TRB2 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ EKONOMİK YAPI

Transkript

1 TRB2 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ EKONOMİK YAPI 2011

2 İÇİNDEKİLER 1. EKONOMİK YAPI TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELER SANAYİ İmalat Sanayi HİZMETLER Mali Yapı ve Bankacılık DIŞ TİCARET Sınır Ticareti YATIRIM TEŞVİK SİSTEMİ... 42

3 TABLOLAR DİZİNİ Tablo 1: Kişi Başına Düşen GSYİH (cari fiyatlarla,2001) ($)... 5 Tablo 2: TRB2 Bölgesi İllerinde İşgücüne Katılma, İşsizlik ve İstihdam Verileri (2009)... 6 Tablo 3: TRB2 Bölgesi İşgücüne Katılma, İşsizlik ve İstihdam Oranları... 6 Tablo 4: Bölgesel Gayrisafi Katma Değer (cari fiyatlarla) ( Bin TL)... 7 Tablo 5: İş Kayıtlarına Göre Girişim Sayıları (2009)... 8 Tablo 6: Sektörlere Göre Bölgesel Gayrisafi Katma Değer Payları (%)... 8 Tablo 7: Organize Sanayi Bölgeleri... 9 Tablo 8 : Küçük Sanayi Siteleri... 9 Tablo 9 : Yerel Birim Sayısı, Çalışan Sayısı, Maaş ve Ücretler, Maddi Mallara İlişkin Brüt Yatırımlar Tablo 10: İmalat Sanayi Yerel Birim ve İstihdam Değerleri Tablo 11:İmalat Sanayi Sektörlerinde Yerel Birim ve İstihdamın İllere Dağılımı (2002) Tablo 12: İmalat Sektörleri Yoğunlaşma Katsayıları Tablo 13: Yoğunlaşma Katsayısı 1 den Büyük Olan Sektörler (Referans Bölge:TRB2) Tablo 14: Bölge Düzeyinde Yoğunlaşma Katsayısının 1 den Yüksek Değer Aldığı Alt Sektörler ve Yoğunlaşma Katsayıları ( Referans Bölge: Türkiye) Tablo 15: Bölge İmalat Sektörlerinde Çalışan Başına Düşen Ciro Tutarının Ulusal Düzeyle Kıyaslanması.. 18 Tablo 16:TRB2 Bölgesi İmalat Sanayi Sektörleri Yerel Birim ve İstihdam Sayıları Tablo 17: TRB2 Bölgesi Değişim Payı Analizi Tablo 18: Ülkeler İtibariyle Türkiye nin Mobilya İhracatı (bin dolar) Tablo 19: Tekstilde Üretim Maliyetleri Tablo 20: Ülkeler itibariyle Türkiye nin 2009 Yılı Konfeksiyon, Tekstil, Deri ve Ayakkabı İhracatı Tablo 21: Türkiye nin Tekstil, Hazır Giyim, Deri Mamulleri ve Ayakkabı İhracatı(milyon dolar) Tablo 22: Türkiye nin Bölgelere Göre Demir-Çelik İthalatı ( ) Tablo 23: Yılları Türkiye nin Metal Eşya İhracatı (Milyon $ ) ve Ülke Payları Tablo 24: Plastik İşleme Sınaî Maliyet Kalemleri ve Ortalama % Payları Tablo 25: Türkiye nin Plastik İşleme Sanayi Ürünleri İhracatı ( 1000 Dolar ) Tablo 26: Ülkeler İtibari ile Türkiye nin Plastik İşleme Sanayi Ürünleri İhracatı (1.000 Dolar) Tablo 27: Sektörlere Göre Bölgesel Gayrisafi Katma Değer Payları (%) Tablo 28: Hizmet Sektörü İş Kayıtlarına Göre Girişim Sayıları Tablo 29: Öne Çıkan Hizmet Sektörlerinde Yerel Birim, Çalışan Sayısı, Maaş ve Ücretler Tablo 30: Bölge de Bankaların İllere Göre Dağılımı Tablo 31: Mevduatın İllere Göre % Dağılımı Tablo 32: Mevduat Türlerinin İllere Göre % Dağılımı Tablo 33: İllere Göre Kişi Başına Düşen Mevduat Tablo 34: Kredilerin İllere Göre % Dağılımı Tablo 35: Kredi Türlerinin İllere Göre % Dağılımı Tablo 36: İllere Göre Kişi Başına Kredi Tablo 37: Bölge de Sektörlere Göre İhracat ve İthalat Rakamları Tablo 38: Bitlis İli Sektörlere Göre İhracat Tutarları (ABD Doları) Tablo 39: Hakkâri İli Sektörlere Göre İhracat Tutarları (ABD Doları) Tablo 40: Muş İli Sektörlere Göre İhracat Tutarları (ABD Doları) Tablo 41: Van İli Sektörlere Göre İhracat Tutarları (ABD Doları) Tablo 42: Türkiye nin İran ve Irak ile Dış Ticaret Rakamları... 39

4 Tablo 43: Kapıköy Sınır Kapısından Gerçekleştirilen Dış Ticaret Rakamları (ABD Doları) Tablo 44:Esendere Sınır Kapısından Gerçekleştirilen Dış Ticaret Rakamları (ABD Doları) Tablo 45 : Yatırım Teşvik Belgelerinin İllere Göre Dağılımı (Ocak Temmuz 2009) Tablo 46 : Yatırım Teşvik Belgelerinin İllere Göre Dağılımı (Ağustos Aralık 2009) Tablo 47: Genel Teşvik Sistemi Kapsamında Verilen Yatırım Teşvik Belgelerinin İllere ve Sektörlere Göre Dağılımı (Ocak Temmuz 2010) Tablo 48: Bölgesel Teşvik Sistemi Kapsamında Verilen Yatırım Teşvik Belgelerinin İllere ve Sektörlere Göre Dağılımı (Ocak Temmuz 2010)... 46

5 1. EKONOMİK YAPI 1.1. TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELER Bölge sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasına göre 26 Bölge arasında son sırada bulunmaktadır. İller arasında bir karşılaştırma yapıldığında 81 il içersinde Van 75, Hakkâri 77, Bitlis 79 ve Muş 81. sıradadır. (DPT, 2003) Ülkemiz illerinin ve bölgelerinin görece olarak rekabet edebilirliklerini değerlendirmek ve politika önerileri için ışık tutmak üzere, DPT uzmanlarından Murat Kara nın 2008 yılında yayımlanan uzmanlık tezinde Bölgesel Rekabet Edebilirlik Analizi yapılmıştır. Analiz sonuçlarına göre, sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması çalışması ile paralel bir şekilde TRB2 Bölgesi, Düzey 2 bölgeleri arasında -1,34074 endeks değeri ile sonuncu sırada yer almıştır. Çalışmada bölgeler endeks değerlerine göre altı kademede gruplandırılarak ilgili bölgelerin rekabetçilik düzeyleri tanımlanarak çeşitli kalkınma stratejileri geliştirilmiştir. Buna göre altıncı kademedeki bölgeler için; gelişmişlik ve rekabet edebilirlik düzeyleri ile ülke ortalaması arasında derin bir uçurum bulunmakta olup başta ulusal kaynaklarımız olmak üzere gerekli finansman imkânları sağlanarak uygulanacak bölgesel operasyonel programlar aracılığıyla acil müdahalelerin gerçekleştirilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Bölge de orta büyüklükte sayılabilecek nitelikte bir kaç firma haricinde tüm işletmeler mikro ölçeklidir. Mevcut orta büyüklükteki işletmeler et ürünleri işleme, süt işleme, yapı malzemeleri üretimi, geri dönüşüm, tekstil gibi sektörlerde faaliyet göstermektedir. Fortune Türkiye Dergisi nin 2008 ve İstanbul Sanayi Odası nın ise 2009 yılı verilerine göre hazırladığı Türkiye nin ilk 500 sanayi kuruluşu listesinde Bölge den hiçbir işletme yer almamaktadır yılı itibariyle Bölge de kişi başına düşen GSYİH tutarı 749 ABD Doları olup, 2146 ABD Doları olan ülke ortalamasının oldukça altındadır. Kişi başı düşen GSYİH açısından 26 bölge değerlendirildiğinde TRB2 Bölgesi 25. sırada olup iller bazında bir karşılaştırma yapıldığında Van 72, Hakkâri 76, Bitlis 78, Muş ise 80. sıradadır. (TÜİK, 2001) Tablo 1: Kişi Başına Düşen GSYİH (cari fiyatlarla,2001) ($) Bitlis Hakkâri Muş Van TRB2 Bölgesi Türkiye Kaynak: (TÜİK, 2001)

6 1995 yılından 2001 yılına kadar yaşanan sürece bakıldığında Bölge de kişi başına düşen GSYİH 869 ABD Dolarından 749 ABD dolarına düşerek yaklaşık % 14 lük küçülme yaşanmıştır. Buna paralel olarak Bölge illerinin tümünde % 10 dan fazla bir oranda düşüş yaşanmıştır yılı verilerine göre; Bölge de işgücüne katılım ve istihdam oranlarının Türkiye ortalamasından düşük olduğu görülmektedir. Bölge içerisinde işgücüne katılım oranının en fazla olduğu il %42,9 ile Bitlis, en düşük olduğu il ise %38,2 ile Hakkâri iken ülke genelinde bu oran % 47,9 dur. Ülke genelinde istihdam oranı %41,2 iken Bölge de bu oranın en fazla olduğu il % 36,8 ile Bitlis, en düşük olduğu il %30,7 ile Hakkâri dir. Bölge deki illerde işsizlik oranı %16,45 ile ülke ortalaması olan %14 ün üzerinde olduğu görülmektedir. Hakkâri %19,7 işsizlik oranıyla Bölge illeri arasında en yüksek işsizlik oranına sahip olup ülke sıralamasında ise 81 il içerisinde üçüncü sıradadır. Tablo 2: TRB2 Bölgesi İllerinde İşgücüne Katılma, İşsizlik ve İstihdam Verileri (2009) İşgücüne Katılma Oranı (%) İşsizlik Oranı (%) İstihdam Oranı (%) Bitlis 42,9 14,3 36,8 Hakkâri 38,2 19,7 30,7 Muş 41,4 16,2 34,7 Van 41,6 15,6 35,1 TRB2 Bölgesi 41,03 16,45 34,33 Türkiye 47, ,2 Kaynak: (TÜİK, 2009) Aşağıda yer alan tabloda Bölge düzeyinde cinsiyete göre işgücüne katılım, işsizlik ve istihdam oranlarının yılları arasında değişimi verilmektedir. Buna göre 2010 yılı verilerine göre, Bölge de işsizlik oranı kadınlarda %13,4, erkeklerde ise %17,9 olarak hesaplanmıştır yılında kadınlarda işgücüne katılım ve istihdam oranı 2004 yılına göre artış göstermekle beraber erkeklerin işgücüne katılım ve istihdam oranının oldukça altındadır. Tablo 3: TRB2 Bölgesi İşgücüne Katılma, İşsizlik ve İstihdam Oranları İşgücüne Katılma Oranı İşsizlik Oranı İstihdam Oranı Kadın Erkek Toplam Kadın Erkek Toplam Kadın Erkek Toplam ,7 71,6 40,4 2,4 11,9 10,6 10,5 63,1 36, ,3 69,2 40,3 2,9 9,5 8,2 14,9 62,6 37, ,1 68,9 41,6 2,9 9,5 7,8 18,5 62,4 38, , ,1 6,7 13,9 12,4 15,1 60, ,2 67,6 38,9 8,1 15,4 14,2 11,2 57,2 33, ,7 69,6 41,5 8 18,1 16,4 12, , ,4 71,2 43,9 13,4 17, ,1 59,4 36,4 Kaynak: (TÜİK, 2010)

7 Bölgesel gayrisafi katma değerin sektörlere dağılımı incelendiğinde, tarım sektöründe üretilen bölgesel katma değerin ülke düzeyinde üretilen tarım sektörü katma değeri içindeki payı 2005, 2006, 2007 ve 2008 yılları için sırasıyla %2,49, %2,43, %2,57 ve %2,56 dır. Sanayi sektöründe üretilen bölgesel katma değerin ülke düzeyinde üretilen sanayi sektörü katma değeri içindeki payı aynı yıllar için sırasıyla %0,66, %0,59, %0,54 ve %0,59 dur. Hizmetler sektöründe üretilen bölgesel katma değerin ülke düzeyinde üretilen hizmetler sektörü katma değeri içindeki payı ise sırasıyla %0,97, %0,93 ve %0,97 ve %0,99 dur. Toplam bölgesel katma değerin ülke düzeyinde üretilen katma değere oranı 2005, 2006, 2007 ve 2008 yılları arasında sırasıyla %1,04, %0,97, %0,99 ve %1,01 dir. Tablo 4: Bölgesel Gayrisafi Katma Değer (cari fiyatlarla) ( Bin TL) TARIM Türkiye , , , ,00 TRB , , , ,00 TRB2/Türkiye 2,49% 2,43% 2,57% 2,56% SANAYİ Türkiye , , , ,00 TRB , , , ,00 TRB2/Türkiye 0,66% 0,59% 0,54% 0,59% HİZMET Türkiye , , , ,00 TRB , , , ,00 TRB2/Türkiye 0,97% 0,93% 0,97% 0,99% TOPLAM Türkiye , , , ,00 TRB , , , ,00 TRB2/Türkiye 1,04% 0,97% 0,99% 1,01% Kaynak: (TÜİK Bölgesel Göstergeler, 2008) TÜİK 2009 verileri kullanılarak iş kayıtlarına göre girişim sayısı verilen aşağıda yer alan tabloda görüldüğü üzere toptan ve perakende ticaret alanındaki girişimler Bölge deki toplam girişimlerin %39 unu oluşturmakta olup bu oran %39,7 olan ülke oranına oldukça yakındır. Toptan ve perakende ticareti %34,2 ile ulaştırma, depolama ve haberleşme sektörü takip etmekte olup bu oran ülke oranı olan %17,3 ten oldukça yüksektir. Bölge de İmalat sektöründeki girişim sayısı ise toplam girişimlerin % 6,3 sini oluşturmaktadır. Türkiye genelinde bu oranın %12 olduğu düşünülürse Bölge de imalat sanayi girişimlerinin yeterli olmadığı söylenebilir.

