine tekabül etmektedir Sayılı Mera kanununda belirtilen alan Ġlimiz de toplam ha dır. F.2. Flora F.2.1. Habitat ve Toplulukları - Sığır Kuyruğu - Laden - Kekik - Sütleğen - Yabani Yonca - Çançiçeği - Yabani MenekĢe - GeniĢ Yapraklı Çayır Otu - Dar yapraklı Çayır Otu

61 F.2.2. Türler ve Populasyonları F. 3. Fauna F.3.1. Habitat ve Toplulukları - Tilki - TavĢan - Ayı - Kurt - Sincap - Dağ Keçisi - Domuz F.3.2. Türler ve Popülasyonları Bölgemizde bulunan Yaban Hayatında yaģamını sürdüren memeliler, kuģların Türkçe ve Latince isimleri aģağıya çıkarılmıģtır. LATĠNCE TÜRKÇE 1- Lepus Yabani TavĢan 2- Oryctalagus Ada TavĢanı 3- Canis Çakal 4- Vulpes Tilki 5- martes Ağaç Sansarı 6- Scrofa Socrofa Yaban Domuzu 7- Alectaris Kınalı Keklik 8- Coturnik Bıldırcın 9- Rupicapra Çengel boynuzlu dağ keçisi 10-Capra Yaban Keçisi F.3.3. Hayvan YaĢama Hakları Ġlimizde Ġl Hayvan Koruma Kurulu Vali Yardımcısı BaĢkanlığında tarihinde toplanarak bir dizi kararlar alınmıģtır. F Evcil Hayvanlar Ġlimizde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. F Sahipli Hayvanlar Ġlimizde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. F Sahipsiz Hayvanlar Ġlimizde bu konuda çalıģma yapılmamıģtır. F Nesli Tehlike Altında Olan ve Olması Muhtemel Evcil ve Yaban Hayvanlar Ġl düzeyinde nesli tehlikede olan evcil hayvanlar yoktur. Ancak yaban hayvanları mevcuttur. Bunlar aģağıda sıralanmıģtır. LATĠNCE 1-Felis (Silvestris) 2-Felis ( iyne) 3-Ursus (Aktor) 4-Capra TÜRKÇE Yaban Keçisi VaĢak Ayı Yaban Keçisi (Dağ Keçisi)

62 5-Rupicapra Çengel Boynuzlu Dağ Keçisi 6-Ciconia (nigra) Kara leylek Bölgemizdeki Yaban Hayvanları ile ilgili envanter çalıģması yapılamadığından sayıları hakkında kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Bu Yaban Hayvanları M.A.K. Kararları ile avlanması yasaklanmıģ ve koruma altına alınmıģtır. F Hayvan Hakları Ġhlalleri Ġlimizde ; Ġl genelinde Hayvan Hakları Koruma Kurul Kararları yeni alındığında çalıģmalara baģlanılmıģ olup, devam edilmektedir. F Valilikler, Belediyeler ve Gönüllü KuruluĢlarla ĠĢbirliği Ġl genelinde hayvan hakları ile ilgili Vali Yardımcısının BaĢkanlığında, Belediye temsilcileri, Ġl Tarım Müdürlüğü temsilcileri ve diğer ilgili kuruluģların katılımı ile alınan kararlar Ġlçe Kaymakamlıklarına ve Ġlçe Belediye BaĢkanlıklarına gönderilmiģ olup, gerekli çalıģmalar devam etmektedir. F.4. Hassas Yöreler Kapsamında Olup (*) Bölümdeki Bilgilerin Ġsteneceği Alanlar F.4.1. Ülkemiz Mevzuatı Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar F Sayılı Milli Parklar Kanununun 2.Maddesinde Tanımlanan ve Bu Kanunun 3. Maddesi Uyarınca Belirlenen Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtları ve Tabiat koruma Alanları 2873 Sayılı Milli Parklar kanununun 2. maddesinde tanımlanan ve bu kanunun 3. maddesi uyarınca belirlenen, müdürlüğümüz sorumluluk alanı içerisinde Milli parklar, Tabiat parkları ve tabiat koruma alanı bulunmamaktadır. Ancak; Bu kanun Çerçevesinde Solhan Ġlçesinde Yüzen Ada Tabiat Anıtı Mevcuttur. Bu sahanın Geneli 38 Ha dır. Ancak Yüzen Ada Tabiat Anıtının Mevcut Alanı 400 Da dır Yılında Bakanlığımız Tarafından Tescil edilmiģtir.mevcut Göllün Derinliği metre Olduğu Tahmin Edilmektedir.Gölün üzerinde 3 Adet Yüzen Kara Parçası Mevcut Olup Üzerinde DıĢ budak Ağaçları bulunmaktadır. Bu alanda 2008 yılı içinde çevre düzenleme yapım iģi çerçevesinde kır kahvesi, WC, otopark ve seyir terasları yapılmıģtır. Solhan Ġlçesine 17 Km Uzaklığında Bingöl Ġl Merkezine ise 60 Km dir. F Sayılı Kara Avcılığı Kanunu Uyarınca Çevre ve Orman Bakanlığınca Belirlenen Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı YerleĢtirme Alanları 4915 Sayılı Kara Avcılığı Kanunu Uyarınca Ġl Müdürlüğümüzün Sorumluluk Alanı Ġçerisinde Kiğıġeytan Dağları Yaban Hayatı GeliĢtirme Sahası bulunmaktadır. Bu Yaban Hayatı GeliĢtirme Sahamız Kiğı, Yedisu, Adaklı, Ġlçe Sınırlarının Ġçerisinde Kalmaktadır.Tahmini Alan 20 Hk dır.bu Sahada Çengel Boynuzlu Dağ Keçisi(Chamois),Dağ Keçisi,Boz Ayı, Kurt,VaĢak,TavĢan,Tilki,Yırtıcı KuĢlar YaĢamaktadır. F Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun 2. Maddesinin a - Tanımlar Bendinin 1.,2.,3. ve 5. Alt Bentlerinde Kültür Varlıkları, Tabiat Varlıkları, Sit ve Koruma Alanı Olarak Tanımlanan ve Aynı Kanun Ġle 3386 Sayılı Kanunun (2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun Bazı Maddelerinin DeğiĢtirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) Ġlgili Maddeleri Uyarınca Tespiti ve Tescili Yapılan Alanlar: Ġlimizde sadece 2873 sayılı Milli Parklar Kanununun 3. maddesi çerçevesinde Bingöl Ġli, Solhan Ġlçesi Hirbizan köyü sınırları içerisinde bulunan 38 ha lık alanı kapsayan Yüzen Adalar; yaklaģık 60. mt. Derinliğinde 10.mt. çapında göl üzerinde yüzen ve göl tabanı bağlı olmayan yüzen adalar tarih ve sayılı Bakanlık Oluru ile tabiat anıtı olarak ilan edilmiģ ve tescili yapılmıģtır. Yüzen adalar ; üzerinde barındırdığı yapraklı ve otsu bitki türleri ile yelken iģlevi yaparak ilginç bir yapı oluģturur ve rüzgarda adaların göl yüzeyinde hareket etmesini sağlarlar. Bu özelliği itibariyle ekosistem bütünlüğü içerisinde ilginç bir görünüm sergileyerek alanın peyzaj değerini arttırır

63 F Sayılı Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Olan Su Ürünleri Ġstihsal ve Üreme Sahaları 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve Yönetmelik gereği her yıl yayınlanan Su Ürünleri sirküleri çerçevesinde ilimizdeki iç sular ( akarsu, göl, gölet ) kontrol edilmekte ve bununla beraber balık satıģ yerleri de denetlenmektedir. Ġlimizde balıkçılıkla uğraģan balıkçılar ile baģka illerden balık getirip piyasaya sunan balıkçılar, Su Ürünleri MenĢei Belgesi almaları ve getirdikleri balıkları ġube Müdürlüğümüze kontrol ettirip verilen sağlık raporuna göre satıģ yapmaları hakkında bilgilendirilmiģtir. Ġl Müdürlüğümüz tarafından demonstrasyon amaçlı kurulan alabalık tesislerinin kontrolleri yapılmakta olup, yavru bakımı, balık sağımı ve nakli konularında yetiģtiricilerimize gerekli yardımlar yapılmaktadır. Çiftçilerimizden alabalık iģletmesi kurmak için yazılı müracaatta bulunanların iģletme kurmak istedikleri yerlere gidilerek yerinde inceleme yapılmıģtır. Yine balıkçılık yapılabilecek su kaynaklarının kimyasal ve fiziksel parametreleri ile kirlilik tespiti yapılmıģtır. Ġlimizde son altı ayda 60 adet su ürünleri koruma ve kontrol hizmeti yapılmıģ. Yöredeki mevcut Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Olan Su Ürünleri Ġstihsal ve Üreme Sahaları sıralanarak, yapılmıģsa envanterine yönelik bilgilerin (*) bölümünde belirtildiği gibi verilmesi gerekmektedir. F /9/1988 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nin 17 nci ve 1/7/1999 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Yönetmelikle DeğiĢik 18.,19. ve 20. Maddelerinde Tanımlanan Alanlar Bu konuda herhangi bir envanter çalıģması yapılmamıģtır. F /11/1986 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği nin 49. Maddesinde Tanımlanan Hassas Kirlenme Bölgeleri Ġlimizde hassas kirlenme bölgesi bulunmamaktadır. F Sayılı Çevre Kanunu nun 9. Maddesi Uyarınca Bakanlar Kurulu Tarafından Özel Çevre Koruma Bölgeleri Olarak Tespit ve Ġlan Edilen Alanlar Özel Çevre Koruma Bölgesi Yoktur. F Sayılı Boğaziçi Kanunu na Göre Koruma Altına Alınan Alanlar F Sayılı Orman Kanunu Gereğince Orman Alanı Sayılan Yerler: Bingöl ve Ilıca ĠĢletme Ģefliği hudutlarında 6831 sayılı Orman Kanunu gereğince Ormanlık alan ile orman Toprağı olup orman sayılan yerlerin Amenajman planları verileri ,5 ha. Olduğu tespit edilmiģtir. F Sayılı Kıyı Kanunu Gereğince Yapı Yasağı Getirilen Alanlar F Sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin AĢılattırılması Hakkında Kanunda Belirtilen Alanlar Ġlimiz sınırları içerisinde zeytincilik tarımı yapılamamaktadır. F Sayılı Mera Kanununda Belirtilen Alanlar F 1.2 bölümünde incelenmiģtir. F Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde Belirtilen Alanlar F.4.2. Ülkemizin Taraf Olduğu Uluslararası SözleĢmeler Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar

64 S.NO F /2/1984 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Avrupa nın Yaban Hayatı ve YaĢama Ortamlarını Koruma SözleĢmesi (BERN SözleĢmesi) Uyarınca Koruma Altına AlınmıĢ Alanlardan Önemli Deniz Kaplumbağası Üreme Alanları nda Belirtilen I. ve II. Koruma Bölgeleri, Akdeniz Foku YaĢama ve Üreme Alanları F /6/1981 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Akdeniz in Kirlenmeye KarĢı Korunması SözleĢmesi (Barcelona SözleĢmesi) Uyarınca Korumaya Alınan Alanlar F /10/1988 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazetede Yayımlanan Akdeniz de Özel Koruma Alanlarının Korunmasına Ait Protokol Gereği Ülkemizde Özel Koruma Alanı Olarak BelirlenmiĢ Alanlar F /9/1985 Tarihli Cenova Bildirgesi Gereği SeçilmiĢ BirleĢmiĢ Milletler Çevre Programı Tarafından YayımlanmıĢ Olan Akdeniz de Ortak Öneme Sahip 100 Kıyısal Tarihi Sit Listesinde Yer Alan Alanlar F Cenova Deklerasyonu nun 17. Maddesinde Yer Alan Akdeniz e Has Nesli Tehlikede Olan Deniz Türlerinin YaĢama ve Beslenme Ortamı Olan Kıyısal Alanlar F /2/1983 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması SözleĢmesi nin 1. ve 2. Maddeleri Gereğince Kültür ve Turizm Bakanlığı Tarafından Koruma Altına Alınan Kültürel Miras ve Doğal Miras Statüsü Verilen Kültürel, Tarihi ve Doğal Alanlar ADI YERĠ KAPLAD IĞI ALAN (KM2) 1 Kaleönü Kalesi Bingöl 1 Km2 SİT ALANLARI TÜRÜ Tarihi Yapı Kal. BULUNAN TARĠHĠ ESERLER - YAPILAġMA DURUMU Tarihi Yer altı Yapısı Restorasyon Koru.Gerekli 2 Sebeterias Kalesi Bingöl Kale - Tahrip EdilmiĢ TESCĠL TARĠHĠ Kale Zindanı Solhan 100 M2 Yapı - Kısmen Yıkık Kasr Magazin Solhan 100 M2 Yapı - Tahrip EdilmiĢ Ginç Kalesi Solhan 500 M2 Kale - Tahrip EdilmiĢ ġeref Meydan Anıtı Cankurtaran Tepe Solhan 500 M2 Anıt - Sağlam Koruma Altında Solhan 1.5 KM2 Yeraltı Yapı 8 Tarihi Mezarlık Solhan 1 KM2 Mezarlık - - Tarihi Yer altı Yapısı Yıkık Durumda Çevre Düzenlemesi YapılmıĢ Koru. Altında Kral Kızı Kalesi Genç 500 M2 Kale - Büyük Kısmı YıkılmıĢ Kümbet Genç 300 M2 Yapı- Dini - 11 Kuba Kümbeti Genç 50 M2 Yapı-Dini - 12 Zulum Tepe Bingöl 2 KM2 Yer altı Yapı 13 Gayt Kale Kal. Bingöl 700 M2 Tarihi Yapı - - Orta Çağ Restorasyon Gerekli Orta Çağ Restorasyon Gerekli Tarihi Konaklama Yeri Restorasyon Gerekli Tamamen YıkılmıĢ- Tahrip

65 14 Tarihi Kalıntı Genç 300 M2 Eski Yapı - Harabe Durumunda 15 Azizan Anıtı Karlıova 250 M2 Anıt - Sağlam koruma altında Mürsel PaĢa Anıtı Kiğı 150 M2 Anıt - Sağlam koruma altında Derenazik Kalesi Bingöl 350 M2 Kale - Tahrip edilmiģ durumda 18 Kiğı Kalesi Kiğı 500 M2 Kale - Kısmen tahrip edilmiģ, restorasyon gerekli 19 Zağ Mağaraları Bingöl 400 M2 Eski Yapı - Kısmen tahrip edilmiģ 20 Yüzen Ada Solhan 300 M2 Doğa Tablo 45: Sit Alanları (Kaynak: Ġl Kültür ve Turizm Müdürlüğü) Doğa yapısı Restorasyon gerekli Mimari Zenginlikler Toplam Mimari Zenginlikler Yeri Yapıldığı Tarih Kullanım Amacı 2004 Özellikleri (1) Adet BĠNGÖL ULU CAMĠĠ BĠNGÖL 1995 ĠBADET OSMANLI MĠMARĠ ÖZELLĠK CAMĠĠ SOLHAN KALE KÖYÜ 1558 DĠNSEL ESKĠ MĠMARĠ YOPI ÇEġME KĠĞI ÇEġME KÜLTÜREL SELENK KÖPRÜSÜ KĠĞI KÖPRÜ KÜLTÜREL TARĠHĠ MESCĠT VE MĠNARE KĠĞI DĠNSEL ESKĠ MĠMARĠ YAPI BALABANBEY CAMĠĠ KĠĞI DĠNSEL ESKĠ MĠMARĠ YAPI FÜLTEN HAMAMI KĠĞI HAMAM KÜLTÜREL YAPI MESCĠT ADAKLI DĠNSEL ESKĠ MĠMARĠ YAPI VANK KĠLĠSESĠ KĠĞI YIKIK ESKĠ MĠMARĠ YAPI HAKÜSTÜN KĠLĠSESĠ GÜNEYAĞIN KĠLĠSESĠ KĞI YIKIK ESKĠ MĠMARĠ YAPI KĠĞI YIKIK ESKĠ MĠMARĠ YAPI Tablo 46: Mimari Zenginlikler (Kaynak:Ġl Kültür ve Turizm Müdürlüğü)

66 Fotoğraf : Kiğı Eski Cami minaresi Kaynak Ġl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Fotoğraf : Eski bir mezar taģı Fotoğraf : Genç Ġlçesindeki Kümbet Kaynak Ġl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Fotoğraf : Genç Ġlçesindeki Kümbet F Ġl Müdürlüğümüz Sorumluluk Alanında (RAMSAR SözleĢmesine)Uygun Olabilecek Özellikle Su KuĢları YaĢama Alanı Olarak Uluslar arası Öneme Sahip Alanlarımız Bulunmamaktadır. F.4.3. Korunması Gereken Alanlar F Onaylı Çevre Düzeni Planlarında, Mevcut Özellikleri Korunacak Alan Olarak Tesbit Edilen ve YapılaĢma Yasağı Getirilen Alanlar (Tabii Karakteri Korunacak Alan, Biogenetik Rezerv Alanları, Jeotermal Alanlar vb.) F Tarım Alanları: Tarımsal Kalkınma Alanları, Sulanan, Sulanması Mümkün ve Arazi Kullanma Kabiliyet Sınıfları I, II, III ve IV Olan Alanlar, YağıĢa Bağlı Tarımda Kullanılan I. ve II. Sınıf Ġle, Özel Mahsul Plantasyon Alanlarının Tamamı

67 Ha 20,946 10,557 27,791 33,363 79, , ,820 I II III IV VI VII VIII Tablo 47: Tarım arazileri kullanma Kabiliyet sınıfları ve dağılımı ( Kaynak Ġl Tarım Müdürlüğü) F Sulak Alanlar: Doğal veya Yapay, Devamlı veya Geçici, Suların Durgun veya Akıntılı, Tatlı, Acı veya Tuzlu, Denizlerin Gel-Git Hareketinin Çekilme Devresinde 6 Metreyi Geçmeyen Derinlikleri Kapsayan, BaĢta Su KuĢları Olmak Üzere Canlıların YaĢama Ortamı Olarak Önem TaĢıyan Bütün Sular, Bataklık Sazlık ve Turbiyeler Ġle Bu Alanların Kıyı Kenar Çizgisinden Ġtibaren Kara Tarafına Doğru Ekolojik Açıdan Sulak Alan Kalan Yerler F Göller, Akarsular, Yeraltısuyu ĠĢletme Sahaları Bu Bölümle ilgili açıklamalar D.1 Bölümünde verilmiģtir. KAYNAKLAR: Ġl Çevre Durum Raporu - Kültür ve Turizm Ġl Müdürlüğü - Orman ĠĢletme Müdürlüğü - Ġl Tarım Müdürlüğü

68 G. TURĠZM G.1. Yörenin Turistik Değerleri 1- Yüzen Ada 2- GüneĢin DoğuĢu 3- Kös Kaplıcaları 4- DSĠ Dinlenme Parkı 5- Vali Abdulkadir Sarı Dinlenme Parkı ÇIR ġelalesġ : Uzundere Köyünün adını aldığı derenin, Çır TaĢı adı verilen 100 metre yükseklikteki kayalığın ortasından geçen güzel görünümlü bir Ģelaledir. Su 50 metre yükseklikten alt tarafı kayalık olan dere yatağına düģerken güzel bir görünüm arz etmektedir. Ilıca Bucağı Merkezine 8 km. uzaklıkta olan Ģelaleye iki ayrı yoldan gidilmektedir. Çır TaĢının olduğu bölgede ayrıca kayalıklar ve mağaralar bulunmaktadır. Bu kayalıklarda daha çok yırtıcı kuģlar yaģar. ĠÇMELER : Bingöl-Genç Karayolunun 9. km. sindedir. kıģ mevsimi hariç diğer mevsimlerde yerli ve yabancılar söz konusu suyun kronik romatizma, kadın hastalıklarında ve böbrek taģlarını düģürmeye yaradığı tespit edilmiģtir. Ayrıca Kiğı ve Yedisu Ġlçelerimizde de maden suyu kaynakları olduğu tespit edilmiģtir. KAPLICALAR : Bingöl-Karlıova karayolunun 20.km. sinde olup, ulaģım imkanı yaz ve kıģ aylarında rahatlıkla sağlanabilmektedir. Kaplıcaların 1 Oteli, 10 Moteli, 10 Pansiyonu, ikisi kapalı biri açık olmak üzere üç yüzme havuzu, lokantası, Çay Bahçesi ve Araç Parkı bulunmaktadır. Yerli ve Yabancılar burada dinlenmek, Ģifa bulmak için akın akın gelmektedir. Ġlimizin kaplıca havuz suyundan l98l de alınan numunelerin Ankara Refik Saydam Merkezi Hıfzısıha Enstitüsü Kimyevi Tahlil ġubesince yapılan tahlil sonuçları ve Ankara Numune Hastanesi Fizikoterapi ve Hidroterapi kliniği Ģefliğince yapılan tetkik raporu sonucunda; su bikarbonatlı, karbondioksitli ve karbongazoz sular grubundandır. Bundan baģka klor, sülfat ve silikat gibi anyonlar ile demir ve alüminyon katyonları da mevcuttur. Su içildiği zaman mide motolitesini artırır ve çabuk boģalmasını sağlar. Hazmı artırıcı maden suyu olarakta içilebilir. Tortu bıraktığı için ancak mahalinde içilebilir. ġiģelenip nakledilemez. Romatizma ve kadın hastalıklarında banyo alarak kullanılması faydalıdır. Ayrıca suyun deri ve böbrek hastalıklarına faydalı olduğu söylenmektedir. Bununla birlikte Kiğı, Yayladere ve Karlıova Ġlçelerimizde kaplıca tesisleri yoktur. Bu kaynaklar üzerinde gerekli etüd çalıģmaları yapılarak kaplıca tesislerinin kurulması ilin kalkınması açısından yarar sağlar. KAYAK EVĠ : Bingöl-Elazığ karayolu üzerinde Yolçatı Köyünde olup, Bingöl e 22 Km. uzaklıktadır. Kayak Evi Bingöl Gençlik ve Spor Ġl Müdürlüğüne bağlıdır. Bina iki katlı, Kaloriferli ve 50 yatak kapasitelidir.ayrıca lokantası, banyosu ve dinlenme yeri de vardır. Teleski 44 askılıdır Kayak arabası ve kayakla yürüyüģ alanı mevcuttur. Kayakla atlama yeri yoktur. Pistin uzunluğu 950 Metre olup, 100 Metre geniģliğindedir. Teleski satte 250 kiģiyi taģıma kapasitesine sahiptir. Her türlü kıģ sporlarına elveriģli olup, kıģ sezonu boyunca halkın hizmetine açıktır

69 Fotoğraf :Kayak Merkezi AV TURĠZMĠ : Avcılık yönünden Bingöl, tabiatın insan oğluna bahģettiği ender yerlerden biridir. Son yıllarda yöremizde avcılık önemli ölçüde geliģme göstermiģtir. Bilhassa yerli halkın Av Turizmine ilgisi oldukça fazladır. Av Turizmi, Avcılar ve Atıcılar Derneği tarafından organize edilmektedir. Çevre illerden av mevsiminde ilimize gelen avcılar Av Turizmine canlılık katmaktadır. Bingöl de arazinin dağlık oluģu nedeniyle av hayvanlarının barınması mümkün olmaktadır. Ġlimizde Eylül- Ekim Kasım aylarında Keklik, TavĢan, Çulluk, Çil, Bıldırcın ve Tilki avı yapılır. Ocak ġubat aylarında da TavĢan, Keklik, Tilki, Kurt, Sansar gibi hayvanların avı yapılmaktadır. Kasım Aralık Ocak ġubat aylarında Murat, Göynük Gülbahar, Gayt ve Çabakçur deresinde balık avlanmaktadır. DSĠ DĠNLENME TESĠSLERĠ : Bu tesisler, yatırım programında bulunan Bingöl 2. merhale projesi gayt sulama Ģebekesinin su alma yapısı olan ve gayt çayı üzerinde inģa edilen gayt regülatörünün bulunduğu sabanın düzenlenmesi sonucu halkın hizmetine sunmuģtur. Gayt regülatörü dinlenme parkı il merkezine 3 km. uzaklıktadır. Düzenlenme çalıģmalarına 1988 yılında baģlanmıģ 1991 yılında tamamlanmıģtır yılında halkın hizmetine açılmıģtır. Düzenlenen saha 60 dekar olup, halkın rahat bir Ģekilde dinlenmesi, piknik yapması için her türlü ek tesisler mevcuttur. Park sahasında yapılan tesisler Ģunlardır. 1- Çocuk oyun alanı, park sahasına serpiģtirilmiģ sabit masa ve oturaklar. 2- Yeterli miktarda piknik ocakları, içme sularını giderecek çeģmeler. 3- Bay-Bayan Wc-Lavabo, 2 adet yazlık pergole, çevre temizliği için yeterli miktarda çöp kutuları, Bekçi Evi, GiriĢ kulübesi, Araç Park Yeri, Çim alanı, Parke yollar, AğaçlandırılmıĢ alanlar

70 G.1.1. Yörenin Doğal Değerleri YÜZEN ADA Solhan ilçesi HanzarĢah Köyü Aksakal Göl Mezrasındaki Ada, o yörede yaģayan halk tarafından keģfedilmiģtir. Sözkonusu ada, Ģimdiye kadar görülmemiģ bir tabiat olayına sahiptir. Bingöl-Solhan karayolunda 4.5 Km. uzaklıktadır. Yolu stabilize olup, 1.5 km'dir. Yolun asfaltlanması ve gölün ıslahı halinde yerli ve yabancı turistlerin ilgisini artıracaktır. Bingöl'ün turizmi doğa güzelliklerine dayanır. Yüzen Ada da tamamen doğaldır. Göl'ün üç tarafı dağlar ve tepelerle çevrilmiģ düz arazi üzerinde bulunan krater göl konumundadır. Göl'ün Ģimdiki alanı 300 m2' nin üzerindedir. Islahı halinde 500 m2'den fazla olur. Gölün derinliği 50 metreden fazla olduğu sanılmaktadır. Göle devamlı akıntı olduğu tespit edilmiģtir. Gölün altından ve kemerlerinden giren su, gölün alt tarafından, gölden daha aģağıdan dereyi beslemektedir. Ufak ufak kaynaklar bu görüģü teyit etmektedir. Yaz ve kıģ aylarında su seviyesi aynı kalmaktadır Su tatlı ve berrak olup, herhangi bir madensel tuz ihtiva etmemektedir. Balık yetiģtirmek mümkündür. Gölün ortasından hareket eden üç ada vardır. Adalar göl içinde bağımsızdır. Üstüne binildiği zaman sal gibi her tarafa ağır ağır hareket etmektedir. Adanın üzerinde 4-5 tane bodur ve dıģ budak ağacı mevcuttur. Çevredeki bitkiler gölün mevcut suyu ile beslenmektedir. Ada üzerinde bulunan ot kökleri sarılıcı olması nedeniyle toprak tamamen bitki kökleri ile kaynamıģ ve yapıģmıģ durumdadır. Ayrıca Göl'ün ortasında bulunan adanın yapısı incelendiğinde çayır, ayrık ot ve suda yetiģen çeģitli bitkilerin ada üzerinde mevcut olduğu görülmektedir. Göl'ün çevresinde de çeģitli bitkilere rastlamak mümkündür. YeĢil alanın dıģında kalan arazi gölden çok yüksektir. Çevresi meģe ve yeģil alan ile kaplıdır. Balık yetiģtirmek mümkündür. Gölün ortasından hareket eden üç ada vardır. Adalar göl içinde bağımsızdır. Üstüne binildiği zaman sal gibi her tarafa ağır ağır hareket etmektedir. Adanın üzerinde

71 tane bodur ve dıģ budak ağacı mevcuttur. Çevredeki bitkiler gölün mevcut suyu ile beslenmektedir. Ada üzerinde bulunan ot kökleri sarılıcı olması nedeniyle toprak tamamen bitki Kökleri ile kaynamıģ ve yapıģmıģ durumdadır. Ayrıca Göl'ün ortasında bulunan adanın yapısı incelendiğinde çayır, ayrık ot ve suda yetiģen çeģitli bitkilerin ada üzerinde mevcut olduğu görülmektedir. Göl'ün çevresinde de çeģitli bitkilere rastlamak mümkündür. YeĢil alanın dıģında kalan arazi gölden çok yüksektir. Çevresi meģe ve yeģil alan ile kaplıdır. GüneĢin DoğuĢu Ġlimiz Karlıova ilçesinin 3250 m. yükseklikteki Bingöl Dağlarının Kale Tepesi'nden " GüneĢin DoğuĢu"nu normal durumundan çok farklı seyretmek mümkündür. Her yıl 15 Temmuz-15 Ağustos tarihleri arasında en iyi Ģekilde seyredilebilir. "GüneĢin DoğuĢu" çok değiģik Ģekillerde, normal halinden çok farklı, heyacanlı ve oldukça korkunç sahneler yaratmaktadır. Dünyada tam anlamıyla "GüneĢin DoğuĢu" iki yerden izlenir. Birincisi Ġsviçrenin Alp Dağlarından, ikincisi; Bingöl Dağlarının Kale Tepesi'nden seyredilir. UlaĢım imkanı güçtür. Karlıova ilçesine kadar yol asfalt, dağın zirvesine kadar ham yoldur. Dağın altına kadar arabayla gidildikten sonra zirveye dk. yaya çıkılır. Etrafta soğuk su kaynakları ve yeģilllikler görülür. Yol güzergahında dinlenme, konaklama tesisleri mevcut değildir. GüneĢ doğarken ilk etapda hafif bir kızartı ile belirir. Kızartı etrafta çok renkli güzellikler ve dekorlar yaratır. Daha sonra insana korku veren bir karartı Ģeklini alır. Kızarıklıklar kor parçası haline gelir. Kor parçası içinde insan yüzünü andıran üç büyük leke (Siyah renkli) belirir. GüneĢ karartı halinde yavaģ yavaģ açılmaya baģlar. Ufukta görülerek oluģumunu tamamlamak üzere iken altın bir küre gibi görünmeye baģlar. Döndükçe etrafa binlerce ıģık saçar. Ġnsanoğlunun daha önce görmediği renkleri o anda görmek mümkündür. Daha sonra güneģ elmas parçası gibi kıristalleģip eski durumunu almaya baģlar. Oldukça heyacanlı anlar yaģatır. Gözlerde yaģarma, ıģık saçma ve anında seyr edememe gibi durumlar olur. Öz-Kale Vali Abdulkadir SARI Dinlenme ve Spor Tesisleri Tesis Bingöl-MuĢ karayolunun 5 km. de (ġehir merkezinden 7 km.dir) Kaleönü mahallesindedir yıllarında m2 lik bir alan üzerinde Ġl Özel Ġdaresince tesis edilen örnek meyve ve kavak bahçesi içindedir. Bu bahçe içindeki Vali Abdülkadir SARI Dinlenme ve Spor Tesislerine ait alan yaklaģık 7-8 dönümdür. Tesis halka açık olup, her türlü yiyecek ve içeçek müstecir tarafından günlük olarak satılmakta olduğu gibi, piknik için gidenler kendi ihtiyaçlarını kendileri götürüp piknik yapmaları da mümkündür

72 Kayak Evi ve Tesisleri Bingöl Yolçatı Kayak Merkezi (KıĢ Turizmi) Bingöl, yeryüzü Ģekilleri ve iklimi itibariyle kıģ sporlarına oldukça elveriģlidir. Ġl'de baģlıca iki kayak tesisi mevcut olup, bunlardan Kiğı Kayak Evi 1988 de hizmete açılmıģ, bugün gayri faal durumdadır. Diğer kayak evi Merkez Yolçatı Kayak Evi ve Tesisi olup, sporcuların hizmetine açıktır. MESĠRE YERLERĠ DSĠ Dinlenme Parkı Ġl Merkezine 3 Km. uzaklıkta bulunan tesis, Bingöl II.Merhale Projesi Gayt Sulama ġebekesi'nin su alma yapısı olan ve Gayt Çayı üzerinde inģa edilen gayt regülatörünün bulunduğu sahanın düzenlenmesi sonucu halkın hizmetine sunulmuģtur. Bal Kaymak Evleri Bingöl-Elazığ karayolu üzerinde Kuruca Köyü içinde bulunmaktadır. Bu köy, civarın en güzel bal ve kaymaklarını çıkarmakta ve yöreden geçen yolcular, buranın meģhur bal ve kaymağını almadan geçmemektedirler. Bingöl Kayak Evine 4 km. mesafede bulunan bu köyde özel olarak açılan dükkanlardan saç ekmeği içerisinde bal ve kaymak müģtereken satılmakta ve büyük ilgi görmektedir. Avcılık

73 Avcılık yönünden Bingöl, tabiatın insanoğluna bahģettiği ender yerlerden biridir. Eylül-Ekim-Kasım aylarında keklik, tavģan, çulluk, tilki, çil ve bıldırcın avı yapılmaktadır. Ocak ve ġubat aylarında da tavģan, keklik, tilki, kurt ve sansar gibi hayvanların avı yapılmaktadır. Kasım-Aralık-Ocak-ġubat aylarında Murat, Göynük, Gülbahar, Gayt ve Çapakçur çaylarında balık avlanmaktadır. Bu site Kültür ve Turizm Bakanlığı Bilgi ĠĢlem Koordinatörlüğü tarafından hazırlanmıģtır. Sülbüs Dağı Volkanik bir dağ olan Sülbüs Dağı Yayladere ilçesi'nin Kuzey Batısında yer almaktadır. Tepesi her zaman karlı görülür. Sivri bir koni görünümündedir. Dağcılar buraya her yıl uğrarlar. Ayrıca bu dağda çeģitli av da yapılır. Dağın üstü düz olmakla beraber, uzaktan sivri görünür. Üstünde Bir ziyaret vardır ve heybetli bir görünüm taģıdığı için çeģitli efsaneler yaģatır. Rivayete göre sülbüs adındaki genç bir delikanlı, starı adındaki güzel bir kıza aģık olur. Araya giren bir cadı bunların evlenmesine engel olur. Oğlan aģkından verem hastalığına yakalanarak ölür. Bu üzüntüye dayanamayan kız da çok geçmeden ölünce vasiyeti üzerine sevgilisinin yanına gömülür. Fakat cadı mezarlarının bile arasında dikenli bir ağaç Ģeklinde filizlenerek onları orada da ayırmak ister. ve bunların öteki dünya da bile birbirlerine kavuģmadıkları rivayet edilir. G Konum ĠKLĠM Kuzeyden sokulan nemli-serin hava kütlelerine açık olması ve yükselti faktörü sebebiyle Bingöl ve çevresi yazları sıcak,kıģları soğuk geçmektedir.meteoroloji ĠĢleri Genel Müdürlüğünün verilerine göre Bingöl de yıllık ortalama sıcaklık 12.1 derecedir. Yıllık yağıģ tutarı mm. kadar olup, kar yağıģlıgün sayısı 24.5 gün, donlu gün sayısı ise 94.1 gün kadardır.ġlimizde belli baģlı yaylalar ise; Bingöl Yaylası, ġerafettin Yaylaları, Genç'te Çötele (Çotla) Yaylası, Karlıova'da Hırhal ve ÇavreĢ Yaylası, Kiğı'da Kiğı Yaylası ve Dağın Düzü Yaylaları, Hayvancılık için de çok elveriģli olan bu yaylalar, Beritan aģireti (Bertyan) ve çevre köyler için vazgeçilmez özelliklere sahiptir. Yine bu yaylalarda yapılan arıcılıktan elde edilen bal yurdun her tarafından aranır duruma gelmiģtir. ĠKLĠM: Kuzeyden sokulan nemli-serin hava kütlelerine açık olması ve yükselti faktörü sebebiyle Bingöl ve çevresi yazları sıcak,kıģları soğuk geçmektedir.meteoroloji ĠĢleri Genel Müdürlüğünün verilerine göre Bingöl de yıllık ortalama sıcaklık 12.1 derecedir. Yıllık yağıģ tutarı mm. kadar olup, kar yağıģlı gün sayısı 24.5 gün, donlu gün sayısı ise 94.1 gün kadardır. ĠLÇELER Bingöl (merkez), Adaklı, Genç, Karlıova, Kiğı, Solhan, Yayladere ve Yedisu.Genç Ġlçesi: Ġl merkezine 20 km uzaklıkta olan Ġlçe sınırları içinde, Sürekli (Diyarbug) köyü sınırlarında Pers Hükümdarı tarafından yapıldığı sanılan Daraheni (Kral kızı) Kalesi kalıntıları ile aynı köy sınırları içinde iki kümbet mevcuttur. Kiğı Ġlçesi: Ġl Merkezinden uzaklığı 150 km'dir. Ġlçedeki baģlıca tarihi yapılar, 'de Akkoyunlu.Fahrettin Kutluk Bey' in oğlu Pir Ali Bey tarafından yaptırılan Kiğı Camii, Ġlçe merkezinde EskiĢehir Mahallesinde Balaban Bey Camii ve çeģmesi ile Çanakçı Köyünde Mürsel PaĢa Abidesidir.Solhan Ġlçesi: Ġl merkezine 60 km uzaklıktadır. HazarĢah Köyü Aksakal Mezrası mevkiinde bulunan bir doğa harikası olan Yüzen Ada çok ilginç olduğu, kadar çok da güzel bir yapıya sahiptir. Gölün ortasında bulunan ada, göl üzerinde hareket etmektedir

74 Yayladere Ġlçesi: Ġl Merkezinden uzaklığı 110 km.dir. Ġlçede hala birçok orijinal özellikleri bozulmamıģ olan Cenevizlerden kalma olduğu sanılan tarihi bir kale mevcuttur. Kalkanlı Köyü civarında ise içinde tarihin ilk çağlarında insanların barındığı tahmin edilen ve duvarları bir çok oyma sanatı ile süslü mağaralar ve bu mağaraların çevrelediği Ģelale ilgi çekici yerlerdir. Yedisu Ġlçesi: Ġl merkezine olan uzaklığı 140 km. dir. Doğal güzellikleri arasında ġen Köyü Ģelalesi ve Akımlı'ya bağlı perçivenk mıntıkasında bulunan Ģelale yer almaktadır. G Fiziki Özellikleri. Ġlin Çoğrafi Durumu : Bingöl Ġli Ġl sınırları içinde arazi oldukça engebeli ve yüksek olup, denizden yüksekliği 1250 metreyi aģar Dağlar ve tepelik alanlar çok geniģ bir yer kaplar. Yükseklikleri 2000 metreyi aģan dağlık alanlar ise metre arasında yükseltiye sahip olan tepelik alanların 3. jeolojik zaman (meozoik Tersiyer) da tektonik hareketler sonucunda meydana geldiği tespit edilmiģtir. Bingöl dağlarının yapısında genellikle bazalt ve andezitler bulunur. Kuzey-Batı Güney-Doğu yönünde uzanan Bingöl dağlarının kuzey yamaçları hafif eğimli olduğu halde güney kesimleri oldukça sarptır. SICAKLIK Bingöl de karasal iklimin özelliğine bağlı olarak gece ile gündüz en sıcak ay ile en soğuk ay arasındaki farkı fazla olmaktadır. En sıcak ay Ağustos, en soğuk ay ise Ocaktır. Ġlin sıcaklık Ģartları üzerinde baģta enlem durumu olmak üzere (38º kuzey enlemi), deniz seviyesinden ortalama yüksekliğin fazla olması etkenleri rol oynamaktadır. Uzun yılların sıcaklık ortalamalarına göre en yüksek sıcaklık değeri 42º en düģük sıcaklık değeri -25.1º yıllık sıcaklık ortalaması da 12º dir. BASINÇ VE RÜZGAR Ġlkbaharla birlikte hava ısınmaya baģlasa da çevredeki dağların yüksekliği sebebiyle dağlık kısımların nispetten soğuk olur. Ova ve dağlar arasında görülen basınç farkından ötürü ovaya doğru bir hava akımı görülür. Sonbahar ve kıģ mevsiminde ise Sibirya daki yüksek basınç merkezi Bingöl ü de etkisi altına alır. Ġlde hakim olan rüzgarlar genellikle batı kuzeybatı istikametinden eserler. TABĠĠ BĠTKĠ ÖRTÜSÜ Doğu Anadolu nun en zengin orman alanlarına sahip olan Ġllerden biri olan Bingöl de ağaç türü olarak meģenin meydana getirdiği ormanlar yaygındır. Bu ormanlar 1900 m. Yüksekliğe kadar yayılıģ gösterir. Ancak ormanların uzun süre tahrip edilmesi sonucunda ve ormanların tam anlamıyla yok edildiği yerlerde bozkır (Step) bitki örtüsü görülür. Ġlin toplam arazisi hektar olup bu arazinin kullanım durumu Ģöyledir; %7.28 i tarım arazisi, %27.92 si orman, % i ağaçlandırma alanı, % 51 i mera, % 2.2 si çayır ve % 1.3 ü diğerleridir. 1- DAĞLAR YERYÜZÜ ġekġllerġ

