Güncellenmiş Faiz Dersi

Transkript

1 Güncellenmiş Faiz Dersi Faiz Nedir Nasıl Hesaplanır? Faiz Nedir? Piyasa açısından bakarsak faizi, tasarruf sahibinin, tasarrufunu, ihtiyacı olana belirli süre için kullandırmasının karşılığı olarak aldığı bedel olarak tanımlayabiliriz. Ekonomi bilimi açısından faiz iki farklı biçimde tanımlanır: (1) Bir borç anlaşmasının satışı sonrasında elde edilen getiri miktarı, (2) Üretim amaçlı olarak kullanılan sermayenin getiri oranı. Faiz Hesapları Basit Faiz: Belirli bir dönem için yatırılan mevduatın o dönem sonunda kazandığı faiz getirine basit faiz deniyor. Basit faiz getirisi şöyle bir formülle hesaplanıyor: Basit Faiz = Anapara x Faiz Oranı x Süre Bir yıl vade ve yüzde 8,0 (= 0,08) faiz oranıyla TL mevduat yatırdığımızı düşünürsek basit faiz getirisi şöyle hesaplanır: Basit Faiz Getirisi = x 0,08 x 1 = 800 TL

2 Bileşik Faiz: Geçmiş dönem faizinin de anaparaya eklenmesiyle yeni dönemde elde edilen faiz getirisine bileşik faiz deniyor TL nin aylık % 0,8 faizle bir yılsonunda ne kadar faiz getirdiğini aşağıdaki tablo yardımıyla şöyle hesaplayabiliriz: Anapara (TL) Aylar Anapara + Faiz Aylık Faiz , 'nci ay sonundaki anapara + faiz toplamını başlangıçtaki anaparayla kıyaslarsak (( ) / =) yıllık bileşik faiz oranını yaklaşık olarak 10 olarak hesaplamış oluruz. Nominal Faiz: Bankaların mevduata uygulayacaklarını açıkladıkları faiz nominal faizdir. Örneğin bir banka 1 yıl vadeli mevduata yüzde 8,0 faiz vereceğini açıklamışsa bu nominal faizdir. Net Nominal Faiz: Bankaların açıkladıkları nominal faizden vade sonunda gelir vergisi stopajı yapılır. Mevduat sahibinin eline geçen faiz getirisi bu kesintiden sonraki tutardır. Buna net nominal faiz diyoruz. Türkiye de mevduat faizlerine vadeye göre değişen gelir vergisi stopajı uygulanıyor. Bir yıl vadeyle yatırılan mevduata % 12 gelir vergisi stopajı söz konusu oluyor. Bir bankaya yüzde 8,0 nominal faizle bir yıllığına TL yatıran bir kişinin net nominal faiz getirisi şöyle hesaplanacaktır: x 0,08 = 800 TL (800 x 0.12) = 704 TL

3 Ya da net nominal faiz oranını hesaplamak istersek: 0,080 (0,080 x 0,12) = 0,0704 yani yaklaşık olarak yüzde 7. Reel Faiz: Nominal faizden enflasyonun etkisinin giderilmesi yoluyla hesaplanan faizdir. Bir anlamda dönem sonunda ele geçecek olan faizin satınalma gücündeki değişimden arındırılmasıyla hesaplanmış faiz demektir. Burada hesaba katılması gereken enflasyon oranı paranın yatırıldığı anda geçerli olan enflasyon oranı değil dönem sonunda geçerli olması beklenen enflasyon oranıdır. Buna beklenen enflasyon deniyor. Bu hesaplama piyasada genellikle nominal faizden enflasyon etkisi arındırılarak yapılıyor. Oysa doğrusu net nominal faizden enflasyonu arındırarak hesaplama yapılmasıdır. Reel faiz şöyle bir formülle hesaplanır: Reel faiz = (1 + Net Nominal Faiz) / (1 + Beklenen Enflasyon) -1 Bir kişinin bankaya yüzde 8,0 nominal faizle bir yıl vadeyle TL yatırdığını, paranın yatırıldığı tarihte 12 aylık enflasyon oranının (TÜFE) yüzde 8 olduğunu ve bir yıllık vadenin sonunda bu oranın yüzde 7,5 (0,075) olmasının beklendiğini düşünelim. Söz konusu yüzde 8,0 oranındaki nominal faiz oranından yüzde 12 stopajı düşersek net nominal faiz oranı yüzde 7 olarak bulunur. Bu durumda reel faiz hesabı şöyle yapılır: Reel Faiz = (1 + 0,07) / (1 + 0,075) 1 = - 0,00465 yani yaklaşık olarak eksi yüzde 0,5. Bu örnekte reel faiz eksi çıkmıştır. Oysa hesaplamayı piyasanın yaptığı gibi nominal faiz (yani stopaj öncesi oran) üzerinden yapsaydık: Reel Faiz = (1 + 0,08) / (1 + 0,075) 1 = artı yüzde 0,5 olarak bulacaktık.