8 Tablo 5: İş Kayıtlarına Göre Girişim Sayıları (2009) Bitlis Hakkâri Muş Van TRB2 Türkiye Toptan ve Perakende Ticaret Ulaştırma, Depolama ve Haberleşme İmalat Oteller ve Lokantalar İnşaat Hizmetleri Gayrimenkul Kiralama ve İş Faaliyetleri Sağlık İşleri ve Sosyal Hizmetler Mali Aracı Kuruluşların Faaliyetleri Eğitim Hizmetleri Madencilik ve Taşocaklığı Elektrik, Gaz, Buhar ve Sıcak Su Üretimi * * * * Diğer Sosyal, Toplumsal ve Kişisel Hizmet Faaliyetleri Toplam Kaynak: (TÜİK Bölgesel Göstergeler, 2009) 1.2. SANAYİ TÜİK 2008 yılı değerlerine göre TRB2 Bölgesi nde sanayi sektörünün bölgesel gayrisafi katma değer içindeki payı % 15,8 olup, bu değer sanayi sektörünün ülke genelinde gayrisafi katma değer içindeki payı olan %27,2 değerinin oldukça altındadır. Tablo 6: Sektörlere Göre Bölgesel Gayrisafi Katma Değer Payları (%) TRB2 Türkiye TRB2 Türkiye TRB2 Türkiye TRB2 Türkiye Tarım 25,4 10,6 23,4 9,4 22,3 8,5 21,3 8,5 Sanayi 17, ,1 28,2 15,3 27,8 15,8 27,2 Hizmetler 56,9 61,3 59,5 62,4 62,4 63,7 62,9 64,3 Kaynak: (TÜİK Bölgesel İstatistikler, 2008) Bölge nin aktif denebilecek nitelikteki tek organize sanayi bölgesi Van İli ndedir. Van OSB de 95 parsel mevcuttur ve tümü tahsis edilmiştir. Parsel tahsisatı yapılan işletmelerden yaklaşık %65 i üretime geçmiş, 24 işletmede ise üretime geçilmek üzere inşa çalışmaları devam etmektedir. Bölge deki OSB lerden sadece Van da atık su arıtma tesisi bulunmaktadır. Muş OSB de ise 54 parsel mevcut olup, parsel tahsisinin yaklaşık %70 oranında tamamlanmasına karşın sadece bir işletme faaliyete geçmiştir ve 3 işletmenin inşa çalışmaları devam etmektedir. Bitlis ve Hakkâri de idari açıdan OSB kurulmuş olmasına rağmen parsel tahsisatı yapılmadığından herhangi bir faaliyet bulunmamaktadır. Yeni teşvik sistemini dikkate alarak Bölge de yatırım yapmak isteyen yatırımcıların önündeki engellerden birinin fiziki yatırım alanı problemi olduğu düşünülürse OSB lerin inşa sürecinin hızlandırılmasına ihtiyaç vardır.

9 Tablo 7: Organize Sanayi Bölgeleri Ağırlıklı Sektör Büyüklüğü (ha) Toplam Sanayi Parsel Sayısı Tahsis Edilen Sanayi Parsel Sayısı Üretimde Firma Sayısı İnşaa Halindeki Firma Sayısı Bitlis Hakkâri Sanayi Muş Gıda - Mobilya Van TRB2 Bölgesi Gıda - Petrol Ürünleri - Beton Yapı Elemanları - Mobilya - Plastik Kaynak: (Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, 2010) Bölge de, altyapı çalışmaları devam etmekte olanlar da dâhil olmak üzere işyeri kapasiteli toplam 17 adet küçük sanayi sitesi bulunmaktadır. Bitlis te birinin altyapı çalışmaları devam eden toplam 511 işyeri kapasiteli 5 adet küçük sanayi sitesi bulunmaktadır. Hakkâri de Merkez de ve Yüksekova da bulunan iki KSS nin her biri 50 işyeri kapasitelidir. Muş ta birinin altyapı çalışmaları devam eden 5 KSS toplamda 261 işyeri kapasitelidir. Van da 1372 işyeri kapasiteli 5 küçük sanayi sitesi mevcuttur. Tablo 8 : Küçük Sanayi Siteleri KSS Sayısı KSS İş Yeri Sayısı Bitlis Hakkâri Muş Van TRB2 Bölgesi Kaynak: (İl Valilikleri, 2010) İmalat Sanayi TRB2 Bölgesi nde imalat sanayi göstergeleri, Bölge nin gelişmişlik açısından ülke ortalamasının oldukça altında yer aldığını göstermektedir TÜİK verilerine göre, imalat sanayi göstergeleri diğer 25 bölge ile karşılaştırıldığında Bölge; yerel birim sayısı, çalışan sayısı, maaş ve ücretler açısından 23, maddi mallara ilişkin brüt yatırımlar açısından 19. sırada yer almaktadır.

10 Tablo 9 : Yerel Birim Sayısı, Çalışan Sayısı, Maaş ve Ücretler, Maddi Mallara İlişkin Brüt Yatırımlar Sıra Bölge Maaş ve Ücretler (1000 YTL) Bölge Yerel Birim Sayısı Bölge Çalışan Sayısı Bölge Maddi Mallara İlişkin Brüt Yatırımlar (1000 YTL) 1 TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TR TRC TR TR TR TR TR TR TR TR TRC TR TR TR TR TR TRC TR TR TR TR TR TR TRC TR TR TR TR TR TR TR TR TR TRB TR TR TR TRC TR TRB TRB TR TRB TRC TRC TR TRC TR TR TR TR TRB TRB TRB TRB TR TRA TRA TRA TRA TRC TRA TRC TRC TRA TRC TRA TRA TR TR TR TR Kaynak: (TÜİK Bölgesel İstatistikler, 2008) 2008 TÜİK verilerine göre TRB2 Bölgesi nde imalat sektörlerinde faaliyet gösteren yerel birimlerin Türkiye deki imalat sektörü yerel birimlerinin %0,85 ini oluşturduğu görülmektedir. Bölge nin bu sektörlerdeki istihdamı ise Türkiye deki imalat sektörü istihdamının yaklaşık %0,42 sini oluşturmaktadır.

11 Maaş ve ücretler için bu oran %0,23 iken, maddi mallara ilişkin brüt yatırımlarda %0,79 olarak görülmektedir. Aşağıdaki tabloda Bölge de imalat sanayi yerel birim sayısının ve istihdamının yılları arasındaki değişimi ve imalat sanayinin Bölge ekonomisindeki payı görülmektedir yılı değerlerine göre imalat sanayi yerel birim sayısının Bölge de bulunan tüm yerel birimlere oranı %7,4 iken bu oran 2008 de 7,9 e yükselmiştir yılında Bölge de tüm istihdamın %12 si imalat sanayinde yer alırken 2008 yılında bu oran %14,5 olarak hesaplanmıştır. Tablo 10: İmalat Sanayi Yerel Birim ve İstihdam Değerleri Yerel Birim Sayısı İstihdam Sayısı İmalat Sanayi Toplam % İmalat Sanayi Toplam % , , , , , , , , , , , ,5 Kaynak: (TÜİK Bölgesel İstatistikler, 2008) Aşağıda yer alan tabloda 2002 TÜİK Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımına göre imalat sanayinin alt sektörlerinin illere göre dağılımı verilmiştir. Buna göre; Bölge de imalat sanayinde faaliyet gösteren yerel birimlerin % 55,9 u Van da, %26,8 i Muş ta, %20 si Bitlis te ve %9,2 si Hakkâri de bulunmaktadır. İmalat sanayi istihdamının ise %62,3 ü Van da, %16,5 i Muş ta, %14,3 ü Bitlis te ve %6,8 i Hakkâri de bulunmaktadır.

12 Tablo 11:İmalat Sanayi Sektörlerinde Yerel Birim ve İstihdamın İllere Dağılımı (2002) İmalat Sanayi Sektörleri Yerel Birim Sayısı İstihdam BİTLİS HAKKÂRİ MUŞ VAN TRB2 BİTLİS HAKKÂRİ MUŞ VAN TRB2 Gıda ürünleri ve içecek imalatı Ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı (mobilya hariç); saz, saman ve benzeri malzemelerden, örülerek yapılan eşyaların imalatı Giyim eşyası imalatı; kürkün işlenmesi ve boyanması Makine ve teçhizatı hariç; fabrikasyon metal ürünleri imalatı Mobilya imalatı; başka yerde sınıflandırılmamış diğer imalatlar Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı Başka yerde sınıflandırılmamış makine ve teçhizat imalatı Basım ve yayım; plak, kaset ve benzeri kayıtlı medyanın çoğaltılması Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı Tekstil ürünleri imalatı * * Başka yerde sınıflandırılmamış * * 7 * 556 elektrikli makine ve cihazların imalatı Ana metal sanayisi * * Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı Tıbbi aletler; hassas ve optik aletler ile saat imalatı * 0 * 15

13 Motorlu kara taşıtı, römork ve yarı römork imalatı Derinin tabaklanması ve işlenmesi; bavul, el çantası, saraçlık, koşum takımı ve ayakkabı imalatı Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı ve cihazları imalatı * 7 * * 0 0 * * * 0 * Tütün ürünleri imalatı * * Diğer ulaşım araçlarının imalatı * * Büro makineleri ve bilgisayar * 0 * imalatı İmalat Sanayi Toplam Tüm Sektörler Toplamı Kaynak: (TÜİK GSİS, 2002) Öne Çıkan Sektörler İmalat sektörü istihdamının sektörlere dağılımına göre öne çıkan beş sektör: Gıda ürünleri ve içecek imalatı, Ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı (mobilya hariç), saz, saman ve benzeri malzemeden örülerek yapılan eşyaların imalatı, Giyim eşyası imalatı, kürkün işlenmesi ve boyanması, Başka yerde sınıflandırılmamış elektrikli makine ve cihazların imalatı, Makine ve teçhizatı hariç; fabrikasyon metal ürünleri imalatı.

14 Bölge nin imalat sanayi istihdamının %30,9 unu gıda ürünleri ve içecek imalatının oluşturduğu görülmektedir. Bu oranı %13,1 ile ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı (mobilya hariç), %9,4 ile giyim eşyası imalatı, %9,2 ile başka yerde sınıflandırılmamış elektrikli makine ve cihazların imalatı ve %7,5 ile makine ve teçhizatı hariç; fabrikasyon metal ürünleri imalatı izlemektedir. İmalat sektörü yerel birim sayısının sektörlere dağılımına göre öne çıkan beş sektör: Gıda ürünleri ve içecek imalatı, Ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı (mobilya hariç), saz, saman ve benzeri malzemeden örülerek yapılan eşyaların imalatı, Giyim eşyası imalatı; kürkün işlenmesi ve boyanması, Makine ve teçhizatı hariç; fabrikasyon metal ürünleri imalatı, Mobilya imalatı; başka yerde sınıflandırılmamış diğer imalatlar. Bölge nin imalat sanayi yerel birimlerinin %21,8 i gıda ürünleri ve içecek imalatında faaliyet göstermektedir. Bu oranı %20,6 ile ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı (mobilya hariç), %16,9 ile giyim eşyası imalatı, %13,6 ile makine ve teçhizatı hariç; fabrikasyon metal ürünleri imalatı ve %5,8 ile mobilya imalatı; başka yerde sınıflandırılmamış diğer imalatlar izlemektedir. Bölge de öne çıkan sektörlerin illere dağılımına bakıldığında beş sektörün tamamının Van da yoğunlaştığı görülmektedir. Başka yerde sınıflandırılmamış elektrikli makine ve cihazların imalatında veri gizliliği nedeniyle illere göre istihdam rakamları tabloda yer almamasına rağmen, bu sektördeki yerel birim sayısının büyük çoğunluğunun Van da yer aldığı bilinmektedir. İmalat Sanayi Sektörlerinde Yoğunlaşmalar Sektörlerin Bölge istihdamı ve yerel birim sayısındaki paylarının yanı sıra, bölgesel ve il düzeyindeki paylarının ulusal düzeydeki paylarıyla karşılaştırılması yoluyla rekabetçi olabilecek ya da büyüme potansiyeli taşıyan sektörler tespit edilmeye çalışılmıştır. Bölge içi yüzdeye göre öne çıkan sektörlerden sadece gıda ürünleri ve içecek imalatı ile ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı (mobilya hariç); saz, saman ve benzeri malzemelerden, örülerek yapılan eşyaların imalatı sektörlerinde bir yoğunlaşmadan söz edilebilmektedir. Ancak, söz konusu sektörlerde görülen yoğunlaşmanın sebebi gerçek bir rekabetçilik potansiyeli değildir. Örneğin orman varlığı çok az olan bölgede; ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı (mobilya hariç); saz, saman ve benzeri malzemelerden, örülerek yapılan eşyaların imalatı, imalat sektörünün oldukça küçük olması nedeniyle öne çıkmaktadır. 14