75 Bingöl arazisi çok dağlıktır. Yükseklikleri 3000 metreyi aģan dağlar bulunur. Dağlar üzerindeki yaylalar ve düzlüklerin yükseklikleri 2000 metreden aģağı düģmez. Ova niteliğindeki yerler bile 1000 metrenin üzerinde bulunmaktadır. Bingöl ovasının dört tarafı tarafı dağlarla çevirilidir.dağların Yüksek kısımlarını doruklar, buzul gölleri, etek kısımlarını ise moren kalıntıları kaplar. Dağlar genellikle seyrek ormanlık olup, güney bölümlerinin bazı kısımları çıplaktır. MeĢe ormanları dağların 1200möetreden aģağı kısımlarında görülür. Volkanik sahaların en çok rastlandığı yer Göynük suyu ile Peri suyu arasındaki bölgedir. Volkanik olan bu bölge çukurluk ve yükseltileriyle dağların genel durumunu bozacak niteliktedir. Ayrıca buradaki dağların bünyesinde kısmen bezalt türünde akıcı, kısmen andezit tipinde kıvamlı lavlar büyük yer tutar. Üçüncü zaman sonlarındaki tektonik olaylar neticesinde kırılmalardan sonra yeryüzüne çıkan lavlar bir örtü gibi etrafa yayılmıģtır. Bu arada bazı kırılmalar sonucunda bu örtünün bazı kütleleri çökmüģ, bazıları ise yükselmiģtir. Bingöl Ġline adını veren Dağları bu zamanda oluģmuģtur. DAĞIN ADI YÜKSEKLĠK Bingöl Dağı 3250 Genç Dağı 2940 ġeytan Dağı 2906 ġerafettin Dağı 2544 BAġLICA DAĞ VE TEPELER OVALAR Bingöl de dağlar orta kısımlarda birbirinde uzaklaģarak geniģlemiģ ve bu geniģleyen yerde Bingöl ovası meydana gelmiģtir. Bu ovayı bir çok akarsular çeģitli yönlerde parçalanmıģtır. Ovanın yüzölçümü 80 km² olup deniz seviyesinden yüksekliği 1150 metredir. Bingöl Ovası ndan; Genç, Karlıova ve Sancak Ovaları gibi küçük ovalar da mevcuttur. AKARSULAR Peri suyu : Ġl sınırları içindeki uzunluğu ilin en önemli Peri Suyu dur. Toplam 258 Km. uzunluğa sahip Peri suyu nun Ġl sınırları içindeki uzunluğu 112 km dir. Karagöl ve Bingöl Dağları ndaki kaynaklardan çıkan sular Karlıova Ġlçesinin kuzeybatısında Elmalı dersi ve Çerme de Kalmas deresi ile birleģerek Peri Suyu nu meydana getirirler. Peri suyu buradan itibaren güneydoğu yönünde akıp Kiğı sınırları içinde çorik dağı ndan Fas deresini, daha güneyden Çobi Suyu ve kalman deresini alarak il sınırlarından çıkar. Tunceli il sınırları içinde geçerek Muzur suyu ile birleģir. Elazığ da yeģildere civarında Fırat a karıģır. Murat Nehri : Ġlin en önemli akarsularından biridir. Aynı zamanda Fırat ın en büyük kollarından biridir. Nehir kaynağını Van Gölünün kuzeybatı ucundaki Aladağdan ve Bingöl dağlarından aldıktan sonra Malazgirt, MuĢ, Bulanık ve Bingöl gibi yer yer yüksek ovaları ve dağları doğu-batı doğrultusunda aģarak Elazığ Ġli sınırlarına girer. Keban ilçesinin kuzeydoğusunda karasu ile birleģerek Fırat Nehrini meydana getirir. Murat Nehri nin Bingöl Ġli içindeki toplam uzunluğu 96 km.dir. Göynük Suyu : Murat Nehri nin bir kolu olan Göynük suyunun baģlangıç ve bitiģ noktaları Ġl sınırları içinde kalmaktadır.bingöl dağları nın batı yamaçlarındaki Karkapazarı Köyünden doğup çoriģ dağlarından bazı dereleri alarak Ekinyolu Köyü yakınındaki Mendo Suyu ile birleģir. Bundan sonra Genç Ġlçesi yakınındaki Murat Nehri ne karıģır. GÖLLER Bingöl Ġli sınırları Ġçerisinde büyüklük açısından önemli sayılabilecek herjangi bir göl yoktur. Fakat çok sayıda buzullar tarafından açılmıģ sirk adı verilen küçük göl vardır. Bu göllerin en önemlileri Ģunlardır :

76 Gölbahri, Kerkis Gölü, Zırlır Gölü, Sar Gölü, KuĢ Gölü, Harem Gölü, Er Gölü, Kıllı Göl, Manastır Gölü, Belli Göl, Karlı Göl, Çili Göl ve Ġçme Gölüdür. TABĠĠ BĠTKĠ ÖRTÜSÜ Doğu Anadolu nun en zengin orman alanlarına sahip olan Ġllerden biri olan Bingöl de ağaç türü olarak meģenin meydana getirdiği ormanlar yaygındır. Bu ormanlar 1900 m. Yüksekliğe kadar yayılıģ gösterir. Ancak ormanların uzun süre tahrip edilmesi sonucunda ve ormanların tam anlamıyla yok edildiği yerlerde bozkır (Step) bitki örtüsü görülür. Ġlin toplam arazisi hektar olup bu arazinin kullanım durumu Ģöyledir; %7.28 i tarım arazisi, %27.92 si orman, % i ağaçlandırma alanı, % 51 i mera, % 2.2 si çayır ve % 1.3 ü diğerleridir. G.1.2. Kültürel Değerler SĠT ALANLARI NO ADI YERĠ KAPLADIĞI ALAN (KM2) TÜRÜ BULUNAN TARĠHĠ ESERLER YAPILAġMA DURUMU TESCĠL TARĠHĠ 1 Kaleönü Kalesi Bingöl 1 km2 Tarihi Yapı yok Tarihi Yer altı Yapısı Restorasyon koruması gerekli Sebeterias Kalesi Bingöl Kale " Tahrip EdilmiĢ 3 Kale Zindanı Solhan 100 M2 Yapı " Kısmen Yıkık Kasr Magazin Solhan 100 M2 Yapı " Tahrip EdilmiĢ Ginç Kalsi Solhan 500 M2 Kale " Tahrip EdilmiĢ ġeref Meydanı Anıtı Solhan 500 M2 Anıt " Sağlam Koruma Altında Cankurtaran Tepe Solhan 1,5 KM2 Yer altı Yapı " Tarihi Yer Altı Yapısı Yıkık Durumda Tarihi Mezarlık Solhan 1 KM2 Mezarlık " Çevre Düzenlemesi YapılmıĢ Koruma Altında Kral Kızı Kalesi Genç 500 M2 Kale " Büyük Kısmı YıkılmıĢ Kümbet Genç 300 M2 Yapı-Dini " Orta Çağ Restorasyon Gerekli Kuba Kümbeti Genç 50 M2 Yapı-Dini " Orta Çağ Restorasyon Gerekli Zulum Tepe Bingöl 2 KM Yer Altı Yapı " Tarihi Konaklama Yeri Retorasyon Gerekli Gayt Kalesi Kalıntısı Bingöl 700 M2 Tarihi Yapı " Tamamen YıkılmıĢ - Tahrip Durumundadır Tarihi Kalıntı Genç 300 M2 Eski Yapı " Harebe Durumunda 15 Azizan Anıtı Karlıova 250 M2 Anıt " Sağlam Koruma Altında Mürsel PaĢa Anıtı Kiğı 150 M2 Anıt " Sağlam Koruma Altında Dereinazik Kalesi Bingöl 350 M2 Kale " Tahrip EdilmiĢ Durumda 18 Kiğı Kalesi Kiğı 500 M2 Kale " Kısmen Tahrip EdilmiĢ, Restorasyon Gerekli Zağ Mağarası Bingöl 400 M2 Eski Yapı " Kısmen Tahrip EdilmiĢ, Restorasyon Gerekli 20 Yüzen Ada Solhan 300 M2 Doğa " Doğa Yapısı Restorasyon Gerekli Tablo 48: Ġlimizde bulunan kültürel değerler ( Ġl Kültür ve Turizm Müdürlüğü-2009) MAHALLĠ EL SANATLARI : Bingöl de mahalli el sanatları daha ziyade dokuma ve örgücülüğe dayanmaktadır. Zira Bingöl ve yöresinde halkın en önemli geçim kaynağı hayvancılık olduğu için geleneksel el sanatlarında da bu unsurun tesirini görmek mümkündür. Dokuma ve örgücülüğün yanında ağaçtan ve topraktan yapılan el sanatları da yaygınlık göstermektedir. Ancak bugün geleneksel el sanatları geliģen teknoloji ve ĢehirleĢmeyle birlikte yavaģ yavaģ yok olma eģiğindedir. Ġnsan elinin emeğiyle yapılan sanatlar yerini makinalara bırakmak zorunda kalınca el sanatları da iģlekliğini kaybetmiģtir. Yalnız Bingöl de (bilhassa kırsal kesimlerde) hala mahalli el sanatlarına rastlamak mümkündür. Özellikle dokuma ve örgücülük azda olsa çömlekçilik varlığını korumaktadır. Kent merkezlerinde halı dokuma tezgahları ve kursları açılarak halıcılık faaliyetleri bir plan

77 çerçevesinde sürdürülmektedir. Kırsal muhitlerde ise halk öncelikle kendi ihtiyaçlarını karģılamak amacıyla halı, kilim, palas, çorap, eldiven, heybe, keçe ve çömlekçilik ile ağaçtan yapılan tahta kaģıklar, hamur tekneleri, oklava ve kaval gibi mamulleri geleneksel olarak kendi el becerisi ve sanat zevki ile üretmektedir. Bingöl de özellikle kırsal kesimde yaptığımız inceleme ve gözlemler neticesinde en yaygın olarak sürdürülen mahalli el sanatlarını yapıldıkları malzemelere göre nazarı dikkate alarak Ģöyle sınıflandırmak mümkündür. A- HAYVANSAL ÜRÜNLERDEN YAPILAN EL SANATLARI (Dokuma ve Örücülük) : Halkın çoğunun bu yörede hayvancılıkla uğraģtığını ve dolayısıyla da hayvansal ürünlerden faydalandığını Ġlin Ekonomisi bölümünde ifade etmiģtik. El sanatlarında dokuma ve örgücülük için hayvanın yününden yararlanılarak üretilen baģlıca ürünler Ģunlardır. HALI : Halı, kilim, palas ve heybe genellikle ilkel tezgahlarda dokunmaktadır. Ġlkel yöntemlerle üretilen halıların tezgahı önce karģılıklı olarak dört adet kazık çakılarak yapılır. Bu kazıklar sabit olup, halının uzunluğuna ve enine göre ayarlanarak çakılır. Kazıkların arka tarafına birer gücü ağacı yerleģtirilir. Çözgü ipleri gergin bir Ģekilde gücü ağaçlarlarından geçirilir. Daha sonra halının baģlama kısmına kasnak yerleģtirilir. Dokuma iģinde ilmekler atılıp ilmek uzunluğu kadar kesildikten sonra kerkitle sıkıģtırılır ve halı makası ile kesilir. Tezgahta bir kiģi çalıģabilir. Bingöl de halıcılık iģi genellikle sonbahar ve kıģ aylarında devam eder. Ġlkel dokuma tezgahlarında üretilen halıların yanı sıra son yıllarda Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğünün açmıģ olduğu halıcılık kurslarında modern tezgahlarda çağa uygun kaliteli halı üretimine baģlanmıģtır. Halk Eğitimi kurslarında özellikle Hereke ve Isparta tipi halı çeģitleri dokunmaktadır. Üretilen halının kalitesi, kullanılan yünün cinsi, dokunuģtaki incelik ve maharet desen ve boyalamalardaki estetiğe göre değerlendirilir. Bingöl halılarında hakim olan renk kırmızıdır. Halılarda kullanılan motif ise daha çok çiçek, deve boynu, eli belinde, geometrik Ģekiller ve diğer bitkilerin Ģekilleri motifleridir. Halının yapımında kullanılan yün ise iyice temizlendikten sonra çıkrıklar ve kırmanlarla kullanıģlı hale getirilip dokumada kullanılır. KĠLĠM : Yöre insanının yüzyılların verdiği tecrübe ve maharetle ürettiği Bingöl kilimlerinde tabiatın güzellikleri ve renk cümbüģleri estetik anlayıģ ve sanat zevki hakimdir. Kilimlerde güneģin doğuģu, canlı hayvan resimleri bitki motifleri ve simetrik veya geometrik desenler kullanılır. Kilimin yapımında kullanılan yün ya tabii renginde, yada yerli boyalarla boyanarak uygun hale getirilir. Kilimin dokumasında halıdan farklı olarak ilmekler atılmayıp çözgü iplerinin arasında masura geçirilir ve kerkitle sıkıģtırılır. Ġmal edilen kilimler oda süslemeleri, yatak örtüleri ve namazlık olarak kullanılır. PALAS : Keçi kılından yapılan iple dokunur. Tezgahı kilim tezgahının aynısı olup, fazla desen iģlerine ve süslü motiflere yer verilmez. Daha çok simetrik ve geometrik desenler kullanılır. Sade bir süsleme tekniği ile dokunan palaslar evlerde halı ve kilimlerin altına serildiği gibi yolluk olarak ta kullanılmaktadır. HEYBE : Umumiyetle omuzda, at, eģek ve benzeri yük hayvanlarında yük taģıma aracı olarak kullanılan heybe birbirine yapıģık iki torbadan ibarettir. EĢya ve yük taģımak için yapıldıklarından dokumaların çok sağlam olarak yapılır. Yörede atın terkisinde eğere bağlanır. Heybe, palas ve kilim parçalarından yapılır. Tezgahı basit olup, kilim ve palas tezgahlarında dokunur. Çözgü ipleri yünden ve keçi kılından olur. Desenleri kilim ve palas desenlerinden pek farklı değildir

78 KEÇE : Beyaz veya kırmızı kuzu yününden yapılır. Yapımına geçmeden önce yün ayıklanıp yıkanır. GüneĢte kurutulan yün kilim üzerine serilir. Serme iģlemi sonrası kilim ile beraber rulo yapılır. Rulo yapılan yün ıslatıldıktan sonra düz bir zemin üzerinde güçlü ve kuvvetli dört erkek tarafından bir gün devamlı ara vermeksizin ayaklarla yuvarlanarak dövülür. Dövülme iģinden sonra rulo açılır. Düz bir zemin üzerinde kurutulmaya bırakılır. Yapılan keçe evlerde üzerine oturmak için serilir. Bunun dıģında dikdörtgen biçiminde dikilip soğuk günlerde çobanlara giydirilir. ÇORAP : Genellikle koyun yününden yapılır. Çorapların üzerinde halkın zevk ve sanat anlayıģını yansıtan motifler kullanılır. Renk olarak en çok beyaz renkte olan çoraplar siyah ve kırmızı yünden de yapılmaktadır. Motif olarak bitki, hayvan ve eģyalarla ilgili Ģekiller ve simgeler kullanılmıģtır. Çorap yapımına üç ĢiĢle baģlanır. YapılıĢı 4 cm ye ulaģtığı zaman ĢiĢ sayısı beģe çıkarılır. Yörede kıģ Ģartları Ģiddetli ve uzun sürdüğü için hemen hemen her evde çorap örme iģi yapılır. Çorapların ağız kısmına istenilirse püsküllerde takılabilir. ELDĠVEN : Eldivenin örümü de çorap örümü gibidir. eldivenler ya beģ parmaklı örülür yada tek çıkıntılı olarak örülür. Genelde beyaz ve kahverengi kullanılıp sade veya desenli de yapılabilir. Desen olarak genelde çiçek Ģekilleri veya diğer bitki Ģekilleri kullanılır. Parmak uclarına ve ağız kısımlarına da istenilirse püsküller takılarak süs verilebilir. Yukarıda belirttiğimiz dokuma ve örgücülükten baģka Bingöl de kadınların ve genç kızların yaptıkları eliģleri de oldukça yaygınlık göstermektedir. Özellikle simle kumaģlara iģlenen süsleme biçimi ile yazma ve yemeni uçlarına laçık yapılan çiçek motifli oyalar yörede sıkça rastlanan diğer el sanatlarıdır. Ayrıca el yapımı masa örtüleri, sehpa örtüleri gibi dantele dayanan ürünlerde dikkati çekmektedir. B-AĞAÇTAN YAPILAN EL SANATLARI : Ağaç iģçiliğine dayanılarak yapılan el sanatları içinde en çok dikkati çekenler Ģunlardır. DEKĠK : Bingöl e özgü olup, dekik olarak tabir edilen bir tür çoban çalgısıdır. Çok eskilerden beri Bingöl de yapıldığı söylenen dekik top biçimindeki yuvarlak bir ağaç parçasının içinin oyulması suretiyle yapılır. Ġki yanında iki delik olup, bunlardan bir sigara kağıdı ile kapatılarak nefesle çalınır. Böylece ahenkli bir sesi çıkarması sağlanmıģ olur. Dekik özellikle Genç Ġlçesi Çaytepe Beldesi ve civar köyleri ile Kiğı Ġlçesi köylerinde hala yapılmaktadır. KAVAL : Türk Halk Müziğinde kullanılan üflemeli bir çalgı olan kaval dilli ve dilsiz olmak üzere iki biçimde yapılır. Gürgen ve ĢimĢirden yapıldığı gibi kamıģtan da yapılır. Özellikle çoban çalgısı (zel) olarak yörede çokça kullanılır.eski devirlerde Ġldeki ustalarca sıkça yapılmasına rağmen günümüzde bu el sanatı da giderek zayıflamaya, azalmaya baģlamıģtır. Kaval Anadolu nun pek çok ilinde olduğu gibi Bingöl de de halkın muhayyilesinde, sanat anlayıģında mühim bir yere sahiptir. Zira bir çok hikaye ve efsanede bahis mevzuu olur. Kara Koyun Efsanesinde çoban bolca tuz yedirilen ve birkaç gün susuz bırakılan kara koyunu su içmekten caydırmak ve ağanın güzel kızını almak için kavalını ustaca kullanıp herkesin olamayacak bir Ģey dediğini yapmayı baģarır. Kavalıyla duygu dolu ezgileriyle kara koyunu etkileyip su içmekten vazgeçirir

79 KAġIK-KEPÇE (KUNDĠYES) : KaĢık ve kepçeler önce kaba Ģekilde kesilip yontulmuģ ağaçlardan yapılır. Daha sonra üzerleri iģlenip cilalanır. Ancak bu iģlemeli ve cilalanmıģ kaģıklar zamanla yerlerini sade desensiz tahta kaģıklara bırakırlar. ĠĢlemeli olanlar daha ziyade sergi için veya vitrinlik eģya olarak kullanılmak için yapılırlar. Yöredeki köylerin çoğunda hala tahta kaģık ve kepçeler yapılıp mutfak aksesuarında yerlerini muhafaza etmektedirler. Fakat modernleģme ve sanayileģmeyle birlikte artık eskisi gibi tahta kaģık ve kepçeler el emeği göz nuruyla üretilmeyip geleneksel özelliklerini yavaģ yavaģ yitirmeye baģlamıģtır. Metal KaĢık,çatal ve kepçe gibi mamüller yaygınlık kazanmıģtır. Ayrıca Bingöl de bu ağaç iģlemelerinin yanında yağ, bal ve hamur tekneleri ile yöreye özgü imal edilen çeyiz sandıkları da yapılırdı. Özellikle Cumhuriyet öncesinde bu el sanatları halkın ihtiyaçlarını karģılamaya yönelik olarak yapılırdı. Bu el sanatları içinde bilhassa çeyiz sandıkları ustaların ince sanat anlayıģı ve yılların verdiği tecrübe ile çok estetiki bir görünümde imal edilirdi. DeğiĢik desenler ve oymacılık motifleri iģlenip istenilirse boyanarak kullanıma hazır hale getirilirdi. Yine yörede çocuklar için ağaçtan yapılmıģ beģik, araba ve oyuncaklar ile çiftçilikle uğraģan halkın ihtiyaçlarını karģılamaya yönelik olarak saban, döven, harman savurma ve benzeri tarım aletleri de çokça yapılan el sanatlarındandır. Kırsal yerleģim birimlerinde bu el yapımı mamüllere hala rastlamak mümkündür. C-TOPRAKTAN YAPILAN EL SANATLARI : Topraktan yapılman el sanatları kullanılabilecek ve kolaylıkla yoğrulup Ģekillendirilebilecek özel bir çamurdan yapılır. YumuĢak ve iģlenebilir halde bulunan toprağa çeģitli teknikler uygulanarak bazı biçimler verilir. Bu tarz malzemenin kullanılmasıyla yapılan el sanatları içinde çömlekçiliğe dayanan çeģitli boy ve biçimlerde destiler,küpler, tava ve tencereler ile toprak ve taģın malzeme olarak kullanılmasıyla yapılan ekmek tandırları dikkati çekmektedir. ÇÖMLEKÇĠLĠK : Çömlekçilik sadece Bingöl de değil dünyanın pek çok yerinde ilk insanlardan beri asırlardır sürdürüle gelmiģtir. Her toplumda kendine özgü bir biçim ve motifte çeģitli çömlekler yapılır. Bingöl ün hemen hemen her muhitinde, kırsal yerleģim birimlerinde çömlekçilik yaygın olarak gözükmektedir. Solhan, Karlıova ve Genç ilçesi Çanakçı (Cumsiyer) köyünde yaptığımız gözlemler ve incelemeler neticesinde genel. olarak bir çömlek Ģöyle yapılır. Önce özel seçilmiģ çamur dövülüp yoğrulur. Ardından hamur haline getirilen çamur uzun çubuklar halinde yuvarlanıp üst üste dizilir. Birbirine kaynaģtırılarak düģmemesi sağlanır.çamurun kuruyup sertleģmesi ve yüzeyinin iģlenebilir hale gelmesi için iki-üç gün bekletilir. Bu bekletilen çanağın yüzey kısmı diģli bir testere ile kazınarak pürüzler alanı saydamlaģtırılır. Çömleğin boynu etrafında kazımak suretiyle kabartmalar yapılır. Ġstenildiği takdirde değiģik motifler de yapılarak boyalanır. Ancak bu tarz boyalı ve desenli çömlekler daha çok süs eģyası olarak kullanıldığı için pek fazlaca yapılmamaktadır. Daha ziyade sadeleri yapılıp, mutfak aksesuarında kullanılır. Bu Ģekilde onlara halk arasında hılık adı verilir. Hılık olarak hazırlanan çömlekler sağlam olması ve su geçirmemesi için fırında bekletilir. Fırınlama iģlemi sonucunda kullanıma sunulurlar. Çömlekler hangi tür ve boyda yapılacaksa (tencere, küp, desti gibi) ona göre Ģekillendirilirler. Isıya dayanıklı yapıldıkları gibi içindeki sıcak veya soğuk içecek ve yiyeceği sabit ısıda muhafaza ederek korurlar. Dolayısıyla günümüzde dahi bir çok kimse hala yemeklerini çömleklerde yaptıklarını ve daha fazla lezzet aldıklarını ifade ediyorlar. Bu yönüyle çömlekler ayrı bir önem yaģamaktadır. TANDIR : Halkın ihtiyacına yönelik olarak topraktan ve taģtan yapılan ekmek tandırları bir tür fırın görevi görmektedir. Tandırda piģirilen ekmeğin kendine has bir lezzeti vardır. Hala bir çok kırsal kesimde olduğu gibi kent merkezlerinde de bu tandırlara rastlamak mümkündür. Çömlek yapımında olduğu gibi tandır için de kolay yoğrulup Ģekil alabilecek özel bir toprak kullanılır. Bu toprak yoğrulup, içine biraz da saman karıģtırılarak dayanıklılığı ve yapıģkanlığı sağlanmıģ olur. Yoğrulan çamur, çubuklar halinde üst üste

80 dizilerek kaynaģtırılıp cm. civarında bir yükseklikte çanak haline getirilir. Bu çanak ağız kısmından dibine doğru geniģliği artacak Ģekilde olup, tabanında da ön tarafa doğru bakan bir deliği tünelciği vardır. Bu tünelcikten tandırın külü alınır. Temizliği yapılır. Yapılan bu tandır çanağının etrafı taģlarla örülerek yapısı korunmuģ olur. Ekmek piģirilmek istendiğinde tandır odun tahta gibi yakacaklarla ısındırılır. Normal bir sıcaklığa sahip olan tandırın iç kısmına çanağına hazırlanan ekmeklik hamur ıslandırılarak yapıģtırılır. Bu Ģekilde ekmekler tandırın çanağında odun ateģi ile piģmiģ olur. MAHALLĠ YEMEKLER : LÖL (GÖMME) : Malzemesi : 1 kğ. Un, 1 kğ. ayran, yoğurt veya bir çeģit kurutulmuģ çökelek, sarımsak ve 200 gr. tereyağı YapılıĢı : Özellikle kıģ mevsiminde yapılan Ġl genelinde farklı isimlerle tanınan bir yemek olmasına rağmen yapılıģı çok yaygın olan bir yemek çeģididir. Gömme yemeği killi topraktan yapılmıģ özel bir kapta ve ocakta piģirilmekle beraber bazen iki sac arasında veya ateģin altına atılarak piģirilir. Hazırlanan hamura (hamur mayasız olacak ve sadece su ile yoğrulmuģ olacak) ocaklığın büyüklüğüne göre geniģ, kalın ve yuvarlak ekmek Ģekli verilip ateģe bırakılır. AteĢe bırakılan yemek iyice piģtikten sonra çıkarılarak soğutmaya bırakılır. Soğutulan ekmek geniģ bir kabın içine küçük küçük doğranır. Ekmek doğrandıktan sonra daha önce hazırlanmıģ ve sulandırılmıģ sarımsaklı çökelek veya sarımsaklı yoğurt dökülür. Daha sonra kızartılmıģ tereyağı sarımsaklı çökelekli ekmeğin üzerine dökülür. Akabinde hoģafla birlikte servis yapılır. MASTUVA : Malzemesi : 2 kğ. ayran 300 gr. pirinç, 125 gr tereyağı YapılıĢı : Pirinçler ayıklanıp yıkandıktan sonra geniģ bir tencereye bırakılır. Ve ayran ilave edilir. Tencere konulan malzeme normal yanan bir ocağın üstünde karıģtırılmaya baģlanır. Ayranın bozulmaması için tahta bir kaģıkla ara verilmeksizin mütamediyen karıģtırılır. Ayran kaynamaya baģladıktan sonra karıģtırma iģlemi bir müddet devam eder. Yemek katı hale gelinceye kadar ateģte bırakılır. KatılaĢan yemek ateģten alınarak ortası boģaltınmıģ vaziyette kapa konulur. Kızartılan tereyağı ortası boģaltılan yemeğin içine dökülür ve servis yapılır. AYRAN ÇORBASI : Malzemesi : 2 kğ. ayran, tuz, 1 avuç un, 1 adet yumurta, 500 gr. dövme veya pirinç, 1 avuç nohut YapılıĢı : GeniĢ bir tencerenin içerisine ayran boģaltılarak içine un, tuz ve yumurta sarısı ilave edilir ve karıģtırılmaya baģlanır. Normal bir ateģte tahta kaģıkla ayran kaynayıncaya kadar karıģtırılır. Ayran kaynama aģamasına geldikten sonra nohut ve dövme veya pirinç ilave edilir dakika kaynatıldıktan sonra yemek ateģten alınarak servis yapılır. Ayran çorbası keģktende yapılır. KeĢk için günlerce ayran toplatılıp küplerde saklanır. Küplerde korunan ayran alabildiğince ekģitilir. EkĢitilen ayran büyük kazanlarda ateģe bırakılır ve karıģtırılmaya baģlanır. Ayran kaynatıldıktan sonra içine dövme ve az miktarda nohut eklenir. KarıĢtırma iģlemi ayranın katılaģmasına dek devam eder. KatılaĢan yemek ateģten alınarak soğutulmaya bırakılır. Soğutulan keģk köfte büyüklüğünde hazırlanıp güneģe bırakılır ve kurutulur. Genelde kıģ mevsiminde ayran çorbasının yapımında kullanılır. SIRIN (SÖRĠNA PELĠN) : Malzemesi : Yufka ekmek, yoğurt, sarımsak, tuz ve tereyağı YapılıĢı : PiĢirilip hazırlanan yufkalar 4-5 cm. dürülür. Dürülen yufkalar hamur tahtası üzerinde 4-5 cm. aralıklarla kesilir. Kesilen parçalar dik gelecek Ģekilde yan yana sıkı sıkıya dizilir. Dövülen sarımsak yoğurda katılarak sarımsaklı yoğurt iģlemi yapılır. Sarımsaklı yoğurt dizilen ekmeğin üstüne dökülür. Daha sonra üzerine kızartılmıģ tereyağı ilave edilerek yemek servise hazır hale gelir

81 TURAKIN (PATĠLE) : Malzemesi : Hamur, soğan, maydanoz, çökelek veya peynir, kavurma, tereyağı YapılıĢı : Yoğrulan hamur oklava ile yufka ekmek Ģeklinde açılıp ikiye katlanacak vaziyete getirilir. Arasına soğan, maydanoz, çökelek veya peynir ve kavurma konularak yufka ekmek ikiye katlanır. Ekmeğin kenarları parmakla bastırılarak sacın üstüne bırakılır. PiĢen ekmek, sacdan alınarak kaba konur ve üstüne tereyağı gezdirilerek servis yapılır. KILÇ : Malzemesi : Hamur, soğan, maydanoz, çökelek veya peynir YapılıĢı : Hazırlanan hamur birer ekmek miktarı kadar bölünür. Hamurun içine soğanlı çökelek, maydanoz konur ve hamurun açık uçları bir araya getirilerek tandıra yapıģtırılır veyahut normal yanan ocakta tavada yağla birlikte kızartılır. PiĢtikten sonra doğranıp yağ dökülerek servis yapılır. TUTMAÇ ÇORBASI : Malzemesi : Un, nohut, kavurma, süzme,tutmaç,toz biber,yağ,tuz YapılıĢı : Un,tuz ve su bir arada yoğrularak hamur haline getirilir. Hamur yufka ekmek haline getirilerek üçgen Ģeklinde kesilir.kesilen bu yufka ekmek güneģin önüne bırakılarak kurutulur. Nohutlar haģlanır.önceden hazırlanan süzme, sulandırılarak ayran Ģekline dönüģtürülür. Nohut ile süzme ateģe bırakılarak karıģtırılır ve kaynatılır. Kaynaması esnasında tencereye kavurma ilave edilir. Daha sonra tenceredeki süzmeli suyun miktarına göre katı olmayacak Ģekilde kurutulmuģ tutmaç katılır dakika kadar ateģte tutulan yemek indirilir. Servis yapılmadan evvel yemekler tabaklara konur ve bir arada kızartılmıģ toz biber ve tereyağı yemeğin üstüne dökülerek servis yapılır. LOPĠK : Malzemesi : Ġnce (köftelik) bulgur, un, sarımsak, yoğurt, tereyağı ve pul biber YapılıĢı : Ġnce bulgur önce ısıtılan suda yumuģatılır. YumuĢatılan bulgura un ilave edilerek ikisi bir arada yoğrulur. Yoğrulan un ve bulgur basık, yuvarlak, ortası delik küçük yumaklar haline getirilip kaynatılan suya atılarak haģlanır.haģlanan yumaklar sudan çıkarılıp küçük parçalar halinde doğranır. Bir baģka kapta sarımsaklı yoğurt hazırlanır. Hazırlanan sarımsaklı yoğurt önceden parçalar haline getirilen yemeğe dökülür. Akabinde pul biber ile kızartılmıģ tereyağı yemeğin üzerine dökülür ve böylece servise hazır hale gelir. MALĠYEZ : Malzemesi : Un, su, tuz, tereyağı, sulandırılmıģ pekmez YapılıĢı : AteĢte kaynatılmıģ suya un serpilir. Unlu su katılaģana kadar karıģtırılır. Suya katılan un parçalarının bir araya gelip yumaklaģmaması için karıģtırma iģlemi sürdürülür. Yemek piģtikten sonra ateģten indirilir ve tabaklara ortası boģaltılmıģ bir Ģekilde konur. Tavada kızartılmıģ tereyağı bu orta kısma dökülür. Bazen tereyağı ile beraber sulandırılmıģ pekmez yemeğe katılarak servis yapılır. PARPAR (SEMĠZOTU) : Malzemesi : Semizotu, çökelek veya peynir, sarımsak, tereyağı, tuz YapılıĢı : Kök kısmı kesilmiģ ve henüz tohum bağlama aģamasına gelmemiģ semizotu ayıklanıp yıkandıktan sonra normal büyüklükte doğranarak kaynatılan suda haģlanır. HaĢlanan semizotu süzülerek suyu sıkılır. Tencerede dövülmüģ sarımsak ile çökelek tereyağıyla kavrulur. Kavrulan çökeleğe haģlanıp suyu sıkılmıģ olan semizotu ilave edilir. Hepsi bir arada karıģtırılıp kavrulduktan sonra tabaklara konup servis yapılır. PILIK : Malzemesi : Bulgur kepeği, soğan, tereyağı ve pul biber YapılıĢı : KaynatılmıĢ suya kavrulan soğan ve tereyağı ilave edildikten sonra bulgur kepeği de eklenerek ateģin üzerinde karıģtırılarak piģirilmeye bırakılır. Yemek katılaģıncaya değin ateģte bekletilir. KatılaĢan yemek ateģten alınarak tabaklara konulur ve servis yapılır

82 GELENEKSEL HALK GĠYSĠLERĠ : Geleneksel halk giysileri Bingöl folklorunu ve yöre kültürünü en güzel aksettiren hususiyetlerden biri olup kendine has motifler ve estetik nitelikler taģır. Bu giysilerde hakim olan baģlıca renkler,kırmızı,siyah, beyaz ve yeģil renklerdir. Giysilerin bir kısmı sade olduğu gibi bir kısmı sade olduğu gibi bir kısmı da karıģık renkli ve desenlidir. Bu husus kadın ve erkek giysilerinde farklılık arz etmektedir. Kadın giysilerinde yaygın olan renk, kırmızı ve yeģil olup umumen desenler içinde bir renk armonisi oluģtururken erkek giysilerinde de siyah ve beyaz renkler ağırlıktadır. Fotoğraf : Folklor Ekibi A-KADIN GĠYSĠLERĠ : FĠNĠ (KOFĠ) : BaĢta içe giyilen fini halk arasında Kofi olarak adlandırılır. Halep veya ġam yapımı ipek ve yün karıģımı keçe dokumadan yapılan fini, kestane ve bordo rengindedir. Genelde Osmanlıdan alınma olanlar tercih edilir. Finiye ipekten yapılmıģ saçı andıran bele kadar uzanan örükler bağlanmaktadır. Ayrıca fininin içinde teneke çember bulunur. Tepelik tabir edilen ince bir tahta tabaka içine yerleģtirilen çemberin ön kısmına alın ve yanakların üstüne gelecek Ģekilde vil denilen ibriģimden kaküller sarkıtılır. VALĠ (YAZMA-TÜLBENT) : En az üç renkten oluģan ve Çit olarak tabir edilen yazmalar birbirine dolanarak fininin etrafına bağlanır. Düğüm yeri sağ taraf olup, uçları aģağı doğru sarkıtılır. TEPELĠK : Fininin üzerine konulan desenli (sebatlı) boya ile süslenmiģ gümüģ tası andıran Van yapımı bir çevreliktir. Kenarlarında halkalar bulunmaktadır. Her halkaya ayrı ayrı süsler takılır. ĠÇLĠK : Ġçlik olarak genelde ipek veya kumaģtan yapılmıģ iç yeleği, iç entarisi ve Tuman olarak tabir edilen Ģalvarlar kullanılır. ENTARĠ (FĠSTAN) : Genellikle simli veya düz kırmızı kumaģtan olup, belden büzgülüdür. Bundan baģka karıģık renkli ve bol desenli olanları da mevcuttur. Ayrıca kırmızı kadifeden de fistan yapılır. Fistan gömlek, etek ve kuģak olmak üzere üç kısımdan ibarettir. Gömlek yuvarlak yakalı, önden üç düğmeli, kollar omuzdan takılı olup, omuz kısmı büzgülüdür.kol ağızları ise manģetlidir. Gömleğin ön kısmı siyah kaytanla iģlenir. Etek ise alttan kırmalı olup ayak topuklarına kadar uzanır. Eteğin altında bolca, dibi ayak bileklerine varan lastikli ve desenli kumaģtan yapılmıģ Ģalvar giyilir. Bele ise Halep kuģağı bağlanır. KUġAK: Halep yapımı kilim desenli yünden olup kenarları saçaklıdır.bel kısmında fistanın üzerine bir iki kat dolanarak bağlanır. ġalvar: Divitin veya pazenden yapılma olup fistanın altına giyilir. Paça ve bel kısmı lastiklidir. Paçalar topuk üzerinde toplanarak bağlanır

83 ÇORAP : Genellikle yünden olup olup el yapımıdır. Mahalli desen ve motiflerle süslenir.mevsime göre değiģik yapıda çoraplar kullanılır.ġalvarın paça lastiği çorabı tutacak Ģekilde bağlanır.beyaz renkli olanlar daha yaygın olduğu gibi diğer renklerde olanları da az değildir. Kullanılan motifler ise çiçek motifleri ve geometrik Ģekillerdir. YEMENĠ-ÇARIK : Yemeniler umumiyetle kösele olup, düz tabanlıdır. Beyaz renkli ve sade yapılıdır. Ayakkabı bağları yoktur. Yemeniden baģka çarık da ayakkabı olarak kullanılır. Çarık ise öküz ve manda derilerinden yapılır. Yemeniden çok daha eski bir geçmiģe sahiptir. Ancak günümüzde çarıkları imal eden ve kullananların sayısı yok denecek kadar azalma göstermiģtir. TAKILAR : Fininin alın kısmına çeyrek altınlar veya madeni pullar takılar. Boyuna mavi boncuk dizisi ve bu boncuk dizisinin arasına bir adet beģibirlik ve çeyrek altınlardan yapılmıģ tasma takılır. Hali ve vakti yerinde olmayan kimseler sadece boncuk dizisi veya boncuk dizisi arasına madeni pullar takılmıģ tasmayı takarlar. El bileklerine de mavi boncuklar takılır. B-ERKEK GĠYSĠLER : BAġLIK (PAPAK-KÜLLAH): BaĢlık olarak yün veya tiftikten olup, el yapımı olan papak (küllah) kullanılır.papağın altına da ince yapılı ve genellikle beyaz renkte olan ihce olarak adlandırılan içlik giyilir. Papak kahverengi veya siyah renktedir. GÖMLEK (PAÇ): Kutni veya beleģ olarak adlandırılan kumaģtan yapılan gömlekler özellikle beyaz ve kırmızı renkte olup, hakim yakalıdır. Önden üç düğmeli, uzun kollu bu gömleklerin kol ağızları bilek kısmından manģetlidir. YELEK : Gabardin kumaģtan yapılmıģ olup, lacivert veya siyah renktedir. Yaka U veya V Ģeklindedir. Önden iki cepli olan yelek altı düğmelidir. Üçüncü iliğine köstek takılarak köstekli saat da sol cebe konur. Yelek renginin Ģalvar renginde olmasına özen gösterilir. Yeleğin ön uçları sivri olur. ġalvar : Siyah ve lacivert renk gabardin kumaģtan yapılır. ġalvarın ağı gazi biçimi denilen tarzda olup, pek uzun değildir. Diz kapağına kadar uzanır. Paçalar ağdan sonra daralmaktadır. ġalvarın yanlarında iki gizli cep bulunur. Ġç kısmında beyaz astar bulunur. Kalçalar kısmında geniģ olan Ģalvar, bel kısmından uçkur veya fitil takılarak bağlanır. KUġAK : Halep kuģağı olarak adlandırılan beyaz veya desenli tipteki kumaģlar üçgen Ģeklinde rulo yapılarak sol tarafa bağlanır. Kenarları bol saçaklıdır. Bağlamada kuģak püsküllerinin sarkmasına özen gösterilir. ÇORAP : El yapımı olup, yünden örülür. Beyaz renkte olduğu gibi desenli ve süslemeli olanları da mevcuttur. Konulan desenler için lüzumlu renklerde ipler ayrıca kullanılır. Diz altına kadar gelecek Ģekilde uzun yapılan çorap, kendi ipiyle bağlanır. Dizden aģağı birer püskül sarkıtılır. YEMENĠ-ÇARIK : Çarık deriden yapılmıģ bir ayakkabı olup, zamanla yerini yemeni türü ayakkabılara bırakmıģtır. Beyaz deriden yapılan yemeninin arka kısmında çekecek görevi yapan poçik tabir edilen bir uzantı bulunur. Umumiyetle sivri burunlu, yüksek topuklu, bağsız ve ökçesizdir. Bu tarz yemenilere poçikli yemeni adı verilir