4 Reel faizi hesaplarken doğru olan nominal faizi değil net nominal faizi esas almaktır. Çünkü gelir vergisi stopajı tasarruf sahibinin eline geçen tutarı azaltır. Faiz Çeşitleri Banka Faizleri Bankaların uyguladığı faizler başlıca iki gruba ayrılıyor: Mevduat faizi, kredi faizi. Mevduat faizi: Bankalarda mevduat hesabı açtırıp da bu hesaba para yatırırsanız alacağınız faizin adı mevduat faizidir. Vadelerine göre sınıflandırırsak iki türlü mevduat vardır: Vadesiz mevduat, vadeli mevduat. Bankalar ilkine faiz vermiyor, ikincisine ise miktara ve vadeye göre değişen oranlarda faiz veriyorlar. Bankalar, şubeye gitmeden açılan ve adına e-mevduat denilen mevduat hesaplarını desteklemek için genellikle bu hesaplara biraz daha yüksek faiz veriyorlar. Türkiye de vadeli mevduatın ağırlığı (toplam mevduatın % 87s i) ortalama 1-3 ay arası vadeye sahiptir. Bu aralıkta vadeler için de günümüzdeki faiz ortalama olarak oranı yıllık % 7,5 dolayındadır. Bu faiz nominal faizdir. Nominal faiz oranı; görünürdeki faiz demektir. 6 aya kadar vadeli mevduat hesabından elde edilen faizden % 15 gelir vergisi stopajı yapılıyor. Bu durumda ele geçen üzerinde hesaplarsak gerçek faiz oranı yaklaşık olarak % 6,4 e geliyor. Gerçek faiz oranı; nominal faizden stopaj yoluyla kesilen gelir vergisi düşülerek hesaplanan faizdir. Bunların dışında bankalar ticari mevduat adı altında kurumlardan da mevduat kabul eder ve faiz öderler. Kredi faizi; bankaların açtıkları kredilere uyguladıkları faizlere verilen addır. Bankaların çeşitli adlar altında farklı kesimlere açtıkları krediler söz konusudur. Bunları; kurumsal/ticari krediler, kobi kredileri ve bireysel krediler (tüketici kredileri ve kredi kartları) olarak sınıflandırmak

5 mümkün. Tüketici kredileri de başlıca taşıt kredileri, konut kredileri ve diğer krediler olarak üçe ayrılıyor. Kredilerin her birinin faiz oranı farklıdır. Bugün için tüketici kredileri için ortalama olarak % 1,3 dolayında aylık ortalama faiz oranından söz etmemiz mümkündür. Ticari faiz oranları ise kurumlara göre farklı oranlar taşıyabilmektedir. Tahvil ve Bono (DİBS) Faizleri ve Gösterge Faiz Hazine, kamu kesimi açıklarını kapatmak ve geçmiş yıllardan gelen anapara ve faiz borçlarını ödeyebilmek için iç ve dış borçlanma yapmaktadır. İç borçlanmayı Devlet Tahvili (vadesi 1 yıl ve daha uzun kağıtlar) ya da Hazine Bonosu (vadesi 1 yıldan kısa kağıtlar) ile yapmaktadır. Bu borçlanma kağıtlarının hepsine Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) adı verilmektedir. Hazine iç borçlanmayı ağırlıklı olarak ihale yöntemiyle yapmakta ve faiz de bu ihalelerde belirlenmektedir. Hazinenin iç borçlanma ihalelerinde belirlenen faize DİBS faizi Hazine Faizi adı veriliyor. DİBS leri ihale sırasında yani birinci elden bankalar alıyorlar. Bankalar daha sonra bu kağıtları piyasada satıyorlar. Böylece piyasada bir ikinci el fiyatı ve faizi oluşuyor. Gösterge faiz; Vadesine 2 yıl kalmış olan ve 3 ayda bir kupon ödemeli olan alım satım olarak çok işlem gören Devlet Tahvilinin ikincil piyasadaki faizine verilen addır. Bugün için gösterge faiz TRT130515T11 numaralı Devlet tahvilinin faizidir ve oranı % 9,25 dir. Bu faiz, pek çok işlem için referans olarak alındığı için adına gösterge faiz deniyor. TCMB nın Faizleri Bir hafta vadeli repo işlemlerine uygulanan faiz (politika faizi): TCMB, 1 hafta vade ile repo ihalesi açıyor, bankalar ellerindeki tahvil ve bonoları TCMB ye verip karşılığında para alıyorlar ve vade sonunda parayı iade edip kâğıtlarını geri alıyorlar. TCMB bu araçla banka ve finans kurumlarının piyasada uyguladığı faiz oranlarını, bankalardan alınan kredilerin miktarını, hisse senedi ve döviz gibi varlıkların fiyatlarını

6 etkileyebiliyor. Bu işleme uygulanan faiz oranı bugün itibariyle yıllık % 4,50. Gecelik işlemlerde uygulanan faiz (gecelik faiz, fonlama faizi): TCMB nin, hesaplarını kapatabilmek için gecelik olarak borç almak ya da ellerinde kalan paraları gecelik olarak borç vermek isteyen bankalara uyguladığı faize bu adlar veriliyor. Piyasada gecelik faizlerin oluşturduğu açıklığa faiz koridoru buradan giderek bu faizlere koridor faizi de deniyor. TCMB, bu yolla ikincil piyasada oluşan kısa vadeli faiz oranlarını, döviz kurlarını ve kredilerin büyüme hızını etkileyebiliyor. TCMB nin gecelik borç almada uyguladığı faiz oranı bugün için yıllık % 3,5, gecelik borç vermede uyguladığı faiz oranı yıllık yüzde 6,5 (piyasa yapıcısı bankalara repo karşılığı % 6.) Geç likidite penceresi faizi: Hesaplarını kapatmak ya da ellerinde bulunan parayı borç vermek için son ana kadar bekleyen bankalara uygulanan caydırıcı faiz oranlarını kapsayan bir uygulamadır. Bu uygulamada saat ile arasında TCMB ye gecelik borç vermek isteyenlere bugün için yıllık % 0, gecelik olarak TCMB den borç almak isteyenlere yıllık % 9,5 faiz uygulanıyor.