15 Tablo 12: İmalat Sektörleri Yoğunlaşma Katsayıları İmalat Sektörleri Referans Bölge TR Referans Bölge TRB2 TRB2 Van Muş Bitlis Hakkâri Van Muş Bitlis Hakkâri Gıda ürünleri ve içecek imalatı 0,89 0,8 1,23 0,93 0,76 0,9 1,4 1,04 0,85 Tütün ürünleri imalatı * * * * * * * * * Tekstil ürünleri imalatı 0,06 0,07 0,01 0,05 0,09 1,03 0,12 0,76 0,88 Giyim eşyası imalatı; kürkün 0,46 0,45 0,53 0,56 0,17 1,01 1,15 1,2 0,35 işlenmesi ve boyanması Derinin tabaklanması ve 0,36 * * * * * * * * işlenmesi; bavul, el çantası, saraçlık, koşum takımı ve ayakkabı imalatı Ağaç ve ağaç mantarı ürünleri 1,13 1,25 1,03 0,82 1,16 1,11 0,9 0,74 1,03 imalatı (mobilya hariç); saz, saman ve benzeri malzemelerden, örülerek yapılan eşyaların imalatı Kağıt hamuru, kağıt ve kağıt * * * * * * * * * ürünleri imalatı Basım ve yayım; plak, kaset ve 0,47 0,47 0,41 0,32 0,82 1,01 0,86 0,68 1,73 benzeri kayıtlı medyanın çoğaltılması Kok kömürü, rafine edilmiş * * * * * * * * * petrol ürünleri ve nükleer yakıt imalatı Kimyasal madde ve ürünlerin 0,13 0,18 0,22 * * 1,45 1,27 * * imalatı Plastik ve kauçuk ürünleri 0,31 0,31 0,34 0,21 0,45 1,01 1,08 0,67 1,44 imalatı Metalik olmayan diğer mineral 0,53 0,78 0,21 0,1 0,44 1,48 0,38 0,18 0,8 ürünlerin imalatı Ana metal sanayisi 0,15 0,07 0,27 0,45 1,51 Makine ve teçhizatı hariç; 0,47 0,46 0,62 0,42 0,37 0,99 1,32 0,88 0,79 fabrikasyon metal ürünleri imalatı Başka yerde sınıflandırılmamış 0,22 0,25 0,22 0,09 0,34 1,12 1,04 0,38 1,47 makine ve teçhizat imalatı Büro makineleri ve bilgisayar 0,1 * * * * * * * * imalatı Başka yerde sınıflandırılmamış 1,12 * 0,27 * * * 0,53 * * elektrikli makine ve cihazların imalatı Radyo, televizyon, haberleşme 0,15 * * * * * * * * teçhizatı ve cihazları imalatı Tıbbi aletler; hassas ve optik 0,19 * * * * * * * * aletler ile saat imalatı Motorlu kara taşıtı, römork ve 0,07 * 0,25 * 0,2 * 3,11 * * yarı römork imalatı Mobilya imalatı; başka yerde 0,22 0,25 0,25 0,15 0,13 1,14 1,12 0,69 0,6 sınıflandırılmamış diğer imalatlar Kaynak: (TÜİK GSİS, 2002) 15

16 Yukarıdaki tabloda yerel birim sayısı ve istihdama eşit ağırlık verilerek illerde imalat sektörlerinin yoğunlaşma katsayıları hesaplanmıştır. Sektörlerin il düzeyindeki yerel birim sayıları ve istihdam paylarının ulusal ve bölgesel yerel birim sayısı ve istihdam paylarıyla karşılaştırılmasıyla, iki tür yoğunlaşma katsayısına yer verilmiştir. Referans bölge olarak ulusal düzey alındığında il içindeki sektörel payı ülke payından yüksek olan sektörler; Muş ta gıda ürünleri ve içecek imalatı, Van da başka yerde sınıflandırılmamış elektrikli makine ve cihazların imalatı ile makine ve teçhizatı hariç; fabrikasyon metal ürünleri imalatı. Van, Muş ve Hakkâri de ile ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı (mobilya hariç), saz, saman ve benzeri malzemelerden, örülerek yapılan eşyaların imalatı, Bölge de sanayinin oldukça küçük ve verimsiz olması nedeniyle ulusal düzeyle karşılaştırmaları yoğunlaşma katsayılarının öne çıkan sektörlerin tespitinde geçerli bir gösterge olduğu düşünülmemektedir. Verimlilik düşüklüğünün tüm Bölge için geçerli bir faktör olduğu, bu nedenle Bölge referans alınarak il düzeyinde yapılan hesaplamalarda göz ardı edilebileceği varsayımıyla, TRB2 Bölgesi referans bölge olarak alınmış ve il düzeyindeki sektörel yoğunlaşmalar yeniden hesaplanmıştır. Referans bölgenin ulusal düzey değil TRB2 Bölgesi olarak belirlenmesindeki amaç; hangi imalat sektörlerinin hangi illerde yoğunlaştığını tespit etmektir. Aşağıda yer alan tabloda, referans bölge olarak TRB2 Bölgesi alındığında, yoğunlaşma katsayısı 1 den büyük olan sektörler il düzeyinde gösterilmektedir. Tablo 13: Yoğunlaşma Katsayısı 1 den Büyük Olan Sektörler (Referans Bölge:TRB2) İl Sektör Bitlis Ana metal sanayi Giyim eşyası imalatı; kürkün işlenmesi ve boyanması Hakkâri Basım ve yayım; plak, kaset ve benzeri kayıtlı medyanın çoğaltılması Başka yerde sınıflandırılmamış makine ve teçhizat imalatı Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı Muş Motorlu kara taşıtı, römork ve yarı römork imalatı Gıda ürünleri ve içecek imalatı Makine ve teçhizatı hariç; fabrikasyon metal ürünleri imalatı Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı Giyim eşyası imalatı; kürkün işlenmesi ve boyanması Mobilya imalatı; başka yerde sınıflandırılmamış diğer imalatlar Van Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı Mobilya imalatı; başka yerde sınıflandırılmamış diğer imalatlar Başka yerde sınıflandırılmamış makine ve teçhizat imalatı Ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı (mobilya hariç); saz, saman ve benzeri malzemelerden, örülerek yapılan eşyaların imalatı 16 Kaynak: (TÜİK GSİS, 2002)

17 İmalat sanayinde bölge düzeyinde öne çıkan alt sektörlere bakıldığında ikili kod düzeyinde yoğunlaşma gözlemlenmeyen sektörlerin bazı alt sektörlerinde bir yoğunlaşmadan söz edilebileceği görülmektedir. Dört kod düzeyinde ve il bazında ayrıştırılmış verilerin mevcut olmaması sebebiyle, alt sektörlerdeki yoğunlaşmalar bölge düzeyinde hesaplanabilmiştir. Bölge düzeyinde yoğunlaşma katsayısının 1 den yüksek değer aldığı sektörler aşağıdaki tabloda yer almaktadır. Tablo 14: Bölge Düzeyinde Yoğunlaşma Katsayısının 1 den Yüksek Değer Aldığı Alt Sektörler ve Yoğunlaşma Katsayıları ( Referans Bölge: Türkiye) Sektör Yoğunlaşma Katsayısı Şeker İmalatı 5,14 Fırınlanmış kilden kiremit, briket, tuğla ve inşaat malzemeleri imalatı 1,82 İnşaat kerestesi ve doğrama imalatı 1,64 Gazetelerin yayımı 1,55 Et imalatı ve saklanması 1,49 Ekmek, taze fırın ürünleri ve taze kek imalatı 1,45 Çiftlik hayvanları için hazır yem imalatı 1,22 Hazır beton imalatı 1,18 Akümülatör, primer pil ve batarya imalatı 1,18 Elektriksiz ev aletleri imalatı 1,17 Öğütülmüş tahıl ürünleri imalatı 1,1 Kaynak: (TÜİK GSİS, 2002) Muş hariç olmak üzere il içindeki sektörel payı ülke payının altında kalan gıda ürünleri ve içecek imalatının alt sektörleri olan şeker imalatı, et imalatı ve saklanması, çiftlik hayvanları için hazır yem imalatı ile öğütülmüş tahıl ürünleri imalatının bölgede öne çıkan alt sektörler olduğu gözlemlenmektedir. Esasında, gıda ürünleri ve içecek imalatı sektöründe Muş ta görülen yoğunlaşmanın sebebi de burada bulunan şeker fabrikasının toplam istihdamı oldukça küçük olan il içerisinde oldukça yüksek düzeyde istihdam sağlamasıdır. Şeker imalatı dışında kalan ve yoğunlaşma görülen diğer gıda ve içecek alt sektörlerinin (öğütülmüş tahıl ürünleri imalatı, çiftlik hayvanları için hazır yem imalatı, et imalatı ve saklanması) tamamının Van da yoğunlaştığı bölgedeki gözlemlerden anlaşılmıştır. Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı altında sınıflandırılan fırınlanmış kilden kiremit, briket, tuğla ve inşaat malzemeleri imalatı, hazır beton imalatı da Van da; inşaat kerestesi ve doğrama imalatı ise Van ve Hakkâri de yoğunlaşmaktadır. İmalat Sanayi Sektörlerinde Verimlilik Aşağıdaki tabloda TÜİK Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri yılları verileri kullanılarak TRB2 Bölgesi nde imalat sektörlerinde çalışan başına düşen ciro tutarı ulusal düzeyle kıyaslanmıştır. 17

18 Tablo 15: Bölge İmalat Sektörlerinde Çalışan Başına Düşen Ciro Tutarının Ulusal Düzeyle Kıyaslanması İmalat Sektörleri Çalışan Başına Ciro (TRB2/TR) Gıda ürünleri ve içecek imalatı 0,44 0,62 0,68 0,81 Tekstil ürünleri imalatı * * 0,06 0,1 Giyim eşyası imalatı; kürkün işlenmesi ve boyanması 0,12 0,07 0,07 0,12 Derinin tabaklanması ve işlenmesi; bavul, el çantası, * 0,18 0,02 0,24 saraçlık, koşum takımı ve ayakkabı imalatı Ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı (mobilya hariç); 0,85 0,15 0,21 0,24 saz, saman ve benzeri malzemelerden, örülerek yapılan eşyaların imalatı Kâğıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri imalatı * 0,01 * * Basım ve yayım; plak, kaset ve benzeri kayıtlı medyanın 0,07 0,36 0,23 0,28 çoğaltılması Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı 0,13 0,16 0,14 0,31 Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı 0,23 0,24 0,11 0,3 Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı 0,51 0,8 0,59 0,56 Ana metal sanayisi * * 0,24 * Makine ve teçhizatı hariç; fabrikasyon metal ürünleri 0,25 0,31 0,2 1,17 imalatı Başka yerde sınıflan1dırılmamış makine ve teçhizat imalatı 0,12 0,07 0,06 0,09 Başka yerde sınıflandırılmamış elektrikli makine ve 0,1 0,03 0,25 0,34 cihazların imalatı Tıbbi aletler; hassas ve optik aletler ile saat imalatı 0,57 0,1 * 0,23 Kaynak:(TÜİK, 2008) Yukarıdaki tablo incelendiğinde, bölge düzeyinde yoğunlaşma görülen sektörlerinde çalışan başına düşen ciro tutarlarının ülke düzeyine oranla çok düşük kaldığı görülmektedir. Yukarıda sayılan sektörlerde dört yıllık ortalama oranlar sırasıyla 0,64, 0,62, 0,53, 0,48 ve 0,36 dır. Çalışan başına düşen ciro ortalamasının ülke düzeyinin çok altında kalması, esasında bu sektörlerde gerçek bir yoğunlaşmadan ziyade verimsizliğe işaret etmektedir. İmalat Sanayi Sektörlerinde Değişim Payı Analizi Aşağıdaki tabloda yer alan Bölge deki imalat sanayi alt sektörlerinin 2003, 2004, 2006 ve 2007 yıllarına ilişkin yerel birim sayıları ile istihdam değerlerinin değişimi ile Bölge nin değişim payı analizi yapılmıştır. 18

19 Tablo 16:TRB2 Bölgesi İmalat Sanayi Sektörleri Yerel Birim ve İstihdam Sayıları İmalat Sanayi Sektörleri Yerel Birim Sayısı İstihdam Gıda ürünleri ve içecek imalatı Tütün ürünleri imalatı * * * Tekstil ürünleri imalatı * * Giyim eşyası imalatı; kürkün işlenmesi ve boyanması Derinin tabaklanması ve işlenmesi; bavul, el çantası, saraçlık, koşum takımı ve ayakkabı imalatı Ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı(mobilya hariç); saz, saman ve benzeri malzemelerden örülerek yapılan eşyaların imalatı Kâğıt hamuru, kağıt ve kağıt ürünleri * * imalatı Basım ve yayım; plak, kaset ve benzeri kayıtlı medyanın çoğaltılması Kok kömürü, rafine edilmiş petrol * ürünleri ve nükleer yakıt imalatı Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı Ana Metal Sanayisi * - 16 * Makine ve teçhizatı hariç; fabrikasyon metal ürünleri imalatı Başka yerde sınıflandırılmamış makine ve teçhizat imalatı Başka yerde sınıflandırılmamış elektrikli makine ve cihazların imalatı Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı ve * * - * cihazları imalatı Tıbbi aletler; hassas ve optik aletler ile * 1 saat imalatı Motorlu kara taşıtı, römork ve yan * * * * römork imalatı Mobilya imalatı, başla yerde sınıflandırılmamış diğer imalatlar Toplam Kaynak: (TÜİK Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri, 2008) Bu tablodan elde edilen bilgiler ışığında hazırlanan aşağıdaki tabloda ulusal değişim bileşenleri, sektörlerin bölgesel büyüme hızları ile ulusal büyüme hızlarının eşit olması halinde yaratılacak ek istihdamı gösterilmektedir. Sanayi karışımı bileşeni ise imalat sektörlerinin bölgesel büyüme hızı ile ulusal düzeyde tüm sektörlerin toplam büyüme hızı arasındaki fark sebebiyle oluşan istihdam artışı ya da azalışını göstermektedir. Buna göre, ulusal ortalamanın üstünde bir hızla büyüyen bölge sektörlerinde sanayi karışımı 19