84 Ġlimizde Düzenlenen Festivaller 1- Ġlimiz Karlıova Ġlçesinin 3250 metre yükseklikteki Bingöl Dağlarının Kala Tepesinden GüneĢin DoğuĢu nu normal durumundan çok farklı seyretmek mümkündür. Her yıl 15 Temmuz 15 Ağustos tarihleri arasında en iyi Ģekilde seyredilebilir. 2- Sürbüs dağı festivali her yıl Temmuz ayının günleri arasına Ġlimiz Yayladere ilçesinde düzenlenmektedir. G.2.Turizm çeģitleri Yaylalar ve doğal göllerin yanında göletler, ormanlar, mesire yerleri, soğuk sular, termal su kaynakları,ġçmeler, GüneĢin doğuģu, Yüzen ada, Av turizmine ve kıģ sporu etkinliklerine uygunluk doğaya dönük turizm potansiyeli içinde sayılabilir. Turizm çeģitleri bu alanda yaygınlaģtırılabilir. Konuya bu açıdan bakıldığında, yayla turizmi, av turizmi ve kıģ sporu etkinlikleri, gerekli tedbirlerin alınması durumunda ilin Sosyo ekonomik kalkınmasında önemli ölçüde katkı sağlayacak alanlar olacaktır. G.3. Turistik Altyapı Sivil toplum örgütleri ve derneklerin bir araya gelmesiyle kurulan 'Bingöl Platformu, yeni dönem çalıģmasında hazırladığı 'Bingöl Sivil toplum örgütleri ve derneklerin bir araya gelmesiyle kurulan 'Bingöl Platformu, yeni dönem çalıģmasında hazırladığı 'Bingöl UlaĢım Raporu'nu tanıttı. Bingöl deki dernek ve sivil toplum örgütlerinin bir araya gelmesiyle oluģturulan 'Bingöl Platformu' dönem sözcüsü Ġnsan Hakları Derneği (ĠHD) Bingöl ġube BaĢkanı Mehmet ġirin Yanılmaz, hazırlanan 'Bingöl UlaĢım Raporu'nu dün Belediye Kültür Sanat Merkezi nde yapılan toplantıyla basına tanıttı. Bingöl ün sivil toplum örgütlerinin bir araya gelerek oluģturdukları platformda, Bingöl ün kent sorunları tartıģıldı. Toplantıda kentin temel sorunları ele alınırken ön plana çıkan sorunların giderilmesi için adım atılması gerektiği belirtildi. Bingöl ün ulaģım, yol, ve çevre sorunlarının hala çözülemediğine dikkat çekilirken, özellikle belediyenin çalıģmalarında daha aktif, ve çözüm üretmesi gerektiği belirtildi. Özellikle Bingöl de ulaģım sorunlarının baģında gelen Ģehirler arası otogarın çevre yoluyla uyumlu bir noktada yapılması gerekliği ifade edilirken, yarı kalan havaalanı ve tren yolunun da daha iģlevsel hale getirilip ulaģım sorunun ortadan kaldırılması gerektiği rapor edildi. Bingöl Platformu'nun 2007 yılı ġubat ayından itibaren çalıģmalarına baģladığını hatırlatan Yanılmaz, Bingöl Platformu'nun ikinci çalıģmasının sonuçlandığını, Platformumun daha önce 'Bingöl Eğitim Raporu'nu hazırlayıp Bingöl kamuoyu ile paylaģtıklarını belirtti. Sivil inisiyatifin yürütülen çalıģmaları takip etmesi ve yapılan çalıģmaların raporlarının hazırlanmasındaki öneme dikkat çeken Yanılmaz, bu güne kadar yapılan çalıģmaların sonucunu kamuoyuna duyurup yürütülen çalıģmalar hakkında halkın bilgisi,nin olması taraftarı olduklarını belirtti. Bingöl ulaģım raporunu basın yoluyla kamuoyuna duyurmanın çalıģmaların takibinin imkanlı hale geleceğini ileri süren Yanılmaz: "Bitirdiğimiz 'Bingöl UlaĢım Raporu'nda; Ģehir içi ulaģım, karayolları ulaģım Ģebekeleri, KÖYDES'e bağlı ulaģım ağları ve havayolu ile demiryolu ulaģımı konularındaki mevcut durumla alakalı tespitlere, önerilere yer verilmiģtir. Bingöl'ün ulaģımdaki yol haritası niteliğindeki bu çalıģma olası yeni çalıģmalara ıģık tutacaktır. Bu raporun hazırlanmasında katkı sunan tüm kurum ve kuruluģlara, özel ve tüzel kiģilere, Bingöl Platformunu oluģturan Sivil Toplum Örgütlerine teģekkür ediyoruz. Bu raporun ilgili makamlarca yürütülecek hizmetler için yol haritası iģlevini görmesini bekliyoruz. Amacımız verimliliği geliģtirmektir. Verimliliğin gerçekleģtirilmesi mevcut durumun tespitiyle mümkündür. Bu raporla mevcut ulaģım değerlerimizi tanımak, bu değerleri toplumun nazarına sunmayı amaçladık. Bingöl Platformu 'Bingöl UlaĢım Raporu'nu basın aracılığıyla kamuoyu ile paylaģtık" Ģeklinde konuģtu. Sivil toplum örgütleri ve derneklerin bir araya gelmesiyle kurulan 'Bingöl Platformu, yeni dönem çalıģmasında hazırladığı' Bingöl UlaĢım Raporu'nu tanıttı. Bingöl deki dernek ve sivil toplum örgütlerinin bir araya gelmesiyle oluģturulan 'Bingöl Platformu' dönem sözcüsü Ġnsan Hakları Derneği (ĠHD) Bingöl ġube BaĢkanı Mehmet ġirin Yanılmaz, hazırlanan

85 'Bingöl UlaĢım Raporu'nu dün Belediye Kültür Sanat Merkezi nde yapılan toplantıyla basına tanıttı. Bingöl ün sivil toplum örgütlerinin bir araya gelerek oluģturdukları platformda, Bingöl ün kent sorunları tartıģıldı. Toplantıda kentin temel sorunları ele alınırken ön plana çıkan sorunların giderilmesi için adım atılması gerektiği belirtildi. Bingöl ün ulaģım, yol, ve çevre sorunlarının hala çözülemediğine dikkat çekilirken, özellikle belediyenin çalıģmalarında daha aktif, ve çözüm üretmesi gerektiği belirtildi. Özellikle Bingöl de ulaģım sorunlarının baģında gelen Ģehirler arası otogarın çevre yoluyla uyumlu bir noktada yapılması gerekliği ifade edilirken, yarı kalan havaalanı ve tren yolunun da daha iģlevsel hale getirilip ulaģım sorunun ortadan kaldırılması gerektiği rapor edildi. Bingöl Platformu'nun 2007 yılı ġubat ayından itibaren çalıģmalarına baģladığını hatırlatan Yanılmaz, Bingöl Platformu'nun ikinci çalıģmasının sonuçlandığını, Platformumun daha önce 'Bingöl Eğitim Raporu'nu hazırlayıp Bingöl kamuoyu ile paylaģtıklarını belirtti. Sivil inisiyatifin yürütülen çalıģmaları takip etmesi ve yapılan çalıģmaların raporlarının hazırlanmasındaki öneme dikkat çeken Yanılmaz, bu güne kadar yapılan çalıģmaların sonucunu kamuoyuna duyurup yürütülen çalıģmalar hakkında halkın bilgisi,nin olması taraftarı olduklarını belirtti. Bingöl ulaģım raporunu basın yoluyla kamuoyuna duyurmanın çalıģmaların takibinin imkanlı hale geleceğini ileri süren Yanılmaz: "Bitirdiğimiz 'Bingöl UlaĢım Raporu'nda; Ģehir içi ulaģım, karayolları ulaģım Ģebekeleri, KÖYDES'e bağlı ulaģım ağları ve havayolu ile demiryolu ulaģımı konularındaki mevcut durumla alakalı tespitlere, önerilere yer verilmiģtir. Bingöl'ün ulaģımdaki yol haritası niteliğindeki bu çalıģma olası yeni çalıģmalara ıģık tutacaktır. Bu raporun hazırlanmasında katkı sunan tüm kurum ve kuruluģlara, özel ve tüzel kiģilere, Bingöl Platformunu oluģturan Sivil Toplum Örgütlerine teģekkür ediyoruz. Bu raporun ilgili makamlarca yürütülecek hizmetler için yol haritası iģlevini görmesini bekliyoruz. Amacımız verimliliği geliģtirmektir. Verimliliğin gerçekleģtirilmesi mevcut durumun tespitiyle mümkündür. Bu raporla mevcut ulaģım değerlerimizi tanımak, bu değerleri toplumun nazarına sunmayı amaçladık. Bingöl Platformu 'Bingöl UlaĢım Raporu'nu basın aracılığıyla kamuoyu ile paylaģtık" Ģeklinde konuģtu. Av Turizmi Avcılık yönünden Bingöl,tabiatın insanoğluna bahģettiği ender yerlerden biridir.son yıllarda yöremizde avcılık önemli ölçüde geliģme göstermiģtir.bilhassa yerli halkın av turizmine ilgisi oldukça fazladır.av turizmi,avcılar ve atıcılar derneği tarafından organize edilmektedir. Çevre illerden av mevsiminde ilimize gelen avcılar av turizmine canlılık katmaktadır. Bingöl de arazinin dağlık oluģu nedeniyle av hayvanlarının barınması ve yaģaması mümkün olmaktadır. ilimizde Eylül Ekim Kasım aylarında keklik, tavģan, Çulluk, Çil, Bıldırcın, Tilki avı yapılır. Ocak ġubat aylarında da tavģan, keklik, tilki, kurt, sansar gibi hayvanların avı yapılmaktadır. Kasım aralık ocak Ģubat aylarında Murat, Göynük, Gülbahar, Gayt, ve Çapakçur deresinde balık avlanmaktadır. G.4. Turist Sayısı YERLĠ TURĠST SAYISI YABANCI TURĠST SAYISI Tablo 49: 2009 Yılında ilimize gelen Yerli ve Yabancı Turist sayısı ( Ġl Kültür ve Turizm Müdürlüğü-2009) TESĠSĠN ADI TÜRÜ SINIFI ODA SAYISI YATAK SAYISI OTEL ÇINAR OTEL OTEL ATLI OTEL KÖS KAPLICA OTEL Tablo 50: Ġlimizde mevcut otel sayısı ve yatak kapasiteleri(ġl Kültür ve Turizm Müdürlüğü) AYLAR KONAKLAYAN GECELEYEN YERLĠ YABANCI TOPLAM YERLĠ YABANCI TOPLAM

86 DOLULU K ORANI % DOLULU K ORANI % OCAK ġubat MART NĠSAN MAYIS HAZĠRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKĠM KASIM ARALIK TOPLAM KONAKLAYAN GECELEYEN YERLĠ YABANCI YERLĠ YABANCI 22,53 0,18 28,77 0,08 Tablo 51: 2009 Yılında ilimize gelen Yerli ve Yabancı Turist sayısı( Ġl Kültür ve Turizm Müdürlüğü-2009) HOTEL TESĠSĠN ADI SARIOĞLU TÜRÜ HOTEL SINIFI 2 YILDIZLI ODA SAYISI 32 YATAK SAYISI 64 Tablo 52: Ġlimizde mevcut otel sayısı ve yatak kapasiteleri( Ġl Kültür ve Turizm Müdürlüğü-) G.5. Turizm Ekonomisi. Bingöl Ġli, özellikle doğa zenginliği ile yerli ve yabancı turistleri kendine çekebilecek potansiyele sahiptir. Tarih boyunca Bingöl'ün birçok kavimler tarafından otlak ve yayla olarak kullanılması sonucu, ilin önemli tarihi eserlere sahip olması mümkün olmamıģtır. Bu nedenle, ilin kültür turizmi açısından fazla bir beklentisi bulunmamaktadır. Bingöl, temel çekiciliğini doğasının zenginliğinde ve güzelliğinde bulmaktadır. Bingöl'ün doğa güzelliğini ünlü Türk yazarı ve gezgini Evliya Çelebi, seyahatname adlı eserinde uzun uzadıya anlatır. Evliya Çelebi, Türkiye'nin çeģitli yörelerinde bulunan yaylaları ismen sayar ve bu yaylaların içinde en meģhur, en güzel ve en beğenilen yaylanın Bingöl Yaylası olduğunu söyler. Ünlü gezgin, Bingöl yaylalarında bulunan bitki türlerinden, çok çeģitli çiçeklerden, göllerden ve bu göllerde yetiģen balık türlerinden hayranlıkla söz eder ve göllerle ilgili efsaneleri dile getirir. Yaylalar ve doğal göllerin yanında göletler, ormanlar, mesire yerleri, soğuk sular, termal su kaynakları, içmeler, GüneĢin DoğuĢu, Yüzen Ada, av turizmine ve kıģ sporları etkinliklerine uygunluk doğaya dönük turizm potansiyeli içinde sayılabilir. Turizm çeģitleri bu alanlarda yaygınlaģtırılabilir. Konuya bu açıdan bakıldığında, yayla turizmi, sağlık turizmi, orman turizmi, av turizmi ve kıģ sporu etkinlikleri gerekli tedbirlerin alınması durumunda ilin sosyo-ekonomik kalkınmasına önemli ölçüde katkı sağlayacak alanlar olacaktır. G.6. Turizm-Çevre ĠliĢkisi Bingöl YaĢam Ġçin Sivil Toplum Derneği nin düzenlediği Bingöl ün Tanıtım Projesi ile gazeteciler, seyahat acenteleri otelciler, Bingöl de ağırlandı. BĠNGÖL- Bingöl YaĢam Ġçim Sivil Toplum Derneği nin düzenlediği Bingöl ün Tanıtımı Projesi ile Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından finanse edileni, Devlet Planlama TeĢkilatı nın koordinasyonla yürütülen program ile gazeteciler, otelciler, seyahat acenteleri, otelciler Bingöl de ağırlandı. Türkiye nin tarih, kültün, sanat, doğal güzellikler, gastronomi, folklor, sıcak insanları ile eģsiz güzelliğe sahip olan Bingöl ün tanıtımını düzenleyen YaĢam Ġçin Sivil Toplum Derneği BaĢkanı Ġbrahim

87 Buyankara, Turizm hareketliliğinin bir bölümünü Bingöl e çekmeyi amaçlıyoruz. Ġlin sahip olduğu tarihi ve kültürel değerlerin envanterini çıkarıyoruz. Turizm için değerli olan tüm unsurlar belirlenecektir dedi. Bu amaçla konuklar Solhan da Yüzen Adalar, Karlıova ilçesinde güneģin doğuģu, sıcak su kaplıcaları bölgeleri gezdirildi Bingöl Valisi yıllarında Türkiye nin en önemli turizm merkezlerinden biri olan Bodrum da kaymakamlık yaptığını, Bingöl ün bir doğa harıkası olduğunu belirterek Ģunları söyledi: Yüzen Adalar 2006 da tabiat varlığı olarak kabul edildi. Çevre düzenlemesi için planlama yapıldı ve Ankara da onay bekliyor. Ancak turizm sektörü reklama dayalıdır. Buranın insanının sıcaklığı hiçbir bölgede yoktur. Bingöl dağında güneģin doğuģu Hmalayalardan sonra dünyada en güzel izlenen tek yerdir. Hiçbir zaman yeģilliği bitmeyen bölgedir. Kaplıca turizmi açısından değerlendirilmesi gereklidir Bingöl için yapılan çalıģmalarda yıllık 1000 i yerli olmak üzere 6500 yabancı turist hedeflendiği ve turizme süreklilik kazandırmanın amaçlandığı bildirildi. KAYNAKLAR: - Ġl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Ġl Çevre Durum Raporu H.1. Genel Tarımsal Yapı 1- Tanıtım ve Genel Durum : H. TARIM VE HAYVANCILIK Evliya Çelebi Seyahatnamesinde, Bingöl adının Ab-ı Hayat kaynağının bin parçaya bölünmesiyle meydana geldiğini söylediği hikayesinde Ģöyle anlatır; Bir avcı, Bingöl Dağlarında vurduğu kuģu gölde yıkarken kuģ aniden canlanarak, suya dalmıģ ve kaybolmuģtur. Gölün Ab-ı Hayat olduğu sırrı ortaya çıkınca göl bin parçaya bölünmüģ ve hangisinin Ab-ı Hayat olduğu bilinmez olmuģtur. Bingöl Ġlinin baģlıca gelir kaynağı; Tarım ve hayvancılık faaliyetleridir. Bingöl Ġli sınırları içinde doğa insanı, zengin çayır, mera, otlak, ve yaylaları ile adeta üretime davet etmektedir. Bu nedenle yaz aylarında batı ve güney illerindeki göçer hayvan yetiģtiricilerinin de sürekli olarak konakladıkları bir yer olmuģtur. Bunun yanında zengin bitki florası ile de arıcılık için ideal bir üretim alanı niteliğindedir. Bu itibarla göçer arıcılarda sıcak yaz aylarında konaklamak için her yıl Ġlimizi ziyaret etmektedirler. Bingöl yaylalarından elde edilen balında Türkiye genelinde saygın bir yeri olduğu hatırlandığında bu tür taleplerin haklılığı bir gerçektir. Ormanı, yaylası, merası, koyunu, sütü, yoğurdu, yağı, peyniri, ayranı, çökeleği, arısı, balı, karpuzu, biberi, domatesi, hıyarı, cevizi, elması, armudu, dutu, güneģin doğuģu, yüzen adası, Ataparkı, kekliği, yaban keçisi, balık avcılığı, Kös Kaplıcaları ve kayak evi ile Ģirin Bingöl ümüz oldukça zengin bir potansiyele sahiptir. Bingöl Ġli Ġleriki yıllarda doğal zenginliğiyle önemli bir turizm merkezi olacaktır. Zengin meģe ormanları, soğuk suları, güzel yaylaları ile doğal park ve piknik alanlarıyla doludur.ulaģım açısından, hava alanı inģaatının bitmesi ve faaliyete geçmesiyle Ġlimizin doğal yaģama alanları (özellikle yaylaları) hem dıģ, hem de iç turizme açılacak, buda neredeyse yaģanmaz hale gelen büyük kent insanları için önemli bir dinlenme sahası oluģturacaktır. KıĢ aylarında kar sporları için uygun bir iklim ve kar yağıģı rejimi olmasına karģın, bu alanda yeterli yatırımların olmaması, hem Ġlimiz hem de Ülkemiz ekonomisi için önemli bir kayıptır. Bu alanda tesisleģmeye ve özel sektör yatırımlarına fazlaca gereksinim vardır

88 Arazi Varlığı Yüzde Dağılımı(%) : ARAZĠ VARLIĞI ALAN % ORAN (ha) Toplam Arazi Varlığı Tarım Arazisi ,17 Sulu Susuz Mera Alanı ,21 Çayır Alanı ,19 Orman Alanı ,97 Ağaçlandırma ,04 Sahası Diğer Yerler ,42 Tablo 53: Ġlimizin Arazi Varlığı Dağılımı(ha) (Ġl Tarım Müdürlüğü) ĠLÇELER 2009 YILI ĠLÇELER BAZINDA ARAZĠ KULLANIMI TARLA ALANI TOPLAM SULANAN SULANMAYAN SEBZE ALANI (Hektar) MEYVE ALANI (Hektar) NADAS ALANI (Hektar) TARIMA ELVERĠġLĠ OLUP KULLANILMAYAN ARAZĠ (Hektar) TOPLAM (Hektar) MERKEZ ADAKLI GENÇ KARLIOVA KĠĞI SOLHAN YAYLADERE , YEDĠSU TOPLAM , , Tablo 54:Ġlçeler bazında arazi kullanımı (Ġl Tarım Müdürlüğü) ĠLÇELER BAZINDA EKĠLĠġLER MEYVE SEBZE TARLA ĠLÇELER ALANI ÜRETĠM ALANI ÜRETĠM ALANI (Hektar) (Hektar) (Ton) (Hektar) (Ton) SULU SUSUZ ÜRETĠM (Ton) MERKEZ 676, , , , , , ,353 ADAKLI 619, , , , , , ,241 GENÇ 52, , , , , , ,000 KARLIOVA 562, , , , , , ,000 KĠĞI 200, , , , , , ,785 SOLHAN 172, ,470 60, , , , ,378 YAYLADERE 8, ,230 81, ,000 89,000 30, ,000 YEDĠSU 3, ,120 85, , , , ,296 TOPLAM 2.293, , , , , , ,052 Tablo 55:Ġlçeler bazında ekiliģler (Ġl Tarım Müdürlüğü)

89 ĠLÇELER H.2. Tarımsal üretim TOPLAM (Hektar) TARLA ALANI(Hektar) SULANAN SULANMAYAN SEBZE ALANI (Hektar) MEYVE ALANI (Hektar) NADAS ALANI (Hektar) TARIMA ELVERĠġLĠ OLUP KULLANILMAYAN ARAZĠ (Hektar) TOPLAM (Hektar) MERKEZ ADAKLI GENÇ KARLIOVA KĠĞI SOLHAN YAYLADERE 77, , YEDĠSU TOPLAM , , Tablo:56 Tarım Alanlarının Kullanım Amaçlarına Göre Dağılımı(Ġl Tarım Müd.) H.2.1. Bitkisel Üretim H Tarla Bitkileri H Buğdaygiller Ürün Adı Ekilen Saha (Hektar ) Üretim (Ton ) Verim (kg/da) Sulu Kuru Sulu Kuru Sulu Kuru BUĞDAY , , , ,26 257,50 186,07 ARPA 2.104,00 642, ,20 968,80 199,87 150,90 DARI 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 ÇELTĠK 91,00 409,50 450,00 NOHUT 89,00 124,50 139,89 PATATES 149, , ,86 ġeker PANCARI 288, , ,00 TÜTÜN 0,00 0,00 0,00 FASULYE (Kuru) 502,50 758,25 150,90 AYÇĠÇEĞĠ ( Yağlık ) 6,00 7,50 125,00 AYÇĠÇEĞĠ ( Çerezlik ) 125,00 137,50 110,00 MISIR (Dane) 63,50 197,45 310,94 MISIR (Silaj) 23,00 805, ,00 TRĠTĠKALE 0,00 0,00 0,00 FĠĞ (Kuru Ot) 315,63 691,23 219,00 YONCA (Kuru Ot ) 5545, ,25 225,00 KORUNGA ( Kuru Ot ) 217,00 352,50 162,44 TOPLAM , , , ,06 Tablo 57: Ġlimiz Geneli Tarla Ürünleri(Ġl Tarım Müdürlüğü)

90 ĠLÇELER TOPLAM (Hektar) TARLA ALANI(Hektar) SULANAN SULANMAYAN SEBZE ALANI (Hektar) MEYVE ALANI (Hektar) NADAS ALANI (Hektar) TARIMA ELVERĠġLĠ OLUP KULLANILMAYAN ARAZĠ (Hektar) TOPLAM (Hektar) MERKEZ ADAKLI GENÇ KARLIOVA KĠĞI SOLHAN YAYLADERE 77, , YEDĠSU TOPLAM , , Tablo 58:Ġlçeler bazında arazi kullanımı (Ġl Tarım Müdürlüğü) ĠLÇELER H.2. Tarımsal üretim TOPLAM (Hektar) TARLA ALANI(Hektar) SULANAN SULANMAYAN SEBZE ALANI (Hektar) MEYVE ALANI (Hektar) NADAS ALANI (Hektar) TARIMA ELVERĠġLĠ OLUP KULLANILMAYAN ARAZĠ (Hektar) TOPLAM (Hektar) MERKEZ ADAKLI GENÇ KARLIOVA KĠĞI SOLHAN YAYLADERE 77, , YEDĠSU TOPLAM , , Tablo:59Tarım Alanlarının Kullanım Amaçlarına Göre Dağılımı(Ġl Tarım Müd.) H.2.1. Bitkisel Üretim H Tarla Bitkileri H Buğdaygiller Ekilen Saha (Hektar ) Üretim (Ton ) Verim (kg/da) Ürün Adı Sulu Kuru Sulu Kuru Sulu Kuru BUĞDAY , , , ,26 257,50 186,07 ARPA 2.104,00 642, ,20 968,80 199,87 150,90 DARI 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 ÇELTĠK 91,00 409,50 450,00 NOHUT 89,00 124,50 139,89 PATATES 149, , ,86 ġeker PANCARI 288, , ,00 TÜTÜN 0,00 0,00 0,00 FASULYE (Kuru) 502,50 758,25 150,

91 AYÇĠÇEĞĠ ( Yağlık ) 6,00 7,50 125,00 AYÇĠÇEĞĠ ( Çerezlik ) 125,00 137,50 110,00 MISIR (Dane) 63,50 197,45 310,94 MISIR (Silaj) 23,00 805, ,00 TRĠTĠKALE 0,00 0,00 0,00 FĠĞ (Kuru Ot) 315,63 691,23 219,00 YONCA (Kuru Ot ) 5545, ,25 225,00 KORUNGA ( Kuru Ot ) 217,00 352,50 162,44 TOPLAM , , , ,06 Tablo 60: Ġlimiz Geneli Tarla Ürünleri(Ġl Tarım Müdürlüğü) 2009 YILI TARLA BĠTKĠLERĠ ĠSTATĠSTĠKLERĠ EKĠLEN HASAT EDĠLEN ÜRETĠM Ġlçe Adı Madde Adı ALAN(Dekar) ALAN(Dekar) VERĠM(Kg/Da) MĠKTARI(Ton) MERKEZ Buğday ADAKLI Buğday GENÇ Buğday ,5 KARLIOVA Buğday KĠĞI Buğday SOLHAN Buğday YAYLADERE Buğday YEDĠSU Buğday TOPLAM MERKEZ Arpa ADAKLI Arpa GENÇ Arpa KARLIOVA Arpa KĠĞI Arpa SOLHAN Arpa YAYLADERE Arpa YEDĠSU Arpa ,5 TOPLAM MERKEZ Çavdar ,875 TOPLAM MERKEZ Darı TOPLAM MERKEZ Çeltik ,175 TOPLAM MERKEZ Mısır (Dane) ,5 ADAKLI Mısır (Dane) GENÇ Mısır (Dane) SOLHAN Mısır (Dane) YEDĠSU Mısır (Dane) TOPLAM MERKEZ Patates ADAKLI Patates GENÇ Patates

92 KARLIOVA Patates KĠĞI Patates SOLHAN Patates YAYLADERE Patates YEDĠSU Patates TOPLAM MERKEZ Nohut ,75 GENÇ Nohut ,5 SOLHAN Nohut ,6 TOPLAM MERKEZ Fasulye (Kuru) ,5 ADAKLI Fasulye (Kuru) ,4 GENÇ Fasulye (Kuru) KARLIOVA Fasulye (Kuru) ,5 KĠĞI Fasulye (Kuru) ,4 SOLHAN Fasulye (Kuru) ,4 YEDĠSU Fasulye (Kuru) TOPLAM MERKEZ Tütün ,75 TOPLAM MERKEZ ġekerpancarı TOPLAM MERKEZ Ayçiçeği (Yağlık) ,25 MERKEZ Ayçiçeği (Çerezlik) ,5 TOPLAM MERKEZ Soğan (Kuru) ,15 ADAKLI Soğan (Kuru) TOPLAM MERKEZ Sarımsak (Kuru) ,2 ADAKLI Sarımsak (Kuru) TOPLAM MERKEZ Yonca (Kuru ot) ADAKLI Yonca (Kuru ot) GENÇ Yonca (Kuru ot) KARLIOVA Yonca (Kuru ot) KĠĞI Yonca (Kuru ot) SOLHAN Yonca (Kuru ot) YAYLADERE Yonca (Kuru ot) YEDĠSU Yonca (Kuru ot) TOPLAM MERKEZ Korunga (kuru Ot) ADAKLI Korunga (kuru Ot) KARLIOVA Korunga (kuru Ot) KĠĞI Korunga (kuru Ot) YEDĠSU Korunga (kuru Ot) TOPLAM MERKEZ Fiğ (Kurul Ot) ADAKLI Fiğ (Kurul Ot) KĠĞI Fiğ (Kurul Ot)

93 EkiliĢ (da) Üretim (ton) Verim (kg/dek ar) EkiliĢ (da) Üretim (ton) Verim (kg/dek ar) EkiliĢ (da) Üretim (ton) Verim (kg/dek ar) EkiliĢ (da) Üretim (ton) Verim (kg/dek ar) SOLHAN Fiğ (Kurul Ot) YAYLADERE Fiğ (Kurul Ot) YEDĠSU Fiğ (Kurul Ot) TOPLAM MERKEZ Mısır (Silajlık) TOPLAM GENEL TOPLAM Tablo 61: Tarla bitkileri istatistikleri (Ġl Tarım Müdürlüğü) H Baklagiller Ġlçelere Göre Tarla Ürünleri (Baklagiller) [Tarım Ġl Md.] 2008 Bakla Bezelye Nohut Fasulye Toplam , ,5 - ĠLÇE MERKEZ , ADAKLI , GENÇ KARLIOVA KĠĞI SOLHAN , YAYLADERE ,5 170 YEDĠSU Tablo 62: Baklagiller (Ġl Tarım Müdürlüğü) H Yem Bitkileri Ekilen Saha Üretim (Ton ) Verim (kg/da) Ürün Adı (Hektar ) MISIR (Dane) 421, ,00 850,00 MISIR (Silaj) 61, , ,00 TRĠTĠKALE 0,00 0,00 0,00 FĠĞ (Kuru Ot) 600, ,00 235,00 YONCA (Kuru Ot ) 3.888, ,00 231,25 KORUNGA ( Kuru Ot ) 190,00 336,00 176,67 TOPLAM 5.160, ,00 Tablo 63: Yem bitkileri (Ġl Tarım Müdürlüğü)

94 H Endüstriyel Bitkiler Ekilen Saha (Hektar ) Üretim (Ton ) Verim (kg/da) Ürün Adı Sulu Kuru Sulu Kuru Sulu Kuru ġeker PANCARI 288, , ,00 TÜTÜN 0,00 0,00 0,00 AYÇĠÇEĞĠ ( Yağlık ) 6,00 7,50 125,00 AYÇĠÇEĞĠ ( Çerezlik ) 125,00 137,50 110,00 TOPLAM 419,00 154, ,00 Tablo 64: Ġlimizde üretimi yapılan endüstriyel bitkiler (Ġl Tarım Müdürlüğü) H Bahçe Bitkileri H Meyve Üretimi ilçe Adı 2009 YILI MEYVECĠLĠK ĠSTATĠSTĠKLERĠ Toplu Meyve Vermeyen Yaşta Dağınık Meyve Veren Toplu Toplu Mevvelikler Meyve Kapladığı Veren Yaşta Yaşta Ürün Adı Alan(Dekar) Ağaç(Adet) AğaçAdet) Ağaç(Adet) Dağınık Meyve Vermeyen Yaşta Ağaç(Adet) Ağaç Toplam Meyve Veren Başına Ortalama Verim ÜRETĠM Ağaç(Adet) (Kg/Ağaç) (Ton) MERKEZ Armut ,28 ADAKLI Armut ,41 GENÇ Armut KARLIOVA Armut KĠĞI Armut ,5 SOLHAN Armut ,2 YAYLADERE Armut ,75 YEDĠSU Armut TOPLAM MERKEZ Ayva ,6 ADAKLI Ayva ,56 SOLHAN Ayva ,4 TOPLAM Elma MERKEZ (Golden) ADAKLI Elma (Golden) ,095 GENÇ Elma (Golden) KARLIOVA Elma (Golden) KĠĞI Elma (Golden) ,5 SOLHAN Elma (Golden) Elma YAYLADERE (Golden) ,5 Elma YEDĠSU (Golden)

95 MERKEZ Elma (Starking) ,5 ADAKLI Elma (Starking) ,625 GENÇ Elma (Starking) KARLIOVA Elma (Starking) KĠĞI Elma (Starking) ,75 SOLHAN Elma (Starking) YEDĠSU Elma (Starking) ,5 MERKEZ Elma (Amasya) GENÇ Elma (Amasya) KARLIOVA Elma (Amasya) Elma MERKEZ (Diğer) ADAKLI Elma (Diğer) ,225 GENÇ Elma (Diğer) ,25 KARLIOVA Elma (Diğer) KĠĞI Elma (Diğer) SOLHAN Elma (Diğer) Elma YAYLADERE (Diğer) ,5 TOPLAM MERKEZ Erik ,5 ADAKLI Erik ,8 GENÇ Erik ,75 KARLIOVA Erik ,8 KĠĞI Erik ,25 SOLHAN Erik ,25 YEDŢSU Erik TOPLAM Kayısı (Zerdali MERKEZ Hariç) ADAKLI Kayısı (Zerdali Hariç) ,25 GENÇ Kayısı (Zerdali Hariç)

96 KARLIOVA Kayısı (Zerdali Hariç) ,83 KĠĞI Kayısı (Zerdali Hariç) ,5 SOLHAN Kayısı (Zerdali Hariç) ,83 YEDĠSU Kayısı (Zerdali Hariç) TOPLAM MERKEZ Zerdali TOPLAM MERKEZ Kiraz ,25 ADAKLI Kiraz ,59 GENÇ Kiraz ,8 KARLIOVA Kiraz KĠĞI Kiraz ,4 SOLHAN Kiraz ,75 TOPLAM MERKEZ ġeftali ,6 SOLHAN ġeftali ,15 TOPLAM MERKEZ ViĢne ,2 GENÇ ViĢne KARLIOVA ViĢne KĠĞI ViĢne ,3 SOLHAN ViĢne YEDĠSU ViĢne TOPLAM MERKEZ Ceviz ,6 ADAKLI Ceviz ,08 GENÇ Ceviz KARLIOVA Ceviz KĠĞI Ceviz ,5 SOLHAN Ceviz ,8 YEDĠSU Ceviz TOPLAM MERKEZ Badem ,6 KĠĞI Badem TOPLAM MERKEZ Dut ,5 GENÇ Dut ,5 KĠĞI Dut SOLHAN Dut YEDĠSU Dut TOPLAM Üzüm (Sofralık MERKEZ Çelirdeksiz)

97 Üzüm (Sofralık Çekirdekli) , ,125 TOPLAM GENEL TOPLAM Tablo 65:Ġlçeler bazında meyve üretimi(ġl Tarım Müd) GENÇ H Sebze Üretimi Ġlçe Adı Madde Adı 2009 YILI SEBZECĠLĠK ĠSTATĠSTĠKLERĠ EKĠLEN ALAN(Dekar) Verim(Kg/Da) ÜRETĠM(Ton) MERKEZ Lahana (Beyaz) ,125 ADAKLI Lahana (Beyaz) KĠĞI Lahana (Beyaz) TOPLAM MERKEZ Marul (Göbekli) ,45 MERKEZ Marul (Kıvırcık) TOPLAM MERKEZ Maydonoz TOPLAM MERKEZ Fasulye (Taze) ,5 ADAKLI Fasulye (Taze) ,2 GENÇ Fasulye (Taze) KARLIOVA Fasulye (Taze) KĠĞI Fasulye (Taze) SOLHAN Fasulye (Taze) ,5 TOPLAM MERKEZ Balkabağı ,4 TOPLAM MERKEZ Kavun ,5 TOPLAM MERKEZ Karpuz ,5 GENÇ Karpuz TOPLAM MERKEZ Kabak (Sakız) ,75 ADAKLI Kabak (Sakız) ,9 TOPLAM MERKEZ Hıyar (Sofralık) ,825 ADAKLI Hıyar (Sofralık) GENÇ Hıyar (Sofralık) KARLIOVA Hıyar (Sofralık) KĠĞI Hıyar (Sofralık) ,8 SOLHAN Hıyar (Sofralık) ,5 YEDĠSU Hıyar (Sofralık) TOPLAM MERKEZ Patlıcan ,35 ADAKLI Patlıcan ,2 GENÇ Patlıcan

98 KARLIOVA Patlıcan KĠĞI Patlıcan YEDĠSU Patlıcan TOPLAM MERKEZ Domates (Sofralık) ,25 ADAKLI Domates (Sofralık) ,5 GENÇ Domates (Sofralık) KARLIOVA Domates (Sofralık) KĠĞI Domates (Sofralık) SOLHAN Domates (Sofralık) YEDĠSU Domates (Sofralık) TOPLAM MERKEZ Biber (Dolmalık) ,25 ADAKLI Biber (Dolmalık) GENÇ Biber (Dolmalık) KARLIOVA Biber (Dolmalık) ,5 KĠĞI Biber (Dolmalık) ,1 SOLHAN Biber (Dolmalık) ,6 MERKEZ Biber (Sivri) ,05 ADAKLI Biber (Sivri) ,5 GENÇ Biber (Sivri) KARLIOVA Biber (Sivri) KĠĞI Biber (Sivri) ,5 SOLHAN Biber (Sivri) ,6 YEDĠSU Biber (Sivri) TOPLAM MERKEZ Sarımsak (Taze) ADAKLI Sarımsak (Taze) TOPLAM MERKEZ Soğan (Taze) ADAKLI Soğan (Taze) GENÇ Soğan (Taze) KARLIOVA Soğan (Taze) KĠĞI Soğan (Taze) TOPLAM GENEL TOPLAM Tablo 66:Ġlçeler bazında sebze üretimi(ġl Tarım Müd.)

99 H Süs Bitkileri Ġlimizde süs bitkileri yapılmamaktadır H.2.2. Hayvansal Üretimi Ekilen Saha Ürün Adı (Hektar ) Üretim (Ton ) Verim (kg/da) MISIR (Dane) 63,50 197,45 310,945 MISIR (Silaj) 23,00 805, ,000 TRĠTĠKALE 0,00 0,00 0,000 FĠĞ (Kuru Ot) 315,63 691,23 219,000 YONCA (Kuru Ot ) 5.545, ,25 225,000 KORUNGA ( Kuru Ot ) 217,00 352,50 162,442 TOPLAM 6.164, ,43 Tablo 67: Ġlimizde Yem Bitkileri EkiliĢ ve Verimi(Ġl Tarım Müdürlüğü) Tavuk Ördek Kaz Hindi Ġlçeler Broiler Yumurtacı Yumurta Ördek Yumurta Kaz Yumurta Hindi Yumurta Kanatlı Yumurta Merkez Adaklı Genç Karlıova Kiğı Solhan Yayladere Yedisu Toplam Tablo 68:Ġlimizdeki yumurta üretimi(ġl Tarım Müd.) H BüyükbaĢ Hayvancılık H KüçükbaĢ Hayvancılık

100 2009 YILI BĠNGÖL ĠLĠ HAYVAN VARLIĞI ĠLÇELER Saf Kültür Buzağı-Dana Düve-Tosun Ġnek Boğa-Öküz BüyükbaĢ Toplam Kültür Saf Kültür Saf Kültür Saf Kültür Saf Kültür Melez Yerli Toplam Kültür Melez Yerli Toplam Kültür Melez Yerli Toplam Kültür Melez Yerli Toplam Manda Kültür Melez Yerli TOPLAM Merkez Adaklı Genç Karlıova Kiği Solhan Yayladere Yedisu TOPLAM Tablo 69:Ġlimizdeki hayvan varlığı(ġl Tarım Müd.) 2009 YILI BĠNGÖL ĠLĠ KÜÇÜKBAġ-TEK TIRNAKLILAR-KANATLI HAYVAN VARLIĞI KüçükbaĢ Hayvan Sayısı Tek Tırnaklılar Koyun Keçi KüçükbaĢ ĠLÇELER Toplam Kanatlı Toplam Mor Ak Karaman Karamaman Ġvesi Toplam Kıl Kilis Toplam At Katır EĢek Toplam Merkez Adaklı Genç Karlıova Kiği Solhan Yayladere Yedisu TOPLAM Tablo 70:Ġlimizdeki küçük baģ-tek tırnaklı ve kanatlı hayvan varlığı(ġl Tarım Müd.)

101 BĠNGÖL ĠLĠ YILLAR ĠTĠBARĠYLE HAYVAN VARLIĞI (ĠL GENELĠ ) Hayvan Türü Koyun (Mor Karaman ) Koyun (Ak Karaman ) Koyun (Ġvesi ) TOPLAM Keçi( Kıl ) Keçi( Kilis ) TOPLAM Sığır (Kültür ) Sığır (Melez ) Sığır (Yerli ) TOPLAM Manda TOPLAM At EĢek Katır TOPLAM Yumurta Tavuğu Et Tavuğu TOPLAM Hindi Ördek Kaz KANATLI TOPLAM Arılı Kovan TOPLAM Tablo 71:Ġlimizdeki hayvan varlığı(ġl Tarım Müd.)

102 ĠLÇELER HAYVAN KESĠLEN HAYVAN SAYISI - ET VE DERĠ ÜRETĠMĠ SIĞIR KOYUN KEÇĠ MANDA ET DERĠ ET DERĠ ET DERĠ ET ÜRETĠMĠ ÜRETĠMĠ HAYVAN ÜRETĠMĠ ÜRETĠMĠ HAYVAN ÜRETĠMĠ ÜRETĠMĠ HAYVAN ÜRETĠMĠ DERĠ ÜRETĠMĠ SAYISI TON ADET SAYISI TON ADET SAYISI TON ADET SAYISI TON ADET MERKEZ , ADAKLI , , GENÇ , , KARLIOVA , KĠĞI , SOLHAN , YAYLADERE , YEDĠSU , , TOPLAM , , KESĠLEN HAYVAN (BAġ ) DERĠ ÜRETĠMĠ (ADET ) ET ÜRETĠMĠ (TON ) 4.561,40 Tablo 72:Ġlimizdeki kesilen hayvan sayısı-et ve deri üretimi(ġl Tarım Müd.)

103 ĠLÇELER SAĞILAN HAYVAN SAYISI VE SÜT ÜRETĠMĠ SIĞIR KOYUN KEÇĠ MANDA HAYVAN SAĞILAN ÜRETĠM HAYVAN SAĞILAN ÜRETĠM HAYVAN SAĞILAN ÜRETĠM HAYVAN SAĞILAN ÜRETĠM SAYISI HAYVAN TON SAYISI HAYVAN TON SAYISI HAYVAN TON SAYISI HAYVAN TON MERKEZ , ADAKLI , , , GENÇ , , , KARLIOVA , , KĠĞI , , SOLHAN , YAYLADERE , , YEDĠSU , , TOPLAM , , , TOPLAM SAĞILAN HAYVAN (BAġ) TOPLAM SÜT ÜRETĠMĠ (TON) Tablo 73: Ġlimizdeki hayvan sayısı ve süt ve üretimi(ġl Tarım Müd)

104 Ġlimiz hayvan varlığı açısından büyükbaģ, küçükbaģ varlığına sahip olup arazi varlığının yarısından fazlasını mera ve çayırlar (% 54) oluģturmaktadır. Bu da hayvancılığın ilimiz için ne kadar önemli olduğunu gösterip tarımsal faaliyetler içinde birinci sırada geçim kaynağı olarak yer almaktadır. Ġlimizde genelde hayvan beslemede kaba yem olarak; saman, kuru çayır otları, yonca otu, pancar posası vb. kullanılmaktadır. Bunlar hem yetersiz ve aynı zamanda aģırı derecede saman tüketimi verimlerin düģük kalmasına sebep olmaktadır. Yonca ekimi ilimizde önemli bir alanı kaplamaktadır. Ancak makineli ekim yok denecek kadar azdır. Ġyi bir toprak hazırlığı, makine kullanımı ve yabancı ot kontrolü verimi olumlu etkilemektedir. Hayvancılığımız için önemli kaba yem kaynaklarından ve aynı zamanda destekleme kapsamında olan yonca,fiğ, korunga, Triticale ve silajlık mısır ekim alanlarını geniģletme çalıģmaları sürdürülmüģ, ancak silajlık mısırda istenilen seviyeye ulaģılamamıģtır. Nedeni ise ilin çayır mera ve yonca ekim alanlarının geniģ olması silajın birazda daha zahmetli ve yorucu olmasından kaynaklanmaktadır. Ancak özellikle kıraç alanlarda fiğ, korunga,triticale ekimi ve sulu alanlarda 1. ve 2. ürün silajlık mısır ekimi için 2005 yılında programlı bir çalıģma amaçlanmaktadır. Ġlimiz çayırları aģırı otlatma neticesinde önemli verim kayıplarına uğramıģtır. Çayır gübrelemesi ile % oranında (Uygun mevsim Ģartlarında çok daha fazla) verim artıģının olabileceği, yapılan denemelerle gözlenmiģtir. ÇalıĢmalar Proje Ġstatistik ġubesi Mera Birimince ıslaha yönelik olarak devam etmektedir. Hayvan ırklarımızın çoğu yerli, çiftçilerimizin de büyük bir bölümü düģük gelir grubu ve az araziye sahiptir. Bu grup çiftçilerimiz için aile iģletmeciliği kültür hayvancılığı önemli geçim veya gelir kaynağı olacağından desteklenmesinde ve geliģtirilmesinde yarar vardır. Süt sığırlarının bakım ve beslenmesi, ahır hijyeni ve havalandırma konularında gerekli demonstrasyon çalıģmaları yapılmakta olup verimlerde önemli ölçüde artıģlar sağlanmaktadır. Yine son yıllarda suni ve tabii tohumlama çalıģmalarına ağırlık verilmesi hem kültür hayvancılığının yaygınlaģtırılmasına hem de birim hayvan baģına verimin artmasına yol açmıģtır. Sonuç olarak ilimizde sertifikalı, kaliteli ve yüksek verimli hububat tohumluğu ve örtüaltı, açıkta sebze yetiģtiriciliği için hibrit sebze tohumlarının kullanımı bunların yanında iyi bir toprak hazırlığı, çiftlik gübresi kullanımının arttırılması ve kimyasal gübreleme (özellikle taban gübrelemesi), bilinçli zirai mücadele, uygun tarım makinesi kullanımı, sulama, çapalama, aģılama, budama vb. tarımsal faaliyetler ile yüksek verimli hayvan yetiģtirme, iyi bakım ve besleme, yem bitkileri ekiliģinin ve tüketiminin arttırılması sonucu birim alandan ve birim hayvandan çok daha fazla verim alınabileceği kesindir. Özellikle tarıma dayalı özel sanayi kuruluģlarının kurulması ve sayısının arttırılması için Kamu ve Özel Sektörün harekete geçirilmesi ve SözleĢmeli Çiftçi Modeli uygulaması baģlatılması. Ġlimiz Bitkisel ve Hayvansal üretimini arttıracak ve ilimiz ekonomisine daha büyük katkı sağlayacaktır. Hayvan Türü Koyun (Mor Karaman ) Koyun (Ak Karaman ) Koyun (Ġvesi ) TOPLAM Keçi( Kıl ) Keçi( Kilis ) TOPLAM Sığır (Kültür ) Sığır (Melez ) Sığır (Yerli ) TOPLAM Manda

105 TOPLAM At EĢek Katır TOPLAM Yumurta Tavuğu Et Tavuğu TOPLAM Hindi Ördek Kaz KANATLI TOPLAM Arılı Kovan TOPLAM Tablo 74: Yıllar Ġtibariyle Ġlin Hayvan Varlığını Gösterir tablo ( Ġl Geneli ) (Ġl Tarım Müdürlüğü-2009) H Kümes Hayvancılığı ( Kanatlı Üretimi) Tablo 66 ve tablo 70 de ilgili bilgiler mevcuttur. H Su Ürünleri 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve Yönetmelik gereği her yıl yayınlanan Su Ürünleri sirküleri çerçevesinde ilimizdeki iç sular ( akarsu, göl, gölet ) kontrol edilmekte ve bununla beraber balık satıģ yerleri de denetlenmektedir. Ġlimizde balıkçılıkla uğraģan balıkçılar ile baģka illerden balık getirip piyasaya sunan balıkçılar, Su Ürünleri MenĢei Belgesi almaları ve getirdikleri balıkları ġube Müdürlüğümüze kontrol ettirip verilen sağlık raporuna göre satıģ yapmaları hakkında bilgilendirilmiģtir. Tarım Ġl Müdürlüğü tarafından demonstrasyon amaçlı kurulan alabalık tesislerinin kontrolleri yapılmakta olup, yavru bakımı, balık sağımı ve nakli konularında yetiģtiricilerimize gerekli yardımlar yapılmaktadır. Çiftçilerimizden alabalık iģletmesi kurmak için yazılı müracaatta bulunanların iģletme kurmak istedikleri yerlere gidilerek yerinde inceleme yapılmıģtır. Yine balıkçılık yapılabilecek su kaynaklarının kimyasal ve fiziksel parametreleri ile kirlilik tespiti yapılmıģtır. Ġlimizde son altı ayda 60 adet su ürünleri koruma ve kontrol hizmeti yapılmıģ. H Kürk Hayvancılığı Ġlimizde Kürk hayvancılığı yetiģtiriciliği yapan iģletme yoktur. H Arıcılık ve Ġpekböcekçiliği Üretilen balların etiketlenmesi ve geri izlemenin sağlanabilmesi için Bal Üretici Kimlik Kartları düzenlenmektedir. Ġlimizde faaliyet gösteren bir adet bal üretim tesisi, Gıda Siciline kaydolmak ve Üretim Ġzni almak üzere Ġl Müdürlüğümüze müracaat etmiģtir. Bu kapsamda, ürettiği ballarda naftalin analizi yapılmak üzere Ankara Ġl Kontrol Laboratuarına gönderilmiģtir. Analiz sonucunda balda naftalin tespit edilmiģtir. Üreticinin isteği üzerine Ġl Müdürlüğümüzde muhafaza edilen Ģahit numune, analizi yapılmak üzere referans laboratuar olan Ġzmir Ġl Kontrol Laboratuarına gönderilmiģtir. Burada yapılan analizlerde söz konusu balda naftalin bulunmamıģtır. ĠĢletmenin Gıda Siciline kaydolması ve Üretim Ġzni alması için gerekli çalıģmalar devam etmektedir. Ulusal Kalıntı Ġzleme Programı çerçevesinde, Ġlimizdeki bal üreticilerinden Ekim ayı içinde on adet bal numunesi alınmıģ ve kalıntı tespiti yapılmak üzere Etlik, Bornova, Pendik ve Ġzmir deki laboratuarlara gönderilmiģtir. Analiz sonuçlarında Ģimdiye kadar bir olumsuzluk tespit edilmemiģtir

106 Arı-Kovan Sayısı (Eski Usul) - MĠKTAR(Adet) Arı-Kovan Sayısı (Yeni Usul) - MĠKTAR(Adet) Balmumu- Arı - ÜRETĠM(Kg) Doğal Bal - ÜRETĠM(Kg) Arı Besleyen Köy Sayısı - Köy Sayısı(Adet) TOPLAM Ġlçe Adı MERKEZ ADAKLI GENÇ KARLIOVA KĠĞI SOLHAN YAYLADERE YEDĠSU TOPLAM Tablo 75 : Ġlimizde mevcut arılı kovan ve Bal Üretimi (Ġl Tarım Müdürlüğü) H.3. Organik Tarım Ġlimizde organik tarım ile ilgili herhangi bir çalıģma yoktur. H.4. Tarımsal ĠĢletmeler H.4.1. Kamu ĠĢletmeleri Faaliyette olan 1 adet kombina 3 adet mezbahane bulunmaktadır. Kombinanın 2 veteriner, 67 iģçi ve 9 memur olmak üzere toplam 78 personeli vardır. Mezbahaneler 2 adet veteriner ve 6 iģçi olmak üzere toplam 8 personel ile çalıģmaktadır. Kombinanın kurulum kapasitesi büyükbaģ hayvan için toplam ton/yıl, KüçükbaĢ hayvan için toplam ton/yıl dır. Kombina; BüyükbaĢ hayvan kesimi için ortalama % 14 kapasite ile, KüçükbaĢ hayvan kesimi için ortalama % 1 kapasite çalıģmaktadır.mezbahanelerin kurulum kapasiteleri BüyükbaĢ hayvan için toplam ton, KüçükbaĢ hayvan için toplam 300 tondur. Mezbahaneler BüyükbaĢ hayvan kesimi için ortalama % kapasite ile KüçükbaĢ hayvan kesimi için ortalama % kapasite ile çalıģmaktadır. Kombinanın hammadde depolama kapasitesi büyükbaģ hayvan için toplam 400 ton, küçükbaģ hayvan için toplam 400 tondur. Mezbahanelerde hammadde depolaması yapılmamaktadır. Kombinanın ürün depolama kapasitesi BüyükbaĢ hayvan için toplam ton, KüçükbaĢ hayvan için toplam tondur. Mezbahanelerde ürün depolaması yapılmamaktadır. Kombina ürünlerini il içi ve il dıģı piyasaya sunulmaktadır. Mezbahaneler ise bulundukları bölgede tüketime sevk edilmektedir

107 Toplam Toplam Toplam Tarımsal iģletmelerin büyüklüklerine ve Kullanımına göre Dağılımı Konu Toplam Bitkisel Ürün Hayvan YetiĢtiren Bitkisel Ürün ve Hayvan YetiĢtiren Tarım Alanı(Dekar) ĠĢletme Sayısı Tarım Alanı (Dekar) ĠĢletme Sayısı Tarım Alanı (Dekar) ĠĢletme Sayısı Tablo.76: Tarımsal iģletmelerin büyüklüklerine ve Kullanımına göre Dağılımı( Genel Tarım Sayımı Sonuçlarına göre DüzenlenmiĢtir. Hayvan YetiĢtiren ve arazisi bulunmayan 2330 ĠĢletme tablo bilgilerine dahil edilmemiģtir.) (Ġl Tarım Müdürlüğü) H.4.2.Özel ĠĢletmeler S. No 1 2 Firma Unvanı Et ve Balık Ürünleri Anonim ġirketi Öztek Hayvancılık Gıda inģ. Turizm Orman Ürünleri San. Ve Tic. Ltd. ġti. Firma Adresi Bingöl MuĢ Yolu Üzeri Kaleönü Mah. Bingöl Kaleönü Mahallesi Cezaevi KarĢısı / Bingöl 1A Kapasite Üretim Durumu Mamulün Adı Gövde Sığır Eti Un Yıllık Kapasite Kg Torba Fiili Üretim Miktar ı Kg Torba ÇalıĢan Topla m Person el Sayısı 85 3 Kayıtlı Oda ve Sicil No su Tic. ve San. Odası / 1836 Tic. ve San. Odası / 2722 Sermayes i (TL) Telefon Faks No Bin-Kent Hayvancılık ĠnĢ. Gıda Maddeleri Day. Tük.Malları Orman Ürünleri Tic. San.Ltd. ġti. Sarıoğlu Turizm ve Ticaret Anonim ġirketi / Bingöl 1-Kültür Cadde No:48 / Bingöl 2-Bingöl MuĢ Karayolu 12 Km. Bingöl 1-Genç Caddesi No:3 Bingöl 2-Genç-Bingöl Yolu / Bingöl Besi Yemi Krema Tereyağı Yoğurt Ayran Beyaz Peynir KaĢar Peynir K g Ton/Gü n Ġlk Tescil 5 26 Tic. ve San. Odası /2849 Tic. ve San. Odası /

108 5 Almazlar Gıda Hayvancılık ĠnĢaat Madencilik Day.Tük. Mal. Orman Ürünleri Tic. ve San. Ltd. ġti. Bingöl Merkez Ekin Yolu Köyü Köprü BaĢı Mezrası MuĢ Yolu/ Bingöl Un Kepek Tic. ve San. Odası / BinaĢ Hayvancılık Turizm ĠnĢ.Pet.Ür.San.Tic. Aġ. Saray Mah. Düzağaç Bingöl Ġnce Besi Yemi KaĢar Peyniri Beyaz Peynir Ton Ton Ton Kg Kg. - 8 Tic. ve San. Odası / Tablo 77: ilimizdeki Özel ĠĢletmeler H.5. Tarımsal Faaliyetler H.5.1. Pestisit Kullanımı Ġnsektisitler (ton) Fungusitler (ton) Herbisitler (ton) ĠL BĠNGÖL 2,313 5, Zirai Mücadele Ġlaçları Tüketimi [Tarım Ġl Md.] 2007 Rodendisit Ve Mollusidler (ton) 0,0054 Akarisitler (ton) 42 Tablo 78:Pestisit kullanımı Nematosit Ve Fumigantlar (ton) KıĢlık Ve Yazlık Yağlar (ton) Diğerleri (ton) 0 Toplam (ton) 589, H.5.2. Gübre Kullanımı Gübre Tüketiminin Ġlçelere Göre Dağılımı [Tarım Ġl Md.] 2007 SAF N (ton) SAF P2O5 (ton) SAF K2O (ton) Çiftlik Gübresi (Kuru) (ton) Gübrelenen Arazi (ha) Toplam 423, ,8 12, ĠLÇE MERKEZ 423, ,8 12, ADAKLI

109 GENÇ KARLIOVA KĠĞI SOLHAN YAYLADERE YEDĠSU Tablo 79: ilimizdeki Gübre Kullanımı (Ġl Tarım Müdürlüğü) H.5.3. Toprak Kullanımı Toprak kaybını engellemek için herhangi bir çalıģma yapılmamıģtır. KAYNAKLAR: - Ġl Tarım Müdürlüğü - Sanayi Ticaret Ġl Müdürlüğü Ġl Çevre Durum Raporu

110 I. MADENCĠLĠK Harita 8: Bingöl Ġli Maden Haritası Ülke ekonomilerinin önemli sektörlerinden biri olan madencilik, ulusların sosyo ekonomik kalkınmaları için gerekli olan enerji ve sanayinin temel hammaddelerini sağlayan tüm faaliyetleri kapsamaktadır. Madenler, ülkelerin doğal kaynaklarından biri olup, giderek artan talepleri karģılamak yüzünden de iģletilmeleri kaçınılmazdır. Ancak kullanılmakta olan maden çıkarma metodlarına bakılmaksızın, her türlü maden iģletmeleri yoğun olarak arazi bozulmalarına ve doğal çevrenin tahribine sebep olmaktadır. Madencilik iģletmeleriyle doğal kaynaklar olan madenler ve mineraller insan refahı için bir taraftan ekonomiye kazandırılırken, diğer taraftan ekolojik çevreye verilen büyük tahribat ve zararları çoğu zaman gözardı edilmektedir. Faaliyetlerin yapıldığı alanlarda ve özellikle açık iģletme yöntemi ile çalıģılan sahalarda, çalıģmalar bittikten sonra topografya, jeolojik yapı, röliyef, su rejimi, iklim ve peyzaj tamamen değiģmekte ve bitki örtüsü de harap olmaktadır. I.1. Maden Kanununa Tabi Olan Madenler ve Doğal Malzemeler I.1.1.Sanayi Madenleri I.1.3 Fosfat (Apatit) : Genç ilçesi kavaklı köyü Arduvan mezrasında %12 P 2 O 5, %1-5Fe tenürlü ton mümkün rezervlidir. I.1.4 Ditsen: Genç ilçesi yeniçevre köyü mevkiinde %5-25Disten tenürlü ton muhtemel rezervlidir. I.1.5. Diatomit: Bingöl Merkez Haziran köyü çıvarında %90Si O 2 tenörlü 4 milyon ton muhtemel rezervlidir. I.1.6 Kaolin: Bingöl Merkez Kurudere-Simsor köyü civarında %65-78 Si O 2 %11,29-16,10Al 2 O 3 +Ti O 2 tenörlü ton rezervlidir

111 I.1.2. Metalik Madenler I.1.1 Demir: Genç ilçesi Avnik yöresinde %50 Fe 3 O 4 ihtiva eden 85 milyon ton mümkün, 43,5 milyon ton muhtemel rezervi yatak TDÇĠ adına ruhsatlıdır. I.1.2. KurĢun Çinko: Karlıova Ġlçesi HıĢhısı mezrası mevkiinde %15Pb, %30Zn, %0.8Cu (Galan,Sfalerit,Kalkoprit) tenörlü KurĢun Çinko yatağı özel Ģahıs ruhsatlı olup rezervi bilinmemektedir. Genç ilçesi Çoban çeģme mevkiinde %45Fb=Zn tenörlü cevher yatağı ton rezervlidir. I.1.3. Enerji Madenleri I.1.7 Kömür: Karlıova ilçesi Halifan-Derinçay köyü civarıda 1663 Kcal / Kğ ısı değerli %43 Su %24,63 Kil. %0,57 S ihtiva eden linyit. Açık iģletme ile alınabilecek kömür rezervi ton kapalı iģletme ile alınabilecek kömür rezervi : ton I.1.4. Maden Kanunu na Tabi Olan Doğal Malzemeler Ġlimize ait maden ocakları B. 5.4 de incelenmiģtir. I.2. Madencilik Faaliyetlerinin Yapıldığı Yerlerin Özellikleri Ġlimizde faaliyet gösteren maden ocaklarının çoğu kum - çakıl ocaklarından oluģmaktadır. Bunlarda Murat nehri ve gayt çayı yatağı üzerinde bulunmaktadır. Bunlar VIII. Sınıf tarım arazisi üzerinde faaliyet göstermektedir. Bu arazilerin bir kısmı devletin tasarrufu altında, bir kısmı ise vatandaģların mülkiyeti atındadır. I.3. Cevher ZenginleĢtirme TaĢ ocakları veya kum ocaklarından yapılan istihraç sonrası malzemeler eleme ve kırma iģlemine tabii tutulmaktadır. Bu iģlemler esnasında çevre olumsuz etkilenmektedir. Buna önlem olarak bu trür faaliyetleri deģarj ve emisyon izni almaları hususunda gerekli iģlemler takip edilmektedir. I.4. Madencilik Faaliyetlerinin Çevre Üzerine Etkileri Üretim sırasında yer yer patlayıcı malzeme kullanılmaktadır. Patlayıcı madde bu faaliyete iliģkin hazırlanan ÇED Ön araģtırma raporlarında faaliyet sahibinin vermiģ olduğu taahhütler çerçevesinde Jandarma kontrolünde ve çıvardaki yerleģim yerlerine haber verilerek kullanılmaktadır. Kesilen ağaç miktarı ve nasıl değerlendirileceği hususu ise Orman ĠĢletme Müdürlüğünce takip edilmektedir. I.5. Madencilik Faaliyetleri Sonucunda Arazi Kazanım Amacıyla Yapılan Rehabilitasyon ÇalıĢmaları Ġlimizde bulunan Maden Kanunu ve TaĢ Ocakları Nizamnamesi kapsamındaki faaliyetlerin (açıkkapalı, yerüstü madencilik iģletmelerinin) ekonomik ömürlerinin tamamlanmasına müteakiben çevreye vermiģ oldukları tahribatların rehabilitesi amacıyla ÇED Ön AraĢtırma Raporunda verilen taahhütler doğrultusunda iģletme sahibi tarafından gerekli rehabilite iģlemleri yapılacaktır. KAYNAKLAR: - Sanayi ve Ticaret Ġl Müdürlüğü - MTA Internet Sitesi Ġl Çevre Durum Raporu

112 J. ENERJĠ J.1. Birincil Enerji Kaynakları Enerji kaynakları aģağıda tabloda gösterilmiģtir. BĠNGÖL ĠLĠ ENERJĠ DURUMU Maden adı Bulunduğu Ġlçe Tenör Rezerv Linyit Linyit Karlıova-Halifan- Derinçay Bingöl-Sancak- Arıcılar %43 SU %24,64 KĠL %0,57 S TON 2007 Üretim (Ton/M3) FAALĠYET YOKTUR FAALĠYET YOKTUR Açıklama Linyit sahalarında ilk çalıģmalar 1965 yılında baģlamıģtır tarihinde hazırlanan Ġhbar Raporunda Karlıova - Halifan Kömürleri havzasına benzemektedir. Asfaltit Bitümlü ġist Ham Petrol Doğal Gaz Uranyum Toryum Jeotermal GüneĢ Rüzgâr Biyokütle Tablo 80:Enerji Durumu J.1.1. TaĢkömürü Ġlimiz sınırları içerisinde taģkömürü rezervi bulunmamaktadır. J.1.2. Linyit Kömür: Karlıova ilçesi Halifan-Derinçay köyü civarıda 1663 Kcal / Kğ ısı değerli %43 Su %24,63 Kil. %0,57 S ihtiva eden linyit. Açık iģletme ile alınabilecek kömür rezervi ton kapalı iģletme ile alınabilecek kömür rezervi : ton. Söz konusu sahada Ģuan için herhangi bir üretim yapılmamaktadır. J.1.3. Asfaltit Ġlimiz sınırları içerisinde Asfaltit rezervi bulunmamaktadır. J.1.4. Bitümlü ġist Ġlimiz sınırları içerisinde Bitümlü ġist rezervi bulunmamaktadır

113 J.1.5. Hampetrol Ġlimiz sınırları içerisinde Hampetrol rezervi bulunmamaktadır. J.1.6. Doğalgaz Ġlimiz sınırları içerisinde Doğalgaz rezervi bulunmamaktadır. J.1.7. Nükleer Kaynaklar (Uranyum ve Toryum) Ġlimiz sınırları içerisinde Nükleer Kaynak rezervi bulunmamaktadır. J.1.8. Orman Ġlimizde üretilen Orman Envali Isınma amaçlı kullanılmaktadır. Orman ĠĢletme Müdürlüğü tarafından üretim gerçekleģtirilmektedir. Yakacak odunun cinsi meģe olup, son yıllarda gerek özel sektör ve gerekse devlet tarafından inģa edilen konutların kaloriferli olması nedeniyle ısınma amaçlı kullanılan odunun tüketiminde önemli ölçüde azalma meydana gelmiģtir..1.9.hidrolik Ġlimiz sınırları içerisinde hidrolik potansiyeli bulunmamaktadır. J Jeotermal a) Kaplıca Suyu: Karlıova ilçesi Göynük Hacıyan kaplıca sıcaklık 62 o C PH: 7.20 Radyoaktivite 4,9 Eman, toplam mineralizasyon: 2855,4 mg/l Debi: 1 Lt/Sn b) Bingöl Merkez Kös Kaplıcası: Sıcaklık 36 o C 47 o C PH: 6,70 Radyoaktivite 10,2 21 Eman, toplam mineralizasyon: 2464,9 mg/l Debi: 3 Lt/Sn c) Yayladere Hasköy Kaplıcası: Sıcaklık 48 o C PH:6,60 Radyoaktivite 9,1 Eman, toplam mineralizasyon: 5706,7 mg/l Debi: 0,09 Lt/Sn d) Kiğı Ġlçesi Harur Kaplıcası: Sıcaklık 52 o C PH: 6,80 Radyoaktivite 9,2 Eman, toplam mineralizasyon: 6911 mg/l Debi: 0,16Lt/Sn f) Maden Suyu: Kiğı ilçesi iki evler madensuyu sıcaklık 10 o C PH: 6 Debi: 0,3 Lt/sn f) Yedisu Ġlçesi YeĢilgöl Madensuyu: Sıcaklık 10 o C PH: 6 Debi: 0,3 Lt/sn g) Kiğı Ġlçesi Dimilyan Maden suyu: Sıcaklık 16,5 o C PH:5 Debi: 1 Lt/sn h) Yedisu (Çemre) Ġlcesi Maden suyu: Sıcaklık 13 o C PH: 5,5 Debi: 0,15 Lt/sn Ġlimizde Jeotermal enerji kullanılarak ısınma veya elektrik enerjisi üretimi yapılmamaktadır. J GüneĢ Ġlimizde güneģ enerjisinden evlerde su ısıtma amacıyla yararlanılmaktadır. J Rüzgar Ġlimizde Rüzgar enerjisinden yararlanılamamaktadır. J Biyokütle Ġlimizde Biyokütle enerji üretimi yoktur. J.2. Ġkincil Enerji Kaynakları Ġlimiz sınırlarında ikincil enerji kaynaklarından enerji üretimi yapılmamaktadır. J.2.1. Termik Enerji Ġlimizde termik santral bulunmamaktadır

114 J.2.2. Hidrolik Enerji Etüt programında yer alan veya ileriki yıllarda ele alınacak olan : 399,6 MW, % 56,3 ; Gwh/yıl, % 66,6 Abdalan HES projesi : 6 MW, 21 Gwh/yıl BaĢköy HES projesi : 24 MW, 105 Gwh/yıl Ilıca HES projesi : 4,8 MW, 17 Gwh/yıl KarataĢ HES projesi : 40 MW, 175 Gwh/yıl Kazan HES projesi : 28 MW, 97 Gwh/yıl Pülur HES projesi : 3,8 MW, 13 Gwh/yıl Kaleköy HES projesi : 293 MW, Gwh/yıl (Kaleköy HES projesi hükümetler arası ikili iģbirliği projeleri kapsamında yer almaktadır.) Planlama ve kesin projesi tamamlanan : ĠnĢa halinde olan : 140 MW, % 19,7 ; 450 Gwh/yıl, % 17,4 Kiğı HES projesi : 140 MW 450 Gwh/yıl 2005 yılı yatırım prog. olan : ĠĢletmede olan : 170 MW, % 24 ; 413 Gwh/yıl, % 16 Özlüce HES projesi : 170 MW 413 Gwh/yıl Ġl hidroelektrik enerji toplamı : 709,6 MW, % 100 ; Gwh/yıl, % 100 ĠĢletmede olan termik santrallar : Ġl enerji toplamı : 709,6 MW, ; Gwh/yıl J.2.3. Nükleer Enerji Ġlimizde doğada bulunan Radyoaktif elementlerden yararlanılarak nükleer santrallerde elektrik enerjisi elde dilmemektedir. J.2.4. Yenilenebilir Elektrik Enerjisi Üretimi Ġlimizde yenilenebilir elektrik enerjisi üretimi yoktur. J.3. Enerji Tüketiminin Sektörlere Göre Dağılımı

115 F A T U R A E D Ġ L E N S A T I ġ L A R ĠLÇE / ĠĢletme MESKEN TĠCARET RESMĠ DAĠRE SANAYĠ ADI TARIMSAL SULAMA AYDINLATMA DĠĞER TOPLAM ABONE TÜKETĠM ABONE TÜKETĠM ABONE TÜKETĠM ABONE TÜKETĠM ABONE TÜKETĠM ABONE TÜKETĠM ABONE TÜKETĠM ABONE TÜKETĠM (ĠLÇE ADLARI BÜYÜK HARFLERLE YAZILACAKTIR) MERKEZ GENÇ ADAKLI KIĞI KARLIOVA SOLHAN YAYLADERE YEDĠSU OG OG OG OG OG OG OG OG AG (0,4 kv) AG (0,4 kv) AG (0,4 kv) AG (0,4 kv) AG (0,4 kv) AG (0,4 kv) AG (0,4 kv) AG (0,4 kv) OG TOPLAM AG TOPLAM OG+AG TOPLAM Tablo 81:Enerji Tüketiminin Sektörlere Göre dağılımı

116 TEDAġ'A AĠT DAĞITIM HATTI VE AG ġebeke UZUNLUĞU (km) BĠNGÖL ĠL MÜDÜRLÜĞÜ 2009 YILI SONU KONULAR 33 Kv 15.8 Kv 6,3 Kv 3X477 MCM OG TOPLAMI 0,0 0,0 AG+OG MÜġTEREK 0,4 Kv TOPLAMI GENEL TOPLAM 3/0 AWG 299,1 299,1 3, ,3 303,0 1/0 AWG 109,3 109,3 7,0 116,3 3 AWG 1.738, ,9 48, ,7 YER ALTI 25,2 25,2 66,6 25,2 TOPLAM 2.172,49 0,000 0, ,49 59, , ,12 0,0 TEDAġ'A AĠT DĠREK SAYILARI (adet) DĠREK CĠNSĠ GERĠLĠMĠ 33 kv 15.8 kv 6.3 kv DĠĞER OG TOPLAMI AG TOPLAMI GENEL TOPLAM AGAÇ DEMĠR BETON TOPLAM ġAHISLARA AĠT DĠREK SAYILARI (adet) DĠREK CĠNSĠ GERĠLĠMĠ 33 kv 15.8 kv 6.3 kv DĠĞER OG TOPLAMI AGAÇ

117 DEMĠR BETON TOPLAM Tablo 82:Enerji Nakil Hatları J.4. Enerji Tasarrufu Ġle Ġlgili Yapılan ÇalıĢmalar: Ġlimizde enerji tasarrufu ile ilgili TEDAġ yetkililerinin kaçak elektriği önleme çalıģmaları mevcut olduğu bilinmektedir. KAYNAKLAR: - TEDAġ Bingöl Müessese Müdürlüğü - DSĠ 94. ġube Müdürlüğü Ġl Çevre Durum Raporu

118 K. SANAYĠ VE TEKNOLOJĠ K. SANAYĠ VE TEKNOLOJĠ K.1. Ġl Sanayinin GeliĢimi, Yer Seçimi Süreçleri ve Bunu Etkileyen Etkenler: Ġl de Sanayi ye yönelik tesis çok az sayıdadır. Mevcut tesislerde Kamu nun öncülüğünde ve ortaklığı ile kurulmuģtur. Mevcut Sanayi Tesisleri olarak, Yem-Süt Fabrikası, Genç Tuğla Fabrikası, Et Kombinası, Bin-Kok ĠnĢaat Sanayi ve Ticaret Limited ġirketi (Kömür Fabrikası) ve Betonsan Anonim ġirketine ait Kum-Kırma-Yıkama ve Hazır Beton Tesisi, Hazır Beton üreten Bin-Beton santralı, Bin-Kent Yem Fabrikası ve Öz-Tek Un Fabrikası, Binler tekstil Ltd. ġti. Genç Ġlçesinde Sarı oğlu Süt Fabrikası, Çevlik Yem Fabrikası, BinaĢ hayvancılık A.ġ. sayılabilir. Ġl Özel Ġdaresi Yem Süt Fabrikasına %76,71, Betonsan A.ġ. ye %80.93 oranında ortaktır. Bu tesisler Özel Ġdare tarafından kiraya verilmiģ olup, Yem Süt Fabrikasında üretim yapılmaktadır.genç Tuğla Fabrikası düģük kapasiteyle faaliyette bulunmaktadır. Ġlimizdeki KSS ve OSB nin yer seçimlerini Sanayi ve Ticaret Bakanlığınca görevlendirilen Komisyonlarca yapılmaktadır. K.2. Genel Anlamda Sanayinin Gruplandırılması: Ġlimizde Sanayinin gruplandırılmasında Küçük Sanayi sitesi, Organize Sanayi Bölgesi ve KOBĠ ler olmak üzere üç grupta toplanmaktadır. K.3. Sanayinin ilçelere Göre Dağılımı a) Merkezde Bulunan Sanayi 281 iģyerinin bulunduğu Bingöl Küçük Sanayi Sitesi 24 adet Sosyal Tesis dükkânları, 1 adet hizmet binası ile faaliyetini sürdürmekte ve 1124 kiģi istihdam edilmektedir. Bingöl Organize Sanayi Bölgesi Bingöl Organize Sanayi Bölgesi Parsel Büyüklükleri Parsel Tipi Parsel Alanı ( M2) Parsel Adedi Toplam Alanı (M2) A Tipi B Tipi C Tipi D Tipi Toplam Bingöl Organize Sanayi Bölgesi henüz faaliyette olmadığından kiģi istihdam edilmemektedir

119 b)solhan Küçük Sanayi Sitesi Bingöl-Solhan Küçük Sanayi Sitesi projesi, 50 iģyeri, %70 kredi oranı karakteristiği ile 2000 yılı Bakanlığımızın yatırım programına alınmıģtır m 2 alan üzerinde kurulmuģ bulunan Küçük Sanayi Sitesi 50 iģyerinin ihalesi yılında yapılmıģ ve inģaatına 2002 yılında baģlanılmıģtır. ĠnĢaatın alt ve üst yapısı 2007 yılında tamamlanmıģ ve toplam ,71 TL harcanmıģtır. Bakanlığımızın kredi desteği %70 olup %30 u ise üyelerin katılım payı ile sağlanmıģtır tarihinde 25 üyenin noter huzurunda kuraları çekilerek hak sahiplerine teslim edilmiģtir.geri kalan 25 adet üyenin kura çekimi için çalıģmalar devam etmektedir. c)genç Ġlçesi: Küçük Sanayi Sitesi: Genç Ġlçemizde S.S. Küçük Sanayi Sitesi Yapı Kooperatifi 2008 yılında Bakanlığımızın yatırım programına alınmıģtır ,00 TL. proje tutarındaki Genç KSS iģyerinin ihalesi tarihinde yapılmıģ ve TL ihale bedeli ile yüklenici firma 2008 yılında inģaat iģine baģlamıģtır yılında ,00 TL. harcanmıģ, 2009 yılında ,00 TL ödenek gelmiģ olup, bu ödenekten ,00 TL harcama olup, ayrıca , TL. üyeler tarafından katılım payları ödenerek toplam ,00 TL lik hakediģ yapılmıģtır ödenek kullanım oranı %81 dir sonu itibariyle fiziki gerçekleģtirme oranı ise %31 dır.sitenin tüm temelleri atılmıģ 8 iģyeri kaba inģaatları bitme aģamasındadır. Diğer Sanayi Firmaları: Bingençtuğ Tuğla A.ġ. Fabrikası: Genç Ġlçesinde tuğla üretim faaliyetini sürdürmekte olup, 80 kiģi istihdam etmektedir. Gülsan Ġmalat Sanayi Ltd. ġti. Genç Ġlçesinde kum-çakıl tesisi olarak faaliyetini sürdürmekte olup, 11 kiģi istihdam etmektedir. Sarı Oğlu Turizm A.ġ. Süt Fabrikası: Genç Ġlçesinde Süt, Peynir, Ayran vb. olarak faaliyetini sürdürmekte olup, 8 kiģi istihdam etmektedir. Genç Ġlçesinde toplam üç firma faaliyette olup, toplam 99 kiģi istihdam edilmektedir. K.4. Sanayi Gruplarına Göre ĠĢyeri Sayıları ve Ġstihdam Durumu SEKTÖRLER SANAYĠ TESĠS SAYISI ĠSTĠHDAM SAYISI