20 bileşeni değeri pozitif, ulusal ortalamanın altında bir hızla büyüyenlerde ise negatiftir. Bölgesel değişim bileşeni ise bir sektörün bölgedeki büyüme hızı ile ulusal düzeydeki büyüme hızı arasındaki farktan kaynaklanan istihdam artışı ya da azalışını göstermektedir. Bölgesel değişim bileşeninin pozitif olması, ilgili sektörde bölgenin rekabet avantajına sahip olabileceğini göstermektedir. Tablo 17: TRB2 Bölgesi Değişim Payı Analizi İmalat Sektörü Ulusal Değişim Bileşeni Sanayi Karışım Bileşeni Bölgesel Değişim Bileşeni Toplam değişim Yoğunlaşma Katsayısı % Değişimi Gıda ürünleri ve içecek imalatı ,41 Tütün ürünleri imalatı Tekstil ürünleri imalatı 0 Giyim eşyası imalatı: kürkün işlenmesi ve boyanması Derinin tabaklanması ve işlenmesi: bavul, el çantası, saraçlık, koşum takımı ve ayakkabı imalatı Ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı (mobilya hariç): saz, saman ve benzeri malzemelerden, örülerek yapılan eşyaların imalatı Kâğıt hamuru, kâğıt ve kağıt ürünleri imalatı Basım ve yayım: plak, kaset ve benzeri kayıtlı medyanın çoğaltılması , , , ,53 Kok kömürü, rafine edilmiş petrol (*) (*) (*) (*) (*) ürünleri ve nükleer yakıt imalatı Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı ,51 Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı ,34 Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin ,04 imalatı Ana metal sanayisi (*) (*) (*) (*) (*) Makine ve teçhizatı hariç: fabrikasyon ,57 metal ürünleri imalatı Başka yerde sınıflandırılmamış makine ve ,21 teçhizat imalatı Başka yerde sınıflandırılmamış elektrikli ,2 makine ve cihazların imalatı Tıbbi aletler: hassa ve optik aletler ile saat ,64 imalatı Motorlu kara taşıtı, römork ve yarı (*) (*) (*) (*) (*) römork imalatı Mobilya imalatı: başka yerde sınıflandırılmamış diğer imalatlar ,33 Kaynak: (TÜİK Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri, 2008) (*): 5429 Sayılı Kanun gereği gizlilik ilkesine göre özel sektörde bir veya iki girişime ilişkin bilgiler verilmediğinden hesaplama yapılamamıştır. (**) :Söz konusu hesaplamalar TÜİK Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri doğrultusunda Ajans tarafından hazırlanmıştır. 20

21 Yukarıdaki tablo sektörler bazında incelendiğinde; gıda ürünleri ve içecek imalatında istihdamın söz konusu yıllar arasında %31 oranında küçüldüğü, bu küçülmenin büyük ölçüde sektörün ulusal ekonomideki büyüme hızı ile bölgedeki büyüme hızı arasındaki farktan kaynaklandığı görülmektedir. Bu da gıda ürünleri ve içecek imalatı sektöründe Bölge nin rekabet dezavantajı yaşadığını göstermektedir. Ayrıca, gıda ürünleri ve içecek imalatı sektörünün ülke ortalamasına göre yavaş büyüyen bir sektör olması da bu sektörde istihdam kaybına yol açmıştır. Gıda ürünleri ve içecek imalatı, GSİS 2002 verilerine göre TRB2 Bölgesi ni oluşturan dört ilin tümünde yoğunlaşma katsayısına göre öne çıkan ilk üç sektör arasındadır. Derinin tabaklanması ve işlenmesi; bavul, el çantası, saraçlık, koşum takımı ve ayakkabı imalatı; ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı (mobilya hariç); saz, saman ve benzeri malzemelerden, örülerek yapılan eşyaların imalatı; basım ve yayım; plak, kaset ve benzeri kayıtlı medyanın çoğaltılması ve plastik ve kauçuk ürünleri imalatı sektörlerinde de istihdamda küçülme gözlenmektedir. Bu dört sektörün bölgesel büyüme oranlarının ulusal büyüme oranlarından düşük olduğu; bu anlamda rekabette dezavantajlı oldukları; ayrıca, dördünün de ulusal düzeyde ortalamanın altında büyüyen sektörler oldukları görülmektedir. Bu sektörler arasında ağaç ve ağaç mantarı ürünleri imalatı (mobilya hariç); saz, saman ve benzeri malzemelerden, örülerek yapılan eşyaların imalatı, GSİS 2002 verilerine göre Bölge de ve Bölge de yer alan tüm illerde yoğunlaşma açısından öne çıkan sektörler arasındadır. Ancak; yılları verileri bu yoğunlaşmada da %49 oranında bir azalma olduğunu ortaya koymaktadır. Bölge de ulusal düzeye oranla daha fazla büyüyen sektörlerin, Giyim eşyası imalatı; kürkün işlenmesi ve boyanması Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı Makine ve teçhizatı hariç; fabrikasyon metal ürünleri imalatı Başka yerde sınıflandırılmamış elektrikli makine ve cihazların imalatı Mobilya imalatı; başka yerde sınıflandırılmamış diğer imalatlar olduğu görülmektedir. Potansiyel Sektörler Sektörlerin Bölge içi yüzde payları, ulusal ve bölgesel düzey referans alınarak hesaplanan yoğunlaşma katsayıları ve değişim payı analizleri, Bölge de rekabetçi bir sanayinin oluşmadığını ortaya koymaktadır. Bölge sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasında son sıralarda yer almaktadır ve ekonomik faaliyetlerin çeşitliliği düşük düzeydedir. Bu nedenle, Bölge nin öne çıkabileceği sektörlere yönelik incelemede sadece mevcut eğilimlerle sınırlı kalmak yerine, potansiyel olarak karşılaştırmalı rekabet avantajına sahip olabileceği (hammaddenin mevcudiyeti, pazara yakınlık gibi) emek yoğun üretime dayalı bazı potansiyel sektörlere ilişkin detaylı bilgiler aşağıda verilmektedir. 21

22 Mobilya Sanayi Mobilya sanayi emek-yoğun sektörler arasında sayılmaktadır. Nitekim Dünya mobilya ihracatında son yıllarda yaptığı atak ile Çin in 17 milyar doları aşarak, ikinci sıradaki İtalya nın ihracatı ile neredeyse yedi milyar dolar fark yaratabilmesinin sebebi Çin in emek maliyetindeki rekabet üstünlüğüdür. Türkiye deki mobilya ve ahşap sanayi, genelde çok sayıda küçük ölçekli aile işletmesinden oluşmaktadır. Bu işletmeler düşük kapasite kullanım oranları ile verimsiz çalıştıklarından üretim maliyetleri yüksektir. Ancak; mobilya sanayi son dönemlerde hızlı bir dönüşüm geçirerek eskiye oranla daha fazla bilgi ve sermaye yoğun bir sektör olma yolunda ilerlemektedir. Bu dönüşümün arkasında yatan en önemli unsur mobilya sanayinin hızlı bir küreselleşme süreci yaşamasıdır. Mobilya özellikleri bakımından tüm dünya kültürleri tarafından kullanıldığından, son yıllarda artan rekabet karşısında ekonomik ölçekte ve dünya standartlarında üretim yapan tesisler kurulmuş ve bunlar bayilik teşkilatlarıyla ülke geneline ve dünyaya ürün satar konuma ulaşmış bulunmaktadır. Mobilya sektörü, orta ve büyük ölçekli işletmelerin katılımlarıyla Türkiye ekonomisinin %3 ünü oluşturmakta olup, bu alanda dış ticarette ihracat fazlası verilmektedir. Aşağıdaki tabloda, 2009 verilerine göre, Türkiye de mobilya sektörü ihracatının ülkelere göre dağılımı verilmektedir. Bölge özellikle yeni yapılanmakta olan pazarlara yakınlığı dikkate alındığında, oldukça avantajlı bir konumdadır. Buna rağmen, Bölge de ve Bölge çevresinde mobilya sektöründe büyük ölçekli yatırım bulunmamaktadır. Yapılan çalışmalara göre, Bölge de hammadde maliyeti, Kayseri, Bursa, İstanbul gibi illere göre oldukça yüksektir. (%30-%40) Bunun sebebi sektörün temel hammadde olarak kullandığı mdf, sunta gibi girdilerin Bölge de üretilmeyip farklı Bölge lerden tedarik edilmesidir. Bununla birlikte, işgücü maliyetinin oldukça düşük olması (40-%60) Bölge de mobilya sektörüne uygulanacak bir teşvik sisteminin yatırımları olumlu yönde etkileyebileceğini göstermektedir. Tablo 18: Ülkeler İtibariyle Türkiye nin Mobilya İhracatı (bin dolar) Ülkeler Irak Almanya İran Azerbaycan-Na hç Fransa Hollanda Yunanistan İngiltere Libya Türkmenistan Kaynak: ( Dış Ticaret Müsteşarlığı, 2009) 22

23 Tekstil Sanayi Tekstil ve hazır giyim sektörleri yapıları itibari ile gelişmekte olan bölge veya ülkelerin kalkınmasında itici güç olabilmektedirler. Bu anlamda sendikaların, ilgili sektörlerin önde gelen temsilcilerin açıklamaları ve yayınladıkları raporlar incelendiğinde, sektörün kritik bir süreçten geçmekte olduğu görülmektedir. Bu durumdan çıkış ve özellikle Çin gibi ülkeler ile rekabet edebilmek için ilk etapta en azından tekstil sektörünün Doğu ve Güneydoğu Anadolu ya taşınması gerekmektedir. Nitekim 2009 yılı içerisinde yayınlanan teşvik yasasına göre, Türkiye dört bölgeye ayrılmış, tekstil ve hazır giyim sektörünün 1. ve 2. Bölge den, ağırlıklı olarak Doğu ve Güneydoğu Bölgelerinin yer aldığı 4. Bölgeye taşımaları teşvik edilerek belli maliyet avantajları sağlanmaya çalışılmıştır. Yayınlanan yasa ile 1. ve 2. Bölgede yerleşik firmalarda 4. Bölgeye taşınmaya yönelik belli eğilimler olmuş ancak yapılan analizlerde ortaya çıkan yetişmiş işgücü eksikliği, altyapı eksikliği, enerji sorunları gibi konulardan ötürü ciddi bir hareket olmamıştır. Bu sorunların çözülebilmesi durumunda orta ve uzun vadede tekstil ve hazır giyim sektörünün Bölge de kalkınmaya yönelik ciddi çözümler üretebileceği öngörülmektedir. TRB2 Bölgesi İran, Irak gibi Ortadoğu ülkelerine sınır komşusu durumundadır. Bunun yanı sıra Ermenistan, Kafkas Ülkeleri, Türki Cumhuriyetler gibi tekstil ve hazır giyim sektörünün ağırlıklı olarak yerleşik olduğu Bölgelere daha yakın mesafededir. Pamuğun en çok yetiştiği Bölge Güneydoğu Anadolu Bölgesi olduğuna göre hammadde tedarik açısından da yatırımların yapılmasına bir engel bulunmamaktadır. Yukarıda ifade edildiği gibi temel sorun ilgili sektörde çalışabilecek nitelikli işgücünde görülen eksiklik, alt yapı eksiklikleri ile enerji kesintilerinden dolayı alt yapı eksikliğinden kaynaklanan sorunlardır. Türkiye tekstil ve hazır giyim sanayi, destekleyici sektörlerdeki istihdamla birlikte yaklaşık 2 milyon çalışanı nedeniyle önemli bir rol üstlenmektedir. Sektördeki gerçek istihdam sayısını belirlemek oldukça zordur. Bu zorluğun sebebi, küçük firma sayısının çokluğu, taşeron işletmeler ve sektörde ihtisaslaşmada sınırların net çizilememesi olarak gösterilebilir. Çalışma Bakanlığı, Türkiye İstatistik Kurumu ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) verileri dikkate alındığında 2007 yılında sektördeki istihdam kişi olarak görülmektedir. Ancak kayıt dışı çalışanların bulunduğu birçok küçük firma nedeniyle gerçek istihdam sayısı elde edilememektedir. Bu çalışmada saha çalışmasında görüşülen uzmanların ve Türkiye Giyim Sanayicileri Derneği(TGSG) tahminleri uyarınca sanayide 2 milyondan fazla kişinin istihdam edilmesi gerekmektedir. Diğer imalat sanayileri ile karşılaştırıldığında tekstil ve hazır giyim en yüksek istihdam sağlayan sanayi olarak öne çıkmaktadır. Türkiye de tekstil ve hazır giyim sanayinde nin üzerinde firma bulunmaktadır ve bunların %95 i aile şirketi olup, %25 i ihracat yapmaktadır. Sektör imalat sanayinde %20 lik bir paya sahiptir. Hazır giyim sanayindeki firmaların yaklaşık %85 i küçük ve orta ölçekli işletmelerdir. Ancak 23