120 Ġstihdam Sayısı GIDA VE YEM TUĞLA KĠREMĠT 1 80 YAPI ELEMANLARI MADENCĠLĠK 4 41 TEKSTĠL 2 95 ORMAN ÜRÜNLERĠ 2 29 (MOBĠLYA) PVC DOĞRAMA PLASTĠK ENERJĠ 1 76 TOPLAM Tablo 83 : Ġlimizdeki Sanayi Tesislerinin Durumu ( Sanayi ve Ticaret Ġl Müdürlüğü 2009) Ġlimizde Büyük, Orta ve Küçük Ölçekli SANAYĠ SĠCĠLĠNE kayıtlı 33 Adet sanayi kuruluģu bulunmakta olup, toplam istihdamları 938 kiģidir. Bunların en büyükleri Yem-Süt ve Tuğla Fabrikalarıdır. Ancak bunların sayısı ve sağladığı istihdam yetersiz bulunmaktadır. Bingöl Merkez: Küçük Sanayi Sitesi: 281 iģyerinin bulunduğu Bingöl Küçük Sanayi Sitesi 24 adet Sosyal Tesis dükkânları, 1 adet hizmet binası ile faaliyetini sürdürmekte ve 1124 kiģi istihdam edilmektedir. ĠLDE SANAYĠ SĠCĠL BELGESĠNĠ ALAN SANAYĠ TESĠSLERĠ Sıra No Firma Unvanı Et ve Balık Ürünleri Anonim ġirketi Bingenç Tuğ Tuğla Kiremit A.ġ. Bin-kok inģaat Tic.ve San. Ltd. ġti. Bingöl Firma Adresi Bingöl MuĢ Yolu Üzeri Kaleönü Mah. Bingöl 74 Genç İlçesi Hastane Cad. Ekin Sok. Uzunyayla Ap. No:1 Bingöl 4 Binler Tesktil Gıda ĠnĢ. KanireĢ Mah. Halk A Kapasite Üretim Durumu ÜRETĠM ALANLARI Yıllık Kapasite Gövde Sığır Eti ĠnĢaat Tuğlası ,56 Fiili Üretim Miktarı ADET 2.313,080 ADET Süper Bin -Kok Kömür TON

121 Turizm Hayvancılık Yakıt San. Ticaret Ltd. ġti. UzaĢ Mad.Çimento Alçı ĠnĢ.Tic.A.ġ. Sarıoğlu Turizm ve Ticaret Anonim ġirketi / Bingöl Çevlik Un Gıda Hayvancılık ĠnĢaat Madencilik Day.Tük. Mal. Orman Ürünleri Tic. ve San. Ltd. ġti. Bingöl BinaĢ Hayvancılık Turizm ĠnĢ.Pet.Ür.San.Tic.Aġ. Demsa ĠnĢ. San. ve Tic. Ltd. ġti. Ayık Gıda ĠnĢ. San.ve Tic. Ltd.ġti. Gülsan Ġmalat ĠnĢ.Otomotiv,Akaryakıt,T emizlik Gıda Tic.ve san. Ltd. ġti. Özlem Gıda ĠnĢ. Spor,Ġth,Ġhr,Tic.ve San. Ltd. ġti Burakgazi ĠnĢ.Ġth.Ġhr.Madencilik.Tic.ve San.Ltd.ġti. EğitimMerkezi Karlıova İnönü Cad.GSM İşhanı No:21/12 / BİNGÖL 1-Genç Caddesi No:3 Bingöl 2-Genç-Bingöl Yolu / Bingöl Merkez Ekin Yolu Köyü Köprü BaĢı Mezrası MuĢ Yolu/ Bingöl Saray Mah. Düzağaç Bingöl Takım Elbise Parka Pantolon Eşofman Önlük Gömlek İç Çamaşır Kazak Nevresim Tak. Ceket ADET 0 Hazır Beton M Kültür Cad. Sanayi Çarşısı Maden Sok. Bingöl Bingöl Genç Caddesi No: 19 Bingöl 4 Sanayi Sitesi Parçacılar Blok No:14 Bingöl 11 İnönü Mah. Osmanlı Sok.No: 10 Bingöl MuĢ Yolu Üzeri betonsan Yanı Bingöl Krema Tereyağı Yoğurt Ayran Beyaz Peynir KaĢar Peynir 2.741, KG Un Kepek İnce Besi Yemi Kaşar Peyniri Beyaz Peynir TON ,50 TON 5 Kum Eleme- Yıkama TON Kuru Pasta, dondurma, YaĢ Pasta, tatlı KG Mıcır-Kum TaĢ Tozu TON 23 Ekmek AD 3 Mermer AD Sim Toprak ĠnĢaat Beton San. ve Tic. Ltd. ġti. Yapı Beton Elemanları ĠnĢ. San. ve Tic. Ltd. ġti. Güvenal Emlak ĠnĢ.Tic. ve San. Ltd. ġti. Ġnönü Cad. Elçiçek ĠĢhanı Kat: Bingöl MuĢ Karayolu Üzeri 4. Km. / Bingöl 53 Bingöl MuĢ Yolu Üzeri Göynük Ġnce Kum 7 15 Agrega Agrega TON Hazır Beton Üretimi M3 Mıcır TaĢ Tozu KG

122 17 18 Tunç Tic. Gıd. ĠnĢ. Tarım Orman otomotiv ve San. Ltd. ġti. Aday medikal Sağlık Araç ve Gereçleri Ġth. Ġhr. Ve San. Ltd. ġti. 19 Atılım Hayvancılık Mobilya Gıda Tic.San.Ltd.ġti CoĢkunlar ĠnĢ. Tem. Gıd.Teks.Hayv.D.Tük.M al.turz.ltd.ġti ÖzateĢ Petrol ĠnĢaat Hayvancılık Nak.Mad.Gıd.Tic.San.Ltd.ġti. Serpa ĠnĢ.Gıda Med.Teks.Hayv. Elek. Tic. San. Ltd.ġti. Aksoylar ĠnĢ.Gıda TaĢ.Tem. Teks. Yak. Hayv.Tic. San. Ltd. ġti. Karivan ĠnĢ. Gıda Tic. San. Ltd. ġti. Binder Gıd.ĠnĢ.Tur.Tem.D.T.Mal.Ltd.ġti. Ozman Ticaret (Arif OZMAN) Baz-Hal ĠnĢ. Teks. Gıd.Elek.Ltd.ġti. Binses Elektronik Temizlik UlaĢım Teks. Kırtasiye Yay. Reklam Ltd. ġti. EÜAġ Özlüce Hidroelektrik Sanrali Çayı/Bingöl Saray Mh.Umut Sk. Tunç Ap. Altı Bingöl Eski Has. Cd. Varan Ap. No:1 Yenişehir Mah. Hast. Cd. N:14 Akkuş Pas. Boğlan Bulvarı No:44/SOLHAN Genç Cad.Şişli Sok.No:2 / BİNGÖL 5 İnönü Cad.Özel İdare İşhanı No:1 / BİNGÖL YeĢilyurt Mah.Fatih Cad./KARLIOVA Paketli Bakliyat Ür. Kristal Toz ġeker Ür Küp ġeker Ür. Kil. Par. TaĢı Beton Bordur Beton Boru Beton Buz Mutfak Dolabı Yatak Dolabı Modüller Mobilya KG M M2 4 MERMER M2 21 Boğlan Mah./SOLHAN 6 5 Mıcır TaĢ Tozu TON Yufka-ġekerpare- KemalpaĢa-Mantı-EriĢte- T.Kadayıf Peynir-Yoğurt-Ayran- Tereyağı PVC Doğrama KG KG M2 SOLHAN 6 PVC Doğrama M2 Saray Mah.Çeltik Fabrikası Bingöl Küçük Sanayi Sitesi BİNGÖL Bahçeli Evlermah. Selahattin KAYA Cad. No:28/BİNGÖL 33 EÜAġ Özlüce Hidroelektrik Santrali Yayladere/BĠN- GÖL 1 Pirinç TON 2 Mobilya AD 76 Pantolon, Ceket, EĢofman, Parka, ĠĢ Elbisesi, Müh. Yeleği, Panço, Kamuflajlı Asker Elbisesi AD Elektrik ,120

123 Bingöl Beton ĠnĢ. Ġmalat Yakıt TaĢ. Turz. Mad. Tic. Ve San. Ltdi ġti. Özaltın ĠnĢaat Tic. Ve Sanayi A.ġ. Bin-Mad. Mermer Mad. ĠnĢ. Petrol Nak. Gıda Hayv. San. Ltd.Ģti. En-Tar Gıda ĠnĢ. Ġhr. Ġth. Tic. Ve San. Ltd. ġti. Hastane Cad. Anuk Apt. Altı No:30/BİNGÖL 11 Hazır Beton KG Kiğı Barajı HES İnşaatı Şantiyesi Kiğı/BİNGÖL 299 Hazır Beton KG Küçük sanayi Sitesi Saray Mah. Gayt. Köp. 18 Ham Blok Mermer 1.436,400 - KG Yanı/BİNGÖL Kaleönü Mah. Sanayi Sitesi No:10/BİNGÖL 10 Küp ġeker KG TOPLAM , ,622 Tablo 84: Ġlimizdeki sanayi tesisler(sanayi ve Ticaret Ġl Müd.2009) K.5. Sanayi Gruplarına Göre Üretim Teknolojisi ve Enerji Kullanımı: Enerji kullanım miktarı bilinmemektedir. K.6. Sanayiden Kaynaklanan Çevre Sorunları ve Alınan Önlemler: Ġlimizde geliģmiģ kapasitede Sanayinin olmaması sebebiyle önemli derecede çevre sorunu yaģanmamaktadır. Ayrıca, Organize Sanayi Bölgesi faaliyete geçtikten sonra çevre korunması hususunda gerekli tedbirler alınacaktır. Küçük Sanayi Sitesinde ise çevre korunması ve toprak kirliliği hususunda ilgili kuruluģlarca gerekli tedbirlerin alınması konusunda bilgilendirmeler yapılmıģtır. K.7. Sanayi Tesislerinin Acil Durum Planı Ġlimizde endüstriyel kazalar için acil eylem planı hazırlayacak tesis bulunmamaktadır. KAYNAKLAR: - Ġl Sanayi ve Ticaret Müdürlüğü Ġl Çevre Durum Raporu

124 L. ALTYAPI, ULAġIM VE HABERLEġME L.1. Altyapı Ġlimizin altyapısı 1971 depremine müteakip yapılmıģtır.2006 yılı sonu itibarı ile Ģehir nüfus artıģı ve yeni yerleģim bölgelerinin imara açılması ile kanalizasyon hatlarımız yeterli gelmemektedir.bu nedenle 1998 yılında Ġller Bankası Genel Müdürlüğü vasıtası ile yeni kanalizasyon hattı projesi yaptırılmıģtır.daha sonra 2007 yılı içerisinde artan nüfus ihtiyacına paralel olarak mevcut kanalizasyon projelerinde revizyonlar yaptırılmıģtır.yine yağmur suların tahliyesi ve atık sulara karımaması amacı ile yağmur suyu projeleri hazırlatılmıģtır.alt yapı projelerinin hayata geçirilmesi amacı ile Ġller Bankası Genel Müdürlüğü ile çalıģmalar devam etmektedir. L.1.1. Temiz Su Sistemi Ġlimizde içme ve kullanma suyu ihtiyacının tamamına yakınını sağlayan Kürük Suyu Projesine 1995 yılında yapımına baģlanmıģ 2004 yılı itibariyle faaliyete geçmiģtir. Debisi saniyede 800 litredir. Bu projenin devreye girmesiyle masraflı kuyular devre dıģı bırakılmıģtır. Kuyu sistemi enerji ile çalıģtığı için masraflıdır. Kürük suyu Bingöl ün bugünkü nüfusunun on katına yetecektir. Kürük kaynak suyu sadece Bingöl ün ihtiyacının gidermekle kalmayıp aynı zamanda çevre köyler ve Genç ilçe merkezlerinin de su ihtiyacını gidermektedir. L.1.2. Atık Su Sistemi, Kanalizasyon ve Arıtma Sistemi

125 Bingöl Belediye BaĢkanlığınca 2006 yılı sonu itibarı ile yapılan çalıģmalar sonucunda merkez Kültür Mahallesi Aftor Mevkiinde mülkiyeti Belediyemize ait m2 lik alan arıtma tesisi için ayrılmıģ.ab hibe fonlarına baģvurulmuģ.bu tesisimize hibe kredisi alınmıģ ve 2007 yılı içerisinde evsel atıksu arıtma tesisinin yapımına baģlanılmıģtır. Evsel atık su arıtma tesisi tarihi itibarı ile tamamlanmıģtır. Ancak kıģ Ģartlarından dolayı makinelerin montajı yapılamamıģtır yılı Ġçerisinde makinelerin montajları yaptırılarak tesisin tamamen faaliyete geçmesi sağlanacaktır. Belediyelerin Kanalizasyon ve Atıksu Arıtma Tesisi Durumu ĠLÇE BELEDĠYE ADI NÜFUS KANALĠZASYON AAT BĠNGÖL BĠNGÖL %90 yapılmıģ ĠnĢaat Halinde BĠNGÖL ILICALAR 4078 %80 yapılmıģ Yok BĠNGÖL SANCAK 3530 %30 yapılmıģ Yok GENÇ GENÇ %90 yapılmıģ Projesi yapıldı GENÇ ÇAYTEPE 2250 % 40 yapılmıģ Yok GENÇ SERVĠ 4521 % 35 YapılmıĢ Yok SOLHAN SOLHAN %80 yapılmıģ Proje aģamasında SOLHAN ARAKONAK 3615 %20 YapılmıĢ Yok KARLIOVA KARLIOVA 8761 %50 yapılmıģ ĠnĢaat halinde YAYLADERE YAYLADERE 3136 %30 YapılmıĢ Yok YEDĠSU YEDĠSU 1973 %30 YapılmıĢ Yok ADAKLI ADAKLI 3370 %30 YapılmıĢ Yok KĠĞI KĠĞI 4684 % 70 YapılmıĢ Yok Tablo 85 Belediyelerin Kanalizasyon ve Atıksu Arıtma Tesisi Durumu ( Ġlimiz Belediyeleri) L.1.3. YeĢil Alanlar Ġlin her tarafının doğal mesire yerleri ve yeģilliklerle çevrilmiģ olması nedeniyle uzun süre belediye hizmetleri arasında çevre olayı ve bu çerçevede yeģil alan düzenlenmesi öncelikle hizmet alanı olarak görülmemiģtir. kent nüfusunun hızla artması ve bunun paralelinde meydana gelen betonlaģma olayı ve halkı rekreasyon ihtiyacının artması sonucu, yeģil alanları düzenlenmesi ihtiyacı hasıl olmuģtur. Son 15 yılda yeģil alan düzenlenmesinde önemli çalıģmalar kaydedilmiģtir. Park ve çocuk oyun alanlarının yapımına hız verilmiģtir.bunların en önemlisi Kültür ve Dörtol parkıdır. YeniĢehir Mahallesi, Saray Mahallesi ve Ġnönü Mahallesi parkları yeniden düzenlenmiģ 2005/2006 yılları arasında hazırlanmıģtır. Ayrıca 2006 yılı içerisinde yol refüjlerine ve özellikle Bingöl-Elazığ karayolu refüjünde ağaçlandırma çalıģmaları yapılmıģtır.ġlimiz Uydukent Mahallesinde imar planında yeģil alan olarak ayrılan alanların bölgedeki mülkiyet problemlerinin çözülmesi müteakip yeni park alanları oluģturulmasına Belediyemizce baģlanacaktır

126 Fotoğraf : ġehir Merkezinde Bulunan Parktan Genel GörünüĢ L.1.4. Elektrik Ġletim Hatları Belediye Sınırları Ġçindeki Elektrik, Ġçme ve Kullanma Suyu, Havagazı ve Doğalgaz Abone Durumu [.] Elektrik Abone Sayısı Ġçme ve Kullanma Suyu Abone Sayısı Havagazı Abone Sayısı Doğalgaz Abone Sayısı Toplam 71, ĠL BELEDĠYESĠ BĠNGÖL - ĠL MERKEZĠ ADAKLI - ĠLÇE MERKEZĠ GENÇ - ĠLÇE MERKEZĠ ĠLÇE BELEDĠYESĠ KARLIOVA - ĠLÇE MERKEZĠ KIĞI - ĠLÇE MERKEZĠ SOLHAN - ĠLÇE MERKEZĠ YAYLADERE - ĠLÇE MERKEZĠ YEDĠSU - ĠLÇE MERKEZĠ ÇAYTEPE - BUCAK MERKEZĠ KASABA BELEDĠYESĠ ILICALAR - BUCAK MERKEZĠ SANCAK - BUCAK MERKEZĠ SERVĠ - BUCAK MERKEZĠ ARAKONAK - BUCAK MERKEZĠ Tablo 86 : Ġlimizde mevcut elektrik iletim hatları (TEDAġ Ġl Müdürlüğü)

127 Elektrik Ġletim Hatları : 154 kv.ve 380 kv lık hatlar yerüstü olup, yeraltı geçiģ noktaları bulunmamaktadır. L.1.5. Doğalgaz Boru Hatları Ġlimiz sınırları içerisinden doğalgaz boru hattı geçmemektedir. L.2. UlaĢım L.2.1. Karayolları BİNGÖL L Harita 9: Ġlimiz karayolları haritası ( Karayolları 8.Bölge Müdürlüğü)

128 ĠNGÖL ĠLĠ SINIRLARI ĠÇĠNDEN GEÇEN YOLLARIN DURUM ÇĠZELGESĠ SATIH CĠNSĠ ĠLĠ BĠNGÖL GEÇĠT YOLLARIN ASFALT STABĠLĠZE TOPRAK VERMEYEN CĠNSĠ YOLLAR YOLLAR YOLLAR YOLLAR TOPLAM DEVLET YOLU ĠL YOLU T O P L A M Tablo 87: Ġlimiz sınırlarından geçen yolların durumu ( Karayolları 8.Bölge Müdürlüğü) L Karayolları Genel ġehir içi ulaģım: Kültür Mahallesi, Saray Mahallesi, Sanayi Sitesi, Kaleönü Mahallesi ve Uzunsavat Mahallesi Ģehiriçi hat Otobüsleri düzenli olarak sefer yapmaktadır. ġehirler arası UlaĢım: Bingöl, Doğu Anadolu'nun Yukarı Fırat Bölümünde doğu batı yönünde uzanan ana karayollarından birinin üzerindedir.bu karayolu batıdan Malatya ve Elazığ'dan gelerek Bingöl'e ulaģır. Doğudan Van Gölü'nün güney kıyılarını izleyerek Ġran'a ulaģır.bingöl'deki baģlıca yol budur. Bu yol Solhan Ġlçesinden de geçmektedir. Kuzey ve Güney bağlantıları için Erzurum-Bingöl-Diyarbakır hattı, Bingöl için özel bir önem taģımaktadır. Merkez ilçeden baģka Genç ve Karlıova ilçeleri de bu hattın üzerindedir. Adaklı ilçesinin il merkezine bağlantısı Kartal-Sancak veya Yolçatı üzerinden sağlanmaktadır. Bu il yolunun Kığı ilçesinden sonra bir kolu Yayladere ilçesine, bir kolu da Yedisu ilçesine ulaģmaktadır. Bingöl ili sınırları içinde kalan Devlet yolu 228 km'dir. Ġl yollarının uzunluğu ise 381 km'dir. Devlet yollarının tamamı asfalttır. Ġl yollarının 248 km'si asfalt, 97 km'si stablize, 36 km'si toprak yoldur. Devlet yolları, acil eylem planı kapsamındaki yollardan olup bölünmüģ yol çalıģmaları devam etmektedir. 39 km bölünmüģ yol çalıģması tamamlanmıģtır. Acil eylem planı kapsamında olan yollardan Elazığ-Bingöl-Solhan 11.Bölge Hudut Devlet yolunda bazı kesimlerin bölünmüģ yol yapımı bitmiģ olup bazı kesimler de proje aģamasındadır.en kısa sürede bitirilmesi hedeflenmektedir. Bingöl-Genç 9. Bölge Hudut yolu ile Bingöl-Karlıova-12.Bölge hudut devlet yolunda ise halen proje yapım çalıģmaları devam etmektedir. Devlet ve il yollarında gerektiği zaman 84. ġube ġefliği tarafından bakım çalıģması sürdürülmektedir

129 L UlaĢım Planlaması Acil eylem planı öncesinde 5 km bölünmüģ yol varken 2006 yılı itibari ile bölünmüģ yol 44 km ye ulaģmıģtır yılı içerisinde 10 km bölünmüģ yol yapımı hedeflenmektedir. L Toplu TaĢım Sistemleri Ġlimizde kent içi toplu taģım aracı olarak 50 adet midibüs kullanılmaktadır. Bunların yolcu taģıma kapasiteleri dur. L Kent Ġçi Yollar Ġlimiz Ģehir içi yolağının toplam uzunluğu 148 km dir. Yolların %90 ı imara uygun olarak açılmıģtır. ġehir içi yollarımızda vatandaģımızın ve trafiğin rahat akıģı için yol düzenleme ve bakım çalıģmaları yapılmıģtır.ġmar yollarımızın sıcak asfalt kaplaması çalıģmaları yapılmıģtır.ayrıca 2008 yılında Ģehrimizin muhtelif Cadde ve sokaklarında toplam m2 kilit taģı yol döģemesi yapılmıģtır. L Araç Sayıları KAYIT TESCĠL DURUMU OCAK ġub. MART NĠSAN MAY. HAZ. TEM. AĞUS. EYL. EKĠM KASIM ARL YIL SONU SON DURUM MOTOSĠKLET OTOMOBĠL MĠNĠBÜS OTOBÜS KAMYONET KAMYON TRAKTÖR ÇEKĠCĠ ÖZEL AMAÇLI TAġIT TANKER ARAZĠ TAġITI TOPLAM Tablo 88: Ġlimizde kayıtlı araç sayısı ( Ġl Emniyet Müdürlüğü)

130 L.2.2. Demiryolları Bingöl, Doğu Anadolu Bölgesini doğuya batıya bağlayan demiryolunun üzerindedir.kuzey ve Güneyden Demir yolları Malatya da birleģir ve Elazığ dan sonra Bingöl e (Genç) ulaģır. Bingöl den MuĢ, Tatvan ve Ġran a uzanır. L Kullanılan Raylı Sistemler Ġlimizde kent içi ulaģımda raylı sistem kullanılmamaktadır. L TaĢımacılıkta Demiryolları Ġlimizde kent içi ulaģımda demiryolu kullanılmamaktadır. L.2.3. Deniz, Göl ve Nehir TaĢımacılığı L Limanlar Ġlimiz sınırları içerisinde liman bulunmamaktadır. L TaĢımacılık Ġlimiz deniz kıyısında değildir. L.2.4. Havayolları Ġlde Havaalanı bulunmamaktadır. L.3. HaberleĢme BAġMÜDÜRLÜĞÜ: BĠNGÖL Yurt Ġçi Posta Gönderileri Merkezinize Ġ C M A L 2008 POSTA GÖNDERĠLERĠ BĠNGÖL GENÇ KARLIOVA KĠĞI SOLHAN YEDĠSU Mektup, Posta Kartı ve Tebrik Kartı TOPLAM (adet) Kayıtlı Gönderiler Değer KonulmuĢ Mektuplar Gazete ve BasılmıĢ Kağıtlar Gelen Küçük Paketler Değer KonulmamıĢ Koli Değer KonulmuĢ Koli Ücretsiz Posta Gönderileri Mektup, Posta Kartı ve Tebrik Kartı

131 382-Posta HaberleĢmesinin Dağılımı Yurt DıĢı Posta Gönderileri Merkezinizden Kayıtlı Gönderiler Değer KonulmuĢ Mektuplar Gazete ve BasılmıĢ Kağıtlar Giden Küçük Paketler Değer KonulmamıĢ Koli Değer KonulmuĢ Koli Ücretsiz Posta Gönderileri Mektup, Posta Kartı ve Tebrik Merkezinize Kartı Kayıtlı Gönderiler Değer KonulmuĢ Mektuplar Gazete ve BasılmıĢ Kağıtlar Gelen Küçük Paketler Değer KonulmamıĢ Koli Değer KonulmuĢ Koli Ücretsiz Posta Gönderileri 0 Mektup, Posta Kartı ve Tebrik Merkezinizden Kartı Kayıtlı Gönderiler Değer KonulmuĢ Mektuplar Gazete ve BasılmıĢ Kağıtlar 0 Giden Küçük Paketler Değer KonulmamıĢ Koli Değer KonulmuĢ Koli Ücretsiz Posta Gönderileri 0 Gelen Telgraf Telgraf Yurt Ġçi Giden HaberleĢmesinin Gelen 0 Dağılımı Yurt DıĢı Giden 0 Tablo 89: HaberleĢme ile ilgili istatistiki bilgiler ( PTT Ġl Müdürlüğü)

132 L.4. Ġlin Plan Durumu Ġlimizin çevre düzeni planı yoktur. L.5. Ġldeki Baz Ġstasyonları Avea; 21; 36% Vodefone; 13; 22% Türkcell; 25; 42% Vodefone Türkcell Avea Tablo 90: Ġlimizdeki baz istasyonları KAYNAKLAR: - Ġl Emniyet Müdürlüğü - Bingöl Belediyesi - TEDAġ Bingöl Müessese Müdürlüğü - Karayolları 8. Bölge Müdürlüğü - Bingöl PTT BaĢ Müdürlüğü Ġl Çevre Durum Raporu

133 M. YERLEġĠM ALANLARI VE NÜFUS M.1. Kentsel ve Kırsal Planlama M.1.1. Kentsel Alanlar ġehir imar planı doğrultusunda modern bir Ģehircilik anlayıģına göre kentsel alanlar oluģturulmuģtur. Toplam birim sayısı BĠNGÖL ĠLĠ KADASTRO DURUMU Biten Birim sayısı Devam eden Birim sayısı Kalan birim sayısı Ġhaleli ĠLÇELER Mahalle Köy Mahalle Köy Mahalle Köy Mahalle Köy Adaklı Bingöl- Merkez Genç Karlıova Kığı Solhan Yayladere Yedisu il Toplamı Tablo 91:Ġlimizdeki Kadastro durumu M Doğal Özelliklerin Kent Formuna Etkileri Bingöl Doğuanadolu bölgesinin yukarı Fırat bölümünde yer alan Bingöl ovasının batısında Çapakçur deresinin ovaya açıldığı kesimde bulunan taraçalar üzerinde kurulmuģtur.bingöl Ģehri deniz seviyesinden yükseltisi m arasında uzanıģ gösteren Bingöl Zimmetepe ve bunun eteklerinde ova tabanına doğru yayılıģ göstermektedir. Türkiye nin iklimini etkileyen faktörlerin baģında ülkenin dünya üzerindeki yeri gösterilebilir. Türkiye konum itibariyle yıl için de farklı kökenli hava kütlelerinin etkisi altında kalır. Bingöl ili doğu Anadolu bölgesini yukarı Fırat bölümünde ve bu bölümün de doğuya doğru uzanan en uç kısmında bulunmaktadır. Bu Coğrafi konum nedeniyle bulunduğu bölgenin karasal iklim özelliklerini yansıtmaktadır. Bingöl ve çevresi birinci derecede deprem bölgesi içerisinde yer almaktadır.bu durum Ģehrin yatay ve dikey geliģimini etkileyen en önemli faktörlerden biridir. AraĢtırma sahası ve çevresi kuzey Anadolu fay zonu ile göynük fay zonu ve Murat vadisi fay kuģakları yakınındadır. Bu nedenle zaman zaman yaģanan yıkıcı depremlerden Bingöl Ģehri olumsuz yönde etkilenmiģtir

134 M Kentsel Büyüme Deseni. Kentler ve kentsel geliģmenin en önemli aģamalarından bir hiç Ģüphesiz ki planlamadır. Bu nedenle planlama insan ve çevre arasındaki iliģkilerin doğal bir yansımasıdır. Nitekim ĢehirleĢme sürecinin hemen her aģamasında sürekli tercihlerinin yapılmasının ve kararların alınmasını gerektiren bir süreç olması dolayısıyla bizzat tercih ve karar verme mekanizması olan faaliyetlerinde Ģehir bilimi yada Ģehirle ilgili tüm faaliyetlerle iliģkilendirilmesini zorunlu kılınmıģtır. Bingöl Ģehrinin alt yapı ve planlama sorunlarının bugünkü mevcut nüfusa bile yeterli olmadığı görülmektedir. M Planlı Kentsel GeliĢme Alanları Bingöl Ģehrinde fonksiyonel kullanılıģ alanlarının en geniģ bölümü oturma alanlarına ayrılmıģ durumdadır. Nüfusun sosyal ekonomik ve kültürel özellikleri oturma alanlarının doğal çevre faktörlerinin etkisi ile Ģekillenmesine neden olmuģtur. YerleĢim alanı içerisindeki konutların hakim yapı malzemesini 1960 lara kadar taģ ahģap ve taģ-toprak-ahģap oluģturuyordu. Son yıllarda bu yapı gereçlerin yerini geleneksel yapı tarzına uygun inģa edilmiģ betonarme ve yığma tuğla konutlar almaya baģlamıģtır. ġehirdeki ticaret ve hizmet iģ yerleri, küçük ölçekli ve iģ kapasiteleri düģük iģletmeler durumunda olduğundan geniģ kullanılıģ alanına ihtiyaç duyulmamaktadır. Bingöl de sanayi Doğu Anadolu bölgesinin birçok Ģehrinde olduğu gibi henüz geliģmemiģtir. Bunun çok çeģitli nedenleri olmakla birlikte baģlıca Ģu nedenler etkilidir. ġehir nüfusunun az ve alım güçünün düģük olması, tarımsal potansiyelinin tarıma dayalı sanayi faaliyetlerinin geliģmesini sağlayamaması, sanayi fonksiyonun çok yavaģ bir geliģme trendi göstermesi. M Kentsel Alanlarda Yoğunluk Özellikle ilimizde meydana gelen 1 Mayıs 2003 depremine müteakip, köylere ait Afet Konutlarını Recep Tayyip ERDOĞAN mahallemizde yapılması nedeniyle kentin nüfus yoğunluğu önemli ölçüde artmıģtır

135 Nüfusu Tablo 92: Ġlimizde Mahallelere göre nüfus dağılımı (Ġl Nüfus Müdürlüğü) Aydınsu Bahçelievler Düzağaç Ġnönü Kaleönü KarĢıyaka Kültür Mirzan Saray Recep Tayyip ERDOĞAN Yenimahalle YeniĢehir YeĢilyurt M Kentsel Yenileme Alanları Bingöl sınırları içerisinde projelendirilmiģ kentsel yenileme alanları bulunmamaktadır. M Endüstri Alanları Yer Seçimi Bu konu Sanayi ve Teknoloji baģlığı altında ayrıntılı olarak incelenmiģtir. M Tarihi, Kültürel, Arkeolojik ve Turistik Özellikli Alanlar Kent içi tarihi, kültürel arkeolojik ve turizm açısından değerli yerler bulunmamaktadır

136 M.1.2. Kırsal Alanlar M Kırsal YerleĢme Deseni Merkez Merkez Adaklı Adaklı Genç Genç Karlıova Karlıova Kiğı Kiğı Solhan Solhan Yayladere Yayladere Yedisu Yedisu Diğer TOPLAM TOPLAM Tablo 93: 1990 Genel Nüfus Sayımı (Ġl Nüfus Müdürlüğü) Tablo 94: 2000 Genel Nüfus Sayımı (Ġl Nüfus Müdürlüğü) Köy; ; 65% ġehir; 86648; 35% ġehir Köy Köy; ; 51% ġehir; ; 49% ġehir Köy Tablo 95: 1990 yılı ġehir ve Köy Nüfus Oranları (Ġl Nüfus Müdürlüğü) Tablo 96: 2000 yılı ġehir ve Köy Nüfus Oranları (Ġl Nüfus Müdürlüğü) M Arazi Mülkiyeti Özellikle Ġlimizin Düzağaç bölgesinde bulunan kooperatif alanlarının orman vasfının kalkması durumunda vatandaģlarımızın tapu ve mülkiyet problemleri çözülecektir. M.2. Altyapı Bu konuyla ilgili ayrıntılı bilgiler Altyapı, UlaĢım ve HaberleĢme" baģlığı altında incelenmiģtir

137 M.3. Binalar ve Yapı ÇeĢitleri M.3.1. Kamu Binaları Ġlimizdeki önemli kamu binaları; Hükümet Konağı, Özel Ġdare Hizmet Binası, Müftülük, Tapu Kadastro Müdürlüğü,Tarım Ġl Müdürlüğü, Doğum Hastanesi, YeniĢehir Devlet Hastanesi, Okullar,Bankalar YeniĢehir Mahallesinde, Orman ĠĢletme Binası, Askerlik ġubesi, Meteoroloji, Polis Evi, Okullar, Sanayi Ticaret Odası BaĢkanlığı, Karayolları, Bağkur, ĠĢ Kur, Adliye Loj., Ġnönü Mah.de, Jandarma, Emniyet Müdürlüğü, Devlet Hastanesi, DSĠ, Köye Hizmet Götürme Birlikleri, Okullar, Kültür Sarayı, Vali Konağı, SSK Müdürlüğü, TEDAġ, Beden Terbiyesi ise Düzağaç semtinde bulunmaktadır. Kapladığı alan itibariyle Ġnönü Mahallesi Kültür Caddesi üzerinde bulunan Karayolları Ģefliği Ģehir formuna uygun bir görüntü oluģturmamaktadır. Gerek Ģehir merkezinde oluģu gerekse faaliyet türü açısından Ģehir formuna uygun bir durum arz etmemektedir. MÜLKĠYETĠ HAZĠNEYE AĠT TAġINMAZ MALLARIN ÜZERĠNDE BULUNAN KAMU BĠNALARI Bina Olarak Tahsisli Olduğu Kurum Mahallesi Ada Parsel Cinsi Adedi Adalet Bakanlığına (Cumhuriyet BaĢsavcılığı) Kültür Mah Cezaevi 1 Adalet Bakanlığına (Cumhuriyet Kültür BaĢsavcılığı) Mah Lojman 1 Diyanet ĠĢleri BaĢkanlığına (Ġl Müftülüğü) Kültür Mah Cami 1 Diyanet ĠĢleri BaĢkanlığına (Ġl Müftülüğü) Bahçelievler Mah Cami 1 Diyanet ĠĢleri BaĢkanlığına (Ġl Müftülüğü) YeniĢehir Mah Cami 1 Diyanet ĠĢleri BaĢkanlığına (Ġl Müftülüğü) YeniĢehir Mah Cami 1 Diyanet ĠĢleri BaĢkanlığına (Ġl Müftülüğü) YeniĢehir Mah Lojman 1 Diyanet ĠĢleri BaĢkanlığına (Ġl Müftülüğü) Kültür Mah Cami 1 Milli Ġstihbarat TeĢ. MüĢteĢarlığı Saray Mah Hizmet Binası ve Lojmanı 1 Tapu ve Kadastro Genel Müd.(Tapu ve Kadastro Müd.) YeniĢehir Mah Hizmet Binası ve Lojmanı 1 Bayındırlık ve Ġskan Bakanlığına (Devlet Su ĠĢleri Müd.) Saray Mah Hizmet Binası 1 Bayındırlık ve Ġskan Bakanlığına (Bayındırlık Müd.) Saray Mah Hizmat Binası 1 Bayındırlık ve Ġskan Bakanlığına (Bayındırlık Müd.) Saray Mah Lojman 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) YeniĢehir Mah Ġmam Hatip Lisesi 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) YeniĢehir Mah Merkez Orta Okulu 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) YeniĢehir Mah Bingöl Lis.Lojmanı 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) YeniĢehir Mah Okul 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) YeniĢehir Mah Ġlkokul 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) YeniĢehir Mah End. Mes. Lis. 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) YeniĢehir Mah Merkez Orta Okulu 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) YeniĢehir Mah Merkez Orta Okulu

138 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) YeniĢehir Mah Merkez Orta Okulu 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) Kültür Mah Eğitim Araçları 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) YeniĢehir Mah Okul 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) Kültür Mah Okul 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) YeniĢehir Mah Lojman 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) YeniĢehir Mah Rehberlik AraĢtırma Merkezi 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) Saray Mah Anadolu Lis. 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) Saray Mah Anadolu Öğretmen ve Fen Lis. 1 Milli Eğitim Bakanlığına (Ġl Milli Eğitim Müd.) Saray Mah Ticaret Lisesi 1 ÇalıĢma ve Sosyal Güv. Bak.(Sosyal Hiz.Müd) Saray Mah Çocuk Esirgeme Kurumu 1 ÇalıĢma ve Sosyal Güv. Bak.(Sosyal Hiz.Müd) Saray Mah Çocuk Bakım Yurdu 1 Çevre ve Orman Bakanlığına (Meteroloji Müd.) YeniĢehir Mah Hizmet Binası 1 ĠçiĢleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) YeniĢehir Mah Polis evi 1 ĠçiĢleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Kültür Lojman 1 ĠçiĢleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Kültür Lojman 1 ĠçiĢleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Saray Hizmet Binası 1 ĠçiĢleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Saray Özel Harekat ġubesi 1 ĠçiĢleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Saray Lojman 1 ĠçiĢleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Bahçelievler Polis Karakol Binası 1 ĠçiĢleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Saray Lojman 1 ĠçiĢleri Bakanlığına (Emniyet Müd.) Saray Trafik Kontrol Ġstasyonu 1 ĠçiĢleri Bakanlığına (Jandarma Komut.) Saray Hizmet Binası 1 ĠçiĢleri Bakanlığına (Jandarma Komut.) Bahçelievler Adet Lojman 1 ĠçiĢleri Bakanlığına (Jandarma Komut.) Kültür 48 1 Askerlik ġubesi ve Lojmanı 1 ĠçiĢleri Bakanlığına (Sivil Savunma Müd.) Saray Hizmet Binası 1 ĠçiĢleri Bakanlığına (Sivil Savunma Müd.) Kültür Hizmet Binası 1 Kültür Bakanlığına (Ġl Kültür Müd.) Saray Mah Kültür Sarayı 1 Kültür Bakanlığına (Ġl Kültür Müd.) Kültür Çocuk Kütüphanesi 1 Maliye Bakanlığına ( Defterdarlık) Bahçelievler Lojman 1 Maliye Bakanlığına ( Defterdarlık) YeniĢehir Mah Hükümet Konağı 1 Maliye Bakanlığına ( Defterdarlık) Saray Lojman 1 Maliye Bakanlığına ( Defterdarlık) YeniĢehir Mah Lojman 1 Bingöl Valiliğine (Ġl Özel Ġdare Müd.) Bahçelievler Mah Ġlkokul 1 Bingöl Valiliğine (Ġl Özel Ġdare Müd.) Saray Mah Ġlkokul 1 Bingöl Valiliğine (Ġl Özel Ġdare Müd.) Kültür Mah Ġlkokul 1 Tarım Bakanlığına (Tarım Ġl Müd.) YeniĢehir Mah Veterinerlik Hizmet Binası 1 Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığına (Tarım Ġl YeniĢehir Mah Hizmet Binası ve Lojmanı

139 Müd.) Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığına (Tarım Ġl Müd.) Saray Mah Veterinerlik Hizmet Binası 1 Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığına (Tarım Ġl Müd.) Kültür Mah Anbar Atelye Hizmet Binası 1 Sağlık Bakanlığına (Ġl Sağlık Müd.) YeniĢehir Mah Y.ġehir Devlet Hastanesi 1 Sağlık Bakanlığına (Ġl Sağlık Müd.) YeniĢehir Mah Nolu Sağlık Ocağı 1 Sağlık Bakanlığına (Ġl Sağlık Müd.) YeniĢehir Mah Lojman 1 Sağlık Bakanlığına (Ġl Sağlık Müd.) YeniĢehir Mah Doğum ve Çocuk Bakımevi 1 Sağlık Bakanlığına (Ġl Sağlık Müd.) Saray Mah Devlet Hastanesi 1 Sağlık Bakanlığına (Ġl Sağlık Müd.) Kültür Mah Sağlık Ocağı 1 Sağlık Bakanlığına (Ġl Sağlık Müd.) Kültür Mah Sağlık Ocağı 1 Sağlık Bakanlığına (Ġl Sağlık Müd.) Bahçelievler Ma Verem SavaĢ Dispanseri 1 Sağlık Bakanlığına (Ġl Sağlık Müd.) Saray Mah Sağlık Hizmetleri 1 Sağlık Bakanlığına (Ġl Sağlık Müd.) Saray Mah Eğitim Sağlık Ocağı 1 Sağlık Bakanlığına (Ġl Sağlık Müd.) Bahçelievler Ma Halk Sağlığı Labaratuvarı 1 Sağlık Bakanlığına (Ġl Sağlık Müd.) YeniĢehir Mah Sağlık Meslek Lisesi 1 Toplam 72 Adettir. Tablo 97 : Mülkiyeti Hazineye Ait TaĢınmaz Malların Üzerinde Bulunan Kamu Binaları (Milli Emlak Müdürlüğü)

140 M.3.2. Okullar EĞĠTĠM KURUMLARI BĠNGÖL ĠLĠ ÖĞRETĠM YILI EĞĠTĠM ĠSTATĠSTĠKLERĠ 2009 YILI Okul Sayısı Öğrenci Sayısı Öğretmen Sayısı Okul Öncesi Derslik Sayısı Ġlköğretim Ortaöğretim Normal Liseler Ortaöğretim Mesleki ve Teknik Liseler TOPLAM Tablo 98 : Öğretim Yılında Öğrenci Öğretmen ve Okul Sayıları ( Ġl Milli Eğitim Müdürlüğü) Okul Öncesi eğitim düzeyinde 8 anasınıfı hizmet vermektedir.bütün bu okullarda toplam derslik sayısı 38,Öğrenci sayısı 4.339,öğretmen sayısı da 31 dir. Bu düzeydeki okullarda derslik baģına 21,08 öğrenci düģmektedir.okul Öncesi eğitimden yararlanan Çocuk oranının %25,40 ı dır. Ġlköğretimde öğrenci sayısında okullaģma oranı (Kız-erkek)%99,19 Ortaöğretimde öğrenci sayısına göre oranı (Kız-erkek)%52,66 dır. Ġl genelinde toplam 4 taģıma merkezine 41 köy okulu ve yerleģim biriminden toplam 805 öğrenci taģınmaktadır. TaĢımalı Ġlköğretim kapsamına alınan köy ilköğretim okullarından kapalı durumda olan okul bulunmamaktadır. Ġl genelindeki Halk Eğitim Merkezlerinde,( )döneminde Açılan Kurs Sayısı :256 Kurs Veren Öğretmen Sayısı :256 Kursa Katılan Kursiyer Sayısı :5847 Belge Alan Kursiyer Sayısı :5615 olduğu görülmüģtür. 8 resmi öğrenci pansiyonunda 1500 öğrenci kontenjanı olup,1111 öğrenci barınmaktadır. Doluluk oranı %74 tür 4 özel öğrenci yurdunun yatak kapasitesi 166 olup,160 öğrenci barınmaktadır. Doluluk oranı %97 dir

141 M.3.3. Hastaneler ve Sağlık Tesisleri Yatak Sayısı Çıkan Hasta Sayısı Ameliyat Sayısı Hastanenin ve Sağlık Merkezinin Adı Poliklinik Sayısı Doğum Sayısı Bir Hastanın Ortalama KalıĢ Günü (gün) Yatak ĠĢgal Oranı (%) Kadro Fiili Taburcu Ölen Toplam Büyük (adet) Orta (adet) Küçük (adet) Toplam B.D.H DOĞUM HAST SOLHAN DEV.HAST GENÇ DEV.HAST KARLIOVA ENTEGRE ĠLÇE HASTANESĠ , KIĞI ENTEGRE ĠLÇE HASTANESĠ TOPLAM , Tablo 99: Yataklı Sağlık Kurumları ( Ġl Sağlık Müdürlüğü)

142 Sağlık Ocağı Sağlık Evi Devlet Hastanesi Açık Kapalı Açık Kapalı Doğum ve Çocuk Bakımevi Hst. Entegre Ġlçe Hastanesi AÇS ve AP Verem SavaĢ Dispanseri Halk Sağ.Lab. Merkez Adaklı Genç Karlıova Kığı Solhan Yayladere Yedisu TOPLAM Tablo 100: Yataksız Sağlık Kurumları ( Ġl Sağlık Müdürlüğü) M.3.4. Sosyal ve Kültürel Tesisler 1- Misafirhane 2- Tiyatro salonları Büyük ve mini olmak üzere iki adet tiyatro salonu mevcuttur. 3- Konferans salonu 4- Bale salonu 5- Sergi salonu M.3.5. Endüstriyel Yapılar Ġlimizde endüstriyel yapı bulunmamaktadır. Sıtma SavaĢ BaĢkanlığı M.3.6. Göçer ve Hareketli Barınaklar Doğu Anadolu bölgesinde hayvancılık faaliyetleri ile tanınan Beritanlılar yaz sezonunu Ġlimiz sınırları içerisinde bulunan ġerafettin ve Bingöl Dağlarındaki yaylalarda geçirmektedirler. M.3.7. Otel-Motel ve Turizm Amaçlı Diğer Yapılar 1- Binkap Turistik Otel (Termal Tesisler) 2- Kös Kaplıcaları Otel ve Motel, 3- Otel Atlı, 4- Otel Çınar BĠNKAP TERMAL HOTEL: Ġlimiz Ilıcalar beldesinde bulunan BĠNKAP termal tesis; 7 Motel, 49 Otel odası mevcut olup bunlarda toplam yatak sayısı 180 dir. Termal tesiste 2 Havuz, Çay bahçesi, Kapalı spor salonu, lokanta, Bilardo salonu bulunmaktadır. Termal tesislerindeki suyun sıcaklığı 43 o C dir. Tesislerde yapı malzemesi olarak ahģap kullanılmıģ olup, çevre ile uyum sağlaması açısından hoģ bir görüntü sergilemektedir. M.3.8. Bürolar ve Dükkanlar Ġl Merkezindeki ticari iģ yerleri Genç, Kültür ve Ġnönü Cad. yoğun olarak bulunmaktadır. Toplam iģyeri sayısının %43.4 kadarını gıda maddesini satan bakkallar oluģturur. Giyim eģyası satan iģ yerleri %21.5 Kahvehane - Çay ocakları %3.5 orana sahiptirler

143 M.3.9. Kırsal Alanda YapılaĢma Kırsal alandaki yapıların çoğu taģ ve toprak malzemesi kullanılarak inģa edilmektedir. Son yıllarda vatandaģın mali imkanlarının düzelmesine paralel olarak betonarme yapılara ağırlık verildiği gözlemlenmektedir. M Yerel Mimari Özelikler 1- Kiğı Camisi 2- Selenk Köprüsü 3- Azizan Anıtı 4- Mürsel PaĢa Anıtı 5- ġeref Meydanı Anıtı 6- Kiğı Camisi 7- Ulu Cami-i 8- Fülten Bey Hamamı M Bina Yapımında Kullanılan Yerel Materyaller Kiğı Camii : Cami Yapımında Kullanılan Kiğı Camii ilçenin en eski eserlerindendir. Minarenin üstünde Arap harfleriyle yazılı bir yazıdan; bu eserin, Bayındırlı Pir Ali Bey Bin Ġbrahim Bey tarafrından Hicri 700 tarihinde inģa ettirildiği anlaģılmaktadır. Ayrı bir kayıtta ise, bilahare yıkılan minarenin, Hacı Hasan tarafından tamir ettirildiği ve Pir Ali Bey oğlu Pilten Bey tarafından da caminin onarıldığı yazılmaktadır. Akkoyunlular devrine isabet eden bu tarihlerden de anlaģılacağı gibi Kiğı'nın bir Akkoyunlu Ģehri olduğu meydana çıkmaktadır. Cami tek minareli ve tek Ģerefelidir. Avlusunda Kiğı eģrafından Hacı Mehmet Efendi'nin (Zermek ġehzadelerinden) kabri bulunmaktadır. Bu zat ilmi ve üstün zekası ve silahģörlüğü ile de meģhurdur. Selenlek Köprüsü : TaĢ Beyaz Kıreç Azizan Anıtı : Doğa : Anıtın etrafı koru duvarı ile çevrilidir. Anıt kısmı Dikdörtken Ģeklinde olup, yukarıya doğru daralmaktadır. Üstünde taģ bir küre bulunmaktadır. Anıtın kaide kısmının dört yüzünde de Ay yıldız motifi vardır. Mürsel PaĢa Anıtı : Anıtın yaklaģık yüksekliği 4 m dir.zemini betonla sıvanmıģ kaide kısmı 4 basamak halinde kademelidir.ön ve arkasında ileriye doğru iki çıkıntı vardır.öndeki çıkıntıda hat yazısıyla yazılmıģ Osmanlıca beyitler vardır. ġerf Meydanı Anıtı : Anıt Kaidesiyle birlikte betonla yapılmıģ üzeri beyaz mermerle kaplanmıģtır.anıtın etrafı demir korkuluklarla çevrilmiģ olup Önünde de bayrak gönderi mevcuttur. Kiğı Camii : Fülten Bey Hamamı : Yer altında olup tamamen doğ malzemesi ile yapılan bir eserdir. Ulu Cami-i : Ulu Camii kendisine has mimari bir proje ile 2700 m² bir alan üzerinde kurulmuģ olup 4 kattan oluģmaktadır.caminin toplam kapasitesi ise kiģilik asansörlü iki minare ve toplam 55 kubbeden oluģmakta olup DiĢ Cephesi kesme taģından yapılmıģtır. Ġçi ise tamamen çini ve normal betondan sıvalanmıģ olup, çeģitli desenler verilmiģtir. KALELER Sentarius Kalesi : Murat Irmağı Vadisi ndedir. Bingöl il merkezinin 20 km. çevresini denetlemek üzere yapılan üç önemli kaleden biridir. Urartu dönemine aittir. Kral Kızı Kalesi (Dano-Hini) : Genç ilçesinde yer alan kale Diyarbakır çayı ile Konsper Çayı nın buluģtuğu yerde bir tepeye yapılmıģtır. Keynekler denen bu yer yıkıntı durumdadır. Söylentilere göre Pers Kralı Dano kaleyi kızı için yaptırmıģtır

144 Kiğı Kalesi : Ġlçe merkezinin güneydoğusunda yer alan Kiğı Kalesi,çok sağlam bir yapıya sahiptir. Etrafı sarp kayalıklarla kaplıdır. Kale içinde bina harabeleri bulunmaktadır. Erzincan tarihinde bu kalenin Acemlerin akınına maruz kaldığı rivayet olunmaktadır. Kale'ye giren Ġranlıların halka büyük iģkence yaptıkları, evleri yakıp yıktıkları, erkeklerin çoğunu öldürdüklerinden ve kadınlara kötü davrandıklarından bahsedilmektedir. Burayı terketmeye mecbur kalan ahalinin Kiğı'ya gelip Kaleli mahallesinde yerleģtikleri ve bu mahallenin bu yüzden "Kaleli" adını aldığı tarihi kaynaklardan anlaģılmaktadır. Kale içindeki harebelerde zamanında yapılan kazılarda çeģitli ev ve süs eģyalarına rastlandığı söylenmektedir. Kale'nin Peri Suyu'na bakan yamaçları çok dik olduğundan bu yönden Kale'ye çıkmak oldukça güçtür. Kale'ye dar bir yol ile gidilmektedir. Kale etrafındaki düzlüklerde halen ziraat yapılmaktadır. Acemler'den önce Ġslamlar devrinde Hazreti Ömerül Faruk zamanında ehli islam eline geçen Kiğı, Müslümanlardan önce Roma hakimiyetinde bulunuyordu. Ebu Übeyde'nin BaĢkumandanlığı zamanında Halit Bin Velit, Kiğı Kalesi'ni Roma Hanedanından Kiğa'nın oğlu Talon'dan teslim almıģtır MAĞARALAR Bingöl ilinde belli bir tarihi geçmiģe ve insan eliyle iģlenmiģ bir yapıya sahip olan mağaralar vardır. Kelhaç Deresi ve ġeytan Dağları Kiğı Ġlçesinin Kuzey Doğusundaki Kelhaç Deresi gür ve sık ormanlık içinden ilginç bir görünümle akmaktadır. Dere etrafındaki ormanlıkta baģta dağ keçisi olmak üzere çeģitli av hayvanıyla karģılaģmak mümkündür. ÇeĢitli orman gruplarından meydana gelen bu vadi zinciri, özellikle ilkbaharda göçmen kuģlarla dolar. Eskiden çok sık olan bu ormanlar devamlı olarak tahrip gördüğünden son yıllarda seyrekleģmeye baģlamıģtır. Kelhaç Ormanları'nın karģı tarafında ise ġeytan Dağları yer almaktadır. Çok yüksek zirvelere kadar uzanan bu dağlar, kıģın kalın kar tabakalarıyla kaplanır. Dağlar çok yerde geçit vermez. Bu dağlarda çok sayıda dağ keçisi bulunmaktadır. ġeytan Dağları silsilesi arasında yer alan Güngörsün Yaylası'nda çok sayıda peri bacaları bu yaylaya güzel bir görünüm vermektedir. Bu yayla, Hacıilyas Mezrası yakınında bulunmaktadır. Kiğı Çiçektepe Köyü Mağarası : Mağara, Kiğı ilçesinin Çiçektepe köyünde, Sivri Dağı'nın eteğinde bulunmaktadır. Mağarada iki oda, at için yer, yemlik ve çocuk beģiği mevcuttur. Mağaranın bulunduğu yer oldukça eğimli bir yapıya sahiptir. Ayrıca Mağara önündeki mevcut yolla Erzincan'a gidildiği rivayet edilmektedir. Bu mağara, Kiğı'nın çok eski çağlardan beri insan topluluklarına mesken olduğunu göstermektedir. Zağ Mağarası : Zağ Mağarası, Murat Nehri kıyısında, Gökçeli ve Yenidal köyleri arasında sarp bir kayalıkta bulunmaktadır. Murat Nehri'ne bakan tarafı yerden metre yükseklikte olup kayaların oyulmasıyla yapılmıģtır. Mağara, üç kat üzerinde kurulmuģtur. Her bir katında da 26 oda mevcuttur. Katlar arası geçiģ yuvarlak bacalarla, odadan odaya geçiģler ise kapılarla sağlanmıģtır. Birinci katta Zahire deposu olarak kullanıldığı sanılan kuyular, alt katta oturma odaları, en üst katta iki haremlik odası mevcuttur. Mağara zaman içinde hasar görmüģse de Ģu anda 17 odası hala yapısını korumaktadır. Kalkanlı Köyü Mağaraları : Yayladere ilçesine bağlı Kalkanlı Köyü yakınlarında bulunan mağaralar, bir çok oyma sanatı ile süslenmiģtir. Mağaralar ve mağaraların çevrelediği Ģelale turistik bir öneme sahiptir. Kübik Mağarası :Kübik mağarası, Karlıova ilçesinin Kübik Köyü yakınlarındadır. Ġçinde cilalı TaĢ ve Tunç Devrine ait bazı kalıntılar vardır. Duvarlarında bir takım oymalar ve iģlemeler mevcuttur

145 M.4.Sosyo-Ekonomik Yapı M.4.1. ĠĢ Alanları ve ĠĢsizlik Bingöl ilindeki temel geçim kaynakları genel olarak tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. ġehir çevresindeki tarımsal faaliyetlerin mevsimlik oluģu, yani yaz mevsiminde yoğunlaģması kıģ mevsiminde gizli bir iģsizlik sorununu ortaya çıkarmıģtır. Buna bağlı olarak erkek nüfusun bir bölümü mevsimlik iģçi olarak bölge dıģına çıkmaktadır. Sonuç olarak bölgesel kalkınmıģlık sorunu ilimizde de yaģandığından, iģsizlik sorunu büyüktür. TÜRKĠYE Ġġ KURUMU BĠNGÖL ĠL MÜDÜRLÜĞÜ 2009 YILI ĠSTATĠSTĠK TABLOSU 2009 Ġġ ARAYAN BAġVURU iģe yerleģtirme erkek kadın TOPLAM erkek kadın TOPLAM Toplam YILI SONU ĠTĠBARĠYLE Kayıtlı ĠĢgücü Kayıtlı ĠĢsiz KAYITLI ĠġSĠZLERĠN VASIF DURUMU Sosyal Durum Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Normal VASIFLI 2373 Özürlü VASIFSIZ 3378 Eski Hükümlü Genel Toplam : TOPLAM 5751 KAYITLI ĠġYERĠ SAYILARI 1+ ĠSTĠHDAMLI ĠġYERĠ SAYISI : ĠSTĠHDAMLI ÖZEL SEKTÖR ĠġYERĠ SAYISI : ĠSTĠHDAMLI ÖZEL SEKTÖR ĠġYERĠ SAYISI : 12 TOPLAM ÖZEL SEKTÖR ĠġYERĠ SAYISI : 513 KAMU SEKTÖRÜ ĠġYERĠ SAYISI : 38 TOPLAM ĠġYERĠ SAYISI : 551 Tablo 101: Ġl Müdürlüğümüze Ait Ġstatiki Veriler (ĠĢkur Müdürlüğü)

146 M.4.2. Göçler YILLARI ARASI GÖÇ DURUMU GÖÇ EDĠLEN ĠLLER GÖÇ EDEN AĠLE SAYISI GÖÇ EDEN NÜFUS % SĠ ADANA ANKARA ANTALYA AYDIN BALIKESĠR BĠTLĠS BURSA DENĠZLĠ DĠYARBAKIR ELAZIĞ ERZĠNCAN ERZURUM ĠSTANBUL ĠZMĠR KAHRAMANMARAġ KAYSERĠ KONYA MALATYA MANĠSA MERSĠN SĠVAS ġanliurfa VAN DĠĞERLERĠ TOPLAM Tablo 102: Ġlimizin iç göç hareketleri (Ġl Nüfus Müdürlüğü) Geçim kaynaklarının sınırlı oluģu ve artan nüfusun ihtiyaçlarını karģılamaktan uzak olması ilimizde ekonomik amaçlı göçlerle nüfus kaybetmesine neden olmuģtur. Ġlimizde görülen göç aktivitesini iç göçler oluģturmaktadır. Ülke içine yönelik göç hareketleri 1960 lı yıllardan sonra hızlanmaya baģlamıģtır. Ġlimizden gerçekleģen iç göçlerin genellikle büyük Ģehirlere yönelik olduğu tespit edilmiģtir. Bunun asıl nedeni ise topraklarından kopan köylü nüfus grupları büyük Ģehirlerde veya baģkentlerde marjinal yaģama Ģartlarına kavuģma istekleridir. M.4.3. Göçebe ĠĢçiler (Mevsimlik) Ġlimiz ekonomisinde önemli iģ alanları bulunmadığından göçebe iģçi hareketi yaģanmamaktadır. M.4.4. Kent Toprağının Mülkiyet Dağılımı M.4.5. Konut Yapım Süreçleri Ġlimiz merkezinde özellikle 1990 lı yılların baģından itibaren kooperatifleģme sistemi ile konut yapımı ağırlık kazanmıģtır depremi sonucu oluģan konut ihtiyacının karģılanmasına yönelik TOKĠ tarafından merkez düzağaç mahallesinde 2016 adet konut inģa edilmiģtir. Yap-sat usulü ile konut yapımı devam etmektedir. M.4.6. Gecekondu Islah ve Önleme Bölgeleri Gecekondu yapımının önlenmesi için Belediye denetim ekiplerince sürekli kontroller yapılmaktadır.ayrıca ġehir Ġmar planlarımızda Gecekondu önleme bölgeleri belirlenmiģtir

147 M.5. YerleĢim Yerlerinin Çevresel Etkileri M.5.1. Görüntü Kirliliği Ġlimizde görüntü kirliliği Telekomünikasyon kurumunun telefon iletiģim hatları, iģ yerleri reklam ve tanıtıcı panoları ile Enerji iletim hatları oluģturmaktadır. M.5.2. Binalarda Ses Ġzolasyonu Bu konuda herhangi bir önlem alınmamıģtır. M.5.3. Havaalanları ve Çevresinde OluĢturulan Gürültü Zonları Ġlimizde havaalanı bulunmamaktadır. M.5.4. Ticari ve Endüstriyel Gürültü Ġlimizde gürültü kirliliğine sebebiyet verecek büyük kapasitede endüstri tesisi bulunmamaktadır. Küçük ölçekli iģ yerleri küçük sanayi sitesinde faaliyet göstermektedirler. Sanayi sitesine yakın yerleģim alanı bulunmamaktadır. M.5.5. Kentsel Atıklar Ġlimiz sınırları içerisinde kentsel atıklar belediyeler tarafından toplanmaktadır. Bu atıklar düzensiz deponi alanlarında toplanmakta, bu alanlar bazen Ģehir merkezine yakın olabilmekte, çevre ve insan sağlığı açısından tehlike oluģturmaktadır. M.5.6. Binalarda Isı Yalıtımı Ġlgili yasa uyarınca alt kademe belediyeleri kendi yetki alanlarında bulunduğu için binalarda ısı yalıtımını denetlemektedirler. M.6. Nüfus M.6.1. Nüfusun Yıllara Göre DeğiĢimi Bingöl yüksek doğurganlık oranına sahip illerden biridir Genel Nüfus sayımında olan il nüfusu 1990 genel nüfus sayımında ve 2000 yılı genel nüfus sayımında Bingöl Ġlinin nüfusu olarak tespit edilmiģtir.2007 yılında adrese dayalı nüfus sayımında ilimizin nüfusu larak tespit edilmiģtir. Belediye teģkilatı olan yerleģim yerlerinin nüfusları Ġl Ġlçe Belediye Toplam Erkek Kadın Bingöl Merkez Bingöl Belediyesi Sancak Belediyesi Ilicalar Belediyesi Adakli Adakli Belediyesi Genç Genç Belediyesi Servi Belediyesi Çaytepe Belediyesi Karliova Karliova Belediyesi Kiği Kiği Belediyesi Solhan Solhan Belediyesi Arakonak Belediyesi Yayladere Yayladere Belediyesi Yedisu Yedisu Belediyesi Tablo.103: Bingöl ili DĠE 2000 genel nüfus sayımı kesin sonuçları ( Ġl Nüfus Müdürlüğü)

148 M.6.2. Nüfusun YaĢ, Cinsiyet ve Eğitim Gruplarına Göre Dağılımı Ġllere göre Ģehir ve köy nüfusları Ġller Toplam ġehir Köy Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Türkiye Bingöl Tablo 104: Nüfusun YaĢ, Cinsiyet ve Eğitim Gruplarına Göre Dağılımı ( Ġl Nüfus Müdürlüğü) M.6.3. Ġl ve Ġlçelerin Nüfus Yoğunlukları Ġlçelere göre Ģehir ve köy nüfusları Ġl Ġlçe Toplam ġehir Köy Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Bingöl Merkez Adakli Genç Karliova Kiği Solhan Yayladere Yedisu Toplam Tablo 105: Ġl ve Ġlçelerin Nüfus Yoğunlukları( Ġl Nüfus Müdürlüğü) M.6.4. Nüfus DeğiĢim Oranı 1997 Genel Nüfus Tespiti sonuçlarına göre Bingöl Ġlinin toplam nüfusu bulunan yere göre , ikametgaha göre ise 'dir. Nüfus büyüklüğüne göre 66. sırada yer alan Bingöl Ġlinin, dönemindeki yıllık nüfus artıģ hızı binde 8.31'dir. Bu oran, Türkiye genelinde binde 15.08, Doğu Anadolu Bölgesi'nde ise binde 6.9'dur. ġehir nüfusunda yıllık artıģ hızı Türkiye genelinde binde 28.27, Doğu Anadolu Bölgesi'nde binde 39.3 Bingöl'de ise binde 54.35'tir. Bu oranlar dikkate alındığında Bingöl'ün kentsel nüfus artıģ hızı Türkiye ve Bölge ortalamasının oldukça üzerinde olduğu görülmektedir. Kentsel nüfus oranındaki bu aģırı artıģ, kentsel alt yapı sorunlarını da beraberinde getirmektedir. KAYNAKLAR: - Ġl Milli Eğitim Müdürlüğü - Ġl Sağlık Müdürlüğü - Ġl Nüfus Müdürlüğü - Ġl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Ġl Çevre Durum Raporu

149 N. ATIKLAR N.1. Evsel Katı Atıklar Ġlimizde önemli bir sorun haline gelen Katı Atıklarla ilgili, Beyaztoprak köyü sınırlarında m 2 lik alanda Bingöl deki Belediyeler tarafından oluģturulan BĠNÇEVBĠR adındaki birlik tarafından Katı Atık Düzenli Depolama alanı seçilmiģ olup, ÇED süreci tamamlanmıģtır. Proje çalıģmaları devam etmektedir. Ġlimiz genelinde günde ortalama 100 ton evsel katı atık oluģturmaktadır. Bu atıkların belediyelere göre dağılımı Ģöyledir: BELEDĠYE ADI KATI ATIK MĠKTARI ( GÜN/TON) BERTARAF ġeklġ BĠNGÖL 55 Düzensiz depolama GENÇ 13 Düzensiz depolama SOLHAN 13 Düzensiz depolama KĠĞI 4 Düzensiz depolama KARLIOVA 4 Düzensiz depolama YAYLADERE 3 Düzensiz depolama ADAKLI 5 Düzensiz depolama YEDĠSU 1 Düzensiz depolama ÇAYTEPE 2 Düzensiz depolama ARAKONAK 3 Düzensiz depolama SERVĠ 3.5 Düzensiz depolama ILICALAR 3.5 Düzensiz depolama SANCAK 3 Düzensiz depolama TOPLAM 106 Tablo 106: Katı Atık Üretiminin Ġlçelere Göre Dağılımı ( Ġlimiz Belediyeleri) N.2. Tehlikeli Atıklar Ġlimiz sınırları içerisinde tehlikeli atık üretebilecek tesis bulunmamaktadır. N.3. Özel Atıklar N.3.1. Tıbbi Atıklar Ġlimizde bulunan Sağlık kuruluģları, Eczaneler v.b yerlerden çıkan günlük ortalama 50 kg tıbbi atıklar toplanarak evsel atıklara karıģtırılmadan toplama yerinde kireçlenerek toprağa gömülmektedir N.3.2. Atık Yağlar Ġlimizde Küçük sanayi sitesinde motor, Antifiriz, gres ve diğer özel taģıt yağları atık yağ gruplarını oluģturmaktadır. Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği ne göre ilimizdeki Atık Yağ üreten yerlere gerekli denetimler yapılarak bunların lisanslı toplayıcılara verilmesi sağlanmıģtır. N.3.3. Bitkisel ve Hayvansal Atık Yağlar Bitkisel yağ kullanılan otel,lokanta v.s gibi iģletmelere Bitkisel Atık Yağların Yönetmeliğine göre lisanslı toplayıcılara verilmesi ile ilgili çalıģmalar yapılmıģtır. N.3.4. Pil ve Aküler Sanayi tesisinde kullanılmıģ akü üreticileri tespit edilmiģ olup, kullanılmıģ akülerin geri kazanımı konusunda lisanslı toplayıcı iģletmelere vermeleri gerektiği konusunda bilgilendirilmiģlerdir. N.3.5. Cips ve Diğer Yakma Fırınlarından Kaynaklanan Küller Ġlimiz sınırları içerisinde bu tür atık oluģmamaktadır. N.3.6. Tarama Çamurları Ġlimiz sınırları içerisinde bu tür atık oluģmamaktadır

150 N.3.7. Elektrik ve Elektronik Atıklar Ġlimiz sınırları içerisinde bu tür atık oluģmamaktadır. N.3.8. Kullanım Ömrü BitmiĢ Araçlar Hurdaya ayrılmıģ olan araçlar mevzuat dahilinde farklı Ģekillerde bertaraf edilmektedir. N.4. Diğer Atıklar N.4.1. Ambalaj Atıkları : Ġlimiz sınırları içerisinde ambalaj üretimi yapan tesis bulunmamaktadır. 200 m 2 den büyük kapalı alana sahip Bin-Max ve Katılım Hipermarket bulunmaktadır. Bunarın yönetmelik esasları dahilinde ambalaj atıklarının geri kazanımı konusunda bilgilendirilmiģlerdir. N.4.2. Hayvan Kadavraları Belediyemizce Evsel Katı Atıkların toplandığı alanda kazılan çukurlara kireçleme yapılarak gömülmektedir. N.4.3. Mezbaha Atıkları Mezbaha atıkları Belediye çöp sahalarına verilmektedir. Sıvı atıklar ise kanalizasyon veya arıtma tesisine taģınmaktadır. N.5. Atık Yönetimi Çöplerin toplanması depolanması veya bertaraf edilmesine kadar tüm hizmetlerin bir plan çerçevesinde ele alınması ve öncelikle bu atıkların değerlendirilmesi veya geri kazanılmasına çevre ile uyumlu atık yönetimi denilmektedir. Ġlimizde atıklar belediye tarafından toplanmakta ve düzensiz depolanmaktadır. N.6. Katı Atıkların Miktar ve Kompozisyonu Ġlimiz genelinde günlük olarak toplanan katı atık miktarı 60 ton civarındadır. Toplanan Katı atıkların yaklaģık %60 toprak, kum,inģaat molozu, %20 si organik madde, %5 plastik atık malzemeler, %3 kağıt ürünleri, %3 cam ürünleri, %5 metal, %4 hayvansal kadavralar oluģturmaktadır. N.7. Katı Atıkların Biriktirilmesi, Toplanması, TaĢınması ve Aktarma Merkezleri Ġlimizde katı atıkların toplanması taģınması ve depolanması iģleri belediye tarafından yapılmaktadır. N.8.Atıkların Bertaraf Yöntemleri Ġlimizde Katı Atıklar vahģi depolama yöntemi ile bertaraf edilmektedir. N.8.1. Katı Atıkların Depolanması Beyaztoprak köyü sınırlarında m 2 lik alanda Bingöl Belediyesi tarafından Katı Atık Düzenli Depolama alanı seçilmiģ olup, ÇED aģamasında çalıģmalar devam etmektedir. Ġlimiz genelinde Katı Atık yönetimi görevi almıģ 13 adet belediye mevcuttur. Bu belediyelerin tamamı katı Atıkları düzensiz depolamaktadırlar. N.8.2. Atıkların Yakılması Ġlimizde; atıkların bertaraf yöntemlerinden biri olan yakma tesisi bulunmamaktadır. N.8.3. Kompost Ġlimizde Kompost tesisi yoktur

151 N.9. Atıkların Geri Kazanımı ve Değerlendirmesi Ġlimizde Atıkların geri kazanımı ile ilgili tesis bulunmamaktadır. Değerlendirilebilen atıklar sokak toplayıcıları kanalıyla az da olsa ayrıģtırılarak bu iģin ticaretini yapan kiģilere satılmaktadır. N.10. Atıkların Çevre Üzerindeki Etkileri Ġlimiz sırları içerisinde oluģan atıkların tümü düzensiz depolanmakta ve bunun sonucunda da bir Ģekilde yüzeysel ve yer altı sularına karıģtığı bilinmektedir. Bunun çevre ve insan sağlığı açısından olumsuz etkilerinin olacağı muhakkaktır. Bunun yanında çöplerden beslenen hayvanlara da sirayet ederek yine insan sağlığını dolaylı olarak etkilemektedir. Uygun Ģekilde depolanmamıģ çöpler haģerelerin üremesine, çevreye kötü kokuların yayılmasına, görüntü kirliliğine ve çeģitli hayvanlar vasıtasıyla taģıyıcı mikropların yayılmasına neden olmaktadır. KAYNAKLAR: - Merkez ve Ġlce Belediyeleri Ġl Çevre Durum Raporu

152 O. GÜRÜLTÜ VE TĠTREġĠM O.1. Gürültü O.1.1. Gürültü Kaynakları O Trafik Gürültüsü SON KAYIT TESCĠL DURUMU OCAK ġub. MART NĠSAN MAY. HAZ. TEM. AĞUS. EYL. EKĠM KASIM ARL. YIL SONU SON DURUM MOTOSĠKLET OTOMOBĠL MĠNĠBÜS OTOBÜS KAMYONET KAMYON TRAKTÖR ÇEKĠCĠ ÖZEL AMAÇLI TAġIT TANKER ARAZĠ TAġITI TOPLAM Tablo 107 : Ġlimiz Trafiğine Kayıtlı Araç Sayısı ( Ġl Emniyet Müdürlüğü) Ġlimizde trafiğe kayıtlı toplam araç sayısı dır. Bundan kaynaklı gürültü yoğunluğu yaģanmamaktadır. O Endüstri Gürültüsü Ġlimizde gürültü kaynağına sebep olabilecek büyük sanayi tesisi bulunmamaktadır. Küçük çaplı iģletmeler Küçük sanayi sitesinde toplanmaktadır. Bunlardan kaynaklanan gürültü potansiyeli uzak çevreye fazla etki göstermese bile yakın çevreyi ( ÇalıĢanları ) olumsuz etkilemektedir. Ġnsanlar fazla gürültüden Ağır iģitme meslek hastalığına yakalanabilirler. O ĠnĢaat Gürültüsü ĠnĢaattan gelen gürültü toplam gürültü içinde %3 lük bir paya sahiptir. ĠnĢaat iģleri genel olarak açık sahada yapılır. Dolayısıyla gürültü önleme tedbirlerinin alınması zordur. ĠnĢaat süresince çeģitli süreçlerde çok değiģik Ģiddet ve karakterde gürültü ortaya çıkar. O YerleĢim Alanlarında OluĢan Gürültüler Toplumsal Reaksiyon Ortalama dba Yok 55 Seyrek ġikayet 65 Çok Yoğun ġikayet 70 AĢırı Huzursuz Olma 75 Bölgeyi Terk etmek Tablo 108: Toplumun Gürültü Seviyelerinde Gösterdiği Tepki

153 O Havaalanları Yakınında OluĢan Gürültü Ġlimiz sınırları içerisinde hava alanı bulunmamaktadır. O.1.2. Gürültü ile Mücadele Ġlimizde gürültü kaynağından mütevellit Ģikayetler minimum seviyededir. Nadiren de olsa gelen Ģikayetler imkanlar ölçüsünde değerlendirilerek gürültü seviyesinin asgariye düģürülmesine çalıģılmıģtır. O.1.3. Gürültünün Çevreye Olan Etkileri O Gürültünün Fiziksel Çevreye Olan Etkileri Ġlimizde gürültünün fiziksel çevreye olan etkileri için herhangi bir ölçüm yapılmamıģtır. O Gürültünün Sosyal Çevreye Olan Etkileri Gürültülü ve sakin hastanelerde tedavi gören hastalar üzerinde yapılan araģtırmalar, gerek dahili ve gerekse dıģarıdan gürültüye maruz kalan hastanelerde hastaların tedavi için daha uzun süre yatmaları gerektiğini ortaya koymuģtur. Bu açıkça para olarak gürültünün maliyetini ortaya koymuģtur. Bununla beraber apartmanlar için gerekli olan gürültü izolasyonlarına yapılan harcamalar büyük meblağlara ulaģmaktadır. O.1.4. Gürültünün Ġnsanlar Üzerine Olan Etkileri O Fiziksel Etkileri Gürültünün fiziksel ve fizyolojik etkileri tıp biliminde çok uğraģılan ve araģtırılan konulardır. ĠĢitme kaybı gürültünün iģitme mekanizması üzerindeki en önemli etkisidir. Ġleri yaģlarda ortaya çıkan doğal iģitme kaybından farklı olan bu durum yüksek düzeyli gürültü kaynağından uzun süre etkilenme sonucu geçici ve kalıcı iģitme kaybı görülmektedir. O Fizyolojik Etkileri Gürültünün insan vücudu üzerine yapmıģ olduğu etkiler Ģöyle sıralanabilir: Öfke, Kızgınlık, Konsantrasyon ve uyku bozukluğu, kalp atıģı ve solunum hızlanması baģ ağrıları ve beyin tahribatı. O Psikolojik Etkileri Gürültü insanlarda davranıģ bozuklukları, öfkelenme, sıkılma ve genel rahatsızlık duygusu yaratmaktadır. O Performans Üzerine Etkileri Gürültü grup halindeki çalıģmalarda karģılıklı anlaģmayı güçleģtirerek iģ veriminde azalmaya neden olmaktadır. Gürültüden dolayı insanlarda oluģacak rahatsızlıklarda iģ yeri verimini azaltarak performans düģmesine neden olmaktadır. O.2. TitreĢim Ġl sınırlarımız içerisinde faaliyet gösteren maden, taģocakları ve hafriyat çalıģmalarında meydana gelen titreģimden dolayı iģletme sahipleri uyarılmaktadır. KAYNAKLAR: Ġl Çevre Durum Raporu - Ġl Emniyet Müdürlüğü

154 P. AFETLER P.1-Doğal Afetler P.1.1.Depremler -Ġlimiz Genelinde 2009 yılı içerisinde bir deprem olayı yaģanmamıģtır. P.1.2.Heyelan ve Çığlar Ġlimiz genelinde 2009 yılı içerisinde herhangi bir Heyalan ve Çığ olayı yaģanmamıģtır. P.1.3.Seller Ġlimiz genelinde 2009 yılı içerisinde herhangi bir sel olayı yaģanmamıģtır. P.1.4 Orman Otlak ve Sazlak Yangınları Bingöl ve Ilıca Orman ĠĢletme Ģefliği hudutları dahilinde 2008 yılı içerisinde 5 adet orman yangını meydana gelmiģ, bu yangında 15.0 ha alanda örtü yangını olarak etkili olmuģtur. P.1.5. Ormanlar Üzerinde Biyotik veya Abiyotik Faktörlerin Etkileri Biyotik : Ormanlarımıza zarar verecek hastalıklara sebep olan böcekler, mantarlar, fareler ve bu zararlılarla mücadele metotları ele alınmıģtır. Bingöl Orman ĠĢletme ġefliği dahilindeki Ormanlarda tırtır tahribatı görünmüģtür. Bunlarda gerektiği Ģekilde mücadele etmek için yeterli ödeneğin ayrılarak kimyasal mücadele ile sonuca varılabilir. Abiyotik: Bingöl orman ĠĢletme Ģefliği Ormanlık alanlarda 2009 yılı sonu itibari ile zarara yol açan Çığ, Kar, Sel ve kayda değer doğal vakalar meydana gelmemiģtir. P.1.6. Fırtınalar Ġlimiz genelinde 2009 yılı içerisinde hayatı olumsuz etkileyebilecek fırtına olayı yaģanmamıģtır. P.2. Diğer Afetler P.2.1.Radyoaktif Maddeler -Ġlimizde radyoaktif içerikli bir madde bulunmadığı için böylesi bir olay meydana gelmemiģtir. P.2.2. Denize Dökülen Petrol ve Diğer Tehlikeli Atıklar Ġlimizde deniz bulunmamaktadır. P.2.3 Tehlikeli Maddeler -Ġlimiz genellinde 2009 yılı içerisinde herhangi bir tehlikeli madde olayı olmamıģtır. P.3 Afetlerin Etkileri ve Yardım Tedbirleri P.3.1.Sivil Savunma Birimleri -Ġlimizde tüm servisler kurulmuģ olup, kadro durumları aģağıda gösterilmiģtir. ACĠL KURTARMA ve YARDIM EKĠPLERĠ KILAVUZ SERVĠSĠ KARARGAH SERVĠSĠ KURTARMA SERVĠSĠ :96 KiĢi :1-ġef kılavuz, 3-BaĢ kılavuz, 13 Kılavuzluk olup Toplam 51 Mükelleften oluģmaktadır. :Mükellef sayısı 42 kiģidir. :1 Takım, 8 Ekip ve 70 Mükelleften

155 ĠLKYARDIM ve AMBULANS SERVĠSĠ SOSYAL YARDIM SERVĠSĠ oluģmaktadır. : 11 Ekip ve 122 Mükelleften oluģmaktadır. :2 Ekip ve 18 Mükelleften oluģmaktadır. YARDIMCI SERVĠSLER EMNĠYET TRAFĠK SERVĠSĠ : 28 KiĢidir. ĠTFAĠYE SERVĠSĠ : 28-KiĢidir. HASTANE SERVĠSĠ : TEKNĠK ONARIM SERVĠSĠ : TOPLAM :445-Mükellef. Bu servislerde görevli mükelleflerin eğitimleri her yıl yapılmakta ve her yıl 1/5 oranında gençleģtirme iģlemi yapılmaktadır. P.3.2Yangın Kontrol ve Önleme Tedbirleri -Tüm Kamu Kurum ve KuruluĢlarında, özel iģyerlerinde zaman zaman yangınla ilgili eğitim ve denetimler yapılmaktadır. Konularla ilgili her türlü tedbir alınmıģtır. Ġlimizde Yangın Kontrol ve Önleme konusunda Ġtfaiye Müdürlüğü birinci derecede sorumludur. P.3.3.Ġlk yardım Servisleri -Ġlimizde meydana gelebilecek herhangi bir afet durumunda ilkyardım konusunda Sağlık Müdürlüğü bünyesinde kurulmuģ bulunan 20-kiĢilik UMKE ekibi tarafından yerine getirilmektedir. P.3.4.Afetzedeler ve Mültecilerin Yeniden Ġskanı -Ġlimiz genelinde 2009 yılı içerisinde herhangi bir Afetzede ve Mülteci olayı yaģanmamıģtır. P.3.6.Afet ve Büyük Endüstriyel Kazalar -Ġlimiz genelinde 2009 yılı içerisinde herhangi bir Afet ve Büyük Endüstriyel kaza olayı olmamıģtır. KAYNAKLAR: - Sivil Savunma Müdürlüğü - MTA Ġnternet Sitesi Ġl Çevre Durum Raporu