24 teknoloji yoğun üretim büyük firmalar tarafından gerçekleştirilmektedir firmanın sadece tanesi tüm pazarda ve sanayide hakim durumdadır. Günümüzde Türkiye nin ilk 500 işletmesinin %20 si tekstil ve hazır giyim sanayinde faaliyet göstermektedir (Türkiye Giyim Sanayicileri Derneği, 2008). Türkiye dünyada, Çin ve Avrupa Birliği nden sonra 3. büyük hazır giyim ihracatçısı olup ithalatta da 16. Sıradadır. TRB2 Bölgesi nde mevcut durum analizi yapıldığında, tekstil ve hazır giyim sanayinin yok denecek kadar az geliştiği görülmektedir. Türkiye Tekstil Sanayi İşverenleri Sendikası nın üyeleri arasında yapmış olduğu maliyet analizi anketi sonuçları aşağıda belirtildiği gibidir. Buna göre, maliyetlerin %33 ünü hammadde, %25 ini insan kaynakları, %9 unu enerji giderleri oluşturmaktadır. Tablo 19: Tekstilde Üretim Maliyetleri Maliyet Kalemi % Payı Hammadde 33 İnsan Kaynakları 25 Enerji 9 Yardımcı Madde ve Malzeme 7 Diğer Giderler 7 Boyar Madde 4 Finansman Giderleri 3 Bakım ve Onarım 2 Taşıma Giderleri 2 Amortisman Giderleri 2 Su ve Atık Su 1 Kaynak: (Devlet Planlama Teşkilatı, 2007) Aşağıdaki tabloda Türkiye nin tekstil, hazır giyim, deri mamulleri ve ayakkabı sektörü ihracatının ülkelere göre dağılımı belirtilmiştir. Buna göre en çok ihracat yapılan ülkeler sırasıyla; Almanya, İngiltere ve Fransa dır. Tablo 20: Ülkeler itibariyle Türkiye nin 2009 Yılı Konfeksiyon, Tekstil, Deri ve Ayakkabı İhracatı Konfeksiyon Tekstil Deri ve Ayakkabı Ülke Toplamı Almanya İngiltere İtalya Fransa İspanya Rusya F Hollanda A.B.D Sektör Toplamı Kaynak: ( Dış Ticaret Müsteşarlığı, 2009) 24

25 Aşağıdaki tabloda, Dış Ticaret Müsteşarlığı verilerine göre, tekstil, hazır giyim, deri mamulleri ve ayakkabı sektörü ihracat verileri yer almaktadır. Buna göre, ekonomik krizin ortaya çıktığı 2008 yılı haricinde, ihracat rakamlarının artmakta olduğu görülmektedir. Tablo 21: Türkiye nin Tekstil, Hazır Giyim, Deri Mamulleri ve Ayakkabı İhracatı(milyon dolar) Tekstil Konfeksiyon Deri mamulleri ve ayakkabı Toplam Kaynak: ( Dış Ticaret Müsteşarlığı, 2009) TRB2 Bölgesi nde ve çevresinde bu sektörde büyük ölçekte bir yatırım bulunmamaktadır. Bölge, işgücü maliyetinin diğer bölgelere göre ortalama %40-60 oranında daha az maliyetli olduğu düşünülürse, Bölge de yatırım teşvik uygulamasının kalkınmayı hızlandırıcı etki yapacağı öngörülmektedir. Metal Eşya Demir çelik sektörü, esas itibarıyla demir cevherinin yüksek fırınlarda veya hurdaların ark ocaklarında eritilmesiyle elde edilen slab ve kütüğün değişik işlemlerden geçirilerek istenilen kimyasal ve fiziksel özelliklere sahip mamullerin üretildiği bir sektördür. Başta inşaat, otomotiv, beyaz eşya ve demiryolu olmak üzere sektörün tüm mamul eşya üretimine doğrudan katkısı bulunmaktadır. Çelik ürünleri üretimi için iki sistemden biri, demir cevherinden ham demir (Entegre Demir Çelik Tesisleri), ham demirden çelik üretimi yöntemi (Elektrikli Ark Ocakları Yöntemi) ile çelik hurdasından çelik üretimi yöntemidir (Elektrikli Ark Ocakları Yöntemi). Entegre tesislerde demir-çelik üretim süreci, demir cevherinin kırma, eleme, sinterleme işlemleri sonucunda hazırlanması veya parça cevherin doğrudan doğruya yüksek fırına şarjı ile başlamaktadır. Yüksek fırınlarda kok kömürünün yardımı ile demir oksit haline gelen cevherin oksijeni alınarak indirgenmekte ve sıvı ham demir elde edilmektedir. Demir çelik sektöründe ana girdi olarak; demir cevheri, hurda, enerji kullanılmaktadır. Entegre Demir-Çelik Tesislerinin kurulması aşağıdaki ana etkenlere bağlıdır; Demir cevherine yakınlık Enerji kaynaklarına yakınlık (kok kömürü, doğalgaz, vb.) Demiryollarının, limanların varlığı Pazar kaynaklarına yakınlık Jeopolitik etkenler 25

26 2008 yılında kapasitenin ton u elektrikli ark ocaklı kuruluşlara, tonu entegre tesislerine aittir yılında elde edilen milyon tonluk üretimin ise milyon tonu elektrik ark ocaklı işletmelerde milyon ton u ise entegre tesislerde gerçekleştirilmiştir. Demir çelik sektöründe, ağırlıklı olarak ithal girdi kullanılmaktadır. Elektrik Ark Ocaklı (EAO) kuruluşlarda hammadde olarak kullanılan hurdanın %70 civarındaki bölümü ithal edilmektedir yılında ton ithal edilmiş ve bu ithalatın yarıdan fazlası ABD, Rusya ve AB (27) ülkelerinden yapılmıştır. Entegre tesislerde ise, hammadde olarak kullanılan demir cevherinin %60 ı, kömürün ise %90 civarındaki bölümü ithal edilmektedir. Sektörde en önemli sorunlardan biri yassı ürünlerdeki üretimin yetersizliğidir. Bunun yanında uzun üründe kapasite fazlalığı söz konusudur. Dünyada çelik üreticisi ülkelerde üretimin %60 ını yassı ürünler, %40 ını uzun ürünler oluştururken; Türkiye de bu dağılım %85,5 (%2 vasıflı ürün) uzun ürün, %14,5 yassı ürün seklindedir. Dolayısıyla arz eksikliği olan yassı ürünlerde ithalat, arz fazlalığı olan uzun ürünlerde de ihracat yoluna gidilmektedir. Türkiye de çeliğin yaklaşık %25 i entegre, %75 i ise hurdaya dayalı ark ocaklı tesislerde üretilmektedir. Sektör, Türkiye de yüksek fırına dayalı üretim yapan 3 entegre tesis, 21 elektrik ark ocaklı tesis ve 150 civarında haddehane ile üretim gerçekleştirilmektedir. Tablo 22: Türkiye nin Bölgelere Göre Demir-Çelik İthalatı ( ) Ülke Ton 1000$ Ton 1000$ ABD AB BDT Uzak Doğu Orta Doğu Kuzey Afrika Diğer Toplam Kaynak: (Devlet Planlama Teşkilatı, 2009) Yukarıda yer alan tabloya göre, 2009 yılında miktar olarak en yüksek demir-çelik ithalatı sırasıyla BDT, AB-25 ve Uzak Doğu ülkelerinden yapılmıştır yılında miktar olarak en yüksek demir-çelik ürün ithalatı sırasıyla; Demir çelik sektöründe, ağırlıklı olarak ithal girdi kullanılmaktadır. Elektrik Ark Ocaklı (EAO) kuruluşlarda hammadde olarak kullanılan hurdanın %70 civarındaki bölümü ithal edilmektedir yılında ton hurda ithal edilmiş ve bu ithalatın büyük bir kısmı ABD, Rusya, Ukrayna ve AB (27) ülkelerinden yapılmıştır. Entegre tesislerde ise, hammadde olarak kullanılan demir cevherinin %60 ı ( ton) ve 26

27 metalurjik kok kömürü üretiminde kullanılan taş kömürünün %90 civarındaki bölümü ( ton) ithal edilmiştir. Doğu Anadolu Bölgesi demir madeni bakımından Türkiye de ilk sırada gelmektedir. TRB2 Bölgesi İllerinde sektöre yönelik üretim tesisi olmamakla birlikte özellikle Van ve Hakkâri illeri ihracat verilerinde önemli oranda tutar teşkil etmektedir. Bilindiği üzere sektörde iki tip üretim yöntemi ağırlıklı olarak uygulanmaktadır. Birincisi Entegre Üretim Tesisleri (EÜT), diğeri ise Elektrikli Ark Ocakları (EAO) dır. TRB2 Bölgesi nde sektörde yapılacak muhtemel yatırımlarda uygulanacak üretim yöntemi Elektrikli Ark Ocakları olarak değerlendirilmektedir. Gerekçeleri ise; Sivas ili ötesinde herhangi bir demir çelik sanayi tesisinin bulunmaması, Elekrik Ark Ocaklarında kullanılan girdilerin %70 inin BDT, AB-25 ve Uzak Doğu ülkelerinden yapılması, Doğu Karadeniz, Doğu Anadolu ve Güney Doğu Anadolu Bölgelerindeki hurdaların toplanarak bölgede kurulacak herhangi bir tesiste işlenebilme potansiyelinin mevcudiyeti, Aynı şekilde Bölge de İran, Irak, Gürcistan, Ermenistan, Rusya, Ukrayna, Azerbaycan ve Nahçıvan dan hurda ithalatı potansiyelinin bulunması (özellikle dâhilde işleme rejiminden yararlanma amaçlı) Aşağıdaki tabloda, Türkiye nin metal eşya ihracatı ve ihracatta ülkelerin paylarının 2007, 2008 ve 2009 yıllarına ait değerleri bulunmaktadır. Tablo 23: Yılları Türkiye nin Metal Eşya İhracatı (Milyon $ ) ve Ülke Payları Ürünler Yılında İhracat Yapılan Ülkeler ve Payları (%) Pik Pakistan (%66), Yunanistan (%5), Gürcistan (%5), Türkmenistan (%4), Belçika (%3) Hurda Hollanda (%48), İngiltere (%14), Almanya (%12), İspanya (%11), Çin (%8) Kütük S. Arabistan (%16), BAE (%15), Mısır (%10), Vietnam (%7), Fas (%5) Yassı Ürün İtalya (%15), Romanya (%12), Hindistan (%6), Yunanistan (%6), Brezilya (%6) Uzun Ürün Mısır (%20), BAE (%14), Irak (%9), Libya (%6), Yemen (%5) Vasıflı Çelik Ürünler Mısır (%13), Almanya (%12), Brezilya (%7), Bulgaristan (%5), Rusya (%5) Boru Cezayir (%27), Irak (%10), ABD (%7), İngiltere (%4), Macaristan (%4) Boru Bağl. Parç Almanya (%11), Irak (%7), Türkmenistan (%6), Rusya (%6), İran (%6) İnşaat Aksamı Irak (%18), Türkmenistan (%10), Libya (%9), Cezayir (%5), Azerbaycan (%5) Demetl. Tel, Libya (%10), Almanya (%10), Irak (%8), 27

28 Halat Belçika (%7), Mısır (%7) Zincirler Almanya (%15), İran (%12), ABD (%9), İtalya (%8), Romanya (%6) Çivi İsrail (%11), S. Arabistan (%10), Türkmenistan (%9), Gürcistan (%7), İtalya (%6) Vida, Cıvata Almanya (%27), Türkmenistan (%7), Fransa (%6), Slovakya (%5), Irak (%5) Radyatörler İngiltere (%32), Romanya (%8), Yunanistan (%7), Almanya (%6), Ukrayna (%5) Mutfak Eşyası Almanya (%11), Mısır (%10), Irak (%8), Libya (%5), Azerbaycan (%4) Diğerleri Almanya (%12), Fransa (%7), Irak (%6), İngiltere (%6), Romanya (%4) TOPLAM Mısır (%11), BAE (%8), Irak (%8), Cezayir (%5), Libya (%5) Kaynak: ( Dış Ticaret Müsteşarlığı, 2009) Plastik Eşya Plastik tüketiminin son on yıl boyunca ortalama yıllık artış oranı %10 dan fazla olup, bu rakam GSMH artışının oldukça üzerindedir. Modern üretim teknolojileri kullanılarak gerçekleştirilen ürünler iç piyasa talebini karşıladığı gibi doğrudan ve dolaylı olarak önemli ölçüde ihracat da gerçekleştirilmektedir. Plastik hammadde karışım ve katkıları ile çeşitli plastik işleme makineleri ve teknolojileri de Türkiye de üretilmekte ve ihraç edilmektedir. Şu anda Türkiye 2,2 milyon ton üretimi ile Avrupa da 6. sırada yer almaktadır. Ancak halen 35 kg olan kişi başına plastik tüketimi dünya ortalamasının üstünde olmasına rağmen doyum noktasından çok uzakta olduğundan, önemli bir potansiyelin işaretidir. Tüketimin gelişmiş ülkelerdeki 100 kg seviyesine ulaşması 70 milyon nüfusu olan Türkiye yi dünya plastik sektöründe söz sahibi yapacaktır. Türkiye plastik sanayi, sahip olduğu avantajlarla rekabet gücü yüksek bir bölgesel oyuncu niteliğine dönüşme fırsatına sahiptir. Mevcut ve planlanan doğal gaz ve ham petrol boru hattı projeleri ile bir enerji terminali olmayı hedefleyen Türkiye, bu projelerin hammadde yönünden sağlayacağı imkânlar ile büyük atılım kaydedecektir. Sektörde çok sayıda firmanın çok değişik mamuller üretmesi nedeniyle sınaî maliyetlerin firma veya mamuller bazında rakamsal olarak ifadesi mümkün değildir. Ancak sektörü yönlendiren firmalardan alınan bilgiye göre toplam sınaî maliyetin ortalama %70 ini hammadde, %15 ini de işçilik oluşturmaktadır. 28