156 R.1. Temel Sağlık Hizmetleri R.1.1. Sağlık Kurumlarının Dağılımı Sağlık Ocağı Sağlık Evi Devlet Hastanesi Açık Kapalı Açık Kapalı R. SAĞLIK VE ÇEVRE Doğum ve Çocuk Bakımevi Hst. Entegre Ġlçe Hastanesi Tablo 112: 2009 Yılına ait BulaĢıcı Hastalık Verileri ( Ġl Sağlık Müdürlüğü) AÇS ve AP Verem SavaĢ Dispanseri Halk Sağ.Lab. Merkez Adaklı Genç Karlıova Kığı Solhan Yayladere Yedisu Sıtma SavaĢ BaĢkanlığı TOPLAM Tablo 109: Ġlimizde sağlık kurumlarının dağılımı ( Ġl Sağlık Müdürlüğü) BĠNGÖL ĠLĠ YATAKLI SAĞLIK KURUMLARI Sağlık KuruluĢunun Adı Sayısı Kapasitesi Bingöl Devlet Hastanesi Doğum ve Çocuk Bakım Evi Kalıova Devlet Hastanesi 1 19 Kiğı Devlet Hastanesi 1 14 Solhan Devlet Hastanesi 1 20 Genç Devlet Hastanesi 1 20 TOPLAM Tablo 110 : Ġlimizde yataklı hastane sayısı ( Ġl Sağlık Müdürlüğü) BĠNGÖL ĠLĠ YATAKSIZ SAĞLIK KURUMLARI Sağlık KuruluĢunun Adı Sayısı Dispanser 1 Semt Polikliniği 1 Ağız ve DiĢ sağlığı Merkezi 1 Halk Sağlığı Lab. 1 Sağlık Ocağı 24 Sağlık Evi 83 TOPLAM 111 Tablo 111:Ġlimizde yataksız sağlık kurumları ( Ġl Sağlık Müdürlüğü) R.1.2. BulaĢıcı Hastalıklar Hastalık Kesin Vaka Olası Vaka Akut kanlı Ġshal Boğmaca - - Gonore - - Bruselloz 6 - Hepatit A 8 - Hepatit B 35 - Hepatit C - - Kabakulak - 12 Kızamık - 1 Kızamıkçık - - Kuduz - - Kuduz Riskli Temas Meninkokkal Hastalık - - ġarbon - - Tifo - 5

157 R Ġçme, Kullanma ve Sulama Suları Kimyasal Fiziksel Sular Ġçme Kullanma Kaynak Kuyu Sarnıç Nehir Su Havuzu Göl Deniz Toplam (ġebeke Suyu) Dere Rezervuar Sayı Örnek Sayısı Uygun Değil Örnek Sayısı Uygun Değil Bakteriyolojik Klor Örnek Sayısı Uygun Değil Kontrol Sayısı Yeterli Yetersiz Islah Edilenler Tablo 113 : Ġlimiz de ġehir ġebeke Suyu ile Ġlgili Denetimlerde Elde Edilen Rakamlar ( Ġl Sağlık Müdürlüğü)

158 YÜZEYSEL VE YER ALTI ĠÇME SUYU KAYNAĞI BĠLGĠLERĠ YERLEġĠM YERĠ: BĠNGÖL MERKEZ Abitor ADI TÜRÜ YERĠ Metan Ġshale Hattı Mirzan Ġshale Hattı Gayt K.Sond. Tarım Ġl Müdürlüğü SSK Ġl Müdürlüğü Beden Terbiyesi Ġl Müdürlüğü Sondaj Kuyusu Pınar Pınar Keson Kuyu Sondaj Kuyusu Sondaj Kuyusu Sondaj Kuyusu KAPASĠTESĠ (m3/yıl) Bingöl Merkez Bingöl Merkez Bingöl Merkez Bingöl Merkez Bingöl Merkez Tablo 114: Ġlimiz Ġçme ve Kullanma Su Kaynakları ( Ġl Sağlık Müdürlüğü) R Denizler Ġlimizin denize sınırı yoktur. R Zoonoz Hastalıklar KALĠTESĠ Renk:Normal Sertlik: 23 Kok.ve Tat: Normal Org.Mad.: 1.4mg/lt Tortu: Yok Nitrit: Menfi Ph: 7.48 Amonyak: Menfi Renk:Normal Sertlik: 23 Kok.ve Tat: Normal Org.Mad.: 1.4mg/lt Tortu: Yok Nitrit: Menfi Ph: 7.46 Amonyak: Menfi Renk:Normal Sertlik: 24 Kok.ve Tat: Normal Org.Mad.: 1.4mg/lt Tortu: Yok Nitrit: Menfi Ph: 7.42 Amonyak: Menfi Renk:Normal Sertlik: 22 Kok.ve Tat: Normal Org.Mad.: 1.2mg/lt Tortu: Yok Nitrit: Menfi Ph: 7.56 Amonyak: Menfi Renk:Normal Sertlik: 21 Kok.ve Tat: Normal Org.Mad.: 1.2mg/lt Tortu: Yok Nitrit: Menfi Ph: 7.62 Amonyak: Menfi Renk:Normal Sertlik: 21 Kok.ve Tat: Normal Org.Mad.: 1.2mg/lt Bingöl Tortu: Yok Nitrit: Menfi Merkez Ph: 7.60 Amonyak: Menfi Renk:Normal Sertlik: 21 Kok.ve Tat: Normal Org.Mad.: 1.2mg/lt Bingöl Tortu: Yok Nitrit: Menfi Merkez Ph: 7.58 Amonyak: Menfi Hastalık Kesin Vaka Olası Vaka Bruselloz - 6 Kuduz - - Kuduz Riskli Temas Tablo 115 : 2009 yılında Ġlimizde görülen zoonoz Hastalıkları ( Ġl Sağlık Müdürlüğü) R.1.3. Gıda Hijyeni Ġl sağlık müdürlüğünce gerçekleģtirilen gıda kontrolünün amacı halkın tüketimine sunulan gıda maddelerinin sağlığının etkileyebilecek diğer maddelerin sağlık Ģartlarına uygun olup olmadığına

159 OCAK ġubat MART NĠSAN MAYIS HAZĠRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKĠM KASIM ARALIK OCAK ġubat MART NĠSAN MAYIS HAZĠRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKĠM KASIM ARALIK saptamak, uygun hale getirilmesini sağlamak gıda maddelerini üreten, sağlayan, nakleden, satıģını yapan iģ yerlerini fiziki koģullarını denetimi gıda iģi ile uğraģan kiģilerin sağlık denetimi, eğitimi ve sağlık kontrollerini gıda maddelerini Ģikayet Ģüphe ve rutin kontrol ve kalitesini saptamak amacıyla numunelerin laboratuar incelemesinin yapılması ve inceleme sonuçlarına göre gerekli yasal iģlemleri gerçekleģtirmektir. Bingöl Sağlık Müdürlüğü halkımıza sağlıklı gıda tüketiminin sağlanılması ve sağlıklı nesillerin yetiģtirilmesi konusunda gerçekleģtirilen çalıģmalar aģağıdaki tabloda sunulmuģtur. GIDA ĠMAL YERLERĠ SAYISI KONTROL EDĠLEN UYGUN DEGĠL Tablo.116: Bingöl ilinde aylara göre kontrol edilen gıda maddeleri. ( Ġl Sağlık Müdürlüğü) GIDA SATIġ YERLERĠ SAYISI KONTROL EDĠLEN UYGUN DEĞĠL Tablo.117: Bingöl ilinde aylara göre kontrol edilen gıda satıģ yerleri ( Ġl Sağlık Müdürlüğü-2009) Analiz için alınan gıda numuneleri sayısı : 92 Uygun görülen numune sayısı : 60 Uygun olmayan gıda numunesi : 32 R.1.4.AĢılama ÇalıĢmaları Bingöl Ġli 2009 Yılı AĢılama Oranları Yıl DaBT-ĠPA- Hib-3 KKK BCG Hep. B Tablo 118: Ġlimizde 2009 Yılında yapılan aģılama çalıģmaları ( Ġl Sağlık Müdürlüğü) R.1.5. Bebek Ölümleri YILI 0 7 GÜNLÜK 8 28 GÜNLÜK GÜNLÜK TOPLAM Tablo 119: 2009 Yılında Ġlimizdeki Bebek Ölümleri ( Ġl Sağlık Müdürlüğü) R.1.6. Ölümlerin Hastalık, YaĢ ve Cins Gruplarına Göre Dağılımı BEBEK ÖLÜM HIZI (Binde) ĠL Cinsiyet 0- YaĢ YaĢ TOPLAM YaĢ YaĢ YaĢ YaĢ YaĢ YaĢ YaĢ ve Üstü BĠNGÖL E K T Tablo 120: 2009 yılında Ġlimizde ölümlerin yaģlara ve cinslere göre dağılımı ( Ġl Sağlık Müdürlüğü)

160 . R.1.7. Aile Planlaması ÇalıĢmaları 215-Ġlçelere Göre Aile Planlaması ÇalıĢmaları [Ġl Sağlık Md.] Toplam ĠLÇE MERKEZ ADAKLI GENÇ KARLIOVA KIĞI SOLHAN YAYLADERE YEDĠSU Hap(Adet) Kondom (Adet) Ria (adet) Enjeksiyon (Adet) Tablo 121: Ġlimizde yapılna aile planlaması çalıģmaları( Ġl Sağlık Müdürlüğü) Derialtı Altı Ġmplantı R.2. Çevre Kirliliği ve Zararlarından OluĢan Sağlık Riskleri R.2.1. Kentsel Hava Kirliliğinin Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Hava kirliliği aynı kentte yaģayan insanları büyük ölçüde eģit ve yaygın bir Ģekilde etkileyen, dolayısıyla tüm toplumu ilgilendiren bir çevre sağlığı sorunudur. Bununla birlikte, hava kirliliğinin insanlar üzerindeki etkisi kentin coğrafi özelliklerine, yerleģim bölgelerinde ısınma amaçlı olarak kullanılan yakıtlara, trafik yoğunluğuna, endüstriyel tesislerin yerleģim yerlerine yakınlığına göre farklılıklar gösterdiği gibi; toplum içinde çocuklar, yaģlılar, kalp ve akciğer hastalığı bulunan kiģiler gibi risk grubundaki kesimler için de çeģitli farklılıklar gösterir. EriĢkin bir kiģi günde 2.5 kg. kadar su ve 1.5 kg. kadar besin almasına karģılık yaklaģık 15 kg. kadar hava almaktadır. Ġnsan açlığa 6 hafta, susuzluğa 6 gün dayanabildiği halde havasızlığa 6 dakika dayanamamaktadır. Birçok insanın yaģamları boyunca aģırı derecede hava kirliliğine maruz kaldığı saptanmıģtır. Bu durumda hava kirliliği ciddi bir halk sağlığı problemi olarak karģımıza çıkmaktadır. Hava kirliliğinin çok sayıda tanımı yapılmıģtır. Bu tanımların ortak noktaları Ģu Ģekilde toparlanabilir: Havada bulunmayan maddelerin havanın bileģiminde bulunması ya da normal koģullarda havada çok az miktarda bulunan madde ya da maddelerin herhangi bir nedenle yoğun miktarlara eriģmesi sonucu canlı yaģamını tehdit edecek ve/veya ekonomik kayıplara yol açabilecek boyuta gelmesi. Hava kirliliğini tanımlayabilmek için temiz atmosferin ne olduğu ve nasıl tanımlanacağı da önem kazanmaktadır. KirletilmemiĢ bir atmosferin bileģimini tanımlamak için kullanılan veriler, sanayileģme öncesi dünyanın atmosferini yansıtmaktadır. Tabloda görüldüğü gibi atmosferi oluģturan gazlar arasında dominant olanlar azot ve oksijendir. SO 2, NO 2, O 3 gibi Kirletici gazların burada verilen düzeyleri ise bazal değerlerdir. Bu değerlerin aģıldığı noktalarda lokal kirlenmeden söz edilmektedir. Havanın bileģimi 1 m 3 ( g.) kuru hava ve 760 mmhg. basıncında hesaplanmaktadır. BileĢen Kimyasal formül Volüm miktarı Azot N 2 %78,084 ± 0,004 Oksijen O 2 %20,948 ± 0,002 Argon Ar %0,934 ± 0,

161 Su buharı H 2 O DeğiĢken (% 1-3) Karbon Dioksit CO ppm Neon Ne 18 ppm Azot Oksit N 2 O 0,3 ppm Karbon Monoksit CO 0,05-0,2 ppm Ozon O 3 DeğiĢken (0,02-10 ppm) Azot Dioksit NO 2 1 ppb Kükürt Dioksit SO 2 1 ppb Tablo 122: Atmosferin Kimyasal BileĢimi ( Ġl Sağlık Müdürlüğü-2009) * ppm : Volüm birimi, atmosferin her milyon volümündeki madde volümünü gösterir. ** ppb : Atmosferin her milyar volümündeki madde volümünü gösterir. Birçok kaynak hava kirliliği ile ilgili ilk belirlemelerin 1200 lü yıllara kadar uzandığını belirtmekle birlikte, konu yıllarından sonra giderek artan bir öneme sahip olmuģtur. Kömür yakılmasına bağlı olarak kaydedilen ilk duman kirliliği örneği Ġngiltere de 1257 yılında görülür. Nothingham kalesinin yenilenme inģaatı sırasında kullanılan kömürün yol açtığı emisyonlar öylesine büyük olur ki, dönemin kraliçesi Nothingham ı terkederek Tutbury kalesinin yakınındaki kırsal alana yerleģmek zorunda kalır. Atmosferik kirliliğin azaltılması için 1273 de adımlar atıldığı ve Londra da kömür yakılmasının yasaklandığı, daha sonraları kömür yakanların ölümle bile cezalandırıldığı bilinmektedir. BaĢta Watt ın XVIII. yüzyılda çift zamanlı buhar makinesini bulması olmak üzere, çeģitli icatlar buhar gücünün kullanıma girmesini sağlamıģ, kömürün çok daha geniģ bir coğrafi alanda yakıt olarak kullanılması sonucunu doğurmuģtur. Ayrıca Sir Arthur Conan Doyle, Sherlock Holmes öykülerinde Londra kentinin sisini ayrıntılı olarak tanımlamıģtır. Ġngilizce de duman (smoke) ve sis (fog) sözcüklerinden türetilen smog teriminin ise I.Dünya SavaĢı öncesinden beri yaygın olarak kullanıldığı bilinmektedir. Glasgow da 1909 sonbaharında meydana gelen iki ayrı smogda 1063 kiģinin öldüğü tahmin edilmektedir. Konunun ayrıntılı olarak iģlenmesine ise 1930'lu yıllarda baģlanmıģtır yılından sonra büyük toplu hava kirliliği olaylarına bağlı kitlesel yakınmaların ortaya çıkması konuyla ilgili sorunların artmasını sağlamıģtır. Londra da 1952 de yaģanan tarihi 4-8 Aralık smog unda ise 4000 in üzerinde kiģinin öldüğü hesaplanmıģtır. Diğer büyük çaplı kirlilik atakları arasında Belçika da 1930 yılında 3 gün boyunca Meuse Vadisi ni, 1948 de Donora yı ve 1966 da A.B.D. nin doğu kıyılarını etkileyen olaylar sayılabilir. Kömür ve petrol ürünlerinin yakıt olarak kullanımı geniģ alanlarda büyük toplulukları etkileyen kirlilik atakları oluģtururken, spesifik kirleticilere bağlı olarak daha sınırlı bölgelerde tek bir kaynağa bağlı ciddi kirlilik olguları da yaģanmıģtır. Bunlar arasında en iyi bilinen örnek 1950 yılında Mexico City yakınındaki Poza Rica da çok sayıda insanın hidrojen sülfid kirliliğine maruz kalmasına ve ölümlere neden olan kirlilik atağıdır. Tabloda tarihteki önemli hava kirliliği atakları özetlenmiģtir. Yer Tarih Kirleticiler Ölüm sayısı Londra, Ġngiltere 9-11 Aralık 1873 SO Londra, Ġngiltere Ocak 1880 SO Meuse Vadisi, Belçika 1-5 Aralık 1930 SO 2 63 Donora, A.B.D Ekim 1948 SO 2 19 Londra, Ġngiltere Kasım 1948 SO 2, PM 700 Poza Rica, Meksika 24 Kasım 1950 H 2 S 22 Londra, Ġngiltere 5-9 Aralık 1952 SO 2, PM Londra, Ġngiltere 3-6 Haziran 1955 SO 2, PM Londra, Ġngiltere 27 Kasım-10 Aralık 1962 SO Osaka, Japonya 27 Kasım-10 Aralık 1962 SO 2 60 New York, A.B.D Kasım 1966 SO 2, PM 168 Tablo 123: Tarihte Büyük Hava Kirliliği Atakları ( Ġl Sağlık Müdürlüğü-2009)

162 Ülkemizde 1955 yılından baģlayarak özellikle Ankara olmak üzere büyük kentlerimiz için hava kirliliği tehlikesi üzerinde durulmaya baģlanmıģtır. Hava kirliliği sorunu 1980 li yıllarda baģkent Ankara da büyük boyutlara varmıģ, bunun üzerine tüm büyük kentlerde hava kirliliğinin önlenmesi ve var olan kirlilik boyutlarının azaltılmasına yönelik önlemler üzerinde durulmaya baģlanmıģtır. Hava kirliliği Londra ve Los Angeles olmak üzere iki tip olarak tanımlanmıģtır; Londra tipi (KıĢ Tipi) : Kömür ve petrol yanma ürünlerinden oluģan duman ve sis karıģımı ile ilgili kirliliği ifade etmektedir. Smog terimi ile ifade edilir. Kükürtdioksit ve sülfirik asit yoğunlaģması görülür ve smog kenti bir battaniye gibi örter. Los Angeles tipi (Yaz Tipi): Dumandan çok gazlara bağlı bir kirlilik söz konusudur. Otomobil emisyonları sisle birleģmektedir. GüneĢ ıģığının etkisiyle oluģan fotokimyasal değiģiklikler hidrokarbonların, nitrojen oksitlerin ve ozonun meydana geldiği fotokimyasal smog ile karakterizedir. Los Angeles tipi hava kirlenmesinin en kuvvetli göstergesi olarak ozon seviyesindeki artıģ gösterilmektedir. Hava Kirliliği Kaynakları Hava kirliliği kaynakları doğal ve insani (Antropojenik ya da yapay) kaynaklar olmak üzere ikiye ayrılır. Yanardağlar, denizlerden yayılan kükürtlü gazlar, orman yangınları, çürüyen hayvan ve bitki artıkları, toz fırtınaları gibi olaylar doğal hava kirliliği yaratan etkenlerdir. Yanardağlar baģta SO 2 ve CO 2 olmak üzere atmosfere aģırı miktarda gaz ve toz verir. Orman yangınları ise büyük miktarlarda duman, yanmamıģ hidrokarbonlar, CO ve azot oksitlerin atmosfere katılmasına neden olur. Ancak doğal kaynaklardan çıkan kirleticilerin havadaki yoğunluğunun, çevreleri hariç, çok düģük olduğu belirtilmektedir. Doğa bunları atmosferde dağıtarak, yağıģlarla yıkayarak ve topraktan süzerek arındırmaktadır. Ġnsani kaynaklar, kirletici gaz ve partikül emisyonlarına neden olan insan etkinlikleridir. Gaz, partikül, ısı ve ıģığın kaynaktan atmosfere salıverilmesine emisyon adı verilmektedir. Bir baģka ifadeyle yakıt ve benzerlerinin yanmasıyla; sentez, ayrıģma, buharlaģma ve benzeri iģlemlerle; maddelerin yığılması, ayrılması, taģınması ve bu gibi mekanik iģlemler sonucu bir tesisten havaya yayılan kirleticilerin tümüne emisyon denmektedir. BaĢlıca insani kaynaklar taģıtlar, sabit kaynaklarda yakıt kullanımı, endüstri ve çöplerdir. Ġnsani kaynaklar sabit ve hareketli olmak üzere ikiye ayrılır. Sabit kaynaklar; katı, sıvı ve gaz yakıtların ısınma yada üretim amaçlı olarak yakılması sonucunda, ya da herhangi bir üretim iģlemi sırasında, açığa çıkan kirleticilerin bir baca yoluyla atmosfere emisyonunu yapan kaynaklardır. Hareketli kaynaklar ise kara, deniz ve hava taģıtlarıdır. Otomobil, tren, gemi, uçak gibi ulaģım araçları, benzin, mazot, jet yakıtı gibi petrol ürünlerini yakarak oluģan kirleticileri egzoz ve bacaları yoluyla atmosfere verirler. BaĢlıca hava kirliliği etkenleri ve kaynakları Tabloda verilmiģtir. Çelik ve kağıt fabrikaları, santraller, petrol rafinerileri en önemlileridir. Büyük kentlerde özellikle kıģ aylarında ısınma amacıyla tüketilen yakıtlar önemli sorun olabilmektedir. Sanayinin yoğun olmadığı kentlerde hava kirliliğinin çoğunlukla ısınmadan kaynaklandığı belirtilmektedir. Hava kirliliği yönünden en fazla kirlilik yaratan sanayi dalları Ģöyle sıralanmaktadır; a) Termik Santraller :Bu tesislerde tüketilen kömürün düģük kaliteli ve yüksek kükürtlü olması nedeniyle SO 2 ve uçucu kül açısından hava kirliliği oluģturmaktadır. Ayrıca NO X, CO, hidrokarbon ve ağır metalleri havaya atabilmektedirler. b) Çimento Sanayi : En önemli kirleticiler kireç taģı tozudur. Kükürtlü bileģikleri de havaya verebilir. c) Demir-Çelik Sanayi : Duman, aromatik hidrokarbonlar, katran bileģikleri ve SO 2 ile kirlilik yaratmaktadırlar. CO, NH 3, NO X, H 2 S ve PM kaynağıdırlar. d)petrokimya Sanayi : Üretim sırasında SO 2, duman, NO X, PM, hidrokarbonlar ve amonyak ortaya çıkmaktadır. e) Gübre Sanayi : Üretim sırasında prosesin her kademesinde ortama çeģitli atıklar verilir. Amonyak, nitrik asit, sülfirik asit, fosforik asit, amonyum nitrat, SO 2, CO, hidrojen sülfür, florlu gazlar ve toz emisyonlar gibi çeģitli atıklar oluģmaktadır. Bunların dıģında eski teknolojilerin uygulandığı fabrikalar ile ömrünü tamamladığı halde çalıģtırılan eski fabrikalar önemli emisyon kaynaklarıdır

163 Kirletici Kükürt ve nitrojen oksitler Organik maddeler Karbon monoksit Ġnorganik maddeler (KurĢun, cıva vs.) Tablo 124:Hava kirliliği Kaynakları(Ġl Sağlık Müd.) Kaynak Fosil yakıtlar Yanma, endüstriyel iģlemler, rüzgar erozyonu Otomobil egzozları Madencilik, maden iģleme-yanma-imalat Hava Kirliliğinin Neden Olduğu Sorunlar Hava kirliliği lokal düzeyde insan ve ekosistem sağlığı üzerinde zararlı etkilere neden olurken, küresel düzeyde çeģitli ekolojik sorunların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Normalde yere yakın hava sıcaktır ve yükseldikçe soğur. Hava kirleticileri de genellikle soğuk atmosfer bölgelerine doğru yükselir. Bazen atmosferin üst tabakasına sıcak hava kitlesi gelir ve alttaki hava tabakası yukarıya çıkamaz. Bu duruma sıcaklık inversiyonu adı verilir. Kuzey yarı kürede kara parçaları sonbahar ve kıģ mevsimlerinde az güneģ almakta ve gece olunca hemen soğumaktadır. Bu nedenle inversiyon sonbahar ve kıģ aylarında daha sık görülmektedir. Günümüze kadar sıcaklık inversiyonu önemli sağlık afetlerine yol açmıģtır. Buzdolaplarında, klimalarda, soğutma sistemlerinde, spreylerde ve temizlik baģta olmak üzere diğer endüstriyel proseslerde kullanılan CFC ların stratosfer tabakasında ozon ile reaksiyonu sonucunda parçalanarak klor atomu verdikleri ve bunun da ozon tabakasının incelmesine neden olabileceği, bilim adamlarının dikkatini ilk kez 1970 li yıllarda çekmiģ ve bu konuda uyarıda bulunulmuģtur. Ozon tabakasına etki eden bir baģka madde de N 2 O ve NO dir. Azotlu gübrelerin kullanımlarındaki artıģın N 2 O konsantrasyonunun artmasına neden olacağı tahmin edilmektedir. NO nun önemli bir kaynağı ise yüksek seviyelerde uçan uçaklardır. Asit yağıģı terimi ilk kez 1872 de R.A.Smith in Asit YağıĢları adlı kitabında kullanılmıģtır. Smith in zamanında sınırlı bölgelerde sorun varken, artık asit yağıģları uluslararası bir problem haline geldiği vurgulanmaktadır. Asit yağıģı terimi yağmur, kar, sis, bulut, çiğ veya kuru partiküllerde asidik komponentlerin depolanması anlamında kullanılmaktadır. CO 2 içermeyen distile suyun ph sının 7 olduğu tespit edilmiģtir. Son zamanlarda Kuzey Amerika ve Avrupa da yağıģların ph değeri 4.5 e hatta limon suyu ile eģit olan 2.1 e düģtüğü bildirilmektedir. Asit yağıģlarının primer nedeni olarak SO 2 ve NO X ler görülmektedir 69. Ayrıca CO, hidrojenflorür ve hidrokarbonlar gibi kirletici emisyonları da asit yağmurları nedenleri arasında yer almaktadır. Özellikle endüstriyel faaliyetler esnasında bacalardan kontrolsüz olarak açığa çıkan gaz ve partiküller çok uzak mesafelere dahi taģınarak bitkiler ve topraklar üzerinde birikmektedir. Asit yağmurlarının küresel bir sorun olarak anılmasının en önemli nedeni, atmosferde rüzgarlarla çok uzaklara taģınan kirleticilerin kaynağından çok uzakta, hatta sınır ötesi, endüstrileģmemiģ, kırsal alanlarda, ormanlar, tarım alanları ve doğal bölgelerde bile ekosistem üzerinde yıkıcı etki göstermesidir. Özellikle doğal su kaynaklarının asidifikasyonu ve su canlılarının ölümü asit yağmurlarının en belirgin sonuçları arasında yer alır. Ayrıca asit yağıģları kalp-damar hastalıkları, astım ve solunum yolu Ģikayetlerinde artıģa yol açmaktadır. Hava Kirliliğinin Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Hava kirliliği giriģ yeri açısından akciğerleri öncelikle etkilemektedir. Akciğerlerde irritasyon, alerjik reaksiyonlar, enfeksiyonlara yatkınlık ve solunum sıkıntısı baģlıca bulgularıdır. Enflamasyon sonucunda kan akıģını etkileyip kalp-damar hastalıklarına hassasiyet geliģebilmekte, hipertansiyon, kalpte iskemi ve ölüm görülebilmektedir. Ek olarak hava kirliliği DNA mutasyonları ile kanser ve kalıtsal hastalıklara yol açabilir. Hava kirliliğinin insan sağlığı üzerine olumsuz etkiler yapabileceği 50 yıldan fazla süredir bilinmektedir. Meuse Vadisi nde 1930 da ve Londra da 1952 de olduğu gibi ciddi ölümlülük artıģlarına yol açabilmektedir. Londra da 1952 yılında oluģan hava kirliliğinde bir yaģ altı bebek ölüm hızı iki katına çıkmıģtır. Londra da yapılan bir çalıģmada hava kirliliğine kısa süreli maruziyette motorlu araç kullanımı, hava durumu, dıģ ortamda yapılan egzersiz süresi, temizleme ve oluģum mekanizmaları ile sağlık arasında anlamlı iliģki saptanmıģtır. Ayrıca sıcaklık ve nem diğer etkili faktörlerdir (ġekil). Son yıllarda artan bir Ģekilde çevresel kirlenme ile kronik sağlık sorunları arasında iliģkiler ortaya konmaktadır. Hava kirliliğine bağlı ölümlerin, tüm ölümlerin %6 sını oluģturduğu belirtilmektedir. Ġstanbul da yapılan bir araģtırmada hava kirliliği ile günlük ölüm sayıları arasında anlamlı korelasyon

164 olduğu saptanmıģtır. Ayrıca kanser ölüm nedenleri arasında hava kirliliğinin payı %2 olarak belirtilmektedir. Bunun dıģında her yıl BirleĢik Devletler deki ölüm hava kirliliğine atfedilmektedir. Hava Durumu Ġnsani faaliyetler Sanayi Araç kullanımı Egzersiz Kirletici üretimi/temizleme DıĢ ortam ölçüm düzeyleri? KiĢisel yanıt KiĢisel maruziyet?? Sağlık? ġekil DıĢ Ortam Hava Kirliliği Ölçümü ve Sağlık Arasında Kısa Dönemli ĠliĢki Hava kirliliğinin bileģenlerinin her birisi kendi etkisini gösterebileceği gibi çeģitli kirleticilerin öncüsü de olabileceği ve diğer kirleticilerle etkileģebileceği saptanmıģtır. Kirleticiler insanlar üzerinde tek tek etki edebildiği gibi aditif ve sinerjik etkiler de gösterebilir. Hava kirliliğinin çocuklar için daha zararlı olduğu bildirilmektedir. Çocuklar fiziksel aktivite, oyun oynama, bedenlerinin küçüklüğü gibi fiziksel, metabolik ve davranıģsal özellikleri ile kirleticilere daha fazla maruz kalmaktadır. Hava kirleticileri güneģ ıģığının yeryüzüne ulaģmasını engelleyerek dolaylı olarak sağlığa etki ederler. Radyoaktif maddeler de aynı etkiyi yapabilir. Bu durum dıģında olumsuz etkiler doğrudan temas ile olur. Ġlk temas deri ve dıģa açık mukozalarda olur. Mukoza teması daha önemlidir, çünkü emme yeteneği deriden fazladır. Hava kirleticileri insan vücuduna ağız, burun, nefes borusu ve akciğerler yolu ile girer. Bu bölgelerden kana karıģarak vücudun diğer yerlerine ulaģabilirler. Partiküler maddeler, akciğer alveollerinin partikülleri tutmaya yarayan titrek tüyleri olmadığı için bu bölgede brownian hareketi ile akciğerlerin hava torbalarına girmektedir. A.B.D. ve Hollanda da yapılan çalıģmalarda PM 10 daki her 10 μg/m 3 lük artıģ için astım ataklarının %3 arttığı ortaya konmuģtur. Yapılan epidemiyolojik çalıģmalar hava kirliliğine bağlı akut solunum yolu enfeksiyonlarında da büyük boyutta artıģ söz konusu olduğunu göstermektedir. Kentsel bölgelerde yapılan çalıģmalar kronik akciğer hastalığı belirtileri (öksürük, balgam çıkartma, nefes darlığı vb.) ile kentsel hava kirliliği arasında çok yakın korelasyon olduğunu göstermektedir. Hava kirliliğinin DNA harabiyeti ve buna bağlı kanser geliģimine yol açtığı gösterilmiģtir. McMaster Üniversitesi nde fareler üzerinde yapılan bir araģtırmada sanayi bölgesinden gelen farelerin filtre edilmiģ havayı soluyan farelere göre iki kat daha fazla mutasyonu yavrularına aktardıkları görülmüģtür. Böylece hava kirliliğinin DNA yapısını bozduğu ve mutasyona yol açtığı kanıtlanmıģtır. Bu mutasyonlar kanserden kalıtsal hastalıklara dek çok çeģitli hastalıklara yol açabilmektedir. Hava kirliliğinin gebelik, yeni doğan dönemi ve erkek fertilitesi üzerine olumsuz etkileri de bulunmaktadır. Ayrıca hava kirliliğine maruziyetin yaģam beklentisini birkaç yıl azalttığı bildirilmektedir

165 Çevresel kimyasalların insan kanseri ile iliģkisi Percival Pott tarafından 1775 yılında baca temizleyicilerinde skrotum derisi kanseri görüldüğünü belirlediği tarihten itibaren bilinmekte ve araģtırılmaktadır. Bazı araģtırıcılar hava kirleticilerinin solunum yolu epitelinde yarattığı harabiyet sonucu, kanserojen maddelerin solunum yollarında uzun süre kalabilmelerine zemin hazırladığını ileri sürmektedirler. SO 2 nin değiģik düzeylerine göre gözde yanma ve kaģınma, solunum epititelinde zedelenme, bronkokonstrüksiyon, kimyasal bronģit veya trakeit, bronģitte Ģiddetlenme ve ölüme yol açtığı belirtilmektedir. Soğuk havalarda zararlı etkilerinin arttığı saptanmıģtır. GüneĢli günlerde ortamda su buharı da fazlaysa kükürtdioksit su molekülleri ile birleģerek sülfirik asite dönüģmektedir. Sülfirik asit üst solunum yollarında balgam çıkarmaya yarayan dokuları tahriģ eder ve bronģları daraltır. Sülfirik asitin fizyolojik etkisi kükürtdioksite göre 4-20 misli fazladır. Kükürt dioksit bağıģıklık sistemini de olumsuz etkilemektedir. KurĢunun zararlı olabileceği antik dönemden beri bilinmektedir. Yunan hekim Dioscorides KurĢun zeka geriliğine yol açmaktadır demiģtir. Avustralya da 1897 de ilk kez kurģun bazlı boyaların çocuklarda zehirlenmeye yol açtığı saptanmıģtır. BirleĢik Devletler de 20.yüzyılın ilk yarısında kurģun bazlı boyalardan kaynaklanan kurģun zehirlenme hastalığı (Plumbism) tanımlanmıģtır. KurĢun, inhalasyon ve sindirim yoluyla vücuda alınmaktadır. Besin ve suda doğal orjinli olarak da bulunur. Maruziyetin ciddiyetini anlamak için kan düzeyinin ölçülmesi önemlidir. KurĢuna en duyarlı sistemler kan yapım sistemi, sinir sistemi ve üriner sistem olarak kabul edilmektedir. Ayrıca üreme, endokrin, hepatik, kalp-damar, immün ve gastrointestinal sistemler etkilenebilir. Pb hemolitik anemi ve toksik ensefalopati yapabilir. Kronik kurģun maruziyeti sonucu yetiģkinlerde gut nefropatisi, böbrek yetmezliği ve kronik toksik ensefalopati görülebilir. Kalp çarpıntısı ve tiroit fonsiyon bozukluğu yaptığı rapor edilmiģtir. Kafa içi basıncını arttırdığı, bellek zayıflamasına, havaleye, organik affektif sendroma, kardiyomiyopatiye ve hipertansiyona neden olduğu belirtilmektedir. Kadınlarda adet düzensizlikleri, infertilite, prematüre doğum ve düģük doğum ağırlığı da yapabilir. KurĢunun laboratuar hayvanlarında kanserojen olduğu görülmüģtür. Ayrıca iģçilerde de kanser yapıcı etkisi olduğuna dair bazı kanıtlar bulunmaktadır. KurĢuna en duyarlı grup çocuklardır. Çocuklarda santral sinir sistemi ve böbrekler öncelikle etkilenmekte, yüksek konsantrasyonlarda Fanconi Sendromi geliģebilmektedir. Kan düzeyinin artması ile çocuklarda baģ ağrısı, karın ağrısı, iģtah kaybı, kabızlık, ajitasyon ya da aktivite azalması, uyuģukluk Ģikayetleri geliģebilir. A.B.D, Avrupa ve Ġskandinav ülkelerinde kurģun maruziyetinin çocuklarda düģük IQ, davranıģ değiģikliği ve okulda baģarısızlık yaptığı saptanmıģtır. KurĢun çocuklarda enzimatik reaksiyonları da değiģtirmektedir. Hem sentezinde önemli olan porfobilinojen sentetaz baģka olmak üzere, guanin hidroksilaz, ferroģelataz ve pirimidin nükleotidaz enzimleri etkilenmektedir. Enzimlerdeki değiģiklikler kurģunun son derece düģük dozlarında gerçekleģebilmektedir. Göçmen olan, yoksulluk içinde yaģayan, yerel ilaçların kurģun içermesi nedeniyle maruziyete uğrayan, geliģme geriliği olan, ihmal edilen ya da tacize uğrayan ve ebeveynleri kurģuna maruz kalan çocukların kurģun etkilenimi açısından riskli grup olduğu belirtilmektedir. Azotoksitler akciğer fonksiyonlarında değiģikliklere, akut solunum sistemi hastalıklarında artıģa, akciğer dokusunda hasara, pulmoner ödeme, akciğerde amfizem benzeri lezyonlara ve enfeksiyonlara eğilime yol açmaktadır. Azotoksitler ve ozon, kanamalara ve bronģite neden olabilmekte, bağıģıklık sistemini de olumsuz bir Ģekilde etkileyebilmektedirler. Ozon gözlerde zedelenmeye yol açabilir. Uzun süre ozon maruziyeti olan deney hayvanlarında akciğerlerde erken yaģlanma görülmüģtür. Karbon monoksit kandaki hemoglobine bağlanarak hücrelere ve dokulara oksijen taģınmasını engeller. Havadaki yoğunluğuna bağlı olarak baģ ağrısı, sersemlik, yorgunluk, güçsüzlük, uyuģukluk, huzursuzluk, bulantı, kusma, görme bozukluğu, cilt solukluğu, egzersiz dispnesi, çarpıntı, kiģilik değiģikliği, sinirlilik, bilinç kaybı, konvülzyon, paralizi, koma ve ölüm nedeni olabilir. Kan COHb (Karboksi Hemoglobin) düzeyi CO maruziyetini gösterir. %5karboksihemoglobin düzeyinde bazı nörodavranıģsal etkiler beklenebilir. Bu düzey atmosferik kirlilikte gözlenebilen bir düzeydir ve öğrenme kabiliyetinde bozulma, dikkat azalması, el becerisinde azalma, motor inkoordinasyon, karmaģık iģlerle ilgili performansta gerileme ile uyku bozukluğu gözlenebilir. Böbrekler üzerinde de toksik etkileri olabileceğinden söz edilmektedir. CO in parkinsona yol açtığı belirtilmektedir. Zehirlenme belirtilerinin anemisi olanlarla kalp ve solunum sistemi hastalığı olanlarda daha erken ortaya çıkacağı belirtilmektedir. Akut olarak myokard