29 Tablo 24: Plastik İşleme Sınaî Maliyet Kalemleri ve Ortalama % Payları Maliyet Kalemleri Ortalama % Payı Hammadde 70 Yardımcı Madde 5 İşçilik 15 Enerji 4 Diğer 6 Toplam 100 Kaynak: (Devlet Planlama Teşkilatı, 2001) Sektörün hammadde de %80 oranında dışa bağımlılığı ve hammaddenin toplam maliyet içinde %70 gibi önemli bir pay alması, maliyetlerin petrol fiyatlarına ve döviz kurlarına karşı çok hassas olduğunu göstermektedir. Diğer taraftan, maliyetin %15 ini oluşturan işçilik içinde sosyal güvenlik payı rakip ülkelere kıyasla büyüktür. Enerji maliyetlerinin rakip ülkelere kıyasla pahalı olması, toplam sınaî maliyetin artmasına neden olurken, sektörün rekabetçi üretim olanaklarını olumsuz yönde etkilemektedir. TRB2 Bölgesi nde plastik sanayi %80 oranında hammaddeye bağlı durumdadır. Bölgedeki yatırımcılar da ağırlıklı olarak hammadde ihtiyaçlarını İzmir-Aliağa da bulunan Petkim den temin etmektedirler. Maliyet dağılımı dikkate alındığında hammadde ihtiyacını yurtiçinden temin edecek bir firma için bölgeye yatırım yapmak karlı görünmemektedir. Bunun yanı sıra sektöre yönelik hammadde tedariki petrol zengini ülkelerden de temin edilebilmektedir. Bu ülkelerden plastik sanayiye yönelik hammadde temininde Petkim fiyatları temel alınmakta olup gümrük vergisi ilave edildikten sonra Petkim fiyatlarından daha yükseğe mal olmaktadır. Ancak dâhilde işleme taahhüdü yapıp bu belgeyi Dış Ticaret Müsteşarlığı ndan almaya hak kazanan firma ihracat yapmayı taahhüt ettiği zaman belli avantajlar yaşamaktadır. Bu avantajlara örnek olarak yüksek yoğunluklu poli etilen malzemesi Petkim de Dolar iken, İran da arasında değişmektedir. Genellikle bu fark (%14-%18 arasında) hemen hemen bütün kalemlerde görülmektedir. İşçilik bakımından; farklı firmaların yaptığı fizibilite çalışmalarına göre TRB2 Bölgesi nin %40-%60 daha ucuz olduğu değerlendirilmektedir. 29

30 Tablo 25: Türkiye nin Plastik İşleme Sanayi Ürünleri İhracatı ( 1000 Dolar ) Ürün Adı Plastik döküntü kalıntı ve hurdalar Plastik monofil, çubuk ve profiller Plastikten kendinden yapışkan levha, plaka, band, şerit, film, folye ve diğer yassı şekiller Plastikten diğer plaka, levha, film, folye ve şeritler (gözeneksiz) Plastikten diğer plaka, levha, yaprak, film, folye ve şeritler Plastik yarı mamulleri ihracatı toplamı Plastik hortum, boru ve bağlantı elemanları Plastik yer ve duvar kaplamaları Plastiklerden banyo küvetleri, duşlar, eviyeler, lavabolar, bideler, su depoları vb. Plastiklerden eşya taşınmasına veya ambalajlanmasına mahsus malzemeler; plastikten tıpalar, kapaklar, kapsüller ve diğer kapama malzemeleri Plastikten sofra eşyası, mutfak eşyası, diğer ev eşyası ve sağlık veya tuvalet eşyası Tarifenin başka yerinde belirtilmeyen veya yer almayan plastiklerden inşaat malzemeleri Plastikten diğer eşya ve 3901 ila 3914 pozisyonlarında belirtilen diğer maddelerden eşya Plastik çantalar ve eşyaları saklamaya yarayan her türlü plastik sandık, bavul, mahfaza vs. PE, PP şeritlerden çuval, torba vb Plastik ayakkabı, terlik vb Plastikten koruyucu başlıklar Plastik emdirilmiş sıvanmış vs. mensucat Sesleri kaydetmeye mahsus diskler, bantlar vb Plastikten elektrik izolatörleri Makine ve cihazları izole edici plastik bağlantı parçaları Plastik gözlük ve çerçeveler Plastik şırıngalar Plastik mobilyalar Plastik aydınlatma cihazları Prefabrik yapılar Plastik oyuncaklar Diş fırçaları Plastik düğme ve fermuarlar Plastik kalemler Plastikten mamul eşya ihracatı toplamı Diğer Plastik Ürünler Genel Toplam Kaynak: ( Dış Ticaret Müsteşarlığı, 2009) 30

31 Tablo 26: Ülkeler İtibari ile Türkiye nin Plastik İşleme Sanayi Ürünleri İhracatı (1.000 Dolar) Ülke Adı Irak Almanya Libya Rusya Federasyonu İran Romanya Azerbaycan-Nahçıvan İngiltere Fransa Türkmenistan Katar Suudi Arabistan Bir.Arap Emirlik Kazakistan İsrail Bulgaristan Gürcistan İtalya Hollanda Ukrayna Diğer Ülkeler Toplam Kaynak: ( Dış Ticaret Müsteşarlığı, 2009) 1.3. HİZMETLER Aşağıda yer alan tabloda görüldüğü üzere, yılları arasında TRB2 Bölgesi nde hizmetler sektörünün bölgesel gayrisafi değer içindeki payının Türkiye geneline paralel olarak artmakta olduğu görülmektedir. Tablo 27: Sektörlere Göre Bölgesel Gayrisafi Katma Değer Payları (%) TRB2 Türkiye TRB2 Türkiye TRB2 Türkiye TRB2 Türkiye Tarım 25,4 10,6 23,4 9,4 22,3 8,5 21,3 8,5 Sanayi 17, ,1 28,2 15,3 27,8 15,8 27,2 Hizmetler 56,9 61,3 59,5 62,4 62,4 63,7 62,9 64,3 Kaynak: (TÜİK Bölgesel İstatistikler, 2008) 2008 yılı değerlerine göre TRB2 Bölgesi nde hizmetler sektörünün bölgesel gayrisafi katma değer içindeki payı %62,9 olup, bu değer hizmetler sektörünün ülke genelinde gayrisafi katma değer içindeki payı olan %64,3 e oldukça yakındır. 31

32 Aşağıdaki tabloda Bölge de hizmetler sektöründe iş kayıtlarına göre girişim sayılarının alt sektörlere göre dağılımı gösterilmektedir. Tablo 28: Hizmet Sektörü İş Kayıtlarına Göre Girişim Sayıları Hizmet Sektörleri Bitlis Hakkâri Muş Van TRB2 Toptan ve Perakende Ticaret Ulaştırma, Depolama ve Haberleşme Oteller ve Lokantalar İnşaat Hizmetleri Gayrimenkul Kiralama ve İş Faaliyetleri Sağlık İşleri ve Sosyal Hizmetler Mali Aracı Kuruluşların Faaliyetleri Eğitim Hizmetleri Diğer Sosyal, Toplumsal ve Kişisel Hizmet Faaliyetleri Toplam Kaynak: (TÜİK, 2009) Tabloya göre, öne çıkan sektörler toptan ve perakende ticaret (%41,7) ile ulaştırma, depolama ve haberleşme (%36,6) sektörleri olduğu görülmektedir. Bu oranı, %6,4 ile oteller ve lokantalar, %4,6 ile inşaat hizmetleri, %3,2 ile gayrimenkul kiralama ve iş faaliyetleri izlemektedir. Tablo 29: Öne Çıkan Hizmet Sektörlerinde Yerel Birim, Çalışan Sayısı, Maaş ve Ücretler Hizmet Sektörleri Yerel Birim Sayısı Çalışan Sayısı Maaş ve Ücretler (1000) TRB2 Türkiye % TRB2 Türkiye % TRB2 Türkiye % Toptan ve 1,4 1,0 0,4 Perakende Ticaret Ulaştırma, 2,7 1,5 1,1 Depolama ve Haberleşme Oteller ve 0,9 0,5 0,1 Lokantalar İnşaat Hizmetleri 1,0 1,0 0, Gayrimenkul 0,6 0,4 0,2 Kiralama ve İş Faaliyetleri Kaynak: (TÜİK Bölgesel Göstergeler, 2008) Yukarıda yer alan Tablo ya göre, Bölge de öne çıkan beş hizmet sektöründe yerel birim sayısı, çalışan sayısı, maaş ve ücretlerin Türkiye geneli değerleri ile karşılaştırması verilmiştir. Buna göre, yerel birim, çalışan sayısı, maaş ve ücretler açısından ülke rakamları içindeki payı değerlendirildiğinde, ulaştırma, depolama ve haberleşme sektörünün ön plana çıktığı görülmektedir. Karayolu, havayolu ve demiryolu gibi yük ve yolcu taşımacılığı ve her türlü taşımacılık ile birlikte haberleşmenin bütün çeşitlerini kapsayan bu sektör ekonomi 32

33 içinde önemli bir yere sahiptir. Özellikle ulaşım altyapısının geliştirilmesi, Bölge de ekonomik gelişmenin sağlanmasında hayati önem taşımaktadır. Toptan ve perakende ticaret; iş kayıtlarına göre girişim sayısı dikkate alındığında önde gelen ilk sektör iken, yerel birim ve çalışan sayısının ülke değerlerine oranı dikkate alındığında ikinci sıraya düşmektedir. Hizmet sektörü sayılan eğitim ve sağlık hizmetleri ile sosyal, toplumsal ve kişisel hizmet faaliyetleri sosyal bir konu olarak ele alınarak sosyal yapı analizi altında incelendiğinden, burada tekrar değinilmemiştir Mali Yapı ve Bankacılık Türkiye geneli rakamları ile karşılaştırıldığında Bölge, mali aracı kuruluşların faaliyetleri açısından oldukça yetersiz bir durumdadır. Bölge de mali aracı kuruluşlarda girişim sayısı 380 olup, Türkiye geneline oranı %0,74 tür (TÜİK, 2009). Tablo 30: Bölge de Bankaların İllere Göre Dağılımı Şube Sayısı Banka Sayısı Şube Sayısı Banka Sayısı Şube Sayısı Banka Sayısı Şube Sayısı Banka Sayısı Bitlis Hakkâri Muş Van TRB Kaynak: (Türkiye Bankalar Birliği, 2009) Yukarıdaki tabloda belirtildiği üzere, TRB2 Bölgesi nde 2009 yılı verilerine göre toplam 14 banka (3 kamusal sermayeli banka, 10 özel sermayeli yerli ve yabancı banka ve 1 kamusal sermayeli yatırım ve kalkınma bankası) 68 şube ile hizmet vermektedir. Bölge de bulunan 68 banka şubesinin 33 ü Van da bulunmaktadır. Tablo 31: Mevduatın İllere Göre % Dağılımı Bitlis 0,036 0,035 0,034 0,036 Hakkâri 0,032 0,020 0,031 0,034 Muş 0,042 0,039 0,041 0,037 Van 0,116 0,111 0,115 0,133 Kaynak: (Türkiye Bankalar Birliği, 2009) Yukarıdaki tabloda yılları arasında mevduatın illere göre dağılımı gösterilmiştir. Buna göre, mevduatın illere göre pay sıralamasında 81 il içerisinde Muş, 46; Van, 54; Bitlis, 77 ve Hakkâri 78. sıradadır. Bölge de banka mevduatının çok düşük seviyelerde olmasının temel nedeni gelir seviyesinin düşüklüğüdür. 33

34 Tablo 32: Mevduat Türlerinin İllere Göre % Dağılımı Tasarruf Mevduatı Resmi Kuruluşlar Mevduatı Ticari Kuruluşlar Mevduatı Döviz Tevdiat Hesabı Diğer Kuruluşlar Mevduatı Kıymetli Madenler Depo Hesapları Bitlis 44,5 22,1 18,9 9,1 4,6 0,8 Hakkâri 39,9 40,1 10,3 7,8 1,7 0,3 Muş 46 16,2 13,8 19,6 4,2 0,3 Van 46,7 14,7 21,1 12,2 4,7 0,5 Kaynak: (Türkiye Bankalar Birliği, 2009) Yukarıdaki tabloya göre; Bölge de toplam mevduat içerisinde tasarruf mevduatı ve ticari kuruluşlar mevduatlarından en fazla pay alan Van İli dir. Diğer illerin tamamında resmi kuruluşlar mevduatı ticari kuruluşlar mevduatından daha fazladır. Hakkâri de resmi kuruluşlar mevduatı hem tasarruf mevduatından oran olarak fazladır hem de ticari kuruluşlar mevduatının neredeyse dört katıdır. Tablo 33: İllere Göre Kişi Başına Düşen Mevduat Sıra no Kişi Başına Mevduat (TL) arası değişim Hakkâri ,9 169% 76 Van 66,4 657,8 163% 79 Bitlis 47,4 558,8 169% 81 Muş 52,6 459,1 159% Türkiye % Kaynak: (Türkiye Bankalar Birliği, 2009) Yukarıdaki tabloya göre; kişi başına düşen mevduat, Hakkâri için 2000 yılında ülke ortalamasının %6 sı düzeyindeyken, 2009 yılında bu oranın %10,5 ine yükseldiği görülmektedir. Kişi başı mevduat Hakkâri de ülke ortalamasına göre %72 daha hızlı bir büyüme göstermiştir. Bitlis te de benzer bir artış eğilimi görülmektedir. Van da kişi başı mevduat ülke ortalamasına göre %45 daha hızlı büyürken, bu oran Muş için %28 dir. Tablo 34: Kredilerin İllere Göre % Dağılımı İl Bitlis 0,048 0,048 0,046 0,057 Hakkâri 0,023 0,023 0,02 0,026 Muş 0,036 0,035 0,034 0,04 Van 0,167 0,162 0,165 0,187 Kaynak: (Türkiye Bankalar Birliği, 2009) 34

35 Yukarıdaki tabloda, Bölge de kredilerin illere göre payı sıralanmıştır yılı değerlerine göre, Bölge de Van ilk sıradayken, bunu sırasıyla Bitlis, Muş ve Hakkâri izlemektedir. İllerin Ülke içerisindeki sıralaması ise Van için 49, Bitlis, Muş ve Hakkâri için sırasıyla 71, 76 ve 81 dir. Tablo 35: Kredi Türlerinin İllere Göre % Dağılımı İhtisas Kredileri İhtisas Dışı Krediler Tarım Mesleki Turizm Diğer Bitlis 17,97 4,97 0 5,88 71,18 Hakkâri 7,58 4,85 0 0,02 87,55 Muş 15,24 9,25 0,18 3,81 71,53 Van 4,43 6,71 0 3,5 85,36 Kaynak: (Türkiye Bankalar Birliği, 2009) Yukarıdaki tabloda Bölge de kredi türlerinin illere göre dağılımı verilmiştir. Kullanılan krediler ağırlıklı olarak ihtisas dışı kredilerden oluşmaktadır. Tarım kredilerinde en yüksek pay %17,97 ile Bitlis iken, en düşük pay %4,43 ile Van İli dir. Turizm kredileri ise yalnızca Muş İli nde kullanılmıştır Tablo 36: İllere Göre Kişi Başına Kredi Sıra no İller Kişi Başına Kredi (TL) arası değişim Van 39,7 692,5 178% 76 Bitlis 37,8 661,4 178% 80 Hakkâri 22,6 384,9 178% 81 Muş 38,2 376,8 163% Türkiye % Kaynak: (Türkiye Bankalar Birliği, 2009) Yukarıdaki tabloda, 2000 ve 2009 yılları değerlerine göre kişi başı kredi miktarı karşılaştırılmıştır. Buna göre; Muş İli ülke düzeyindeki artışla aynı artışa sahipken, Van, Bitlis ve Hakkâri de kredi artışı ülke ortalamasının oldukça üzerindedir. Bölge de turizm sektörünün yarattığı ekonomik katma değere ilişkin detaylı bir çalışma bulunmamaktadır. Kayıt dışılığın yaygın olduğu bu sektörde, faaliyet gösteren otel ve lokanta sayısı, otel ve lokantalarda çalışan kişi sayısına göre turizm sektörü hakkında kapsamlı bir değerlendirme yapmak mümkün görünmemektedir. Bu nedenle turizm, hizmetler sektörü dışında ayrı bir başlık altında değerlendirilmiştir DIŞ TİCARET Bölge de dış ticaret hacminde imalat sanayi en yüksek kalemi oluşturmaktadır. İhracatta imalat sanayini sırasıyla madencilik ve taşocakçılığı ile tarım ve ormancılık sektörleri izlemektedir. İthalatta ise imalat 35

36 sanayini sırasıyla tarım ve ormancılık ile madencilik ve taşocakçılığı izlemektedir. Dış ticaret hacmi ülke değerleriyle karşılaştırıldığında oldukça düşük düzeyde kalmaktadır. Tablo 37: Bölge de Sektörlere Göre İhracat ve İthalat Rakamları Sektör İthalat İhracat Türkiye TRB2 Türkiye TRB2 Tarım ve Ormancılık Madencilik ve Taşocakçılığı İmalat Toptan ve Perakende Ticaret Diğer Hizmetler TOPLAM Kaynak: (TÜİK Bölgesel İstatistikler, 2009) Bölge'nin dış ticaretinde illere göre ürün dağılımı incelendiğinde, yılları arasında değişmekle beraber, Bitlis İli nde makine ve aksamları, hazır giyim ve demir ve demir dışı sektörlerinin öne çıktığı görülmektedir. Tablo 38: Bitlis İli Sektörlere Göre İhracat Tutarları (ABD Doları) Sektör Ağaç ve orman ürünleri Çimento ve toprak ürünleri Demir-demir dışı Deri ve deri mamulleri Elektrik-elektronik Hazır giyim Hububat-bakliyat Kimyevi maddeler Maden Makine ve aksamları Tekstil TOPLAM Kaynak: (DTM, 2009) Hakkâri İli nde yılları arasında, ihracatın sektörlere dağılımı incelendiğinde, demir ve demir dışı ürünler ile hazır giyim sektörlerinin öne çıktığı görülmektedir. 36

37 Tablo 39: Hakkâri İli Sektörlere Göre İhracat Tutarları (ABD Doları) Sektör Ağaç ve orman ürünleri Canlı hayvan ve su ürünleri Çimento ve toprak ürünler Değerli maden ve mücevherat Demir-demir dışı ürünler Deri ve deri mamulleri Elektrik-elektronik Fındık ve mamulleri Halı Hazır giyim Hububat-bakliyat Kimyevi maddeler Kuru meyve ve mamulleri Maden Makine ve aksamları Meyve ve sebze mamulleri Taşıt, araç ve yan sanayi Tekstil TOPLAM Kaynak: (DTM, 2009) Muş İli nde yılları arasında, ihracatın sektörlere dağılımı incelendiğinde, çimento ve toprak ürünleri, madencilik ve taşocakçılığı ile kimyevi maddeler sektörlerinin öne çıktığı görülmektedir. Tablo 40: Muş İli Sektörlere Göre İhracat Tutarları (ABD Doları) SEKTÖR Çimento ve toprak ürünleri Demir-demir dışı Elektrik-elektronik Kimyevi maddeler Kimyevi maddeler Madencilik ve taşocakçılığı Makine ve aksamları Tekstil TOPLAM Kaynak: (DTM, 2009) Van İli nde yılları arasında, ihracatın sektörlere dağılımı incelendiğinde, kimyevi maddeler, ağaç ve orman ürünleri ile demir ve demir dışı ürünlerin öne çıktığı görülmektedir. 37

38 Tablo 41: Van İli Sektörlere Göre İhracat Tutarları (ABD Doları) Sektör Ağaç ve orman ürünleri Canlı hayvan ve su ürünleri Çimento ve toprak ürünleri Değerli maden mücevherat Demir-demir dışı ürünler Deri ve deri mamulleri Elektrik-elektronik Fındık ve mamulleri Halı Hazır giyim Hububat-bakliyat Kimyevi maddeler Kuru meyve ve mamulleri Maden Makine ve aksamları Taşıt, araç ve yan sanayi Tekstil Yaş meyve sebze TOPLAM Kaynak: (DTM, 2009) Bölge nin dış ticaret hacmini artırma açısından, İran ve Irak gibi gelişmekte olan pazarlara yakınlık önemli bir avantaj sunmaktadır. Bölge nin sınır komşusu olan Irak ın, savaş sonrası yapılanma sürecine girmesi Bölge nin ticaret hacmini artırmada bir fırsat olarak ortaya çıkmaktadır. Böyle bir ortamda Türkiye nin İran ve Irak ile kültürel ve coğrafi bağlarını kullanarak dış ticaret hacmini artırabilmesi mümkün görünmektedir. İran aynı zamanda Türkiye nin Orta Asya pazarlarına açılımında en kısa güzergâhtır. 38

39 Tablo 42: Türkiye nin İran ve Irak ile Dış Ticaret Rakamları YIL İran Irak İhracat (milyon dolar) İthalat (milyon dolar) Ticaret Hacmi (milyon dolar) İhracat (milyon dolar) İthalat (milyon dolar) Ticaret Hacmi (milyon dolar) ,067 5,627 6,694 2, , ,441 6,615 8,056 2, , ,03 8,2 10,23 3,917 1,321 5, ,025 3,402 5,427 5, , ,043 7,645 10,688 6,043 1,355 7,398 Kaynak: (DTM İGEME, 2010) Yukarıdaki tabloda yılları arasında Türkiye ile Irak ve İran arasında ihracat ve ithalat rakamları gösterilmiştir. Irak a ihracatımız her yıl artış göstermekle beraber, 2010 yılında bir önceki yıla göre yaklaşık %18 oranında artarak 6,04 milyar Amerikan dolarına ulaşmıştır. Türkiye nin Irak a ihraç ettiği başlıca ürünler; demir-çelik çubuklar, çimento, demir-çelikten inşaat ve aksamı, kablo ve teller ile hayvansal ve buğday unudur (DTM İGEME, 2010). Benzer şekilde, Türkiye ile İran arasındaki dış ticaret hacminin yaklaşık 5,5 milyar dolara gerilediği küresel ekonomik kriz yılları hariç tutulduğunda, dış ticaret hacmi yıllar itibariyle artış göstermektedir. Türkiye aleyhine seyreden dış ticaret dengesi, İran dan doğal gaz ithalatı ile birlikte son yıllarda daha da artış göstermiştir. Türkiye nin İran a ihraç ettiği başlıca ürün grupları ise, çelik profil, otomotiv yan sanayi ürünler, mobilya ve beyaz eşya başta olmak üzere çeşitli sanayi ürünleridir (DTM İGEME, 2010). Bu nedenle, Bölge de dış ticarette öne çıkan sektörlerden makine ve aksamları, demir ve demir dışı ürünler, çimento ve inşaat malzemeleri imalatı gibi sektörlerde mevcut işletmelerde kapasite artırımı yapılması ve ya yeni işletmeler kurulması Bölge ihracatını artırmada önemli rol oynayacaktır. İran ve Irak ta Türk firmaları ile rekabet edecek Avrupa firmalarının sayısının da sınırlı olması dolayısıyla, Türkiye-İran arasındaki dış ticaretin Türkiye lehine çevirmek ve Irak ın yeniden yapılanma sürecinde taleplerini karşılayarak özelde Bölge nin ve genelde Türkiye nin dış ticaret gelirlerini artırmak mümkün görünmektedir Sınır Ticareti Bölge nin İran a açılan sınır kapıları; Van İli Saray İlçesi Kapıköy Sınır Kapısı Hakkâri İli Yüksekova ilçesi Esendere Sınır Kapısı Bölge nin Irak a açılan sınır kapıları; 39

40 Hakkâri İli Çukurca-Üzümlü Sınır Kapısı ve Şemdinli Derecik Sınır Kapısı Van İli Saray İlçesi Kapıköy Sınır Kapısı 1987 yılında çıkarılan Bakanlar Kurulu Kararına istinaden Van İli Saray İlçesi Kapıköy Sınır Kapısı nda yapılmaya başlanan sınır ticareti, günümüze kadar devam etmiştir. Sınır ticareti işlemleri, uzun yıllar boyunca Van Valiliği bünyesinde faaliyet gösteren Sınır Ticareti Bürosu tarafından yürütülmüştür tarih ve 2003/5408 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla Van-Kapıköy Sınır Ticareti Merkezi kurulmuş ve söz konusu işlemler bu çerçevede faaliyete geçirilen Van Sınır Ticareti İşletici A. Ş. Tarafından yürütülmeye başlanmıştır. Son olarak, 16 Mayıs 2009 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 2008/14451 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla da Sınır Ticareti İşletici A. Ş. Modeline son verilerek Sınır Ticaret Merkezi işleticisi merkezin bulunduğu İl Özel İdaresi olarak tanımlanmış ve mevcut şirket feshedilmiştir. Sınır Ticareti, Van a ve Bölge ekonomisine olumlu ve geliştirici etkiler yapmış olup, uygulamanın getirdiği faydalar aşağıda belirtildiği şekilde özetlenebilir: Sınır ticareti ile ekonomide canlanma sağlanmış, iş sahibi olan kişi sayısı artmış ve sadece ticarete konu olan sektörler değil, aynı zamanda diğer bağlantılı sektörler de kazançlı çıkmış, yeni iş ve istihdam imkânları ortaya çıkmıştır. Aynı zamanda sınır ticareti Bölge nin dış ticaret konusunda tecrübe edinmesini sağlarken komşu devletlerle sürdürülen sosyal ilişkilere de katkı sağlamıştır tarih ve 2003/5408 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı kapsamında Van Kapıköy Sınır Ticareti Merkezinden gerçekleştirilen ithalat ve ihracat rakamları aşağıda yer alan tabloda sunulmaktadır. Tablo 43: Kapıköy Sınır Kapısından Gerçekleştirilen Dış Ticaret Rakamları (ABD Doları) Yıl İthalat İhracat * Kaynak: (Van Kapıköy Gümrük Müdürlüğü Sınır Ticaret Bürosu, 2010) * Söz konusu veri 2010 yılının Ocak-Temmuz arası dönemi kapsamaktadır. Hakkâri İli Yüksekova İlçesi Esendere Sınır Kapısı Hakkâri nin İran a açılan Yüksekova Esendere sınır kapısı, gün ve 6/13651 sayılı karar ile 40

41 açılmış, 1970 yılında binası Gümrük Müsteşarlığına devredilmiştir yılında 1.Sınıf Gümrük Kapısı statüsüne alınan Yüksekova-Esendere Sınır Kapısı 2004 yılında da transit geçişe (TIR taşımacılığına) açılmıştır. Ancak, Esendere Sınır Kapısı nın Hakkâri nin ekonomik gelişmesine fazla katkı sağladığı söylenemez yılında Hakkâri ili için düzenlenen ve Dış Ticaret Müsteşarlığı na sunulan İthalat Ürünleri listesi, Dış Ticaret Müsteşarlığı nca değerlendirilmiş; söz konusu listeye bağlı kalınmamış ve son olarak yürürlüğe konulan yeni STM kararı çerçevesinde her ithalat ürünü için %5 kota uygulamasıyla, sınır ticaretinde bir önceki Karara göre bir iyileştirme yapılmıştır. Esendere Kapısı ndan sınır ticareti yapmak üzere, Hakkâri Ticaret ve Sanayi Odası na bağlı olarak 2009 yılında 33, 2010 yılında ise 53 kişi sınır ticaret belgesi almıştır. Ayrıca 2009 yılında 13 ve 2010 yılında 24 firma ithalat uygunluk belgesi temin etmiştir yılında yürürlüğe giren yeni STM Kararı kapsamında, 300 sanayi ürünü ve 90 tarım ürününe ithalat izni verilmemiştir. Bunun dışında ürünlerde herhangi bir sınırlama bulunmamaktadır. Tablo 44:Esendere Sınır Kapısından Gerçekleştirilen Dış Ticaret Rakamları (ABD Doları) Yıl İthalat İhracat * Kaynak: (Kapıköy Gümrük Sınır Ticaret Bürosu, 2010) * Söz konusu veri 2010 yılının Ocak-Temmuz arası dönemi kapsamaktadır. Hakkâri İli Çukurca-Üzümlü Sınır Kapısı ve Şemdinli Derecik Sınır Kapısı Hakkâri nin ve Türkiye nin, Irak a açılan Çukurca-Üzümlü ve Şemdinli Derecik sınır kapıları yasal olarak açılmalarına rağmen, fiilen kapalı durumdadır. Çukurca Üzümlü Sınır Kapısı nın, hem Irak tarafında, hem de Türkiye tarafında altyapısı tamamlanmıştır yılında Hakkâri ili için düzenlenen ve Dış Ticaret Müsteşarlığı na sunulan İthalat Ürünleri listesi, Dış Ticaret Müsteşarlığı nca yapılan değerlendirmede söz konusu listeye bağlı kalınmamış olup, son olarak 41

42 yürürlüğe konulan yeni STM kararı çerçevesinde her İthalat ürünü için %5 kota uygulamasıyla, Sınır Ticareti nde bir önceki Karara göre iyileştirme yapılmıştır yılında yürürlüğe giren yeni STM Kararı kapsamında, 300 Sanayi Ürünü ve 90 Tarım Ürününe İthalat izni verilmemiştir. Bunun dışında ürünlerde herhangi bir sınırlama bulunmamaktadır YATIRIM TEŞVİK SİSTEMİ Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı tarafından hazırlanan bölge planı hazırlama kılavuzunda, Bölge Planı hazırlanırken ulusal düzeyde uygulanan plan ve politikalara uygunluk açısından 2009 Temmuz da yayınlanan Yatırımlarda Devlet Yardımları Kararı dikkate alınması gereken dokümanlardan biri olarak sayılmıştır. Yatırımlarda Devlet Yardımları kapsamında kamuoyunda Teşvik Yasası olarak bilinen yatırımları destekleme mekanizmasının sürecini incelediğimizde; 16 Temmuz 2009 tarihinde 2009/15199 Sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Bakanlar Kurulu Kararı yayımlandı. 28 Temmuz 2009 tarihinde Hazine Müsteşarlığı tarafından Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Kararın Uygulanmasına ilişkin tebliği yayımlandı. 3 Eylül 2009 da Maliye Bakanlığı Milli Emlak Genel Müdürlüğü tarafından Kamu Taşınmazlarının Yatırımlara Tahsisine İlişkin Usul ve Esaslar yayımlandı. Teşvik Yasanının hazırlanmasında Hazine Müsteşarlığı, Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı ile Sanayi ve Ticaret Bakanlığı görev almışlardır. Yeni teşvik sisteminin öncekine göre en önemli farkı, devlet yardımlarının tüm bölgelere aynı teşvik esasları çerçevesinde değil, bölgesel sınıflandırmaya göre farklı esaslar temelinde uygulanmasıdır. Bölgelerin sınıflandırılmasında sosyo-ekonomik ve gelişmişlik düzeyleri dikkate alınmış, bölgesel olarak geri kalmış yörelerin yatırım desteklerinden daha çok yararlandırılması prensibi kabul edilmiştir. Bölgesel sınıflandırmanın yanı sıra sektörlerin kümelenmesini sağlamak amacıyla her bir bölgede hangi yatırımları yapmak daha etkin ise o sektörlerin desteklenmesi öngörülmüştür. Dolayısı ile yeni teşvik sistemi hem bölgesel hem de sektörel ayrıntılar içermektedir. İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırmasında düzey 2 bölgeleri ilgili Bakanlar Kurulu Kararına göre, sosyoekonomik gelişmişlik seviyeleri dikkate alınarak dört gruba ayrılmıştır: Sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyleri en yüksek altı bölge 1. bölge, İkinci en yüksek dört bölge 2. bölge, Üçüncü en yüksek sekiz bölge 3. bölge, Sonda kalan sekiz bölge ile Çanakkale nin Bozcaada ve Gökçeada ilçeleri 4. bölge olarak belirlenmiştir. 42

43 I.Bölgede, ağırlıklı olarak motorlu kara taşıtları ve yan sanayi, elektronik, ilaç, makine imalat ve tıbbi, hassas ve optik alet yatırımları gibi yüksek teknoloji gerektiren yatırımlar teşvik edilecektir. II. Bölgede nispeten teknoloji yoğun sektörler desteklenecektir. Bu çerçevede; ağırlıklı olarak, makine imalatı, akıllı çok fonksiyonlu tekstil, metalik olmayan mineral ürünler (cam, seramik, karo, yalıtım malzemeleri vb), kâğıt, gıda ve içecek imalatı sektörleri teşvik edilecektir. III. ve IV. Bölgeleri oluşturan doğu ve güneydoğu bölgelerinde, tarım ve tarıma dayalı imalat sanayi, konfeksiyon, deri, plastik, kauçuk, metal eşya gibi emek yoğun sektörlerin yanı sıra turizm, sağlık ve eğitim yatırımları da teşvik edilecektir. Bitlis, Hakkâri, Muş ve Van illerinin yer aldığı TRB2 düzey-2 bölgesi de IV. Bölgede yer almaktadır. Teşvik yasası çerçevesinde TRB2 Bölgesinde yatırım yapılması desteklenecek sektörler; Madencilik ve taşocakçılığı yatırımları (1 inci grup madenler, mıcır, rödovanslı madencilik hariç) Gıda ürünleri ve içecek imalatı Entegre hayvancılık yatırımları (entegre damızlık hayvancılık yatırımları dahil) Tekstil ürünleri imalatı Giyim eşyası imalatı Derinin tabaklanması Akıllı çok fonksiyonlu teknik tekstil Döşemelik parke, kaplama, kontrplak, yonga levha, sunta, mdf vb. plakaların imalatı Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı (iç ve dış lastik imalatı hariç) Metalik olmayan mineral ürünlerin imalatı (çok katlı yalıtım camları, kiremit, briket, tuğla, çimento, hazır beton ve harç hariç) Metal eşya Tarım makineleri imalatı Radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı ve cihazları imalatı Mobilya imalatı (sadece metal ve plastikten imal edilenler hariç) Oteller Öğrenci yurtları Soğuk hava deposu hizmetleri Lisanslı depoculuk Eğitim hizmetleri (Yetişkinlerin eğitilmesi ve diğer eğitim faaliyetleri hariç) Hastane yatırımı, huzur evi Tehlikeli atık geri kazanım ve bertaraf tesisleri 43

44 Yukarıda bahsedilen sektörlerde yapılacak yeni yatırımlarda uygulanacak destekler; Kurumlar vergisi indirimi, Sigorta primi işveren hissesi desteği, Faiz desteği, Katma Değer Vergisi ve Gümrük Vergisi Muafiyeti, Yatırım yeri tahsisi Bu çerçevede, teşvik yasasının yayınlandığı 2009 yılından itibaren TRB2 Bölgesi illerinin (Bitlis, Hakkâri, Muş ve Van) yararlandıkları yatırım teşvik belgesi adeti, sabit yatırım tutarları ve sağlanan istihdama ilişkin veriler aşağıda yer alan tablolardaki gibidir. Tablo 45 : Yatırım Teşvik Belgelerinin İllere Göre Dağılımı (Ocak Temmuz 2009) İl Belge Sayısı (adet) Sabit Yatırım (1000 TL) İstihdam (kişi) Bitlis Hakkâri Muş Van TOPLAM Kaynak: (Hazine Müsteşarlığı, 2010) Tablo 46 : Yatırım Teşvik Belgelerinin İllere Göre Dağılımı (Ağustos Aralık 2009) İl Belge Sayısı (adet) Sabit Yatırım (1000TL) İstihdam (kişi) Bitlis Hakkâri Muş Van TOPLAM Kaynak: (Hazine Müsteşarlığı, 2010) 2009 Temmuz dan itibaren uygulanan yeni yatırım teşvik yasasında, teşvikler üç bölümde ele alınmaya başlanmıştır. Bunlar, genel teşvik sistemi, bölgesel teşvik sistemi ve büyük ölçekli yatırımlara yönelik yatırım teşvik sistemidir. Genel teşvik sisteminde yatırım yapılacak sektör yasaklı değil ise o bölgede desteklenmese dahi KDV ve Gümrük Vergisinden muafiyet elde etmektedir. Bölgesel teşvik sisteminde Hazine Müsteşarlığı tarafından Düzey 2 bölgeleri için belirlenen sektörlere yatırım yapılması durumunda sağlanacak desteklerden oluşmaktadır. Büyük ölçekli yatırımlar ise belirlenen 12 sektörde asgari 50 milyon TL nin (sektörlere göre farklı tutar kısıtları olmaktadır) üzerindeki yatırımlar için uygulanan teşvik sistemidir yılı içerisinde TRB2 Bölgesi nde büyük ölçekli yatırım olmamıştır. 44

45 Tablo 47: Genel Teşvik Sistemi Kapsamında Verilen Yatırım Teşvik Belgelerinin İllere ve Sektörlere Göre Dağılımı (Ocak Temmuz 2010) İl Sektör Alt Sektör Belge Sayısı (adet) Sabit Yatırım (TL) İstihdam (kişi) Bitlis İmalat Gıda ve İçki Pişmiş Kil ve Çim. Ger Hizmetler Sağlık Diğerleri Toplam Hakkâri Tarım Bitkisel Üretim Madencilik İstihraç ve İşleme İmalat Pişmiş Kil ve Çim. Ger Hizmetler Ticaret Toplam Muş Madencilik İstihraç ve İşleme İmalat Gıda ve İçki Makine İmalat Pişmiş Kil ve Çim. Ger Hizmetler Ticaret Diğerleri Toplam Van Madencilik İstihraç ve İşleme İmalat Gıda ve İçki Elektrikli Makineler Çimento Pişmiş Kil ve Çim. Ger Hizmetler Sağlık Diğerleri Toplam Kaynak: (Hazine Müsteşarlığı, 2010) 1 Ocak 31 Temmuz 2010 tarihleri arasında genel teşvik sistemi kapsamında TRB2 Bölgesi İllerine Verilen Yatırım Teşvik Belgeleri; Bitlis İli nde; imalat ve hizmetler sektörlerine yönelik olup alt sektör olarak ise gıda, pişmiş kil ve çimento ile sağlık sektörlerine yapılacak yatırımlar için alınmıştır. Hakkâri İli nde; tarım, madencilik imalat ve hizmetler sektörlerine yönelik olup alt sektör olarak ise bitkisel üretim, istihraç ve işleme, pişmiş kil ve çimento ile ticaret sektörlerine yapılacak yatırımlar için alınmıştır. Muş İli nde; madencilik, imalat ve hizmetler sektörlerine yönelik olup alt sektör olarak ise istihraç ve işleme, gıda, makine ve imalat, pişmiş kil ve çimento ile ticaret sektörlerine yapılacak yatırımlar için alınmıştır. 45

46 Van İli nde; madencilik, imalat ve hizmetler sektörlerine yönelik olup alt sektör olarak ise istihraç ve işleme, gıda, elektrikli makineler, çimento, pişmiş kil ve çimento ile sağlık sektörlerine yapılacak yatırımlar için alınmıştır. Tablo 48: Bölgesel Teşvik Sistemi Kapsamında Verilen Yatırım Teşvik Belgelerinin İllere ve Sektörlere Göre Dağılımı (Ocak Temmuz 2010) İl Sektör Alt Sektör Belge Sayısı (adet) Sabit Yatırım (TL) Bitlis Madencilik İstihraç ve İşleme İmalat Gıda ve İçki Orman Ürünleri Hizmetler Eğitim Toplam Hakkâri Hizmetler Ticaret Toplam Muş Tarım Hayvancılık İmalat Gıda ve İçki Dokuma ve Giyim Pişmiş Kil ve Çim. Ger Diğerleri Toplam Van Tarım Hayvancılık İmalat Dokuma ve Giyim Madeni Eşya Pişmiş Kil ve Çim. Ger Diğerleri Hizmetler Turizm Ticaret Eğitim Sağlık Toplam Kaynak: (Hazine Müsteşarlığı, 2010) tarihleri arasında bölgesel teşvik sistemi kapsamında illere verilen yatırım teşvik belgeleri; Bitlis İli nde; madencilik, imalat ve hizmet sektörlerine yönelik olup alt sektör olarak ise istihraç, gıda, orman ürünleri ve eğitim sektörlerine yapılacak yatırımlar için alınmıştır. Hakkâri İli nde; hizmetler sektörlerine yönelik olup alt sektör olarak ise ticaret sektörüne yapılacak yatırımlar için alınmıştır. Muş İli nde; tarım ve imalat sektörlerine yönelik olup alt sektör olarak ise hayvancılık, gıda, dokuma ve giyim, pişmiş kil ve çimento sektörlerine yapılacak yatırımlar için alınmıştır. Van İli nde; tarım, imalat ve hizmetler sektörlerine yönelik olup alt sektör olarak ise hayvancılık, dokuma ve giyim, madeni eşya, pişmiş kil ve çimento, turizm, ticaret, eğitim ile sağlık sektörlerine yapılacak yatırımlar için alınmıştır. 46