166 enfarktüsüne, anjinaya, aritmiye ve ani ölümlere neden olabildiği saptanmıģtır. Metabolik hızlarının yüksekliği nedeniyle bebeklerde ve çocuklarda CO in zararlı etkilerinin arttığı belirtilmektedir. Ayrıca plasentadan geçerek fetusu da etkileyebilmektedir. CO duyu organları ile fark edilememekte ve hareketli bireylerde zehirlenme daha hızlı olmaktadır. Bu nedenle iģyerlerinde CO çok önemlidir ve çalıģma ortamına bağlı olarak Shinshu Myocardosis e neden olabilmektedir. Korunmada uygun havalandırmanın sağlanması önemlidir. Tehlikenin sürekli olduğu yerlerde sesli ve ıģıklı alarm sistemlerinin yararlı olabileceği söylenmektedir. Gerekirse maske kullanılması uygundur. ĠĢe giriģ muayenelerinde kalp ve akciğer hastası olduğu belirlenenlerin CO maruziyeti olan yerlerde çalıģması önlenmelidir. Aralıklı kontrol muayenelerinde klinik belirtiler (baģ ağrısı, halsizlik, bulantı-kusma, bilinç bulanıklığı) gözlenmeli ya da karboksi hemoglobin düzeyi bakılmalıdır. Sigara zehirlenmeyi hızlandıracağı için riskli alanlarda içilmesi mutlaka engellenmelidir. Shinshu Myocardosis 1955 yılında Japon hekim Dr.Fumio Komatsu, Japonya nın Kinasa kasabasında Shinshu Myocardosis adını verdiği nadir bir hastalık gözlemlemiģtir. Kasaba deniz seviyesinden metre yukarıda ve dağlarla çevrili bir yerde kurulmuģtur. Ġklimin soğuk ve tarıma elveriģli arazinin sınırlı olması nedeniyle kiģiden oluģan yerli halk yazı kerestecilik ve ipekböcekçiliği, kıģı keçe üretimi ile geçirmektedir. KıĢın Kakoi adını verdikleri, pencere ve duvar aralıkları sıkıca kapatılmıģ odalarda çalıģılmaktadır. Bu odaların yaklaģık bir izci çadırı büyüklüğünde olduğu ve açık mangal kömürü ile ısınıldığı görülmüģtür. Odaların kalabalık, kiģi baģına düģen havanın yetersiz olduğu saptanmıģtır. Hastalığın baģlangıç evresinde baģ dönmesi, yorgunluk, sırt ağrısı ve omuzlarda sertlik Ģikayeti görülmektedir. Hastalık ilerleyince yüz ĢiĢliği, ellerde ve kollarda uyuģukluk, göğüs kemiği altında ağrı ve egzersizde nefes darlığı geliģir. Nefes darlığı atakları çoğunlukla geceleri geliģmektedir. Angina pektoris olarak bilinen kalp çevresindeki ağrı ise gündüz çalıģma sırasında görülmektedir. Dr.Komatsu nun incelediği kiģinin %35.5 inde kalp kapağı hastalığı saptanmıģtır ki bu insidansın ulusal ortalamanın çok üstünde olduğu belirtilmektedir. Shinshu Üniversitesi nin yaptığı araģtırmada hastalığın nedenin uzun süre yüksek düzeyde CO solunması olduğu kanıtlanmıģtır. Odalardaki CO konsantrasyonları sabahları %0.2 - %0.3 ( ppm) arasında olduğu görülmüģtür. COHb seviyeleri ise %20 - %30 lara ulaģmıģtır ki %10 - %15 in üzerindeki herhangi bir değer tehlikeli olarak kabul edilmektedir. Bu saptamadan sonra odalar yeniden düzenlenmiģ ve kalp hastalığı insidansı yarıya düģmüģtür. Partiküllerin insan sağlığını olumsuz etkileyebildiğini 1700 lü yıllarda Ramazzini ortaya koymuģtur. Özellikle madencilerde ve tütün iģçilerinde partiküler madde maruziyetinin önemli olduğunu vurgulamıģtır. Partikülün büyüklüğü vücut içindeki davranıģını ve birikim yerini belirleyen için en önemli etken olarak görülmektedir. Epidemiyolojik çalıģmalara göre kısa dönem sağlık etkileri SO 2 ile kombine olarak ölümlülük ve hastalık artıģı ve akciğer fonksiyon kusurlarıdır. Ölümlülükte ve akut solunum hastalığında artıģ ile çocuklarda akciğer fonksiyonlarında düģmeye yol açmaktadır. Ayrıca NO 2, O 3 ve PM maruziyetinin alerjik yanıt ile bağlantılı olduğu görülmüģtür. Partiküller alveoler enflamasyon aracılığıyla kan pıhtılaģmasında ani değiģikliklere yol açarak, duyarlı nüfusta kalp-damar hastalıkların akut epizodlarının ortaya çıkmasını kolaylaģtırmaktadır. UOB maruziyeti primer olarak inhalasyonla olmaktadır. UOB ler üst solunum yolunda ve gözde irritasyon, rinit, nazal konjesyon, döküntü, kaģıntı, baģ ağrısı, bulantı ve kusma yapmaktadır. Florokarbonların ve hidrokarbonların akut aritmi yapabileceği ve ani ölümlere de yol açabileceği düģünülmektedir. Hidrokarbonlar böbrek ve tiroit üzerinde toksik etkiler göstermekte, bağıģıklık sistemini de olumsuz etkilemektedirler. Formaldehit maruziyeti üst solunum yolunda irritasyona ve gözlerde yanma hissine yol açabilir. Bu irritasyon bulguları geçicidir ve maruziyet durduğunda geri döner. HCHO nun düģük doğum ağırlığı nedeni olabildiği de belirtilmektedir. HCHO bazı çocuklarda astımı Ģiddetlendirebilmekte ve mesleki maruziyet sonucu yetiģkinlerde nazofaringeal kanser yapabilmektedir. HCHO hemolitik anemi de yapabilir. En büyük sağlık etkisine sahip UOB lerin hidrokarbonlar olduğu bildirilmektedir. Hidrokarbonlardan benzopiren ve benzfluorantren akciğer zedelenmesi ile bronģit yaparlar ve kanserojen etki gösterirler. Kok fırını iģçilerinde, kömür-gaz iģçilerinde ve alüminyum üretimi yapılan yerlerde çalıģan iģçilerde hidrokarbon inhalasyonuna bağlı akciğer kanseri bildirilmiģtir. Güvenli bir maruziyet düzeyi olmadığına inanılmaktadır

167 Benzen karsinojenik ve toksik etkilere sahiptir. Lösemi ve aplastik anemiye neden olduğu saptanmıģtır. Ġtalya daki lösemi vakasının 3-50 sinin benzene bağlı olduğu tahmin edilmektedir. Toksisitenin erken bulguları anemi, lökositopeni ve trombositopenidir. Toksik düzeylerle sürekli maruziyet sinir sistemi ile kemik iliği hasarı ve pansitopeniye yol açabilir. Kadmiyum, inhalasyon ve besinler yoluyla vücuda girer. Ġnhale edilen kadmiyum akciğerlerden absorbe edilir, karaciğer ve böbreklere taģınır. Sağlık etkileri çinko içeren metalloenzimlerde çinkoyla yarıģması ve yerini alması sonucu görülür. Uzun süreli düģük düzey maruziyeti durumunda böbrek kritik organdır. Akut ve kronik solunumsal etkilerin sırasıyla 1 mg/m 3 ve 20 μg./m 3 (20 yıl boyunca) düzeylerine maruziyet sonucunda oluģacağı belirtilmektedir. En iyi bilinen etkisi Japonya da görülen itai itai hastalığıdır. Bulguları sırtta, karın ve eklemlerde aģırı ağrı, ördeksi yürüyüģ, böbrek lezyonları, proteinüri, glikostria ve kemiklerden kalsiyum kaybını izleyen çok sayıda kırıklardır. Koroner arter hastalığının ölüm oranını arttırdığı ve hipertansiyona yol açtığı ifade edilmektedir. BağıĢıklık sistemini de olumsuz etkiler. Hava Kalitesi Standartları A.B.D. için 1997 de US EPA tarafından gözden geçirilerek kabul edilen Ulusal DıĢ Ortam Hava Kalitesi Standartları belirlenmiģtir BirleĢik Devletler Ulusal DıĢ Ortam Hava Kalitesi Standartları Kirletici DıĢ Ortam Hava Sınırı Ortalama Süre Ozon 0.08 ppm 8 saat PM µg/m µg/m 3 Yıllık ortalama değer 24 saat PM µg/m 3 65 µg/m 3 Yıllık ortalama değer 24 saat Kükürt Dioksit 0.03 ppm 0.14 ppm Yıllık ortalama değer 24 saat Nitrojen Dioksit ppm Yıllık ortalama değer Karbon Monoksit 9 ppm 35 ppm 8 saat 1 saat KurĢun 1.5 µg/m 3 24 saat Tablo 125 : USA hava kalitesi standartı(ġl Sağlık Müd.) Avrupa bölgesi için de hava kalitesi değerleri belirlenmiģtir. AĢağıdaki tabloda bu değerler görülmektedir Avrupa Hava Kalitesi Değerleri Kirletici Ortalama Süre Hava Kalitesi Standartı SO 2 1 saat 350µg/m 3 (Hiç aģılmamalı) SO 2 24 saat 125µg/m 3 (Yılda 3 kezden çok aģılmamalı) NO 2 1 saat 200µg/m 3 (Yılda 18 kezden çok aģılmamalı) NO 2 Yıllık 40µg/m 3 PM saat µg/m 3 (Yılda 7 kezden çok aģılmamalı) PM 10 Yıllık 20µg/m 3 Pb Yıllık 0.5µg/m 3 CO 8 saat 10mg/m 3 O 3 Günlük max. 8 saat 120µg/m 3 (Yılda 20 günden çok aģılmamalı) Benzen Yıllık 5µg/m 3 Benzopiren Yıllık 1ng/m 3 Tablo 126:Avrupa hava standartı(ġl Sağlık Müd) Ülkemizde hava kirliliği çalıģmaları ilk olarak 1961 yılında Sağlık Bakanlığı bünyesinde, Ankara da 2 adet yarı otomatik kükürt dioksit ve duman ölçer cihazla baģlatılmıģtır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzısıhha Merkezi BaĢkanlığı bünyesinde baģlatılan lokal hava kirliliği izlem çalıģmaları 1980 li yıllarda

168 ülke geneline yaygınlaģtırılmaya baģlamıģtır. Uluslararası bir sempozyumda 2002 yılı itibariyle ülke genelinde 69 il ve 7 ilçede olmak üzere 76 yerleģim bölgesindeki toplam 198 istasyonda SO 2 ve PM ölçümleri yapıldığı bildirilmiģtir. Elde edilen sonuçların aylık raporlar halinde Refik Saydam Hıfzısıhha Merkezi ne yollandığı ve aylık bültenler halinde yayınlandığı ifade edilmektedir. Bugün ise 81 ilde tam otomatik hava kalitesi ölçüm istasyonları mevcuttur. Ülkemizdeki değerler aģağıda özetlenerek belirtilmiģtir (Tablo). Diğer kirleticilerle ilgili değerler için ilgili yönetmelik ayrıntılı olarak incelenebilir. Türkiye de Hava Kalitesi Değerleri Kirletici UVS KVS Kükürt Dioksit (SO 2 ) Kükürt Trioksit (SO 3 ) dahil a) Genel b) Endüstri bölgeleri (900) 400 (900) Karbon Monoksit (CO) Azot Dioksit (NO 2 ) Azot Monoksit (NO) Ozon (O 3 ) - (240) Hidrokarbonlar (HC) (280) Havada Asılı Partikül Maddeler (PM 10 ve Daha Küçük Partiküller) a) Genel b) Endüstri bölgeleri Tablo 127 : Türkiyedeki hava kalitesi(ġl sağlık müd.) Birimler :µg/m 3 UVS :Uzun vadeli sınır değerleri; aģılmaması gereken, bütün ölçüm sonuçlarının aritmetik ortalaması olan değerlerdir. KVS :Kısa vadeli sınır değerleri; Maksimum günlük ortalama değerler veya istatistik olarak bütün ölçüm sonuçları sayısal değerlerinin büyüklüğüne göre dizildiğinde, ölçüm sonuçlarının %95 ini aģmaması gereken değerlerdir. UVS ve KVS değerler için öngörülen süreler genellikle 1 yıllık periyotları kapsamaktadır. Hava Kirliliğiyle Ġlgili Yasal Düzenlemeler Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (1982) ve 2872 sayılı Çevre Kanunu temel düzenlemelerdir. 2 Kasım 1986 da resmi gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği hava kirliliği alanında alınması gereken önlemleri, sınır değerleri ve konu hakkındaki yaptırımları içerir. Konut, toplu konut, kooperatif, site, okul, üniversite, hastane, resmi daireler, iģyerleri, sosyal dinlenme tesisleri, sanayide ve benzeri yerlerde ısınma amaçlı kullanılan yakma tesislerinden kaynaklanan is, duman, toz, gaz, buhar ve aerosol halinde dıģ havaya atılan kirleticilerin hava kalitesi üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak ve denetlemek amacıyla 13 Ocak 2005 tarihinde Isınmadan Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği resmi gazetede yayınlanarak yürürlüğe girmiģtir. Sanayiden kaynaklanan hava kirliliği ile ilgili olarak Endüstriyel Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği 7 Ekim 2004 tarihli resmi gazetede yayınlanmıģtır. Mevzuata göre çevre ile ilgili kirlenmenin önlenmesi, sınırlandırılması ve mücadele edilmesi için yapılan harcamaların kirleten tarafından karģılanması esastır. Kamu kurum ve kuruluģları tarafından yapılan harcamalar 6183 sayılı Âmme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre kirletenden tahsil edilir. R.2.2 Su Kirliliğinin Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Su hayatın varlığı ve devamlılığı için vazgeçilmez bir kaynaktır. Yeryüzündeki bütün sular güneģin sağladığı enerji ile sürekli bir döngü içinde bulunurlar. Ġnsanlar ihtiyaçları için suyu bu döngüden alır ve kullandıktan sonra tekrar aynı döngü ile iade ederler. Bu süreç sırasında suya karıģan maddeler suyun

169 kimyasal, fiziksel ve biyolojik özelliklerini değiģtirerek su kirliliği olarak adlandırılan durum ortaya çıkar. Su kirlenmesi su kaynağının fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik, radyoaktif ve ekolojik özelliklerinin olumsuz yönde değiģimi Ģeklinde olur. Dünyadaki tatlısu miktarı toplam suyun %0,01 ini oluģturmaktadır. Bu orana dayanarak insanlar için önem arz eden su kaynaklarının fazlaca olmadığı görülmektedir. Bundan dolayı su kaynaklarının sağlıklı bir Ģekilde kullanılması geçerliliği ortaya çıkmaktadır. Çevre kirlenmesi denince genellikle hava, su ve toprak kirlenmesi düģünülür. Bunlardan en çabuk ve kolay kirleneni kuģkusuz sudur. Çünkü her kullanılan Ģey genellikle suyla yıkanarak temizlenir. Buda kirliliğin son mekanizmasının su olması anlamına gelir. Yeryüzündeki tüm hastalıkların yarısı su ile bulaģtığı dikkate alınacak olunursa suyun ve su kirliliğinin insan sağlığı üzerindeki etkilerinin ne kadar büyük olduğu sonucu ortaya çıkar. Su ile bulaģan hastalıklar bütün dünya ülkelerinde önemli bir halk sağlığı problemidir. Her yıl sularla bulaģan enfeksiyöz ishaller, dünyadaki tüm ölüm nedenleri içinde 2. sırada yer almaktadır. Su kirliliği sonucu bulaģıcı hastalıkların baģında Tifo, Basilli Dizanteri (ġigellozis) Amipli Dizanteri, Akut Sulu ve Kanlı Ġshaller, Kolera ve Hepatit A gibi hastalıklar gelmektedir. Bu hastalıklar insana suyun biyolojik yönde kirliliği sonucu bulaģarak insan sağlığını olumsuz yönde etkilemektedirler. Su ile bulaģan hastalıklar, bulaģma yolları dikkate alınarak 4 ana grupta değerlendirilir. 1- Suyun biyolojik yönden niteliğinin kötü olmasına bağlı hastalıklar (Tifo ve Amipli ve basilli Dizanteri, Kolera, Hepatit A ve E ile ishal v.b. gibi hastalıklar.) 2- Su yetersizliğinden veya su bulunmayıģından kaynaklanan hastalıklar (Deri Enfeksiyonları, Oftalmik Enfeksiyonlar, Scabies, Ġmpetigo, Konjektivit, Trohom ve Tifüs gibi) 3- Suyun kimyasal yönden niteliğinin kötü olmasına bağlı hastalıklar (Zehirlenmeler) 4- Su ile bağlantılı vektörlerle bulaģan hastalıklar (Sıtma, Dengue Humması, Orchocerciasis, Sarı Humma ve Japon Ensefaliti gibi) KĠMYASAL BAKTERĠYOLOJĠK KLOR BAKĠYE TOPLAM 170 UYGUN 154 UYGUN DEĞĠL 16 TOPLAM UYGUN 1470 UYGUN DEĞĠL 878 KONTROL SAYISI YETERLĠ YETERSĠZ ISLAH EDĠLENLER - 1 Tablo 128: Ġlimizde ġehir ġebeke Suyu Ġle Ġlgili denetimlerde Elde Edilen Rakamlar ( Ġl Sağlık Müdürlüğü) R.2.3. Atıkların Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Toprak kirliliğinin en önemli etkenlerinden olan katı atıklar, yani çöpler önemli bir sorun teģkil etmektedir. Katı atıkların geliģi güzel toplanarak herhangi bir yerde biriktirilmesi, bu problemi ortadan kaldırmaz. Katı atıkların hiç bir iģleme tabi tutulmadan biriktirilmesi; toprak, su ve hava kirliliğine yol açmaktadır. Çöplerin üst üste konulması üzerlerinin sıkıģtırılması ile oluģan anaerobik ortam sonucu, biyolojik ve kimyasal bozulma ile açığa çıkan gazlar istenmeyen kokulara neden olurlar. Hatta belli Ģartlar altında kendi kendine patlama özelliğine sahip, yangın çıkarabilen gazlar da açığa çıkabilir. Ayrıca depolama alanındaki sızıntı suların, yer altı sularına karıģması neticesinde su kirliliğine yol açarlar. Katı atıkların bertarafında en uygun çözüm geri kazanma yoludur. Ayrı ayrı toplama yolu ile kağıt, cam, metal vb. gibi atıkların geri kazanılıp, tekrar kullanılabilir hale getirilmesi, hem maddi açıdan hem de çöplerin azaltılması açısından iyi sonuçlar verebilir. Ayrıca mutfak atıklarının da ( sebze, meyve, yemek atıkları vs.) ayrı ayrı ele alınıp, bir takım biyolojik iģlemlerden geçirildikten sonra gübre haline getirilmesi ile geri kazanılması mümkündür. Ġnsan ve çevre sağlığı açısından önemli bir problemde plastiklerdir. Ġnsan vücudu için kansorejen etkiler taģıyan ve doğada varlığını uzun yıllar sürdüren, yok olmayan plastikler, ülkemiz çapında da önemli bir yaradır. Kullanım kolaylığı nedeni ile, yaģantımızın hemen her alanında karģımıza çıkan plastik üretimini azaltmak amacıyla, halkı bilinçlendirici broģürler hazırlanmalıdır. Naylon poģetler yerine kese kağıdı, plastik kaplar ve bidonlar yerine cam kavanozlar almalarını, meģrubat, sos gibi gıda maddelerini plastik

170 ambalajlarda satın almamaları, bir kez kullanıp atma cazibesine kapılıp naylon, kaģık, çatal vs. satın almamaları gibi konularda aydınlatıcı broģürlerle, bir gün tamamen son verilmesi gereken plastik üretimi konusunda baģlangıç teģkil edilmelidir. R.2.4.Gürültünün Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Ġnsanlar üzerinde olumsuz etki yapan ve hoģa gitmeyen seslere gürültü denir. Gürültünün insan sağlığı üzerindeki etkileri 4 gurupta incelebiliriz. Fiziksel etkileri: Geçici veya sürekli iģitme bozuklukları. Fizyolojik Etileri: Kan basıncının artması, dolaģım bozuklukları, solunum hızlanması kalp atıģlarında yavaģlama, ani refleks. Psikolojik etkileri: DavranıĢ bozuklukları, aģırı sinirlilik ve stres. Performans etkileri: ĠĢ veriminin düģmesi, konsantrasyon bozukluğu, hareketlerin yavaģlaması gibi etkiler yapabilirler. R.2.5. Pestisitlerin Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Pestisitler böcekleri, akarları, kemirgenleri, nematotları, fungusları veya yabancı otları yahut zararlı herhangi bir organizmayı öldüren engelleyen, uzaklaģtıran veya faaliyetlerini azaltan, bitki geliģimini düzenleyici defaliyant veya desikkant olarak kullanılan madde veya maddeler karıģımıdır. Pestitlerin düzensiz ve yaygın olarak kullanımı hedef alınmayan organizmaların doğal popülasyonlarında istenmeyen düzensizliklere, tüm ekosistemde dengesizliğe, besin ağı değiģimine veya besin zincirinin kırılmasına da yol açabilmektedirler. Pestisitlerin yaygın ve düzenli kullanılmamaları sonucu su kaynakları ve toprak kirlenmesine sebebiyet vererek insan sağlığı üzerinde değiģik etkenlere yol açabilmekle, çeģitli zehirlenmelere yol verebilmektedirler. Pestitler oksitleyici özelliğe sahip bileģikler olduğundan hücre membran permcebilitesini bozarak hücre metabolizmasını ve morfolojisini olumsuz yönde etkilemektedirler. R.2.6. Ġyonize Radyasyondan Korunma Teknolojideki çok hızlı geliģmeler sonucu üretilen elektronik cihazlar (Tv, Radyo, Bilgisayar, Röngen ve Tomografi v.b gibi cihazlar) yaygınlaģması ile meydana gelen radyasyonun elektromanyetik kirliliğe yol açtığı anlaģılmıģtır. Radyasyon elektromanyetik dalgalar ve parçacıklar biçimindeki enerji emisyonu (yayımı) yada aktarımıdır. ĠyonlaĢabilen elektromanyetik radyasyonları hücrenin genetik materyali olan DNA yı parçalayabilecek kadar enerji taģımaktadır. DNA nın zarar görmesi ise hücreleri öldürmektedir. Bunun sonucunda da doku zarar görür. DNA da çok az bir zedelenme, kansere yol açabilecek kalıcı değiģikliklere sebep olur. Radyoaktif maddeler besin zincirine girerek oradan da hayvan ve insanlara geçmek suretiyle ölümle sonuçlanan çeģitli hastalıklara sebep olmaktadır. Radyoaktif kirleticiler özellikle insan, hayvan ve bitki sağlığına olumsuz etkiler yaparak çevreyi ve ekolojik dengeyi bozmaktadır. Ayrıca radyasyon canlılarda genetik değiģikliklere de yol açmaktadır. Radyasyonun zararlı etkileri göz önünde bulundurularak, net bir fayda sağlamayan hiçbir radyasyon uygulamasına izin verilmemektedir. R.2.7.Baz Ġstasyonlarından Yayılan Radyasyonun Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Bir çok Laboratuar çalıģması ve Epidemiyolojik araģtırma, elektromanyetik alanlara maraziyet ile ciddi sağlık problemleri arasındaki iliģkiyi rapor etmektedir. BağıĢıklılık, Sinir, Nörorndokrin, Kalp Damar Sistemi ve Kan Parametreleri elektromanyetik alandan etkilenmektedir. KAYNAKLAR: - DSĠ 94. ġube Müdürlüğü - Ġl Sağlık Müdürlüğü - Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğü

171 S. ÇEVRE EĞĠTĠMĠ S.1. Kamu KuruluĢlarının Çevre Eğitimi Ġle Ġlgili Faaliyetleri Çevre Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında tarihinde imzalanan iģbirliği protokolü çerçevesinde Türk Milli Eğitimi nin Genel Amaç ve Temel Ġlkelerine uygun olarak öğretmen ve öğrencilerde Çevrenin Korunması, Çevre Kirliliğinin önlenmesi ve Çevre bilincinin geliģtirilmesi amacıyla Müdürlüğümüz ile Bingöl Ġl Milli Eğitim Müdürlüğü arasında uygulanmak üzere Uygulamalı Çevre Eğitimi Protokolü hayata geçirilmiģtir. Bu amaçla Bingöl de Atatürk Ġlköğretim Okulu, 100.Yıl Ġlköğretim Okulu, Ankara BüyükĢehir Belediyesi Ġlköğretim Okulu, Turgut Özal Ġlköğretim Okulu, Cumhuriyet Kız YĠBO, 75. Yıl Ġlköğretim Okulu, ĠMKB Mustafa Kemal PaĢa Ġlköğretim Okulu, Mimar Sinan Ġlköğretim Okulu, ġehit Mustafa Gündoğdu Ġlköğretim Okulu, MEV Öğretmen Serkan Akyaz Ġlköğretim Okulu Müdürleri ile toplantı yapılarak projenin amacı hakkında bilgi verildi. Projenin taslağı verilerek bu doğrultuda çalıģmalarını yapmaları istendi. Daha sonra Müdürlüğümüz elemanları adı geçen okulların öğretmen ve öğrencilerine projenin amacı, konusu hakkında bilgi vermek üzere bu okullara gitti. 5 Haziran Dünya Çevre Gününe kadar bu okullarla iģbirliği çerçevesinde elemanlarımız çalıģma yapıp bu çalıģmanın sonucunda dereceye girecek okullara Bingöl Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğünce 5 Haziran Dünya Çevre Gününde En Çevreci Okullar yarıģmasında dereceye giren okullar ile Günün anlam ve önemi ile ilgili Ģiir kompozisyon ve resim yarıģmaları düzenlenerek dereceye giren öğrencilere çeģitli hediyeler verilmiģtir. Ayrıca;Eylül ayının tarihleri arasının Avrupa YeĢil Hareket haftası olması nedeniyle Müdürlüğümüz hafta ile ilgili; halkı bilinçlendirme çalıģmaları yapıp hafta içinde halk yürüyüģü gerçekleģtirmiģtir. Fotoğraf : Okullarda verilen Çevre Eğitimi

172 S.2. Çevreyle Ġlgili Gönüllü KuruluĢlar ve Faaliyetleri S.2.1. Çevre Vakıfları Ġlimizde Çevre Eğitimine yönelik faaliyetlerde bulunan Tema Vakfı da Okullarda öğrencilere eğitim programları düzenlemektedir. 5 Haziran Dünya Çevre Gününde öğrenciler arasında Çevre ile ilgili çeģitli yarıģmalar düzenleyerek dereceye giren öğrencilere ödüller dağıtmıģtır. S.2.2. Çevre Dernekleri Ġlimizde Çevre ile ilgili faaliyet gösteren dernek bulunmamaktadır. S.2.3. Çevreyle Ġlgili Federasyonlar Ġlimizde Çevre ile ilgili faaliyet gösteren federasyon bulunmamaktadır. KAYNAKLAR: - Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğü

173 T. ÇEVRE YÖNETĠMĠ VE PLANLAMA T.1. Çevre Kirliliğinin ve Çevresel Tahribatın Önlenmesi Ġlimizde özellikle evsel atıklar düzenli depolanmamakta. Bu konuda belediyelerle düzenli depolama alanlarının inģası için çalıģmalar devam etmektedir. Katı Atık ve Atık sular doğrudan akarsulara karıģmaktadır. Atık suların arıtma tesislerine verilmesi ile ilgili çalıģmalar Bakanlığımızın 2006/15 ve 2006/14 sayılı Genelgesi kapsamında ilgili Belediyelerin Atıksu Arıtma Tesisi ĠĢ Temrin Planları ve Katı Atık Düzenli Deponi Alanları ile ilgili ĠĢ Temrin Planlarının onay için Bakanlığa sunumu ile verilen süre zarfında bu tesisleri faaliyete geçirmeleri ile sorunun giderileceği düģünülmektedir. T.2. Doğal Kaynakların Ekolojik Dengeler Esas Alınarak Verimli Kullanımı, Korunması ve GeliĢtirilmesi Ekolojik dengenin göstergelerinden biri olan flora ve fauna bilinçsizce yok edilmektedir. Usulsüz kesim, tarla açma ve diğer nedenlerle orman alanları tahrip edilmektedir. Orman ürünlerini büyük bir kısmı ısınma amaçlı olarak kullanılmaktadır. Bu nedenlerle en önemli doğal kaynaklardan biri olan ormanların korunması ve geliģtirilmesi gerekmektedir. T.3. Ekonomik ve Sosyal Faaliyetlerin Çevrenin TaĢıma Kapasitesini AĢmayacak Biçimde Planlanması Sosyal faaliyetlerden amaç bir yandan insan ihtiyaçlarını karģılarken diğer yandan da ekonomikliği sağlamaktır. Bütün bunlar yapılırken de doğal dengenin bütünlüğünün korunmasına, çevre ile uyum içinde olmasına dikkat edilmelidir. Bunun içinde ekonomik ve sosyal faaliyetlerin çevre sorunlarına yol açmayacak biçimde planlanması ve uygulanması, sonradan çıkacak bir ekonomik yükün daha planlama aģamasında giderilmesini sağlar. ÇED yönetmeliğinin etkin bir Ģekilde uygulanabilirliğinin sağlanması ile her türlü olumsuzluklar daha baģlangıçta tahmin edilip, önlemler alınmasına yardımcı olunacaktır. T.4. Çevrenin Ġnsan-Psikososyal Ġhtiyaçlarıyla Uyumunun Sağlanması Çevre kirliliğinin sosyal, ekonomik ve teknolojik sorunlarının yanı sıra insan psikolojisi üzerine de olumsuz etkileri vardır. Doğal dengenin hızlı kentleģmeye ayak uyduramaması sonucu ortaya çıkan olumsuz tablo insanları menfi yönde etkilemektedir. Kentlerdeki yeģil alanların giderek azalması, daha fazla kiģinin barınabilmesi için yapılan çok katlı binalar, düzensiz ve çarpık kentleģme, köyden kente göçün bir sonucu olarak ortaya çıkan seyyar satıcıların ve reklam dünyasındaki rekabetlerin yaratmıģ olduğu görsel ve gürültü kirliliği bu ortamda yaģayan insanların ruh ve beden sağlıklarını ciddi boyutlarda etkileyerek tamamen bu sorunlardan kaynaklanan bir çok hastalığın çıkmasına neden olmaktadır. T.5. Çevre Duyarlı Arazi Kullanım Planlaması Ormanların kuruluģ ve ağaç türlerine göre yıllık amenajman planları çerçevesinde bir hektarlık alanda mevcut ağaç servetinin artırımı dikkate alınarak hesaplanan miktarda orman emvali, teknik elemanlarca orman da tespit edilerek yakın orman köylüsüne kestirilmektedir. Daha bu emval orman depolarına taģınmakta ve Orman ĠĢletme Müdürlüklerince satılmaktadır. Ġlimizdeki mevcut orman örtüsü meģe olup yakacak amaçlı kullanılmaktadır

174 T.6. Çevresel Etki Değerlendirmesi ÇED OLUMLU/OLUMSUZ KARARI VERĠLEN FAALĠYETLER LĠSTESĠ Sektör Faaliyetin Mevkii Faaliyet Sahibi Faaliyet Konusu Karar Tarihi Karar No Turizm Uydukent Mah. TOKĠ Toplu Konut Enerji Yayladere DARENHES Aġ HES Barajı Enerji Kiğı DSĠ HES Barajı Atık Merkez Bingöl Düzenli deponi Alanı Belediyesi Enerji Kiğı Özaltın ĠnĢ.Tic. Kiğı HES Barajı Malzeme ve San.A.ġ. Ocakları Enerji Beyhan-Genç Kalehan Enerji Bayhani I-II Barajları-HES Üretim ve ve Malzeme Ocakları Tic.A.ġ /69163 Tablo 129 : Ġlimizde ÇED olumlu /Olumsuz kararı verilen faaliyetlerin listesi ÇED GEREKLĠDĠR/GEREKLĠ DEĞĠLDĠR KARARI VERĠLEN FAALĠYETLER LĠSTESĠ Sektör Faaliyetin Mevkii Faaliyet Sahibi Faaliyet Konusu Karar Tarihi Karar No Sanayi Saray Mah. BĠNGÖL Uzunyayla Öz Yapıcılar Ltd. ġti. Hazır Beton Santrali Sanayi Kılcadır Köyü BĠNGÖL Binkok ĠnĢ.Tic.Ltd. ġti. Biriket Kömür Üretimi Sanayi Kültür Mah. GENÇ Gülsan Oto. Ġmalat. ġti Hazır Beton Santrali Sanayi Saray Mah BĠNGÖL Bürsan ĠnĢ. San. Ltd. ġti. Hazır Beton Santrali Petrol GümüĢlü Köyü Maden BĠNGÖL Cevdet ALPHAN Kum Çakıl Ocağı Petrol Gökçekanat TaĢ Ocağı ve Konkasör Sim Toprak ĠnĢ. Ltd. ġti. Maden Köyü BĠNGÖL Tesisi Petrol GümüĢlü Köyü Maden BĠNGÖL Yusuf ALPKIRAY Kum Çakıl Ocağı Petrol Güveçli Köyü Maden BĠNGÖL Demsa San. Tiç. Ltd. ġti. Kum Çakıl Ocağı Petrol Garip Köyü Maden BĠNGÖL Ahmet ERTUĞRUL Kum Çakıl Ocağı Petrol GümüĢlü Köyü Maden BĠNGÖL Nizamettin ALPSALCI Kum Çakıl Ocağı Petrol Garip Köyü Maden BĠNGÖL Alaettin AYDIN Kum Çakıl Ocağı Petrol GümüĢlü Köyü Maden BĠNGÖL Bin Aksu Ltd. ġti. Kum Çakıl Ocağı Petrol Ġç Pınar Köyü Maden BĠNGÖL Günergök ĠnĢ. Ltd. ġti. Kum Çakıl Ocağı Petrol YeĢilyurt Mah. Maden KĠĞI Mehmet Ali ALMALI Kum Çakıl Ocağı Petrol GümüĢlü Köyü Maden BĠNGÖL Mehmet ALPHAN Kum Çakıl Ocağı Petrol Ekinyolu Köyü Maden BĠNGÖL Abdullatif Latif GATGAR Kum Çakıl Ocağı Petrol Kılcadır Köyü Maden BĠNGÖL Genç Belediyesi Kum Çakıl Ocağı Petrol GümüĢlü Köyü Maden BĠNGÖL Nizamettin ALTAY Kum Çakıl Ocağı Petrol Ardıçdibi Köyü Maden GENÇ Özsağlar Ltd. ġti. Kum Çakıl Ocağı Petrol Göltepesi Köyü Maden BĠNGÖL Mücahit KORKUTATA Kil Toprak Ocağı Petrol Maden GümüĢlü Köyü Nizamettin ALTAY Kum Çakıl Ocağı Atık Kimya YoldaĢan Mah. Genç Belediyesi Katı Atık Deponi Alanı Tarım YeniĢehir Mah. Sarıoğlu Et Entegre Tesis Süt ve Süt Ürünleri ĠĢl

175 Gıda Tarım Gıda Tarım Gıda Petrol Maden Petrol Maden Atık Kimya Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Petrol Maden Tarım Gıda Petrol Maden Petrol Maden Maden Gıda Maden Gıda GENÇ Kültür Mah. BĠNGÖL YeniĢehir Mah.GENÇ CmhurĢit mevkii GENÇ Doğanca Köyü GENÇ Kültür Mh. Abitor Mevkii BĠNGÖL Yenidal Köyü SOLHAN Suçatı Köyü KARLIOVA Boncukgöze köyü KARLIOVA Kale Mah. KARLIOVA Toklular Köyü KARLIOVA MeĢedalı Köyü GENÇ Servi Nahiyesi GENÇ Merkez BĠNGÖL Solhan cayı Solhan Bingöl Et Entegre Ürünleri Et Kesim Entegre Tesisi Genç Belediyesi Mezbahana Tesisi ÖzateĢ Petrol ĠnĢ. Ltd. ġti. Kum Çakıl Ocağı UzaĢ Madencilik Tuğla Kiremit Kili Bingöl Belediyesi Evsel Atıksu Arıtma Tesisi Aziz CANLI Kum Çakıl Ocağı Feyyaz POLAT Kum Çakıl Ocağı DSĠ 9. Bölg.Md. TaĢkın Koruma DSĠ 9. Bölg.Md. TaĢkın Koruma Aksoylar Gıda Ltd.ġti. Süt ve Süt Ürünleri MeĢedalı Köyü Muhtarlığı TaĢkın Koruma Yön-Çinkur Ġth.Ġhr. Ltd.ġti. Çinko Maden Baytur ĠnĢ.Taahüt A:ġ DSĠ.9 Böl.Müd Maden Gıda Maden BĠNGÖL Gıda KardeĢler Köyü Maden Azat Gıda mevkii/solhan Maden ArakonakHhazar Gıda deresi/solhan Maden Gıda KĠĞĠ Özaltın Enr.Ür.ĠnĢ.A:ġ Hazır beton santrali 04,11, TaĢkın Koruma /51626 Genç/BĠNGÖL Bingenctuğ Tuğ.Kir.ĠnĢ.A.ġ Tuğla Kiremit Kili Ocağı /48433 Binçev Katı Atık Bertaraf Tesisi /59998 Halis DAĞOĞLU Bazalt Ocağı /59998 DSĠ): Böl.Müd. TaĢkın Koruma Maden Gıda Servi/Genç Murat Mad.Petr.ĠnĢ.Tic.Ltd.ġti Maden Gıda Servi/Genç Murat Mad.Petr.ĠnĢ.Tic.Ltd.ġti Maden Gıda Maden Gıda Maden Gıda Maden Maden Maden Maden Yedisu Rgulatörü HES Demir Ocağı Kırma Eleme Tesisi Demir Ocağı Kırma Eleme Tesisi Merkez/BĠNGÖL TOKĠ III.Böl.Toplu Konut Dilektepe Köyü/SOLHAN Kümbet Köyü KARLIOVA Genç ilçesi Servi nahiyesi mevkiii Genç Ġlçesi Murat Nehri Yatağ Mevkii Peri Çayı ve Yan dereleri Peri Çayı Çatalucu ve KoĢan derelerii YeĢilova ĠnĢ.Temz.Yak..Tur.Teks.Tic.Ltd.ġti. Koç Soğ.ÇeĢme Tc.AĢ Yönçinkur Çinko Mad.ĠnĢ.Ġth.Ġhr. Ve san.ltd.ģti. Gülsan Ġmalat Oto Akaryakıt Tem Gıda Tic. San. Ltd. ġti Bazalt TaĢı Ocağı Kum-Çakıl Ocağı AlçıtaĢı Oçağı ĠĢletme Tesisi Kum Çakıl Ocağı Yıkama ve Eleme Tesis DSĠ 9. Bölge Müdürlüğü TaĢkın Koruma Projesi DSĠ 9. Bölge Müdürlüğü TaĢkın Koruma Projesi

176 Maden Maden Maden Maden Maden Maden Maden Kiği Karapolat Köyü Yedisu sınırı Karlıova Ġlçesi Karabalçık köyüi Merkez Derehür Mevkii Merkez Saray Mah.MuĢ Yolu Derehür mevkii Organize Sanayi Bölgesi Mevkii Karlıova Ġlçesi Kümbet köyü Köprü üstü mevkii Yayladere Ġlçesi Sürmeli Koç Köyü Peri Nehri dere yatağı mevkii Hasan BEKTAġ Krom Ocağı TKĠ Kurumu Genel Müdürlüğü Kömür Ocağı Demsa ĠnĢ.San.ve Tic.Ltd.ġti Kum Yıkama-Eleme Tesisi Bingöl Beton ĠnĢ.Ġmalat yakıt TaĢ.Turz. Mad.San.ve Tic.Ltd.ġti. Aday Medikal Sağlık Araç gereçleri Ġth.Ġhr. Tic.ve San.Ltd.ġti. Koç Soğuk ÇeĢme Yak.Hay.ĠnĢ. Gıda.Tem.TarımTĠC.San Ltd.ġti Güven-AL Emlak ĠnĢ.San.Tic.Ltd.ġti. Maden Genç Ġlçesi DSĠ 9. Bölge Müdürlüğü Maden Enerji Maden Maden Bingöl Ġli Genç Ġlçesi ÇemhurĢit Mevkii bingöl ili karlıova ilçesi Göynük Çayı üzeri Bingöl Ġli Merkez Ġlçesi GümüĢlü Köyü Murat nehri dere yatağı Bingöl Ġli Solhan Ġlçesi Oymapınar Köyü Murat Nehri Mevkii özateģ pet.inģ. Hay. Nak. Mad. Gıda Tic. Ve San. Ltd. ġti. Karlıova elektrik enerji üretimi Ltd. ġti Hazır Beton Santrali Beton Elemanları Üretim Tesisi Kum Çakıl Ocağı Kum Çakıl Ocağı Bingöl Genç Sulama Projesi Malzeme Ocakları yıkama eleme tesisi 2006/03 Ruhsat Numaralı Kum-Çakıl Ocağı ve Yıkama-Eleme Tesisi bingöl-1 regülatörü ve hidroelektrik santrali Karar No: Karar No:21 EĢref BUTTANRI Kum Çakıl Ocağı Karar No:22 Cihan Çakır Kum Çakıl Ocağı Karar No:23 Tablo 130: ÇED Gereklidir/Değildir kararı verilen faaliyet listesi KAYNAKLAR: - Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğü