DEPREM BÖLGELERİNDE YAPILACAK BİNALAR HAKKINDA YÖNETMELİK 2007

Transkript

1

2 TMMOB NAAT İNŞAAT MÜHENDİSLERİ MÜHENDSLER ODASI ANKARA İZMİR ŞUBESİ UBES Bayındırlık ve İskan Bakanlığı DEPREM BÖLGELERİNDE YAPILACAK BİNALAR HAKKINDA YÖNETMELİK 2007 Bu yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihte, tarihli mükerrer sayılı Resmi Gazete de yayınlanan Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik yürürlükten kaldırılmıştır tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanan Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik yürürlükten kaldırılmıştır. Bu baskı, tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanan Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına İlişkin Yönetmelik teki değişiklikleri de içermektedir. Basım Tarihi: Nisan 2009

3

4

5

6

7

8 EK DEPREM BÖLGELERNDE YAPILACAK BNALAR HAKKINDA ESASLAR BÖLÜM 1 GENEL HÜKÜMLER 1.1. KAPSAM Bu Yönetmelik hükümleri, deprem bölgelerinde yeni yaplacak binalar ile daha önce yaplm mevcut binalara uygulanr Kullanm amac ve/veya tayc sistemi deitirilecek, deprem öncesi veya sonrasnda performans deerlendirilecek ve güçlendirilecek olan mevcut binalar için uygulanacak hükümler Bölüm 7 de verilmitir Bu Yönetmelik hükümleri, betonarme (yerinde dökülmü ve öngerilmeli veya öngerilmesiz prefabrike), çelik ve yma binalar ile bina türü yaplar için geçerlidir Ahap bina ve bina türü yaplara uygulanacak minimum koul ve kurallar, ilgili yönetmelik hükümleri yürürlüe konuluncaya dek, Bayndrlk ve skan Bakanl tarafndan saptanacak ve projeleri bu esaslara göre düzenlenecektir Binalar ve bina türü yaplar dnda, tasarmnn bu yönetmelik hükümlerine göre yaplmasna izin verilen bina türü olmayan dier yaplar, Bölüm 2 de, 2.12 ile tanmlanan yaplarla snrldr. Bu balamda; köprüler, barajlar, ky ve liman yaplar, tüneller, boru hatlar, enerji nakil hatlar, nükleer santrallar, doal gaz depolama tesisleri gibi yaplar, tamam yer altnda bulunan yaplar ve binalardan farkl hesap ve güvenlik esaslarna göre projelendirilen dier yaplar bu Yönetmeliin kapsam dndadr Bina tayc sistemini deprem hareketinden yaltmak amac ile, bina tayc sistemi ile temelleri arasnda özel sistem ve gereçlerle donatlan veya dier aktif ve pasif kontrol sistemlerini içeren binalar, bu Yönetmeliin kapsam dndadr Bu Yönetmeliin kapsam dndaki yaplara uygulanacak koul ve kurallar, kendi özel yönetmelikleri yaplncaya dek, ilgili Bakanlklar tarafndan çada uluslararas standartlar gözönünde tutularak saptanacak ve projeleri bu esaslara göre düzenlenecektir GENEL LKELER Bu Yönetmelie göre yeni yaplacak binalarn depreme dayankl tasarmnn ana ilkesi; hafif iddetteki depremlerde binalardaki yapsal ve yapsal olmayan sistem elemanlarnn herhangi bir hasar görmemesi, orta iddetteki depremlerde yapsal ve yapsal olmayan elemanlarda oluabilecek hasarn snrl ve onarlabilir düzeyde kalmas, iddetli depremlerde ise can güvenliinin salanmas amac ile kalc yapsal hasar oluumunun snrlanmasdr. Mevcut binalarn deerlendirmesi ve güçlendirilmesinde esas alnan performans kriterleri Bölüm 7 de tanmlanmtr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 1

9 1.2.2 Bu Yönetmelie göre yeni binalarn tasarmnda esas alnacak tasarm depremi, de tanmlanan iddetli depreme kar gelmektedir. Bölüm 2, Tablo 2.3 te tanmlanan Bina Önem Katsays I = 1 olan binalar için, tasarm depreminin 50 yllk bir süre içinde alma olasl %10 dur. Farkl alma olaslkl depremler, mevcut binalarn deerlendirmesi ve güçlendirilmesinde gözönüne alnmak üzere Bölüm 7 de tanmlanmtr Bu Yönetmelikte belirtilen deprem bölgeleri, Bayndrlk ve skan Bakanl nca hazrlanan ve 18/04/1996 tarihli ve 96/8109 sayl Bakanlar Kurulu karar ile yürürlüe konulan Türkiye Deprem Bölgeleri Haritas ndaki birinci, ikinci, üçüncü ve dördüncü derece deprem bölgeleridir Bu Yönetmelie göre deprem bölgelerinde yaplacak binalar, malzeme ve içilik koullar bakmndan Türk Standartlar na ve Bayndrlk ve skan Bakanl Genel Teknik artnamesi kurallarna uygun olacaktr. 2 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

10 BÖLÜM 2 - DEPREME DAYANIKLI BNALAR ÇN HESAP KURALLARI 2.0. SMGELER A(T) = Spektral vme Katsays A o = Etkin Yer vmesi Katsays B a = Tayc sistem elemannn a asal ekseni dorultusunda tasarma esas iç kuvvet büyüklüü B ax = Tayc sistem elemannn a asal ekseni dorultusunda, x dorultusundaki depremden oluan iç kuvvet büyüklüü B ay = Tayc sistem elemannn a asal ekseni dorultusunda, x e dik y dorultusundaki depremden oluan iç kuvvet büyüklüü B b = Tayc sistem elemannn b asal ekseni dorultusunda tasarma esas iç kuvvet büyüklüü B bx = Tayc sistem elemannn b asal ekseni dorultusunda, x dorultusundaki depremden oluan iç kuvvet büyüklüü B by = Tayc sistem elemannn b asal ekseni dorultusunda, x e dik y dorultusundaki depremden oluan iç kuvvet büyüklüü B B = Mod Birletirme Yöntemi nde mod katklarnn birletirilmesi ile bulunan herhangi bir büyüklük B D = B B büyüklüüne ait büyütülmü deer D i = Edeer Deprem Yükü Yöntemi nde burulma düzensizlii olan binalar için i inci katta ± %5 ek dmerkezlie uygulanan büyütme katsays d fi = Binann i inci katnda F fi fiktif yüklerine göre hesaplanan yerdeitirme d i = Binann i inci katnda azaltlm deprem yüklerine göre hesaplanan yerdeitirme F fi = Birinci doal titreim periyodunun hesabnda i inci kata etkiyen fiktif yük F i = Edeer Deprem Yükü Yöntemi nde i inci kata etkiyen edeer deprem yükü f e = Yapsal çkntnn, mimari elemann, mekanik ve elektrik donanmn arlk merkezine etkiyen edeer deprem yükü g = Yerçekimi ivmesi (9.81 m/s 2 ) g i = Binann i inci katndaki toplam sabit yük H i = Binann i inci katnn temel üstünden itibaren ölçülen yükseklii (Bodrum katlarnda rijit çevre perdelerinin bulunduu binalarda i inci katn zemin kat döemesi üstünden itibaren ölçülen yükseklii) H N = Binann temel üstünden itibaren ölçülen toplam yükseklii (Bodrum katlarnda rijit çevre perdelerinin bulunduu binalarda zemin kat döemesi üstünden itibaren ölçülen toplam yükseklik) H w = Temel üstünden veya zemin kat döemesinden itibaren ölçülen toplam perde yükseklii h i = Binann i inci katnn kat yükseklii I = Bina Önem Katsays w = Perdenin veya ba kirili perde parçasnn plandaki uzunluu M n = n inci doal titreim moduna ait modal kütle M xn = Gözönüne alnan x deprem dorultusunda binann n inci doal titreim modundaki etkin kütle M yn = Gözönüne alnan y deprem dorultusunda binann n inci doal titreim modundaki etkin kütle m i = Binann i inci katnn kütlesi (m i = w i / g) m i = Kat döemelerinin rijit diyafram olarak çalmas durumunda, binann i inci katnn kaydrlmam kütle merkezinden geçen düey eksene göre kütle eylemsizlik momenti N = Binann temel üstünden itibaren toplam kat says (Bodrum katlarnda rijit çevre perdelerinin bulunduu binalarda zemin kat döemesi üstünden itibaren TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 3

11 toplam kat says) n = Hareketli Yük Katlm Katsays q i = Binann i inci katndaki toplam hareketli yük R = Tayc Sistem Davran Katsays R alt,r üst = Kolonlar üstten mafsall tek katl çerçevelerin, yerinde dökme betonarme, prefabrike veya çelik binalarn en üst (çat) kat olarak kullanlmas durumunda, sras ile, alttaki katlar ve en üst kat için tanmlanan R katsaylar R NÇ = Tablo 2.5 te deprem yüklerinin tamamnn süneklik düzeyi normal çerçeveler tarafndan tand durum için tanmlanan Tayc Sistem Davran Katsays R YP = Tablo 2.5 te deprem yüklerinin tamamnn süneklik düzeyi yüksek perdeler tarafndan tand durum için tanmlanan Tayc Sistem Davran Katsays R a (T) = Deprem Yükü Azaltma Katsays S(T) = Spektrum Katsays S ae (T) = Elastik spektral ivme [m /s 2 ] S ar (T r ) = r inci doal titreim modu için azaltlm spektral ivme [m /s 2 ] T = Bina doal titreim periyodu [s] T 1 = Binann birinci doal titreim periyodu [s] T A,T B = Spektrum Karakteristik Periyotlar [s] T m, T n = Binann m inci ve n inci doal titreim periyotlar [s] V i = Gözönüne alnan deprem dorultusunda binann i inci katna etki eden kat kesme kuvveti V t = Edeer Deprem Yükü Yöntemi nde gözönüne alnan deprem dorultusunda binaya etkiyen toplam edeer deprem yükü (taban kesme kuvveti) V tb = Mod Birletirme Yöntemi nde, gözönüne alnan deprem dorultusunda modlara ait katklarn birletirilmesi ile bulunan bina toplam deprem yükü (taban kesme kuvveti) W = Binann, hareketli yük katlm katsays kullanlarak bulunan toplam arl w e = Yapsal çkntnn, mimari elemann, mekanik veya elektrik donanmn arl w i = Binann i inci katnn, hareketli yük katlm katsays kullanlarak hesaplanan arl Y = Mod Birletirme Yöntemi nde hesaba katlan yeterli doal titreim modu says = Deprem derzi boluklarnn hesabnda kullanlan katsay S = Süneklik düzeyi yüksek perdelerin tabannda elde edilen kesme kuvvetleri toplamnn, binann tümü için tabanda meydana gelen toplam kesme kuvvetine oran = Mod Birletirme Yöntemi ile hesaplanan büyüklüklerin alt snrlarnn belirlenmesi için kullanlan katsay i = Binann i inci katndaki azaltlm göreli kat ötelemesi ( i ) ort = Binann i inci katndaki ortalama azaltlm göreli kat ötelemesi F N = Binann N inci katna (tepesine) etkiyen ek edeer deprem yükü i = Binann i inci katndaki etkin göreli kat ötelemesi ( i ) max = Binann i inci katndaki maksimum etkin göreli kat ötelemesi bi = i inci katta tanmlanan Burulma Düzensizlii Katsays ci = i inci katta tanmlanan Dayanm Düzensizlii Katsays ki = i inci katta tanmlanan Rijitlik Düzensizlii Katsays xin = Kat döemelerinin rijit diyafram olarak çalt binalarda, n inci mod eklinin i inci katta x ekseni dorultusundaki yatay bileeni yin = Kat döemelerinin rijit diyafram olarak çalt binalarda, n inci mod eklinin i inci katta y ekseni dorultusundaki yatay bileeni in = Kat döemelerinin rijit diyafram olarak çalt binalarda, n inci mod eklinin i inci katta düey eksen etrafndaki dönme bileeni = i inci katta tanmlanan kinci Mertebe Gösterge Deeri i 4 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

12 2.1. KAPSAM de tanmlanan deprem bölgelerinde yeni yaplacak tüm yerinde dökme ve prefabrike betonarme binalar ile çelik binalar ve bina türü yaplarn depreme dayankl olarak hesaplanmasnda esas alnacak deprem yükleri ve uygulanacak hesap kurallar bu bölümde tanmlanmtr. Yma binalara ilikin kurallar ise Bölüm 5 de verilmitir Bina temellerinin ve zemin dayanma (istinat) yaplarnn hesabna ilikin kurallar Bölüm 6 da verilmitir Bina türünde olmayan, ancak bu bölümde verilen kurallara göre hesaplanmasna izin verilen yaplar, 2.12 de belirtilenlerle snrldr Mevcut binalarn deprem performanslarnn deerlendirilmesi ve güçlendirilmesi için uygulanacak hesap kurallar Bölüm 7 de verilmitir GENEL LKE VE KURALLAR Bina Tayc Sistemlerine likin Genel lkeler Bir bütün olarak deprem yüklerini tayan bina tayc sisteminde ve ayn zamanda tayc sistemi oluturan elemanlarn her birinde, deprem yüklerinin temel zeminine kadar sürekli bir ekilde ve güvenli olarak aktarlmasn salayacak yeterlikte rijitlik, kararllk ve dayanm bulunmaldr Döeme sistemleri, deprem kuvvetlerinin tayc sistem elemanlar arasnda güvenle aktarlmasn salayacak düzeyde rijitlik ve dayanma sahip olmaldr. Yeterli olmayan durumlarda, döemelerde uygun aktarma elemanlar düzenlenmelidir Binaya aktarlan deprem enerjisinin önemli bir bölümünün tayc sistemin sünek davran ile tüketilmesi için, bu Yönetmelikte Bölüm 3 ve Bölüm 4 de belirtilen sünek tasarm ilkelerine titizlikle uyulmaldr de tanmlanan düzensiz binalarn tasarmndan ve yapmndan kaçnlmaldr. Tayc sistem planda simetrik veya simetrie yakn düzenlenmeli ve Tablo 2.1 de A1 bal ile tanmlanan burulma düzensizliine olabildiince yer verilmemelidir. Bu balamda, perde vb rijit tayc sistem elemanlarnn binann burulma rijitliini arttracak biçimde yerletirilmesine özen gösterilmelidir. Düey dorultuda ise özellikle Tablo 2.1 de B1 ve B2 balklar ile tanmlanan ve herhangi bir katta zayf kat veya yumuak kat durumu oluturan düzensizliklerden kaçnlmaldr Bölüm 6, Tablo 6.1 de tanmlanan (C) ve (D) gruplarna giren zeminlere oturan kolon ve özellikle perde temellerindeki dönmelerin tayc sistem hesabna etkileri, uygun idealletirme yöntemleri ile gözönüne alnmaldr Deprem Yüklerine likin Genel Kurallar Binalara etkiyen deprem yüklerinin belirlenmesi için, bu bölümde aksi belirtilmedikçe, 2.4 te tanmlanan Spektral vme Katsays ve 2.5 te tanmlanan Deprem Yükü Azaltma Katsays esas alnacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 5

13 Bu Yönetmelikte aksi belirtilmedikçe, deprem yüklerinin sadece yatay düzlemde ve birbirine dik iki eksen dorultusunda etkidikleri varsaylacaktr. Gözönüne alnan dorultulardaki depremlerin ortak etkisine ilikin hükümler te verilmitir Deprem yükleri ile dier yüklerin ortak etkisi altnda binann tayc sistem elemanlarnda oluacak tasarm iç kuvvetlerinin tama gücü ilkesine göre hesabnda kullanlacak yük katsaylar, bu Yönetmelikte aksi belirtilmedikçe, ilgili yap yönetmeliklerinden alnacaktr Deprem yükleri ile rüzgar yüklerinin binaya ayn zamanda etkimedii varsaylacak ve her bir yap elemannn boyutlandrlmasnda, deprem ya da rüzgar etkisi için hesaplanan büyüklüklerin elverisiz olan gözönüne alnacaktr. Ancak, rüzgardan oluan büyüklüklerin daha elverisiz olmas durumunda bile; elemanlarn boyutlandrlmas, detaylandrlmas ve birleim noktalarnn düzenlenmesinde, bu Yönetmelikte belirtilen koullara uyulmas zorunludur DÜZENSZ BNALAR Düzensiz Binalarn Tanm Depreme kar davranlarndaki olumsuzluklar nedeni ile tasarmndan ve yapmndan kaçnlmas gereken düzensiz binalar n tanmlanmas ile ilgili olarak, planda ve düey dorultuda düzensizlik meydana getiren durumlar Tablo 2.1 de, bunlarla ilgili koullar ise de verilmitir Düzensiz Binalara likin Koullar Tablo 2.1 de tanmlanan düzensizlik durumlarna ilikin koullar aada belirtilmitir: A1 ve B2 türü düzensizlikler, 2.6 da belirtildii üzere, deprem hesap yönteminin seçiminde etken olan düzensizliklerdir A2 ve A3 türü düzensizliklerin bulunduu binalarda, birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde, kat döemelerinin kendi düzlemleri içinde deprem kuvvetlerini düey tayc sistem elemanlar arasnda güvenle aktarabildii hesapla dorulanacaktr B1 türü düzensizliinin bulunduu binalarda, gözönüne alnan i inci kattaki dolgu duvar alanlarnn toplam bir üst kattakine göre fazla ise, ci nin hesabnda dolgu duvarlar gözönüne alnmayacaktr ( ci ) min < 0.80 aralnda Tablo 2.5 te verilen tayc sistem davran katsays, 1.25 ( ci ) min deeri ile çarplarak her iki deprem dorultusunda da binann tümüne uygulanacaktr. Ancak hiçbir zaman ci < 0.60 olmayacaktr. Aksi durumda, zayf katn dayanm ve rijitlii arttrlarak deprem hesab tekrarlanacaktr B3 türü düzensizliin bulunduu binalara ilikin koullar, bütün deprem bölgelerinde uygulanmak üzere, aada belirtilmitir: (a) Kolonlarn binann herhangi bir katnda konsol kirilerin veya alttaki kolonlarda oluturulan guselerin üstüne veya ucuna oturtulmasna hiçbir zaman izin verilmez. 6 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

14 TABLO 2.1 DÜZENSZ BNALAR A PLANDA DÜZENSZLK DURUMLARI A1 Burulma Düzensizlii : Birbirine dik iki deprem dorultusunun herhangi biri için, herhangi bir katta en büyük göreli kat ötelemesinin o katta ayn dorultudaki ortalama göreli ötelemeye orann ifade eden Burulma Düzensizlii Katsays bi nin 1.2 den büyük olmas durumu (ekil 2.1). [ bi = ( i ) max / ( i ) ort > 1.2] Göreli kat ötelemelerinin hesab, %5 ek dmerkezlik etkileri de gözönüne alnarak, 2.7 ye göre yaplacaktr. A2 Döeme Süreksizlikleri : Herhangi bir kattaki döemede (ekil 2.2); I Merdiven ve asansör boluklar dahil, boluk alanlar toplamnn kat brüt alannn 1/3 ünden fazla olmas durumu, II Deprem yüklerinin düey tayc sistem elemanlarna güvenle aktarlabilmesini güçletiren yerel döeme boluklarnn bulunmas durumu, III Döemenin düzlem içi rijitlik ve dayanmnda ani azalmalarn olmas durumu A3 Planda Çkntlar Bulunmas : Bina kat planlarnda çknt yapan ksmlarn birbirine dik iki dorultudaki boyutlarnn her ikisinin de, binann o katnn ayn dorultulardaki toplam plan boyutlarnn %20'sinden daha büyük olmas durumu (ekil 2.3). B DÜEY DORULTUDA DÜZENSZLK DURUMLARI B1 Komu Katlar Aras Dayanm Düzensizlii (Zayf Kat) : Betonarme binalarda, birbirine dik iki deprem dorultusunun herhangi birinde, herhangi bir kattaki etkili kesme alan nn, bir üst kattaki etkili kesme alan na oran olarak tanmlanan Dayanm Düzensizlii Katsays ci nin 0.80 den küçük olmas durumu. [ ci = (A e ) i / (A e ) i+1 < 0.80] Herhangi bir katta etkili kesme alannn tanm: A e = A w + A g A k (Simgeler için Bkz. 3.0) B2 Komu Katlar Aras Rijitlik Düzensizlii (Yumuak Kat) : Birbirine dik iki deprem dorultusunun herhangi biri için, herhangi bir i inci kattaki ortalama göreli kat ötelemesi orannn bir üst veya bir alt kattaki ortalama göreli kat ötelemesi oranna bölünmesi ile tanmlanan Rijitlik Düzensizlii Katsays ki nin 2.0 den fazla olmas durumu. [ ki = ( i /h i ) ort / ( i+1 /h i+1 ) ort > 2.0 veya ki = ( i /h i ) ort / ( i1 /h i1 ) ort > 2.0] Göreli kat ötelemelerinin hesab, %5 ek dmerkezlik etkileri de gözönüne alnarak 2.7 ye göre yaplacaktr. B3 Tayc Sistemin Düey Elemanlarnn Süreksizlii : Tayc sistemin düey elemanlarnn (kolon veya perdelerin) baz katlarda kaldrlarak kirilerin veya guseli kolonlarn üstüne veya ucuna oturtulmas, ya da üst kattaki perdelerin altta kolonlara oturtulmas durumu (ekil 2.4). lgili Maddeler lgili Maddeler TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 7

15 8 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

16 a y L y L y L y a x a y a x a x a y a x a x a y L x L x A3 türü düzensizlik durumu: a x > 0.2 L x ve ayn zamanda a y > 0.2 L y ekil 2.3 L x Bkz (a) Bkz (b) Bkz (c) ekil 2.4 Bkz (d) (b) Kolonun iki ucundan mesnetli bir kirie oturmas durumunda, kiriin bütün kesitlerinde ve ayrca gözönüne alnan deprem dorultusunda bu kiriin baland düüm noktalarna birleen dier kiri ve kolonlarn bütün kesitlerinde, düey yükler ve depremin ortak etkisinden oluan tüm iç kuvvet deerleri %50 orannda arttrlacaktr. (c) Üst katlardaki perdenin altta kolonlara oturtulmasna hiçbir zaman izin verilmez. (d) Perdelerin binann herhangi bir katnda, kendi düzlemleri içinde kirilerin üstüne açklk ortasnda oturtulmasna hiçbir zaman izin verilmez. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 9

17 2.4. ELASTK DEPREM YÜKLERNN TANIMLANMASI : SPEKTRAL VME KATSAYISI Deprem yüklerinin belirlenmesi için esas alnacak olan Spektral vme Katsays, A(T), Denk.(2.1) ile verilmitir. %5 sönüm oran için tanmlanan Elastik vme Spektrumu nun ordinat olan Elastik Spektral vme, S ae (T), Spektral vme Katsays ile yerçekimi ivmesi g nin çarpmna kar gelmektedir. AT ( ) = Ao IST ( ) (2.1) S ( T) = A( T) g Etkin Yer vmesi Katsays ae Denk.(2.1) de yer alan Etkin Yer vmesi Katsays, A o, Tablo 2.2 de tanmlanmtr. TABLO 2.2 ETKN YER VMES KATSAYISI (A o ) Deprem Bölgesi A o Bina Önem Katsays Denk.(2.1) de yer alan Bina Önem Katsays, I, Tablo 2.3 te tanmlanmtr. TABLO 2.3 BNA ÖNEM KATSAYISI (I) Binann Kullanm Amac veya Türü 1. Deprem sonras kullanm gereken binalar ve tehlikeli madde içeren binalar a) Deprem sonrasnda hemen kullanlmas gerekli binalar (Hastaneler, dispanserler, salk ocaklar, itfaiye bina ve tesisleri, PTT ve dier haberleme tesisleri, ulam istasyonlar ve terminalleri, enerji üretim ve datm tesisleri; vilayet, kaymakamlk ve belediye yönetim binalar, ilk yardm ve afet planlama istasyonlar) b) Toksik, patlayc, parlayc, vb özellikleri olan maddelerin bulunduu veya depoland binalar 2. nsanlarn uzun süreli ve youn olarak bulunduu ve deerli eyann sakland binalar a) Okullar, dier eitim bina ve tesisleri, yurt ve yatakhaneler, askeri klalar, cezaevleri, vb. b) Müzeler 3. nsanlarn ksa süreli ve youn olarak bulunduu binalar Spor tesisleri, sinema, tiyatro ve konser salonlar, vb. 4. Dier binalar Yukardaki tanmlara girmeyen dier binalar (Konutlar, iyerleri, oteller, bina türü endüstri yaplar, vb) Bina Önem Katsays (I) TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

18 Spektrum Katsays Denk.(2.1) de yer alan Spektrum Katsays, S(T), yerel zemin koullarna ve bina doal periyodu T ye bal olarak Denk.(2.2) ile hesaplanacaktr (ekil 2.5). T ST ( ) = (0 TT) A TA ( ) = 2.5 ( A B) 0.8 TB ( ) = 2.5 ( B ) ST T T T ST T T T (2.2) Denk.(2.2) deki Spektrum Karakteristik Periyotlar, T A ve T B, Bölüm 6 da Tablo 6.2 ile tanmlanan Yerel Zemin Snflar na bal olarak Tablo 2.4 te verilmitir. TABLO 2.4 SPEKTRUM KARAKTERSTK PERYOTLARI (T A, T B ) Tablo 6.2'ye göre Yerel Zemin Snf T A (saniye) T B (saniye) Z Z Z Z Bölüm 6 da ve te belirtilen koullarn yerine getirilmemesi durumunda, Tablo 2.4 te Z4 yerel zemin snf için tanmlanan spektrum karakteristik periyotlar kullanlacaktr Özel Tasarm vme Spektrumlar Gerekli durumlarda elastik tasarm ivme spektrumu, yerel deprem ve zemin koullar gözönüne alnarak yaplacak özel aratrmalarla da belirlenebilir. Ancak, bu ekilde belirlenecek ivme spektrumu ordinatlarna kar gelen spektral ivme katsaylar, tüm periyotlar için, Tablo 2.4 teki ilgili karakteristik periyotlar gözönüne alnarak Denk. (2.1) den bulunacak deerlerden hiçbir zaman daha küçük olmayacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 11

19 2.5. ELASTK DEPREM YÜKLERNN AZALTILMASI: DEPREM YÜKÜ AZALTMA KATSAYISI Depremde tayc sistemin kendine özgü dorusal elastik olmayan davrann gözönüne almak üzere, 2.4 te verilen spektral ivme katsaysna göre bulunacak elastik deprem yükleri, aada tanmlanan Deprem Yükü Azaltma Katsays na bölünecektir. Deprem Yükü Azaltma Katsays, çeitli tayc sistemler için Tablo 2.5 te tanmlanan Tayc Sistem Davran Katsays, R ye ve doal titreim periyodu, T ye bal olarak Denk.(2.3) ile belirlenecektir. T Ra( T) = ( R1.5) (0 T TA) T (2.3) A R ( T) = R ( T T) a Tayc Sistemlerin Süneklik Düzeylerine likin Genel Koullar Tayc Sistem Davran Katsaylar Tablo 2.5 te verilen süneklik düzeyi yüksek tayc sistemler ve süneklik düzeyi normal tayc sistemler e ilikin tanmlar ve uyulmas gerekli koullar, betonarme binalar için Bölüm 3 te, çelik binalar için ise Bölüm 4 te verilmitir Tablo 2.5 te süneklik düzeyi yüksek olarak gözönüne alnacak tayc sistemlerde, süneklik düzeyinin her iki yatay deprem dorultusunda da yüksek olmas zorunludur. Süneklik düzeyi bir deprem dorultusunda yüksek veya karma, buna dik dier deprem dorultusunda ise normal olan sistemler, her iki dorultuda da süneklik düzeyi normal sistemler olarak saylacaktr Süneklik düzeyleri her iki dorultuda ayn olan veya bir dorultuda yüksek, dier dorultuda karma olan sistemlerde, farkl dorultularda birbirinden farkl R katsaylar kullanlabilir Perde içermeyen kirisiz döemeli betonarme sistemler ile, kolon ve kirileri 3.3, 3.4 ve 3.5 te verilen koullardan herhangi birini salamayan dolgulu veya dolgusuz dili ve kaset döemeli betonarme sistemler, süneklik düzeyi normal sistemler olarak gözönüne alnacaktr Birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde; (a) Aadaki (b) paragraf dnda, tayc sistemi sadece çerçevelerden oluan binalarda süneklik düzeyi yüksek tayc sistemler in kullanlmas zorunludur. (b) Tablo 2.3 e göre Bina Önem Katsays I = 1.2 ve I = 1.0 olan çelik binalarda, H N 16 m olmak koulu ile, sadece süneklik düzeyi normal çerçevelerden oluan tayc sistemler kullanlabilir. (c) Tablo 2.3 e göre Bina Önem Katsays I = 1.5 ve I = 1.4 olan tüm binalarda süneklik düzeyi yüksek tayc sistemler veya de tanmlanan süneklik düzeyi bakmndan karma tayc sistemler kullanlacaktr Perde içermeyen süneklik düzeyi normal tayc sistemler e, sadece üçüncü ve dördüncü derece deprem bölgelerinde, aadaki koullarla izin verilebilir: (a) te tanmlanan betonarme binalar, H N 13 m olmak koulu ile yaplabilir. A 12 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

20 (b) te tanmlananlarn dnda, tayc sistemi sadece süneklik düzeyi normal çerçevelerden oluan betonarme ve çelik binalar, H N 25 m olmak koulu ile yaplabilir. TABLO 2.5 TAIYICI SSTEM DAVRANI KATSAYISI (R) BNA TAIYICI SSTEM (1) YERNDE DÖKME BETONARME BNALAR (1.1) Deprem yüklerinin tamamnn çerçevelerle tand binalar.... (1.2) Deprem yüklerinin tamamnn ba kirili (boluklu) perdelerle tand binalar..... (1.3) Deprem yüklerinin tamamnn boluksuz perdelerle tand binalar.... (1.4) Deprem yüklerinin çerçeveler ile boluksuz ve/veya ba kirili (boluklu) perdeler tarafndan birlikte tand binalar.. Süneklik Düzeyi Normal Sistemler Süneklik Düzeyi Yüksek Sistemler (2) PREFABRKE BETONARME BNALAR (2.1) Deprem yüklerinin tamamnn balantlar tersinir momentleri aktarabilen çerçevelerle tand binalar..... (2.2) Deprem yüklerinin tamamnn, üstteki balantlar mafsall olan kolonlar tarafndan tand tek katl binalar... (2.3) Deprem yüklerinin tamamnn prefabrike veya yerinde dökme boluksuz ve/veya ba kirili (boluklu) perdelerle tand, çerçeve balantlar mafsall olan prefabrike binalar.. (2.4) Deprem yüklerinin, balantlar tersinir momentleri aktarabilen prefabrike çerçeveler ile yerinde dökme boluksuz ve/veya ba kirili (boluklu) perdeler tarafndan birlikte tand binalar (3) ÇELK BNALAR (3.1) Deprem yüklerinin tamamnn çerçevelerle tand binalar.... (3.2) Deprem yüklerinin tamamnn, üstteki balantlar mafsall olan kolonlar tarafndan tand tek katl binalar... (3.3) Deprem yüklerinin tamamnn çaprazl perdeler veya yerinde dökme betonarme perdeler tarafndan tand binalar (a) Çaprazlarn merkezi olmas durumu... (b) Çaprazlarn dmerkez olmas durumu.... (c) Betonarme perdelerin kullanlmas durumu... (3.4) Deprem yüklerinin çerçeveler ile birlikte çaprazl çelik perdeler veya yerinde dökme betonarme perdeler tarafndan birlikte tand binalar (a) Çaprazlarn merkezi olmas durumu... (b) Çaprazlarn dmerkez olmas durumu... (c) Betonarme perdelerin kullanlmas durumu TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 13

21 Süneklik Düzeyi Yüksek Betonarme Boluksuz Perdeli-Çerçeveli Sistemlere likin Koullar Deprem yüklerinin süneklik düzeyi yüksek boluksuz (ba kirisiz) betonarme perdeler ile süneklik düzeyi yüksek betonarme veya çelik çerçeveler tarafndan birlikte tand binalara ilikin koullar aada verilmitir: Bu tür sistemlerde, Tablo 2.5 te yerinde dökme betonarme ve çelik çerçeve durumu için verilen R = 7 nin veya prefabrike betonarme çerçeve durumu için verilen R = 6 nn kullanlabilmesi için, boluksuz perdelerin tabannda deprem yüklerinden meydana gelen kesme kuvvetlerinin toplam, binann tümü için tabanda meydana gelen toplam kesme kuvvetinin %75 inden daha fazla olmayacaktr ( S 0.75) deki koulun salanamamas durumunda, 0.75 < S 1.0 aralnda kullanlacak R katsays, yerinde dökme betonarme ve çelik çerçeve durumu için R = 10 4 S bants ile, prefabrike betonarme çerçeve durumu için ise R = 9 4 S bants ile belirlenecektir H w / w 2.0 olan perdelerde, yukarda tanmlanan R katsaylarna göre hesaplanan iç kuvvetler, [3 / (1 + H w / w )] katsays ile çarplarak büyültülecektir. Ancak bu katsay, 2 den büyük alnmayacaktr Süneklik Düzeyi Normal Baz Sistemlerde Perde Kullanm Zorunluluuna likin Koullar nn (a) ve (b) paragraflarnda tanmlanan süneklik düzeyi normal sistemler, bütün deprem bölgelerinde ve ayn paragraflarda tanmlanan yükseklik snrlarnn üzerinde de yaplabilir. Ancak bu durumda, betonarme binalarda tüm yükseklik boyunca devam eden ve aadaki koullar salayan süneklik düzeyi normal veya yüksek betonarme boluksuz ya da ba kirili (boluklu) perdelerin, çelik binalarda ise süneklik düzeyi normal veya yüksek merkezi veya dmerkez çaprazl perdelerin kullanlmas zorunludur Tayc sistemde süneklik düzeyi normal perdelerin kullanlmas durumunda, her bir deprem dorultusunda, deprem yüklerine göre perdelerin tabannda elde edilen kesme kuvvetlerinin toplam, binann tümü için tabanda meydana gelen toplam kesme kuvvetinin %75 inden daha fazla olacaktr Tayc sistemde süneklik düzeyi yüksek perdelerin kullanlmas durumunda, aada karma tayc sistemler için verilen uygulanacaktr Süneklik Düzeyi Bakmndan Karma Tayc Sistemlere likin Koullar nn (a) ve (b) paragraflarnda tanmlanan süneklik düzeyi normal sistemlerin, süneklik düzeyi yüksek perdelerle birarada kullanlmas mümkündür. Bu ekilde oluturulan süneklik düzeyi bakmndan karma sistemler de, aada belirtilen koullara uyulmak kayd ile, süneklik düzeyi yüksek boluksuz, ba kirili (boluklu) betonarme perdeler veya çelik binalar için merkezi veya dmerkez çaprazl çelik perdeler kullanlabilir. 14 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

22 (a) Bu tür karma sistemlerin deprem hesabnda çerçeveler ve perdeler birarada gözönüne alnacak, ancak her bir deprem dorultusunda mutlaka S 0.40 olacaktr. (b) Her iki deprem dorultusunda da S 2/3 olmas durumunda, Tablo 2.5 de deprem yüklerinin tamamnn süneklik düzeyi yüksek perde tarafndan tand durum için verilen R katsays (R = R YP ), tayc sistemin tümü için kullanlabilir. (c) 0.40 < S < 2/3 aralnda ise, her iki deprem dorultusunda da tayc sistemin tümü için R = R NÇ S (R YP R NÇ ) bants uygulanacaktr Binalarn bodrum katlarnn çevresinde kullanlan rijit betonarme perde duvarlar, Tablo 2.5 te yer alan perdeli veya perdeli-çerçeveli sistemlerin bir parças olarak gözönüne alnmayacaktr. Bu tür binalarn hesabnda izlenecek kurallar ve de verilmitir Kolonlar Üstten Mafsall Binalara likin Koullar Kolonlar üstten mafsall tek katl çerçevelerden oluan betonarme binalarda; (a) Yerinde dökme betonarme kolonlarn kullanlmas durumunda, prefabrike binalar için Tablo 2.5 te (2.2) de tanmlanan R katsays kullanlacaktr. (b) R katsaylar Tablo 2.5 te (2.2) ve (3.2) de verilen betonarme prefabrike ve çelik binalara ilikin koullar de verilmitir. Bu tür çerçevelerin, yerinde dökme betonarme, prefabrike veya çelik binalarda en üst kat (çat kat) olarak kullanlmas durumuna ilikin koullar ise de tanmlanmtr Bu tür tek katl binalarn içinde planda, binann oturma alannn %25 inden fazla olmamak kayd ile, ksmi tek bir ara kat yaplabilir. Deprem hesabnda ara katn tayc sistemi, ana tayc çerçevelerle birlikte gözönüne alnabilir. Bu durumda, ortak sistem betonarme prefabrike binalarda süneklik düzeyi yüksek sistem olarak düzenlenecektir. Ortak sistemde, Tablo 2.1 de tanmlanan burulma düzensizliinin bulunup bulunmad mutlaka kontrol edilecek ve varsa hesapta gözönüne alnacaktr. Ara katn ana tayc çerçevelere balantlar mafsall veya monolitik olabilir Kolonlar üstten mafsall tek katl çerçevelerin, yerinde dökme betonarme, prefabrike veya çelik binalarda en üst kat (çat kat) olarak kullanlmas durumunda, en üst kat için Tablo 2.5 te (2.2) veya (3.2) de tanmlanan R katsays (R üst ) ile alttaki katlar için farkl olarak tanmlanabilen R katsays (R alt ), aadaki koullara uyulmak kayd ile, birarada kullanlabilir. (a) Balangçta deprem hesab, binann tümü için R = R alt alnarak 2.7 veya 2.8 e göre yaplacaktr de tanmlanan azaltlm ve etkin göreli kat ötelemeleri, binann tümü için bu hesaptan elde edilecektir. (b) En üst katn iç kuvvetleri, (a) da hesaplanan iç kuvvetlerin (R alt / R üst ) oran ile çarpmndan elde edilecektir. (c) Alttaki katlarn iç kuvvetleri ise iki ksmn toplamndan oluacaktr. Birinci ksm, (a) da hesaplanan iç kuvvetlerdir. kinci ksm ise, (b) de en üst kat kolonlarnn mesnet reaksiyonlar olarak hesaplanan kuvvetlerin (1 R üst / R alt ) ile çarplarak alttaki katlarn tayc sistemine etki ettirilmesi ile ayrca hesaplanacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 15

23 2.6. HESAP YÖNTEMNN SEÇLMES Hesap Yöntemleri Binalarn ve bina türü yaplarn deprem hesabnda kullanlacak yöntemler; 2.7 de verilen Edeer Deprem Yükü Yöntemi, 2.8 de verilen Mod Birletirme Yöntemi ve 2.9 da verilen Zaman Tanm Alannda Hesap Yöntemleri dir. 2.8 ve 2.9 da verilen yöntemler, tüm binalarn ve bina türü yaplarn deprem hesabnda kullanlabilir Edeer Deprem Yükü Yönteminin Uygulama Snrlar 2.7 de verilen Edeer Deprem Yükü Yöntemi nin uygulanabilecei binalar Tablo 2.6 da özetlenmitir. Tablo 2.6 nn kapsamna girmeyen binalarn deprem hesabnda, 2.8 veya 2.9 da verilen yöntemler kullanlacaktr. Deprem Bölgesi TABLO 2.6 EDEER DEPREM YÜKÜ YÖNTEM NN UYGULANABLECE BNALAR Bina Türü Toplam Yükseklik Snr 1, 2 Her bir katta burulma düzensizlii katsaysnn bi 2.0 koulunu salad binalar H N 25 m 1, 2 Her bir katta burulma düzensizlii katsaysnn bi 2.0 koulunu salad ve ayrca B2 türü H N 40 m düzensizliinin olmad binalar 3, 4 Tüm binalar H N 40 m 2.7. EDEER DEPREM YÜKÜ YÖNTEM Toplam Edeer Deprem Yükünün Belirlenmesi Gözönüne alnan deprem dorultusunda, binann tümüne etkiyen Toplam Edeer Deprem Yükü (taban kesme kuvveti), V t, Denk.(2.4) ile belirlenecektir. V WA( T ) 1 t = 0.10 Ra( T1) A I W (2.4) Binann birinci doal titreim periyodu T 1, e göre hesaplanacaktr Denk.(2.4) te yer alan ve binann deprem yüklerinin hesaplanmasnda kullanlacak toplam arl, W, Denk.(2.5) ile belirlenecektir. N i=1 i o W = w (2.5) Denk.(2.5) deki w i kat arlklar ise Denk.(2.6) ile hesaplanacaktr. w i = g i + n q i (2.6) Denk.(2.6) da yer alan Hareketli Yük Katlm Katsays, n, Tablo 2.7 de verilmitir. Endüstri binalarnda sabit ekipman arlklar için n = 1 alnacak, ancak vinç kaldrma yükleri kat arlklarnn hesabnda gözönüne alnmayacaktr. Deprem yüklerinin belirlenmesinde kullanlacak çat kat arlnn hesabnda kar yüklerinin %30 u gözönüne alnacaktr. 16 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

24 TABLO 2.7 HAREKETL YÜK KATILIM KATSAYISI (n) Binann Kullanm Amac n Depo, antrepo, vb Okul, örenci yurdu, spor tesisi, sinema, tiyatro, konser salonu, garaj, lokanta, maaza, vb Konut, iyeri, otel, hastane, vb Katlara Etkiyen Edeer Deprem Yüklerinin Belirlenmesi Denk.(2.4) ile hesaplanan toplam edeer deprem yükü, bina katlarna etkiyen edeer deprem yüklerinin toplam olarak Denk.(2.7) ile ifade edilir (ekil 2.6a): N t = N+ i i=1 V F F (2.7) Binann N inci katna (tepesine) etkiyen ek edeer deprem yükü F N in deeri Denk.(2.8) ile belirlenecektir. F = N V (2.8) N Toplam edeer deprem yükünün F N dnda geri kalan ksm, N inci kat dahil olmak üzere, bina katlarna Denk.(2.9) ile datlacaktr. F = ( V F ) i t N N j=1 i j t wh i wh j (2.9) Bodrum katlarnda rijitlii üst katlara oranla çok büyük olan betonarme çevre perdelerinin bulunduu ve bodrum kat döemelerinin yatay düzlemde rijit diyafram olarak çalt binalarda, bodrum katlarna ve üstteki katlara etkiyen edeer deprem yükleri, aada belirtildii üzere, ayr ayr hesaplanacaktr. Bu yükler, üst ve alt katlarn birleiminden oluan tayc sisteme birlikte uygulanacaktr. (a) Üstteki katlara etkiyen toplam edeer deprem yükünün ve edeer kat deprem yüklerinin , ve e göre belirlenmesinde, bodrumdaki rijit çevre perdeleri gözönüne alnmakszn Tablo 2.5 ten seçilen R katsays kullanlacak ve sadece üstteki katlarn arlklar hesaba katlacaktr. Bu durumda ilgili bütün tanm ve bantlarda temel üst kotu yerine zemin katn kotu gözönüne alnacaktr e göre birinci doal titreim periyodunun hesabnda da, fiktif yüklerin belirlenmesi için sadece üstteki katlarn arlklar kullanlacaktr (ekil 2.6b). (b) Rijit bodrum katlarna etkiyen edeer deprem yüklerinin hesabnda, sadece bodrum kat arlklar gözönüne alnacak ve Spektrum Katsays olarak S(T) = 1 alnacaktr. Her bir bodrum katna etkiyen edeer deprem yükünün hesabnda, Denk.(2.1) den bulunan spektral ivme deeri ile bu katn arl dorudan çarplacak ve elde edilen elastik yükler, R a (T) = 1.5 katsaysna bölünerek azaltlacaktr (ekil 2.6c). (c) Üstteki katlardan bodrum katlarna geçite yer alan ve çok rijit bodrum perdeleri ile çevrelenen zemin kat döeme sisteminin kendi düzlemi içindeki dayanm, bu hesapta elde edilen iç kuvvetlere göre kontrol edilecektir. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 17

25 Gözönüne Alnacak Yerdeitirme Bileenleri ve Deprem Yüklerinin Etkime Noktalar Döemelerin yatay düzlemde rijit diyafram olarak çalt binalarda, her katta iki yatay yerdeitirme bileeni ile düey eksen etrafndaki dönme, bamsz yerdeitirme bileenleri olarak gözönüne alnacaktr. Her katta ye göre belirlenen edeer deprem yükleri, ek dmerkezlik etkisi nin hesaba katlabilmesi amac ile, gözönüne alnan deprem dorultusuna dik dorultudaki kat boyutunun +%5 i ve %5 i kadar kaydrlmas ile belirlenen noktalara ve ayrca kat kütle merkezine uygulanacaktr (ekil 2.7) Tablo 2.1 de tanmlanan A2 türü düzensizliin bulunduu ve döemelerin yatay düzlemde rijit diyafram olarak çalmad binalarda, döemelerin yatay düzlemdeki ekildeitirmelerinin gözönüne alnmasn salayacak yeterlikte bamsz statik yerdeitirme bileeni hesapta gözönüne alnacaktr. Ek dmerkezlik etkisinin hesaba katlabilmesi için, her katta çeitli noktalarda dal bulunan tekil kütlelere etkiyen edeer deprem yüklerinin her biri, deprem dorultusuna dik dorultudaki kat boyutunun +%5 i ve %5 i kadar kaydrlacaktr (ekil 2.8) Binann herhangi bir i inci katnda Tablo 2.1 de tanmlanan A1 türü düzensizliin bulunmas durumunda, 1.2 < bi 2.0 olmak koulu ile, ve/veya ye göre bu katta uygulanan %5 ek dmerkezlik, her iki deprem dorultusu için Denk.(2.10) da verilen D i katsays ile çarplarak büyütülecektir. bi D = i (2.10) 18 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

26 Binann Birinci Doal Titreim Periyodunun Belirlenmesi Edeer Deprem Yükü Yöntemi nin uygulanmas durumunda, binann deprem dorultusundaki hakim doal periyodu, Denk.(2.11) ile hesaplanan deerden daha büyük alnmayacaktr. N i i=1 1 = 2 N fi i=1 T md F d 2 fi fi 1/ 2 (2.11) i inci kata etkiyen fiktif yükü gösteren F fi, Denk.(2.9) da (V t F N ) yerine herhangi bir deer (örnein birim deer) konularak elde edilecektir (ekil 2.9) Denk.(2.11) ile hesaplanan deerden bamsz olarak, bodrum kat(lar) hariç kat says N > 13 olan binalarda doal periyod, 0.1N den daha büyük alnmayacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 19

27 w N F fi = N j=1 wh i i wh j j F fi w i d fi H i ekil Eleman Asal Eksen Dorultularndaki ç Kuvvetler Tayc sisteme ayr ayr etki ettirilen x ve y dorultularndaki depremlerin ortak etkisi altnda, tayc sistem elemanlarnn a ve b asal eksen dorultularndaki iç kuvvetler, en elverisiz sonucu verecek ekilde Denk.(2.12) ile elde edilecektir (ekil 2.10). Ba = ± Bax ± 0.30 Bay veya Ba = ± 0.30 Bax ± Bay (2.12) B = ± B ± 0.30 B veya B = ± 0.30 B ± B b bx by b bx by x deprem dorultusu y x y deprem dorultusu ekil MOD BRLETRME YÖNTEM Bu yöntemde maksimum iç kuvvetler ve yerdeitirmeler, binada yeterli sayda doal titreim modunun her biri için hesaplanan maksimum katklarn istatistiksel olarak birletirilmesi ile elde edilir vme Spektrumu Herhangi bir n inci titreim modunda gözönüne alnacak azaltlm ivme spektrumu ordinat Denk.(2.13) ile belirlenecektir. 20 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

28 S ar Sae( Tn ) ( Tn ) = R ( T ) a n (2.13) Elastik tasarm ivme spektrumunun e göre özel olarak belirlenmesi durumunda, Denk.(2.13) te S ae (T n ) yerine, ilgili özel spektrum ordinat gözönüne alnacaktr Gözönüne Alnacak Dinamik Serbestlik Dereceleri Döemelerin yatay düzlemde rijit diyafram olarak çalt binalarda, her bir katta, birbirine dik dorultularda iki yatay serbestlik derecesi ile kütle merkezinden geçen düey eksen etrafndaki dönme serbestlik derecesi gözönüne alnacaktr. Her katta modal deprem yükleri bu serbestlik dereceleri için hesaplanacak, ancak ek dmerkezlik etkisi nin hesaba katlabilmesi amac ile, deprem dorultusuna dik dorultudaki kat boyutunun +%5 i ve %5 i kadar kaydrlmas ile belirlenen noktalara ve ek bir yükleme olarak kat kütle merkezine uygulanacaktr (ekil 2.7) Tablo 2.1 de A2 bal altnda tanmlanan döeme süreksizliinin bulunduu ve döemelerin yatay düzlemde rijit diyafram olarak çalmad binalarda, döemelerin kendi düzlemleri içindeki ekildeitirmelerinin gözönüne alnmasn salayacak yeterlikte dinamik serbestlik derecesi gözönüne alnacaktr. Ek dmerkezlik etkisinin hesaba katlabilmesi için, her katta çeitli noktalarda dal bulunan tekil kütlelere etkiyen modal deprem yüklerinin her biri, deprem dorultusuna dik dorultudaki kat boyutunun +%5 i ve %5 i kadar kaydrlacaktr (ekil 2.8). Bu tür binalarda, sadece ek dmerkezlik etkilerinden oluan iç kuvvet ve yerdeitirme büyüklükleri 2.7 ye göre de hesaplanabilir. Bu büyüklükler, ek dmerkezlik etkisi gözönüne alnmakszn her bir titreim modu için hesaplanarak e göre birletirilen büyüklüklere dorudan eklenecektir Hesaba Katlacak Yeterli Titreim Modu Says Hesaba katlmas gereken yeterli titreim modu says, Y, gözönüne alnan birbirine dik x ve y yatay deprem dorultularnn her birinde, her bir mod için hesaplanan etkin kütle lerin toplamnn hiçbir zaman bina toplam kütlesinin %90 ndan daha az olmamas kuralna göre belirlenecektir: Y Y 2 L N xn Mxn = 0.90 n=1 n=1 M n i=1 2 Y Y Lyn N Myn = 0.90 n=1 n=1 M n i=1 m m i i (2.14) Denk.(2.14) te yer alan L xn ve L yn ile modal kütle M n nin ifadeleri, kat döemelerinin rijit diyafram olarak çalt binalar için aada verilmitir: N L = m ; L = m xn i xin yn i yin i=1 i=1 N n i xin i yin i in i=1 M = ( m + m + m ) N (2.15) TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 21

29 Bodrum katlarnda rijitlii üst katlara oranla çok büyük olan betonarme çevre perdelerinin bulunduu ve bodrum kat döemelerinin yatay düzlemde rijit diyafram olarak çalt binalarn hesabnda, sadece bodrum katlarn üstündeki katlarda etkin olan titreim modlarnn gözönüne alnmas ile yetinilebilir. Bu durumda, Edeer Deprem Yükü Yöntemi için verilen ün (a) paragrafnn karl olarak Mod Birletirme Yöntemi ile yaplacak hesapta, bodrumdaki rijit çevre perdeleri gözönüne alnmakszn Tablo 2.5 ten seçilen R katsays kullanlacak ve sadece üstteki katlarn kütleleri gözönüne alnacaktr ün (b) ve (c) paragraflar ise aynen uygulanacaktr Mod Katklarnn Birletirilmesi Binaya etkiyen toplam deprem yükü, kat kesme kuvveti, iç kuvvet bileenleri, yerdeitirme ve göreli kat ötelemesi gibi büyüklüklerin her biri için ayr ayr uygulanmak üzere, her titreim modu için hesaplanan ve ezamanl olmayan maksimum katklarn istatistiksel olarak birletirilmesi için uygulanacak kurallar aada verilmitir: T m < T n olmak üzere, gözönüne alnan herhangi iki titreim moduna ait doal periyotlarn daima T m / T n < 0.80 koulunu salamas durumunda, maksimum mod katklarnn birletirilmesi için Karelerin Toplamnn Kare Kökü Kural uygulanabilir Yukarda belirtilen koulun salanamamas durumunda, maksimum mod katklarnn birletirilmesi için Tam Karesel Birletirme (CQC) Kural uygulanacaktr. Bu kuraln uygulanmasnda kullanlacak çapraz korelasyon katsaylar nn hesabnda, modal sönüm oranlar bütün titreim modlar için %5 olarak alnacaktr Hesaplanan Büyüklüklere likin Altsnr Deerleri Gözönüne alnan deprem dorultusunda, e göre birletirilerek elde edilen bina toplam deprem yükü V tb nin, Edeer Deprem Yükü Yöntemi nde Denk.2.4 ten hesaplanan bina toplam deprem yükü V t ye orannn aada tanmlanan deerinden küçük olmas durumunda (V tb < V t ), Mod Birletirme Yöntemi ne göre bulunan tüm iç kuvvet ve yerdeitirme büyüklükleri, Denk.(2.16) ya göre büyütülecektir. B D = Vt B V tb B (2.16) Tablo 2.1 de tanmlanan A1, B2 veya B3 türü düzensizliklerden en az birinin binada bulunmas durumunda Denk.(2.16) da =0.90, bu düzensizliklerden hiçbirinin bulunmamas durumunda ise =0.80 alnacaktr Eleman Asal Eksen Dorultularndaki ç Kuvvetler Tayc sisteme ayr ayr etki ettirilen x ve y dorultularndaki depremlerin ortak etkisi altnda, tayc sistem elemanlarnn a ve b asal eksen dorultularnda e göre birletirilerek elde edilen iç kuvvetler için te verilen birletirme kural ayrca uygulanacaktr (ekil 2.10). 22 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

30 2.9. ZAMAN TANIM ALANINDA HESAP YÖNTEMLER Bina ve bina türü yaplarn zaman tanm alannda dorusal elastik ya da dorusal elastik olmayan deprem hesab için, yapay yollarla üretilen, daha önce kaydedilmi veya benzetirilmi deprem yer hareketleri kullanlabilir Yapay Deprem Yer Hareketleri Yapay yer hareketlerinin kullanlmas durumunda, aadaki özellikleri tayan en az üç deprem yer hareketi üretilecektir. (a) Kuvvetli yer hareketi ksmnn süresi, binann birinci doal titreim periyodunun 5 katndan ve 15 saniyeden daha ksa olmayacaktr. (b) Üretilen deprem yer hareketinin sfr periyoda kar gelen spektral ivme deerlerinin ortalamas A o g den daha küçük olmayacaktr. (c) Yapay olarak üretilen her bir ivme kaydna göre %5 sönüm oran için yeniden bulunacak spektral ivme deerlerinin ortalamas, gözönüne alnan deprem dorultusundaki birinci (hakim) periyod T 1 e göre 0.2T 1 ile 2T 1 arasndaki periyodlar için, 2.4 te tanmlanan S ae (T) elastik spektral ivmelerinin %90 ndan daha az olmayacaktr. Zaman tanm alannda dorusal elastik analiz yaplmas durumunda, azaltlm deprem yer hareketinin elde edilmesi için esas alnacak spektral ivme deerleri Denk.(2.13) ile hesaplanacaktr Kaydedilmi veya Benzetirilmi Deprem Yer Hareketleri Zaman tanm alannda yaplacak deprem hesab için kaydedilmi depremler veya kaynak ve dalga yaylm özellikleri fiziksel olarak benzetirilmi yer hareketleri kullanlabilir. Bu tür yer hareketleri üretilirken yerel zemin koullar da uygun biçimde gözönüne alnmaldr. Kaydedilmi veya benzetirilmi yer hareketlerinin kullanlmas durumunda en az üç deprem yer hareketi üretilecek ve bunlar de verilen tüm koullar salayacaktr Zaman Tanm Alannda Hesap Zaman tanm alannda dorusal elastik olmayan hesap yaplmas durumunda, tayc sistem elemanlarnn tekrarl yükler altndaki dinamik davrann temsil eden iç kuvvet- ekildeitirme bantlar, teorik ve deneysel geçerlilikleri kantlanm olmak kayd ile, ilgili literatürden yararlanlarak tanmlanacaktr. Dorusal veya dorusal olmayan hesapta, üç yer hareketi kullanlmas durumunda sonuçlarn maksimumu, en az yedi yer hareketi kullanlmas durumunda ise sonuçlarn ortalamas tasarm için esas alnacaktr GÖREL KAT ÖTELEMELERNN SINIRLANDIRILMASI, KNC MERTEBE ETKLER VE DEPREM DERZLER Etkin Göreli Kat Ötelemelerinin Hesaplanmas ve Snrlandrlmas Herhangi bir kolon veya perde için, ardk iki kat arasndaki yerdeitirme farkn ifade eden azaltlm göreli kat ötelemesi, i, Denk.(2.17) ile elde edilecektir. i = di di 1 (2.17) TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 23

31 Denk.(2.17) de d i ve d i1, her bir deprem dorultusu için binann i inci ve (i 1) inci katlarnda herhangi bir kolon veya perdenin uçlarnda azaltlm deprem yüklerine göre hesaplanan yatay yerdeitirmeleri göstermektedir. Ancak deki koul ve ayrca Denk.(2.4) te tanmlanan minimum edeer deprem yükü koulu d i nin ve i nin hesabnda gözönüne alnmayabilir Her bir deprem dorultusu için, binann i inci katndaki kolon veya perdeler için etkin göreli kat ötelemesi, i, Denk.(2.18) ile elde edilecektir. = R (2.18) i Her bir deprem dorultusu için, binann herhangi bir i inci katndaki kolon veya perdelerde, Denk.(2.18) ile hesaplanan i etkin göreli kat ötelemelerinin kat içindeki en büyük deeri ( i ) max, Denk.(2.19) da verilen koulu salayacaktr: ( i) max (2.19) h i Deprem yüklerinin tamamnn balantlar tersinir momentleri aktarabilen çelik çerçevelerle tand tek katl binalarda bu snr en çok %50 arttrlabilir Denk.(2.19) de verilen koulun binann herhani bir katnda salanamamas durumunda, tayc sistemin rijitlii arttrlarak deprem hesab tekrarlanacaktr. Ancak verilen koul salansa bile, yapsal olmayan gevrek elemanlarn (cephe elemanlar vb) etkin göreli kat ötelemeleri altnda kullanlabilirlii hesapla dorulanacaktr kinci Mertebe Etkileri Tayc sistem elemanlarnn dorusal elastik olmayan davrann esas alan daha kesin bir hesap yaplmadkça, ikinci mertebe etkileri yaklak olarak aadaki ekilde gözönüne alnabilir: Gözönüne alnan deprem dorultusunda her bir katta, kinci Mertebe Gösterge Deeri, i nin Denk.(2.20) ile verilen koulu salamas durumunda, ikinci mertebe etkileri yürürlükteki betonarme ve çelik yap yönetmeliklerine göre deerlendirilecektir. N i ort j=i i i i ( ) wj i = 0.12 (2.20) Vh Burada ( i ) ort, i inci kattaki kolon ve perdelerde hesaplanan azaltlm göreli kat ötelemelerinin kat içindeki ortalama deeri olarak e göre bulunacaktr Denk.(2.20) deki koulun herhangi bir katta salanamamas durumunda, tayc sistemin rijitlii yeterli ölçüde arttrlarak deprem hesab tekrarlanacaktr Deprem Derzleri Farkl zemin oturmalarna bal temel öteleme ve dönmeleri ile scaklk deimelerinin etkisi dnda, bina bloklar veya mevcut eski binalarla yeni yaplacak binalar arasnda, sadece deprem etkisi için braklacak derz boluklarna ilikin koullar aada belirtilmitir: 24 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

32 ye göre daha elverisiz bir sonuç elde edilmedikçe derz boluklar, her bir kat için komu blok veya binalarda elde edilen yerdeitirmelerin karelerinin toplamnn karekökü ile aada tanmlanan katsaysnn çarpm sonucunda bulunan deerden az olmayacaktr. Gözönüne alnacak kat yerdeitirmeleri, kolon veya perdelerin baland düüm noktalarnda hesaplanan azaltlm d i yerdeitirmelerinin kat içindeki ortalamalar olacaktr. Mevcut eski bina için hesap yaplmasnn mümkün olmamas durumunda eski binann yerdeitirmeleri, yeni bina için ayn katlarda hesaplanan deerlerden daha küçük alnmayacaktr. (a) Komu binalarn veya bina bloklarnn kat döemelerinin bütün katlarda ayn seviyede olmalar durumunda = R / 4 alnacaktr. (b) Komu binalarn veya bina bloklarnn kat döemelerinin, baz katlarda olsa bile, farkl seviyelerde olmalar durumunda, tüm bina için = R / 2 alnacaktr Braklacak minimum derz boluu, 6 m yükseklie kadar en az 30 mm olacak ve bu deere 6 m den sonraki her 3 m lik yükseklik için en az 10 mm eklenecektir Bina bloklar arasndaki derzler, depremde bloklarn bütün dorultularda birbirlerinden bamsz olarak çalmasna olanak verecek ekilde düzenlenecektir YAPISAL ÇIKINTILARA, MMAR ELEMANLARA, MEKANK VE ELEKTRK DONANIMA ETKYEN DEPREM YÜKLER Binalarda balkon, parapet, baca, vb konsol olarak binann tayc sistemine bal, ancak bamsz çalan yapsal çkntlar ile cephe, ara bölme panolar, vb yapsal olmayan tüm mimari elemanlara uygulanacak; mekanik ve elektrik donanmlar ile bunlarn bina tayc sistem elemanlarna balantlarnn hesabnda kullanlacak edeer deprem yükleri Denk.(2.21) ile verilmitir. f = 0.5 A I w H H e o e i N (2.21) Hesaplanan deprem yükü, yatay dorultuda en elverisiz iç kuvvetleri verecek yönde ilgili elemann arlk merkezine etki ettirilecektir. Düey konumda olmayan elemanlara, Denk.(2.21) ile hesaplanan edeer deprem yükünün yars düey dorultuda etki ettirilecektir Denk.(2.21) de w e ile gösterilen mekanik veya elektrik donanm arlklarnn binann herhangi bir i inci katndaki toplamnn 0.2w i den büyük olmas durumunda, donanmlarn arlklarnn ve binaya balantlarnn rijitlik özellikleri, bina tayc sisteminin deprem hesabnda gözönüne alnacaktr Mekanik veya elektrik donanmn bulunduu kattaki en büyük ivmeyi tanmlayan kat ivme spektrumu nun uygun yöntemlerle belirlenmesi durumunda, Denk.(2.21) uygulanmayabilir Yangn söndürme sistemleri ve acil yedek elektrik sistemleri ile dolgu duvarlarna balanan donanmlar ve bunlarn balantlarnda Denk.(2.21) ile hesaplanan veya e göre elde edilen deprem yükünün iki kat alnacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 25

33 2.12. BNA TÜRÜ OLMAYAN YAPILAR Bina türü olmad halde, deprem hesabnn bu bölümde verilen kurallara göre yaplmasna izin verilen yaplar ve bu yaplara uygulanacak Tayc Sistem Davran Katsaylar (R), Tablo 2.8 de tanmlanmtr. Deprem yükü azaltma katsaylar ise Denk.(2.3) e göre belirlenecektir. Gerekli durumlarda, Tablo 2.3 de verilen Bina Önem Katsaylar bu yaplar için de kullanlacaktr. Ancak Tablo 2.7 de verilen Hareketli Yük Katlm Katsaylar geçerli deildir. Kar yükleri ve vinç kaldrma yükleri dnda, depolanan her türlü kat ve sv maddeler ile mekanik gereçlerin arlklarnn azaltlmam deerleri kullanlacaktr. TABLO 2.8 BNA TÜRÜ OLMAYAN YAPILAR ÇN TAIYICI SSTEM DAVRANI KATSAYILARI YAPI TÜRÜ R Süneklik düzeyi yüksek çerçeveler veya dmerkez çaprazl çelik perdeler tarafndan tanan yükseltilmi sv tanklar, basnçl tanklar, bunkerler, 4 hazneler Süneklik düzeyi normal çerçeveler veya merkezi çaprazl çelik perdeler tarafndan tanan yükseltilmi sv tanklar, basnçl tanklar, bunkerler, 2 hazneler Kütlesi yükseklii boyunca yayl, yerinde dökülmü betonarme silo, endüstri bacalar ve benzeri tayc sistemler (*) 3 Betonarme soutma kuleleri (*) 3 Kütlesi yükseklii boyunca yayl uzay kafes kirili çelik kuleler, çelik silo ve endüstri bacalar (*) 4 Gergili yüksek çelik direk ve gergili çelik bacalar 2 Kütlesi tepede yl, bamsz tek bir düey tayc eleman tarafndan tanan ters sarkaç türü yaplar 2 Endüstri tipi çelik depolama ve istif raflar 4 (*) Bu tür yaplarn deprem hesab, tayc sistemi yeterince tanmlayan ayrk dinamik serbestlik dereceleri gözönüne alnarak, 2.8 veya 2.9 a göre yaplacaktr DEPREM HESAP RAPORLARINA LKN KURALLAR Binalarn deprem hesaplarn içeren hesap raporlarnn hazrlanmasnda aada belirtilen kurallara uyulacaktr: Tasarm yaplan bina için, Tablo 2.1 de tanmlanan düzensizlik türleri ayrntl olarak irdelenecek, eer varsa, binada hangi tür düzensizliklerin bulunduu açk olarak belirtilecektir Seçilen süneklik düzeyi yüksek veya normal tayc sistemin Bölüm 3 veya Bölüm 4 teki koullara göre tanm açk olarak yaplacak ve Tablo 2.5 ten R katsaysnn seçim nedeni belirtilecektir. 26 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

34 Binann bulunduu deprem bölgesi, bina yükseklii ve tayc sistem düzensizlikleri gözönüne alnarak, 2.6 ya göre uygulanacak hesap yönteminin seçim nedeni açk olarak belirtilecektir Bilgisayarla hesap yaplmas durumunda, aadaki kurallar uygulanacaktr: (a) Düüm noktalarnn ve elemanlarn numaralarn gösteren üç boyutlu tayc sistem emas hesap raporunda yer alacaktr. (b) Tüm giri bilgileri ile iç kuvvetleri ve yerdeitirmeleri de içeren çk bilgileri, kolayca anlalr biçimde mutlaka hesap raporunda yer alacaktr. Proje kontrol makamnn talep etmesi durumunda, tüm bilgisayar dosyalar elektronik ortamda teslim edilecektir. (c) Hesapta kullanlan bilgisayar yazlmnn ad, müellifi ve versiyonu hesap raporunda açk olarak belirtilecektir. (d) Proje kontrol makamnn talep etmesi durumunda, bilgisayar yazlmnn teorik açklama klavuzu ve kullanma klavuzu hesap raporuna eklenecektir BNALARA VME KAYITÇILARININ YERLETRLMES Bayndrlk ve skan Bakanl tarafndan uygun görülmesi durumunda, bakanlk veya üniversite kurulularnca kuvvetli deprem hareketinin ölçülmesi amac ile kamuya veya özel ve tüzel kiilere ait binalara ve dier yaplara ivme kaytçlarnn yerletirilmesine izin verilecek, bina veya yap sahipleri ya da iletmecileri bunlarn korunmasndan sorumlu olacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 27

35 BÖLÜM 3 BETONARME BNALAR ÇN DEPREME DAYANIKLI TASARIM KURALLARI 3.0. SMGELER Bu bölümde aadaki simgelerin kullanld boyutlu ifadelerde, kuvvetler Newton [N], uzunluklar milimetre [mm] ve gerilmeler MegaPascal [MPa] = [N/mm 2 ] birimindedir. A c A ch A ck A e A g A k A os A p A s1 A s2 A sd A sh A w A w a b j b k b w D d f cd f ck f ctd f yd f yk f ywd f ywk H cr H w h h k b = Kolonun veya perde uç bölgesinin brüt enkesit alan = Boluksuz perdenin, ba kirili perdede her bir perde parçasnn, döemenin veya boluklu döemede her bir döeme parçasnn brüt enkesit alan = Sarg donatsnn dndan dna alnan ölçü içinde kalan çekirdek beton alan = Herhangi bir katta, gözönüne alnan deprem dorultusunda etkili kesme alan = Herhangi bir katta, gözönüne alnan deprem dorultusuna paralel dorultuda perde olarak çalan tayc sistem elemanlarnn enkesit alanlarnn toplam = Herhangi bir katta, gözönüne alnan deprem dorultusuna paralel kargir dolgu duvar alanlarnn (kap ve pencere boluklar hariç) toplam = Spiral donatnn enkesit alan = Binann tüm katlarnn plan alanlarnn toplam = Kolon-kiri düüm noktasnn bir tarafnda, kiriin negatif momentini karlamak için üste konulan çekme donatsnn toplam alan = Kolon-kiri düüm noktasnn A s1 e göre öbür tarafnda, kiriin pozitif momentini karlamak için alta konulan çekme donatsnn toplam alan = Ba kiriinde çapraz donat demetinin her birinin toplam alan = s enine donat aralna kar gelen yükseklik boyunca, kolonda veya perde uç bölgesindeki tüm etriye kollarnn ve çirozlarn enkesit alan deerlerinin gözönüne alnan b k ya dik dorultudaki izdüümlerinin toplam = Kolon enkesiti etkin gövde alan (depreme dik dorultudaki kolon çkntlarnn alan hariç) = Herhangi bir katta, kolon enkesiti etkin gövde alanlar A w larn toplam = Kolonda veya perde uç bölgesinde etriye kollarnn ve/veya çirozlarn arasndaki yatay uzaklk = Gözönüne alnan deprem dorultusunda, birleim bölgesine saplanan kiriin kolonla ayn genilikte olmas veya kolonun her iki yanndan da tamas durumunda kolon genilii, aksi durumda kiriin düey orta ekseninden itibaren kolon kenarlarna olan uzaklklardan küçük olannn iki kat (Kiri genilii ile birleimin derinliinin toplamn aamaz) = Birbirine dik yatay dorultularn her biri için, kolon veya perde uç bölgesi çekirdeinin enkesit boyutu (en dtaki enine donat eksenleri arasndaki uzaklk) = Kiriin gövde genilii, perdenin gövde kalnl = Dairesel kolonun göbek çap (spiral donat eksenleri arasndaki uzaklk) = Kiriin faydal yükseklii = Betonun tasarm basnç dayanm = Betonun karakteristik silindir basnç dayanm = Betonun tasarm çekme dayanm = Boyuna donatnn tasarm akma dayanm = Boyuna donatnn karakteristik akma dayanm = Enine donatnn tasarm akma dayanm = Enine donatnn karakteristik akma dayanm = Kritik perde yükseklii = Temel üstünden veya zemin kat döemesinden itibaren ölçülen toplam perde yükseklii = Kolonun gözönüne alnan deprem dorultusundaki enkesit boyutu = Kiri yükseklii = TS-500 de çekme donats için verilen kenetlenme boyu 28 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

36 n Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik = Kolonun kiriler arasnda arasnda kalan serbest yükseklii, kiriin kolon veya perde yüzleri arasnda kalan serbest açkl w = Perdenin veya ba kirili perde parçasnn plandaki uzunluu M a = Kolonun serbest yüksekliinin alt ucunda, kolon kesme kuvvetinin hesabnda esas alnan moment (M d ) t = Perdenin taban kesitinde yük katsaylar ile çarplm düey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altnda hesaplanan moment M pa = Kolonun serbest yüksekliinin alt ucunda f ck, f yk ve çeliin peklemesi gözönüne alnarak hesaplanan moment kapasitesi M pi = Kiriin sol ucu i deki kolon yüzünde f ck, f yk ve çeliin peklemesi gözönüne alnarak hesaplanan pozitif veya negatif moment kapasitesi M pj = Kiriin sa ucu j deki kolon yüzünde f ck, f yk ve çeliin peklemesi gözönüne alnarak hesaplanan negatif veya pozitif moment kapasitesi M p = Düüm noktasna birleen kirilerin moment kapasitelerinin toplam M pü = Kolonun serbest yüksekliinin üst ucunda f ck, f yk ve çeliin peklemesi gözönüne alnarak hesaplanan moment kapasitesi (M p ) t = Perdenin taban kesitinde f ck, f yk ve çeliin peklemesi gözönüne alnarak hesaplanan moment kapasitesi M ra = Kolonun veya perdenin serbest yüksekliinin alt ucunda f cd ve f yd ye göre hesaplanan tama gücü momenti M ri = Kiriin sol ucu i deki kolon veya perde yüzünde f cd ve f yd ye göre hesaplanan pozitif veya negatif tama gücü momenti M rj = Kiriin sa ucu j deki kolon veya perde yüzünde f cd ve f yd ye göre hesaplanan negatif veya pozitif tama gücü momenti (M r ) t = Perdenin taban kesitinde f cd ve f yd ye göre hesaplanan tama gücü momenti M rü = Kolonun veya perdenin serbest yüksekliinin üst ucunda f cd ve f yd ye göre hesaplanan tama gücü momenti M ü = Kolonun serbest yüksekliinin üst ucunda, kolon kesme kuvvetinin hesabnda esas alnan moment N d = Yük katsaylar ile çarplm düey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altnda hesaplanan eksenel kuvvet N dm = Düey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altnda hesaplanan eksenel basnç kuvvetlerinin en büyüü s = Enine donat aral, spiral donat adm V c = Betonun kesme dayanmna katks V d = Yük katsaylar ile çarplm düey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altnda hesaplanan kesme kuvveti V dy = Kiriin herhangi bir kesitinde düey yüklerden meydana gelen basit kiri kesme kuvveti V e = Kolon, kiri ve perdede enine donat hesabnda esas alnan kesme kuvveti V ik = Binann i inci katndaki tüm kolonlarda gözönüne alnan deprem dorultusunda Bölüm 2 ye göre hesaplanan kesme kuvvetlerinin toplam V is = Binann i inci katnda, Denk.3.3 ün hem alttaki hem de üstteki düüm noktalarnda saland kolonlarda, gözönüne alnan deprem dorultusunda Bölüm 2 ye göre hesaplanan kesme kuvvetlerinin toplam V kol = Düüm noktasnn üstünde ve altnda Bölüm 2 ye göre hesaplanan kolon kesme kuvvetlerinin küçük olan V r = Kolon, kiri veya perde kesitinin kesme dayanm V t = Bölüm 2 ye göre binaya etkiyen toplam deprem yükü (taban kesme kuvveti) i = Herhangi bir i inci katta hesaplanan V is / V ik oran v = Perdede kesme kuvveti dinamik büyütme katsays Ø = Donat çap = Ba kiriinde kullanlan çapraz donat demetinin yatayla yapt aç = Kiri mesnedinde üstteki veya alttaki çekme donats oran s = Kolonda spiral donatnn hacmsal oran [ s = 4 A os ( D s) ] sh = Perdede yatay gövde donatlarnn hacmsal oran [( sh ) min = ] TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 29

37 3.1. KAPSAM Deprem bölgelerinde yaplacak tüm betonarme binalarn tayc sistem elemanlarnn boyutlandrlmas ve donatlmas, bu konuda yürürlükte olan ilgili standart ve yönetmeliklerle birlikte, öncelikle bu bölümde belirtilen kurallara göre yaplacaktr. Betonarme bina temelleri ile ilgili kurallar Bölüm 6 da verilmitir Bu bölümde belirtilen kural ve koullar, yerinde dökme monolitik betonarme binalar ile, aksi belirtilmedikçe, tayc sistemi betonarme ve/veya öngerilmeli beton elemanlardan oluan prefabrike binalar için geçerlidir Bu bölümün kapsam içindeki betonarme binalarn yatay yük tayc sistemleri; sadece çerçevelerden, sadece perdelerden veya çerçeve ve perdelerin birleiminden oluabilir Beton dayanmnn C50 den daha yüksek olduu betonarme binalar ile tayc sistem elemanlarnda donat olarak çelik profillerin kullanld binalar bu bölümün kapsam dndadr GENEL KURALLAR Betonarme Tayc Sistemlerin Snflandrlmas Depreme kar davranlar bakmndan, betonarme binalarn yatay yük tayc sistemleri, aada tanmlanan iki snfa ayrlmtr. Bu iki snfa giren sistemlerin karma olarak kullanlmasna ilikin özel durum ve koullar, Bölüm 2 deki te verilmitir Aada belirtilen betonarme tayc sistemler, Süneklik Düzeyi Yüksek Sistemler olarak tanmlanmtr: (a) 3.3, 3.4 ve 3.5 te belirtilen kurallara göre boyutlandrlarak donatlan kolon ve kirilerin oluturduu çerçeve türü tayc sistemler, (b) 3.6 ya göre boyutlandrlarak donatlm boluksuz veya boluklu (ba kirili) perdelerden oluan tayc sistemler, (c) Yukardaki iki tür sistemin birleiminden oluturulan perdeli-çerçeveli tayc sistemler Aada belirtilen betonarme tayc sistemler, Süneklik Düzeyi Normal Sistemler olarak tanmlanmtr: (a) 3.7, 3.8 ve 3.9 da belirtilen kurallara göre boyutlandrlarak donatlan kolon ve kirilerin oluturduu çerçeve türü tayc sistemler, (b) 3.10 a göre boyutlandrlarak donatlm boluksuz veya boluklu (ba kirili) perdelerden oluan tayc sistemler, (c) Yukardaki iki tür sistemin birleiminden oluturulan perdeli-çerçeveli tayc sistemler lgili Standartlar Yerinde dökme ve prefabrike betonarme tayc sistemler, bu bölümde belirtilen kurallar ile birlikte, Bölüm 2 de verilen deprem yükleri ve hesap kurallar, TS-498 ve 30 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

38 TS-9967 de öngörülen dier yükler, TS-500, TS-708, TS-3233 ve TS-9967 deki kurallar ile malzeme ve yük katsaylar kullanlarak projelendirileceklerdir. lgili standartlarda verilen kurallarn farkl olduu özel durumlarda, bu bölümdeki kurallar esas alnacaktr Tayc Sistem Hesabnda Kullanlacak Kesit Rijitlikleri Bölüm 2 de verilen yöntemlerle yaplacak tayc sistem hesabnda çatlamam kesite ait kesit rijitlikleri kullanlacaktr. Ancak, kendi düzlemleri içindeki perdelere saplanan kirilerde ve ba kirili (boluklu) perdelerin ba kirilerinde çatlam kesite ait deerler kullanlabilir Kesit Hesaplarnda Kullanlacak Yöntem Bütün deprem bölgelerinde, betonarme elemanlarn depreme dayankl olarak boyutlandrlmasnda ve donat hesaplarnda TS-500 de verilen Tama Gücü Yöntemi nin kullanlmas zorunludur Malzeme Deprem bölgelerinde yaplacak tüm betonarme binalarda C20 den daha düük dayanml beton kullanlamaz Tüm deprem bölgelerinde, TS-500 deki tanma göre kalite denetimli, bakm yaplm ve vibratörle yerletirilmi beton kullanlmas zorunludur. Ancak, kendinden yerleen beton kullanld durumlarda, vibratörle beton yerletirilmesine gerek yoktur Etriye ve çiroz donats ile döeme donats dnda, nervürsüz donat çelii kullanlamaz. Ayrca, te belirtilen elemanlar hariç olmak üzere, betonarme tayc sistem elemanlarnda S420 den daha yüksek dayanml donat çelii kullanlmayacaktr. Kullanlan donatnn kopma birim uzamas %10 dan az olmayacaktr. Donat çeliinin deneysel olarak bulunan ortalama akma dayanm, ilgili çelik standardnda öngörülen karakteristik akma dayanmnn 1.3 katndan daha fazla olmayacaktr. Ayrca, deneysel olarak bulunan ortalama kopma dayanm, yine deneysel olarak bulunan ortalama akma dayanmnn 1.15 katndan daha az olmayacaktr Kirili sistemlerin döemelerinde, kirisiz döemelerde, dili döeme tablalarnda, etriyelerde, bodrum katlarn çevresindeki d perde duvarlarnn gövdelerinde, deprem yüklerinin tümünün bina yükseklii boyunca perdeler tarafndan tand ve de Denk.(3.14) ile verilen koullarn her ikisinin de saland binalarn perde gövdelerinde S420 den daha yüksek dayanml donat çelii kullanlabilir Çekme Donatlarnn Kenetlenme Boyu Bu bölümde aksi belirtilmedikçe, kancal ve kancasz çekme donats çubuklar için gerekli kenetlenme boylar TS-500 de verilen kurallara göre saptanacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 31

39 Kaynakl ve Manonlu Ek ve Balantlar Boyuna donatlarn bindirmeli kaynakl eklerinin sertifikal kaynakçlar tarafndan yaplmas zorunludur. Küt kaynak ekleri yaplmayacaktr. Kaynak yaplacak donat çeliinin karbon edeeri TS-500 de verilen snr deeri amayacaktr Kaynakl ve manonlu boyuna donat eklerinin en az %2 si için, 5 adetten az olmamak üzere, çekme deneyi yaplacaktr. Ekin deneyle bulunan kopma dayanm, eklenen donat çubuklarnn TS-500 de verilen kopma dayanmndan daha az olmayacaktr Enine donatlarn boyuna donatlara kaynakla balanmasna izin verilmez Çelik pencere ve kap kasalarnn, dübellerin, balant plakalarnn, tesisat elemanlarnn, makina ve teçhizatn boyuna ve enine donatlara kaynakla balanmasna izin verilmez Özel Deprem Etriyeleri ve Çirozlar Bütün deprem bölgelerinde, süneklik düzeyi yüksek veya süneklik düzeyi normal olan tüm betonarme sistemlerin kolonlarnda, kolon-kiri birleim bölgelerinde, perde uç bölgelerinde ve kiri sarlma bölgelerinde kullanlan etriyeler özel deprem etriyesi, çirozlar ise özel deprem çirozu olarak düzenlenecektir. Özel deprem etriye ve çirozlarnn salamas gerekli koullar aada verilmitir (ekil 3.1): Çap 5 etr 135 6(10) 80 mm (100 mm) ekil Özel deprem etriyelerinin her iki ucunda mutlaka 135 derece kvrml kancalar bulunacaktr. Özel deprem çirozlarnda ise bir uçta 90 derece kvrml kanca yaplabilir. Bu durumda kolonun veya perdenin bir yüzünde, kanca kvrmlar 135 derece ve 90 derece olan çirozlar hem yatay hem de düey dorultuda artmal olarak düzenlenecektir. 135 derece kvrml kancalar, enine donat çapn göstermek üzere, 32 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

40 en az 5 çapl daire etrafnda bükülecektir. Kancalarn boyu kvrmdaki en son teet noktasndan itibaren, düz yüzeyli çubuklarda 10 ve 100 mm den, nervürlü çubuklarda ise 6 ve 80 mm den az olmayacaktr Özel deprem etriyeleri boyuna donaty dtan kavrayacak ve kancalar ayn boyuna donat etrafnda kapanacaktr. Özel deprem çirozlarnn çap ve aral, etriyelerin çap ve aral ile ayn olacaktr. Çirozlar, her iki uçlarnda mutlaka boyuna donatlar saracaktr. Etriyeler ve çirozlar beton dökülürken oynamayacak biçimde skca balanacaktr SÜNEKLK DÜZEY YÜKSEK KOLONLAR Enkesit Koullar Dikdörtgen kesitli kolonlarn en küçük boyutu 250 mm den ve enkesit alan mm 2 den daha az olmayacaktr. Dairesel kolonlarn çap en az 300 mm olacaktr Kolonun brüt enkesit alan, N dm düey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altnda hesaplanan eksenel basnç kuvvetlerinin en büyüü olmak üzere, A c N dm / (0.50 f ck ) koulunu salayacaktr Boyuna Donat Koullar Kolonlarda boyuna donat brüt alan kesitin %1 inden az, %4 ünden fazla olmayacaktr. En az donat, dikdörtgen kesitli kolonlarda 416 veya 614, dairesel kolonlarda ise 614 olacaktr Bindirmeli ek yaplan kesitlerde boyuna donat oran %6 y geçmeyecektir Boyuna Donatnn Düzenlenmesi Kolon boyuna donatlarnn bindirmeli ekleri, mümkün olabildiince de tanmlanan kolon orta bölgesinde yaplmaldr. Bu durumda bindirmeli ek boyu, TS-500 de çekme donats için verilen kenetlenme boyu b ye eit olacaktr Boyuna donatlarn bindirmeli eklerinin kolon alt ucunda yaplmas durumunda ise, aadaki koullara uyulacaktr: (a) Boyuna donatlarn %50 sinin veya daha aznn kolon alt ucunda eklenmesi durumunda bindirmeli ek boyu, b nin en az 1.25 kat olacaktr. (b) Boyuna donatlarn %50 den fazlasnn kolon alt ucunda eklenmesi durumunda bindirmeli ek boyu, b nin en az 1.5 kat olacaktr. Temelden çkan kolon filizlerinde de bu koula uyulacaktr. (c) Yukardaki her iki durumda da, bindirmeli ek boyunca de tanmlanan minimum enine donat kullanlacaktr Katlar arasnda kolon kesitinin deimesi durumunda, boyuna donatnn kolon-kiri birleim bölgesi içinde düeye göre eimi 1/6 dan daha fazla olmayacaktr. Kesit deiiminin daha fazla olmas durumunda veya en üst kat kolonlarnda; alttaki kolonun boyuna donatsnn kar taraftaki kiriin içindeki kenetlenme boyu, TS-500 de çekme donats için verilen kenetlenme boyu b nin 1.5 katndan ve 40 den daha az TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 33

41 olmayacaktr. Kar tarafta kiri bulunmad durumlarda kenetlenme, gerekirse kolonun kar yüzünde aaya doru kvrm yaplarak salanacaktr. 90 derecelik yatay kancann veya aaya kvrlan düey kancann boyu en az 12 olacaktr (ekil 3.2) Yanyana boyuna donatlarda yaplan manonlu veya kaynakl eklerin arasndaki boyuna uzaklk 600 mm den az olmayacaktr. 1 6 b e a c b e a (a+b) 1.5 b (a+b) 40 b Enine Donat Koullar e 1.5 b e 40 ekil 3.2 (a+b+c) 1.5 b (a+b+c) 40 c ya göre daha elverisiz bir durum elde edilmedikçe, kolonlarda kullanlacak minimum enine donatya ilikin koullar, kolon sarlma bölgeleri için de ve kolon orta bölgesi için de verilmitir (ekil 3.3). Tüm kolon boyunca, de tanmlanan özel deprem etriyeleri ve özel deprem çirozlar kullanlacaktr Her bir kolonun alt ve üst uçlarnda özel sarlma bölgeleri oluturulacaktr. Sarlma bölgelerinin her birinin uzunluu, döeme üst kotundan yukarya doru veya kolona balanan en derin kiriin alt yüzünden balayarak aaya doru ölçülmek üzere, kolon kesitinin büyük boyutundan (dairesel kesitlerde kolon çapndan), kolon serbest yüksekliinin 1/6 sndan ve 500 mm den az olmayacaktr. Konsol kolonlarda sarlma bölgesi kolon alt ucunda oluturulacak ve uzunluu kolon büyük boyutunun 2 katndan az olmayacaktr. Sarlma bölgelerinde kullanlacak enine donatya ilikin koullar aada verilmitir. Bu donatlar temelin içinde de, 300 mm den ve en büyük boyuna donat çapnn 25 katndan az olmayan bir yükseklik boyunca devam ettirilecektir. Ancak, çanak temellere mesnetlenen kolonlarda, sarlma bölgesindeki enine donat çanak yükseklii boyunca devam ettirilecektir. (a) Sarlma bölgelerinde 8 den küçük çapl enine donat kullanlmayacaktr. Bu bölgede, boyuna dorultudaki etriye ve çiroz aral en küçük enkesit boyutunun 1/3 ünden ve 100 mm den daha fazla, 50 mm den daha az olmayacaktr. Etriye kollarnn ve/veya çirozlarn arasndaki yatay uzaklk, a, etriye çapnn 25 katndan 34 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

42 fazla olmayacaktr. Sürekli dairesel spirallerin adm, göbek çapnn 1/5 inden ve 80 mm den fazla olmayacaktr. (b) Etriyeli kolonlarda N d > 0.20 A c f ck olmas durumunda sarlma bölgelerindeki minimum toplam enine donat alan, Denk.(3.1) de verilen koullarn elverisiz olann salayacak ekilde hesaplanacaktr. Bu hesapta kolonun çekirdek boyutu b k, her iki dorultu için ayr ayr gözönüne alnacaktr (ekil 3.3). Ash 0.30 sbk [( Ac / Ack ) 1]( fck / fywk ) (3.1) A sb ( f / f ) sh k ck ywk (c) Spiral donatl kolonlarda N d > 0.20 A c f ck olmas durumunda sarlma bölgelerindeki enine donatnn minimum hacmsal oran, Denk.(3.2) deki koullarn elverisiz olann salayacak ekilde hesaplanacaktr [( A / A ) 1]( f / f ) s c ck ck ywk 0.12( f / f ) s ck ywk (3.2) (d) N d 0.20 A c f ck olmas durumunda, kolon sarlma bölgelerinde Denk.(3.1) ve Denk.(3.2) ile verilen enine donatlarn en az 2/3 ü, minimum enine donat olarak kullanlacaktr Kolon orta bölgesi, kolonun alt ve üst uçlarnda tanmlanan sarlma bölgeleri arasnda kalan bölgedir (ekil 3.3). Kolon orta bölgesinde 8 den küçük çapl enine donat kullanlmayacaktr. Kolon boyunca etriye, çiroz veya spiral aral, en küçük enkesit boyutunun yarsndan ve 200 mm den daha fazla olmayacaktr. Etriye kollarnn ve/veya çirozlarn arasndaki yatay uzaklk, a, etriye çapnn 25 katndan daha fazla olmayacaktr Kolonlarn Kirilerden Daha Güçlü Olmas Koulu Sadece çerçevelerden veya perde ve çerçevelerin birleiminden oluan tayc sistemlerde, her bir kolon - kiri düüm noktasna birleen kolonlarn tama gücü momentlerinin toplam, o düüm noktasna birleen kirilerin kolon yüzündeki kesitlerindeki tama gücü momentleri toplamndan en az %20 daha büyük olacaktr (ekil 3.4): ( M + M ) 12(. M + M ) (3.3) ra rü ri rj Denk.(3.3) ün uygulanabilmesi için, düüm noktasna birleen kirilerin de verilen boyut koullarn salamas zorunludur Denk.(3.3), her bir deprem dorultusunda ve depremin her iki yönü için elverisiz sonuç verecek ekilde ayr ayr uygulanacaktr (ekil 3.4). Kolon tama gücü momentlerinin hesabnda, depremin yönü ile uyumlu olarak bu momentleri en küçük yapan N d eksenel kuvvetleri gözönüne alnacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 35

43 36 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

44 Denk.(3.3) ün uygulanmasna ilikin özel durumlar aada belirtilmitir: (a) Düüm noktasna birleen kolonlarn her ikisinde de N d 0.10 A c f ck olmas durumunda, Denk.(3.3) ün salanmas zorunlu deildir. (b) Tek katl binalarda ve çok katl binalarn kolonlar üst kata devam etmeyen düüm noktalarnda Denk.(3.3) ün salanp salanmadna baklmayacaktr. (c) Kirilerin sapland perdenin zayf dorultuda kolon gibi çalmas durumunda, Denk.(3.3) ün salanp salanmadna baklmayacaktr. Deprem yönü M ra M ra Deprem yönü M rj M ri M rj M ri M rü M rü ekil Kolonlarn Kirilerden Daha Güçlü Olmas Koulunun Baz Kolonlarda Salanamamas Durumu Sadece çerçevelerden veya perde ve çerçevelerin birleiminden oluan tayc sistemlerde, gözönüne alnan deprem dorultusunda binann herhangi bir i inci katnda, Denk.(3.4) ün salanmas koulu ile, ilgili katn alt ve/veya üstündeki baz düüm noktalarnda Denk.(3.3) ün salanamam olmasna izin verilebilir. V /V 0.70 (3.4) i is ik N d 0.10 A c f ck koulunu salayan kolonlar, Denk. (3.3) ü salamasalar bile, V is nin hesabnda gözönüne alnabilir Denk.(3.4) ün salanmas durumunda, 0.70 i 1.00 aralnda, Denk. (3.3) ün hem alttaki, hem de üstteki düüm noktalarnda saland kolonlara etkiyen eilme momentleri ve kesme kuvvetleri (1/ i ) oran ile çarplarak arttrlacaktr. Denk. (3.3) ü salamayan kolonlar, kesitlerinde oluan düey yük ve deprem etkileri altnda donatlacaktr Herhangi bir katta Denk.(3.4) ün salanamamas durumunda, sadece çerçevelerden veya perde ve çerçevelerin birleiminden oluan tayc sistemlerdeki tüm çerçeveler süneklik düzeyi normal çerçeve olarak gözönüne alnacak ve Tablo 2.5 e göre tayc sistem davran katsays deitirilerek hesap tekrarlanacaktr. Bölüm 2 deki de belirtildii üzere süneklik düzeyi normal çerçevelerin, süneklik düzeyi yüksek perdelerle birarada kullanlmas da mümkündür. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 37

45 Kolonlan Kesme Güvenlii Denk.(3.3) ün saland düüm noktasna birleen kirilerin uçlarndaki moment kapasitelerinin toplam olan M p momenti hesaplanacaktr: M = M M (3.6) p pi pj Daha kesin hesap yaplmad durumlarda, M pi 1.4 M ri ve M pj 1.4 M rj olarak alnabilir. M p momenti, kolonlarn düüm noktasna birleen uçlarnda Bölüm 2 ye göre elde edilmi bulunan momentler orannda kolonlara datlacak ve datm sonucunda ilgili kolonun alt veya üst ucunda elde edilen moment, Denk.(3.5) te M a veya M ü olarak gözönüne alnacaktr.depremin her iki yönü için Denk.(3.6) ayr ayr uygulanacak ve elde edilen en büyük M p deeri datmda esas alnacaktr. Denk.(3.3) ün salanm olmasna karn Denk.(3.5) teki M a veya M ü nün hesab, güvenli tarafta kalmak üzere, e göre de yaplabilir Denk.(3.3) ün salanamad düüm noktasna birleen kolonlarn uçlarndaki momentler, kolonlarn moment kapasiteleri olarak hesaplanacak ve Denk. (3.5) te M a ve/veya M ü olarak kullanlacaktr. Moment kapasiteleri, daha kesin hesap yaplmad durumlarda, M pa 1.4 M ra ve M pü 1.4 M rü olarak alnabilir. M pa ve M pü momentlerinin hesabnda, depremin yönü ile uyumlu olarak bu momentleri en büyük yapan N d eksenel kuvvetleri gözönüne alnacaktr Temele balanan kolonlarn alt ucundaki M a momenti de, e göre moment kapasiteleri olarak hesaplanacaktr Denk.(3.5) ile hesaplanan kesme kuvveti, V e, yük katsaylar ile çarplm düey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altnda hesaplanan kesme kuvveti V d den daha küçük olmayacak ve ayrca Denk.(3.7) ile verilen koullar salayacaktr. Denk.(3.7) deki ikinci koulun salanamamas durumunda, kesit boyutlar gerei kadar büyültülerek deprem hesab tekrarlanacaktr. Ve Vr (3.7) V 0.22A f e w cd Kolon enine donatsnn V e kesme kuvvetine göre hesabnda, betonun kesme dayanmna katks, V c, TS-500 e göre belirlenecektir. Ancak, de tanmlanan kolon sarlma bölgelerindeki enine donatnn hesabnda, sadece deprem yüklerinden oluan kesme kuvvetinin depremli durumdaki toplam kesme kuvvetinin yarsndan daha büyük olmas ve ayn zamanda N d 0.05A c f ck koulunun salanmas halinde, betonun kesme Vc dayanmna katks V c = 0 alnacaktr. 38 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

46 Ksa Kolonlara likin Koullar Ksa kolonlar, tayc sistem nedeni ile veya dolgu duvarlarnda kolonlar arasnda braklan boluklar nedeni ile oluabilirler (ekil 3.6). Ksa kolon oluumunun engellenemedii durumlarda, enine donat hesabna esas alnacak kesme kuvveti Denk.(3.5) ile hesaplanacaktr. Denk.(3.5) teki momentler, ksa kolonun alt ve üst uçlarnda M a 1.4 M ra ve M ü 1.4 M rü olarak hesaplanacak, n ise ksa kolonun boyu olarak alnacaktr. Ancak hesaplanan kesme kuvveti Denk.(3.7) de verilen koullar salayacaktr. Ksa kolon boyunca, de kolonlarn sarlma bölgeleri için tanmlanan minimum enine donat ve yerletirme koullar uygulanacaktr. Dolgu duvarlar arasnda kalarak ksa kolon durumuna dönüen kolonlarda, enine donatlar tüm kat yüksekliince devam ettirilecektir (ekil 3.6). TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 39

47 V e 1.4 M rü n 1.4 M ra V e Yüksek kiri veya dolgu duvar ekil SÜNEKLK DÜZEY YÜKSEK KRLER Enkesit Koullar Kolonlarla birlikte çerçeve oluturan veya perdelere kendi düzlemleri içinde balanan kirilerin enkesit boyutlarna ilikin koullar aada verilmitir: (a) Kiri gövde genilii en az 250 mm olacaktr. Gövde genilii, kiri yükseklii ile kiriin birletii kolonun kirie dik geniliinin toplamn geçmeyecektir. (b) Kiri yükseklii, döeme kalnlnn 3 katndan ve 300 mm den daha az, kiri gövde geniliinin 3.5 katndan daha fazla olmayacaktr. (c) Kiri yükseklii, serbest açkln 1/4 ünden daha fazla olmamaldr. Aksi durumda uygulanacaktr. (d) Kiri genilii ve yükseklii ile ilgili olarak yukarda belirtilen snrlamalar, kolonlara mafsall olarak balanan betonarme ya da öngerilmeli prefabrike kiriler, ba kirili (boluklu) perdelerin ba kirileri ve çerçeve kirilerine kolon-kiri düüm noktalar dnda saplanan ikincil kiriler için geçerli deildir Kiri olarak boyutlandrlp donatlacak tayc sistem elemanlarnda, tasarm eksenel basnç kuvvetinin N d 0.1A c f ck koulunu salamas zorunludur. Aksi durumda, bu elemanlar 3.3 e göre kolon olarak boyutlandrlp donatlacaktr Boyuna Donat Koullar Kiri mesnetlerinde çekme donatlarnn minimum oran için Denk.(3.8) ile verilen koula uyulacaktr. 08f. / f (3.8) ctd yd 40 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

48 Boyuna donatlarn çap 12 mm den az olmayacaktr. Kiriin alt ve üstünde en az iki donat çubuu, kiri açkl boyunca sürekli olarak bulunacaktr Birinci ve ikinci derece deprem bölgelerindeki tayc sistemlerde, kiri mesnedindeki alt donat, ayn mesnetteki üst donatnn %50 sinden daha az olamaz. Ancak, üçüncü ve dördüncü derece deprem bölgelerinde bu oran %30 a indirilebilir Açklk ve mesnetlerdeki çekme donats oran TS-500 de verilen maksimum deerden ve %2 den fazla olmayacaktr in (c) paragrafnda tanmlanan koulun salanamad özel durumlarda, kiri gövdesinin her iki yüzüne, kiri yükseklii boyunca gövde donats konulacaktr. Toplam gövde donats alan, sa veya sol mesnet kesitlerinde üst ve alt boyuna donat alanlar toplamnn en büyüünün %30 undan daha az olmayacaktr. Gövde donats çap 12 mm den az, aral ise 300 mm den fazla olmayacaktr. Boyuna donatlarn kenetlenmesine benzer biçimde, gövde donatlarnn kenetlenmesi için de in (b) ve (c) paragraflar uygulanacaktr Boyuna Donatnn Düzenlenmesi Boyuna donatlarn yerletirilmesi ve kenetlenmesine ilikin koullar aada verilmitir (ekil 3.7): (a) Kiriin iki ucundaki mesnet üst donatlarnn büyük olannn en az 1/4 ü tüm kiri boyunca sürekli olarak devam ettirilecektir. Mesnet üst donatsnn geri kalan ksm, TS-500 e göre düzenlenecektir. (b) Kolona birleen kirilerin kolonun öbür yüzünde devam etmedii durumlarda kirilerdeki alt ve üst donat, kolonun etriyelerle sarlm çekirdeinin kar taraftaki yüzeyine kadar uzatlp etriyelerin iç tarafndan 90 derece bükülecektir. Bu durumda boyuna donatnn kolon içinde kalan yatay ksm ile 90 derece kvrlan düey ksmnn toplam uzunluu, TS-500 de öngörülen düz kenetlenme boyu b den az olmayacaktr. 90 derecelik kancann yatay ksm 0.4 b den, düey ksm ise 12 den az olmayacaktr. Perdelerde ve a ölçüsünün düz kenetlenme boyu b den ve 50 den daha fazla olduu kolonlarda, boyuna donatnn kenetlenmesi, 90 derecelik kanca yaplmakszn düz olarak salanabilir. (c) Her iki taraftan kirilerin kolonlara birlemesi durumunda kiri alt donatlar, açkla komu olan kolon yüzünden itibaren, 50 den az olmamak üzere, en az TS-500'de verilen kenetlenme boyu b kadar uzatlacaktr. Kirilerdeki derinlik fark gibi nedenlerle bu olanan bulunmad durumlarda kenetlenme, yukardaki (b) paragrafna göre kiriin kolonun öbür yüzünde devam etmedii durumlar için tanmlanan biçimde yaplacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 41

49 Boyuna donatlarn eklenmesine ilikin koullar aada verilmitir: (a) te tanmlanan kiri sarlma bölgeleri, kolon-kiri birleim bölgeleri ve açklk ortasnda alt donat bölgeleri gibi, donatnn akma durumuna ulama olasl bulunan kritik bölgelerde bindirmeli ek yaplmayacaktr. Bu bölgeler dnda bindirmeli eklerin yaplabilecei yerlerde, ek boyunca de tanmlanan özel deprem etriyeleri kullanlacaktr. Bu etriyelerin aralklar kiri derinliinin 1/4 ünü ve 100 mm yi amayacaktr. Üst montaj donatsnn açklk ortasndaki eklerinde özel deprem etriyeleri kullanlmasna gerek yoktur. (b) Manonlu ekler veya bindirmeli kaynak ekleri, bir kesitte ancak birer donat atlayarak uygulanacak ve birbirine komu iki ekin merkezleri arasndaki boyuna uzaklk 600 mm den daha az olmayacaktr Enine Donat Koullar Kiri mesnetlerinde kolon yüzünden itibaren kiri derinliinin iki kat kadar uzunluktaki bölge, Sarlma Bölgesi olarak tanmlanacak ve bu bölge boyunca de tanmlanan özel deprem etriyeleri kullanlacaktr. Sarlma bölgesinde, ilk etriyenin kolon yüzüne uzakl en çok 50 mm olacaktr e göre daha elverisiz bir deer elde edilmedikçe, etriye aralklar kiri yüksekliinin 1/4 ünü, en küçük boyuna donat çapnn 8 katn ve 150 mm yi amayacaktr (ekil 3.8). Sarlma bölgesi dnda, TS-500 de verilen minimum enine donat koullarna uyulacaktr. 42 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

50 50 mm s k h k Kiri sarlma bölgesi = 2 h k Kiri orta bölgesi (minimum enine donat TS-500 e göre) Kiri sarlma bölgesi = 2 h k s k h k / 4 s k 8 ( = en küçük boyuna donat çap) s k 150 mm ekil Kirilerin Kesme Güvenlii Denk.(3.9) ile hesaplanan kesme kuvveti, V e, Denk.(3.10) ile verilen koullar salayacaktr. Denk.(3.10) daki ikinci koulun salanamamas durumunda, kesit boyutlar gerei kadar büyültülerek deprem hesab tekrarlanacaktr. Ve Vr (3.10) V 0.22b d f e w cd i j M pi 4 M M pj 4 M n V dyi V dyj (M pi + M pj ) / n TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 43

51 Kiri enine donatsnn V e kesme kuvvetine göre hesabnda, betonun kesme dayanmna katks, V c, TS-500 e göre belirlenecektir. Ancak, te tanmlanan kiri sarlma bölgelerindeki enine donatnn hesabnda, sadece deprem yüklerinden oluan kesme kuvvetinin depremli durumdaki toplam kesme kuvvetinin yarsndan daha büyük olmas halinde, betonun kesme dayanmna katks V c = 0 alnacaktr. Hiçbir durumda pliyelerin kesme dayanmna katklar gözönüne alnmayacaktr SÜNEKLK DÜZEY YÜKSEK ÇERÇEVE SSTEMLERNDE KOLON - KR BRLEM BÖLGELER Kuatlm ve Kuatlmam Birleimler Süneklik düzeyi yüksek kolon ve kirilerin oluturduu çerçeve sistemlerinde kolonkiri birleimleri, aada tanmland üzere, iki snfa ayrlacaktr. (a) Kirilerin kolona dört taraftan birlemesi ve her bir kiriin geniliinin birletii kolon geniliinin 3/4 ünden daha az olmamas durumunda, kolon-kiri birleimi kuatlm birleim olarak tanmlanacaktr. (b) Yukardaki koullar salamayan tüm birleimler, kuatlmam birleim olarak tanmlanacaktr Kolon-Kiri Birleim Bölgelerinin Kesme Güvenlii Gözönüne alnan deprem dorultusunda kolon-kiri birleim bölgelerindeki kesme kuvveti, Denk.(3.11) ile hesaplanacaktr (ekil 3.10). V =1.25 f ( A A ) V (3.11) e yk s1 s2 kol Kiriin kolona sadece bir taraftan sapland ve öbür tarafta devam etmedii durumlar için A s2 = 0 alnacaktr Herhangi bir birleim bölgesinde Denk.(3.11) ile hesaplanan kesme kuvveti, gözönüne alnan deprem dorultusunda hiçbir zaman aada verilen snrlar amayacaktr (ekil 3.10). Bu snrlarn almas durumunda, kolon ve/veya kiri kesit boyutlar büyültülerek deprem hesab tekrarlanacaktr. (a) Kuatlm birleimlerde: V e 0.60 b j h f cd (3.12) (b) Kuatlmam birleimlerde: V e 0.45 b j h f cd (3.13) Kolon-kiri birleim bölgesindeki minimum enine donat koullar aada verilmitir (ekil 3.3): (a) Kuatlm birleimlerde, alttaki kolonun sarlma bölgesi için bulunan enine donat miktarnn en az %40, birleim bölgesi boyunca kullanlacaktr. Ancak, enine donatnn çap 8 mm den az olmayacak ve aral 150 mm yi amayacaktr. (b) Kuatlmam birleimlerde, alttaki kolonun sarlma bölgesi için bulunan enine donat miktarnn en az %60, birleim bölgesi boyunca kullanlacaktr. Ancak bu durumda, enine donatnn çap 8 mm den az olmayacak ve aral 100 mm yi amayacaktr. 44 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

52 b w1 ve b w2 3/4 b b w3 ve b w4 3/4 h (Bkz ) b w2 b w3 V a A s1 A s1 f yk C 2 C 1 A s2 f yk A s2 V ü V kol = min (V a, V ü ) (Bkz ) b w1 b 1 b b 2 h b w4 Deprem b w1 ve b w2 b j = b b w1 ve b w2 < b j = 2 min (b 1, b 2 ) b j (b w1 + h) (b w1 < b w2 için) 3.6. SÜNEKLK DÜZEY YÜKSEK PERDELER Enkesit Koullar Perdeler, planda uzun kenarnn kalnlna oran en az yedi olan düey tayc sistem elemanlardr ve te belirtilen özel durumlar dnda, gövde bölgesindeki perde kalnl kat yüksekliinin 1/20 sinden ve 200 mm den az olmayacaktr. Bu perdelerde, uç bölgesindeki perde kalnl snrlar de verilmitir Tayc sistemi sadece perdelerden oluan binalarda, Denk.(3.14) ile verilen koullarn her ikisinin de salanmas durumunda perde kalnl, binadaki en yüksek katn yüksekliinin 1/20 sinden ve 150 mm den az olmayacaktr. Ag / Ap (3.14) V / A 0.5f t g ctd Denk.(3.14), bodrum katlarnn çevresinde çok rijit betonarme perdelerin bulunduu binalarda zemin kat düzeyinde, dier binalarda ise temel üst kotu düzeyinde uygulanacaktr Kat yükseklii 6 m den daha büyük olan ve kat yüksekliinin en az 1/5 ine eit uzunluktaki elemanlarla yanal dorultuda tutulan perdelerde, gövde bölgesindeki TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 45

53 perde kalnl, yanal dorultuda tutulduu noktalar arasndaki yatay uzunluun en az 1/20 sine eit olabilir. Ancak bu kalnlk 300 mm den az olamaz Perde Uç Bölgeleri ve Kritik Perde Yükseklii Temel üstünden veya perdenin plandaki uzunluunun %20 den daha fazla küçüldüü seviyeden itibaren kritik perde yükseklii, 2 w deerini amamak üzere, Denk.(3.15) de verilen koullarn elverisiz olann salayacak biçimde belirlenecektir. H H cr w cr H /6 w (3.15) Burada H w, temel üstünden veya perdenin plandaki uzunluunun %20 den daha fazla küçüldüü seviyeden itibaren ölçülen perde yüksekliidir. Bodrum katlarnda rijitlii üst katlara oranla çok büyük olan betonarme çevre perdelerinin bulunduu ve bodrum kat döemelerinin yatay düzlemde rijit diyafram olarak çalt binalarda, H w ve H cr büyüklükleri zemin kat döemesinden itibaren yukarya doru gözönüne alnacaktr. Bu tür binalarda kritik perde yükseklii, en az zemin katn altndaki ilk bodrum katnn yükseklii boyunca aaya doru ayrca uzatlacaktr Dikdörtgen kesitli perdelerde, yukarda tanmlanan kritik perde yükseklii boyunca uç bölgelerinin her birinin plandaki uzunluu, perdenin plandaki toplam uzunluunun %20 sinden ve perde kalnlnn iki katndan daha az olmayacaktr. Kritik perde yüksekliinin üstünde kalan perde kesimi boyunca ise, perde uç bölgelerinin her birinin plandaki uzunluu, perdenin plandaki toplam uzunluunun %10 undan ve perde kalnlndan az olmayacaktr (ekil 3.11) Perde uç bölgelerinin, perdeye birleen dier bir perdenin veya perdenin ucunda geniletilmi bir kesitin içinde düzenlenmesi durumunda; her bir perde uç bölgesinin enkesit alan, en az dikdörtgen kesitli perdeler için te tanmlanan alana eit olacaktr Gövde Donats Koullar Perdenin her iki yüzündeki gövde donatlarnn toplam enkesit alan, düey ve yatay donatlarn her biri için, perde uç bölgelerinin arasnda kalan perde gövdesi brüt enkesit alannn inden az olmayacaktr. H w / w 2.0 olmas durumunda perde gövdesi, perdenin tüm kesiti olarak gözönüne alnacaktr. Perde gövdesinde boyuna ve enine donat aral 250 mm den fazla olmayacaktr (ekil 3.11). 46 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

54 de Denk.(3.14) ile verilen koullarn her ikisinin de saland binalarda, düey ve yatay toplam gövde donats oranlarnn herbiri e indirilebilir. Ancak bu durumda donat aral 300 mm yi geçmeyecektir Uç bölgeleri dnda, perde gövdelerinin her iki yüzündeki donat alar, beher metrekare perde yüzünde en az 4 adet özel deprem çirozu ile karlkl olarak balanacaktr. Ancak de tanmlanan kritik perde yükseklii boyunca, uç bölgeleri dndaki beher metrekare perde yüzünde en az 10 adet özel deprem çirozu kullanlacaktr. Çirozlarn çap, en az yatay donatnn çap kadar olacaktr Gövde Donatlarnn Düzenlenmesi Perdelerin yatay gövde donatlar, de veya de belirtildii ekilde düzenlenebilir (ekil 3.11). Bu ekilde düzenlenen yatay gövde donatlar, kritik perde yükseklii boyunca ye göre perde uç bölgelerine konulacak sarg donatsnn belirlenmesinde hesaba katlabilir Yatay gövde donatlar etriyelerle sarl perde uç bölgesinin sonunda 90 derece kvrlarak kar yüzde köedeki düey donatya 135 derecelik kanca ile balanacaktr Yatay gövde donatlarnn perde ucunda 90 derece kvrm yaplmakszn bitirilmesi durumunda, perdenin her iki ucuna gövde donats ile ayn çapta olan biçiminde yatay donatlar yerletirilecektir. Bu donatlar, perde uç bölgesinin iç snrndan itibaren perde gövdesine doru en az kenetlenme boyu kadar uzatlacaklardr. Ancak, gövde donatsnn kenetlenme boyunun perde uç bölgesi uzunluundan daha küçük veya eit olmas durumunda biçimindeki donatlar konmayabilir. Bu durumda perde uç bölgelerindeki enine donatnn birim boydaki toplam alan, perde gövdesindeki yatay donatnn birim boydaki toplam alanndan az olmayacaktr Perde Uç Bölgelerinde Donat Koullar Perde uç bölgelerinin her birinde, düey donat toplam alannn perde brüt enkesit alanna oran den az olmayacaktr. Ancak, de tanmlanan kritik perde yükseklii boyunca bu oran ye çkarlacaktr. Perde uç bölgelerinin her birinde düey donat miktar 414 ten az olmayacaktr (ekil 3.11) Perde uç bölgelerindeki düey donatlar, aadaki kurallara uyularak, kolonlarda olduu gibi etriyeler ve/veya çirozlardan oluan enine donatlarla sarlacaktr. (a) Uç bölgelerinde kullanlacak enine donatnn çap 8 mm den az olmayacaktr. Etriye kollarnn ve/veya çirozlarn arasndaki yatay uzaklk, a, etriye ve çiroz çapnn 25 katndan fazla olmayacaktr. (b) de tanmlanan kritik perde yükseklii boyunca perde uç bölgelerine, kolonlarn sarlma bölgeleri için de Denk.(3.1) in ikinci koulu ile belirlenen enine donatnn en az 2/3 ü konulacaktr. Düey dorultuda etriye ve/veya çiroz aral perde kalnlnn yarsndan ve 100 mm den daha fazla, 50 mm den daha az olmayacaktr (ekil 3.11). Bu donatlar, temelin içinde de en az perde kalnlnn iki kat kadar bir yükseklik boyunca devam ettirilecektir. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 47

55 ekil 3.11 (c) Kritik perde yüksekliinin dnda kalan perde uç bölgelerinde düey dorultudaki etriye ve/veya çiroz aral, perde duvar kalnlndan ve 200 mm den daha fazla olmayacaktr (ekil 3.11) Tasarm Eilme Momentleri ve Kesme Kuvvetleri H w / w > 2.0 koulunu salayan perdelerde tasarma esas eilme momentleri, ye göre belirlenen kritik perde yükseklii boyunca sabit bir deer olarak, perde 48 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

56 tabannda Bölüm 2 ye göre hesaplanan eilme momentine eit alnacaktr. Kritik perde yüksekliinin sona erdii kesidin üstünde ise, Bölüm 2 ye göre perdenin tabannda ve tepesinde hesaplanan momentleri birletiren doruya paralel olan dorusal moment diyagram uygulanacaktr (ekil 3.12). Çevresinde rijit perdeler bulunan bodrumlu binalarda sabit perde momenti, de tanmlanan kritik perde yükseklii boyunca gözönüne alnacaktr. H w / w 2.0 olan perdelerin bütün kesitlerinde tasarm eilme momentleri, Bölüm 2 ye göre hesaplanan eilme momentlerine eit alnacaktr. Tasarm eilme momenti momenti Tasarm eilme momenti H w H w H w H cr H Hesap Hesap eilme momenti H cr Hesap Hesap eilme momenti Perdeli Perdeli sistem sistem Perdeli -- çerçeveli sistem ekil H w / w > 2.0 olmas durumunda, her bir katta perde kesitlerinin tama gücü momentlerinin, perdenin güçlü dorultusunda kolonlar için Denk.(3.3) ile verilen koulu salamas zorunludur. Aksi durumda perde boyutlar ve/veya donatlar arttrlarak deprem hesab tekrarlanacaktr. (3.16) Perdelerin Kesme Güvenlii Perde kesitlerinin kesme dayanm, V r, Denk.(3.17) ile hesaplanacaktr. V = A (0.65 f + f ) (3.17) r ch ctd sh ywd te tanmlanan V e tasarm kesme kuvveti aadaki koullar salayacaktr: TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 49

57 Ve Vr (3.18) Ve 0.22 Ach fcd Aksi durumda, perde enine donats ve/veya perde kesit boyutlar bu koullar salanmak üzere arttrlacaktr Temele balant düzeyinde ve üst katlarda yaplacak yatay inaat derzlerindeki düey donat, o kesitte aktarlan kesme kuvveti gözönüne alnarak, TS-500 de tanmlanan kesme sürtünmesi yöntemi ile kontrol edilecektir Ba Kirili (Boluklu) Perdelere likin Kural ve Koullar Perdeler için yukarda verilen tüm kural ve koullar, ba kirili perdeleri oluturan perde parçalarnn her biri için de geçerlidir Gözönüne alnan deprem dorultusunda, herhangi bir ba kirili perde sistemini oluturan perde parçalarnda deprem yüklerinden oluan taban momentlerinin toplam, ba kirili perde sisteminde deprem yüklerinden oluan toplam devrilme momentinin 2/3 ünden fazla olmayacaktr (ekil 3.13). Bu koulun salanamamas durumunda, ba kirili perdeyi oluturan perde parçalarnn her biri boluksuz perde olarak saylacak ve Bölüm 2, Tablo 2.5 ten alnan R katsays deitirilecektir. 50 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

58 Ba kirili perdeyi oluturan perde parçalarnn düey donat hesabnda, düey yükler ve depremin ortak etkisinde çekmeye çalan perde parçasndaki eilme momentinin en fazla %30 unun, basnca çalan perde parçasna aktarlmasna (yeniden dalm) izin verilebilir Ba kirilerinin kesme donatsna ilikin kurallar aada verilmitir: (a) Aadaki koullarn herhangi birinin salanmas durumunda, ba kirilerinin kesme donats hesab e göre yaplacaktr. n 3 hk (3.19) V 1.5 b d f d w ctd (b) Denk.(3.19) ile verilen koullarn her ikisinin de salanamamas durumunda, ba kiriine konulacak özel kesme donats, geçerlilii deneylerle kantlanm yöntemlerle belirlenecek veya ba kiriindeki kesme kuvvetini ve onun oluturduu eilme momentini karlamak üzere çapraz donatlar kullanlacaktr (ekil 3.14). Her bir çapraz donat demetindeki toplam donat alan Denk.(3.20) ile belirlenecektir. Asd = Vd /(2 fyd sin ) (3.20) Çapraz donat demetlerinde en az dört adet donat bulunacak ve bu donatlar perde parçalarnn içine doru en az 1.5 b kadar uzatlacaktr. Donat demetleri özel deprem etriyeleri ile sarlacak ve kullanlacak etriyelerin çap 8 mm den, aral ise çapraz donat çapnn 8 katndan ve 100 mm den daha fazla olmayacaktr. Çapraz donatlara ek olarak, ba kiriine TS-500 de öngörülen minimum miktarda etriye ve yatay donat konulacaktr (ekil 3.14). ekil SÜNEKLK DÜZEY NORMAL KOLONLAR Enkesit Koullar Enkesit boyutlarna ilikin olarak süneklik düzeyi yüksek kolonlar için de belirtilen koullar, süneklik düzeyi normal olan kolonlar için de geçerlidir. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 51

59 Boyuna Donat Koullar Boyuna donatya ilikin olarak süneklik düzeyi yüksek kolonlar için de belirtilen koullar, süneklik düzeyi normal olan kolonlar için de geçerlidir Boyuna Donatnn Düzenlenmesi Boyuna donatnn düzenlenmesine ilikin olarak süneklik düzeyi yüksek kolonlar için te belirtilen koullar süneklik düzeyi normal olan kolonlar için de geçerlidir. Boyuna donat bindirmeli eklerinin kolon alt ucunda yaplmas durumunda, ek boyunca de tanmlanan minimum enine donat kullanlacaktr Enine Donat Koullar Kolonlarda kullanlacak minimum enine donatya ilikin koullar, kolon sarlma bölgeleri için de ve kolon orta bölgesi için de verilmitir. Tüm kolon bölgelerinde, de tanmlanan özel deprem etriyeleri ve özel deprem çirozlar kullanlacaktr Kolon sarlma bölgelerinin her birinin uzunluu için de verilen tanm, süneklik düzeyi normal olan kolonlar için de geçerlidir. Süneklik düzeyi normal olan kolonlarda sarlma bölgesindeki enine donat aral, en küçük enkesit boyutunun 1/3 ünden, en küçük boyuna donat çapnn 8 katndan ve 150 mm den daha fazla olmayacaktr Kolon orta bölgesine ilikin olarak süneklik düzeyi yüksek kolonlar için de verilen tanm ve minimum enine donat koullar ile te verilen koullar, süneklik düzeyi normal olan kolonlar için de geçerlidir. Kolon orta bölgesindeki enine donat, e göre belirlenecektir Kolonlarn Kesme Güvenlii Süneklik düzeyi normal kolonlarda, düey yükler ve Bölüm 2 de belirlenen deprem yüklerinin ortak etkisi altnda elde edilen kesme kuvveti, V d, enine donat hesabnda esas alnacaktr Kesme kuvvetinin üst snrna ilikin olarak süneklik düzeyi yüksek kolonlar için Denk.(3.7) de verilen koul, V e yerine V d alnmak üzere, süneklik düzeyi normal olan kolonlar için de geçerlidir Kolon enine donatsnn de tanmlanan kesme kuvvetine göre hesabnda betonun kesme dayanmna katks, V c, düey yükler ile birlikte deprem yüklerine göre hesaplanan en küçük N d eksenel kuvveti gözönüne alnarak TS-500 e göre belirlenecektir Ksa Kolonlara likin Koullar Ksa kolonlara ilikin olarak süneklik düzeyi yüksek kolonlar için de belirtilen koullar, süneklik düzeyi normal olan kolonlar için de geçerlidir. 52 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

60 3.8. SÜNEKLK DÜZEY NORMAL KRLER Enkesit Koullar Enkesit boyutlarna ilikin olarak süneklik düzeyi yüksek kiriler için de belirtilen koullar, süneklik düzeyi normal olan kiriler için de geçerlidir Boyuna Donat Koullar Boyuna donatya ilikin olarak süneklik düzeyi yüksek kiriler için de belirtilen koullar, süneklik düzeyi normal olan kiriler için de geçerlidir Boyuna Donatnn Düzenlenmesi Boyuna donatnn düzenlenmesine ilikin olarak süneklik düzeyi yüksek kiriler için te belirtilen koullar, süneklik düzeyi normal olan kiriler için de geçerlidir Enine Donat Koullar Kiri mesnetlerinde kolon yüzünden itibaren kiri derinliinin iki kat kadar uzunluktaki bölge, sarlma bölgesi olarak tanmlanacak ve bu bölge boyunca de tanmlanan özel deprem etriyeleri kullanlacaktr. Sarlma bölgesinde, ilk etriyenin kolon yüzüne uzakl en çok 50 mm olacaktr e göre daha elverisiz bir deer elde edilmedikçe, etriye aralklar kiri yüksekliinin 1/3 ünü, en küçük boyuna donat çapnn 10 katn ve 200 mm yi amayacaktr. Sarlma bölgesi dnda, TS-500 de verilen enine donat koullarna uyulacaktr Kirilerin Kesme Güvenlii Süneklik düzeyi normal kirilerde, düey yükler ve Bölüm 2 de belirlenen deprem yüklerinin ortak etkisi altnda elde edilen kesme kuvveti, V d, enine donat hesabnda esas alnacaktr Kesme kuvvetinin üst snrna ilikin olarak süneklik düzeyi yüksek kiriler için Denk.(3.10) da verilen koul, V e yerine V d alnmak üzere, süneklik düzeyi normal olan kiriler için de geçerlidir Kiri enine donatsnn de tanmlanan kesme kuvvetine göre hesabnda betonun kesme dayanmna katks, V c, TS-500 e göre belirlenecektir. Hiçbir durumda pliyelerin kesme dayanmna katklar gözönüne alnmayacaktr SÜNEKLK DÜZEY NORMAL ÇERÇEVE SSTEMLERINDE KOLON - KR BRLEM BÖLGELER Süneklik düzeyi yüksek kolon ve kirilerin oluturduu çerçeve sistemlerinin kolonkiri birleimleri ilgili olarak 3.5 de verilen kural ve koullar, ve hariç olmak üzere, süneklik düzeyi normal olan sistemlerin kolon-kiri birleimleri için de geçerlidir. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 53

61 3.10. SÜNEKLK DÜZEY NORMAL PERDELER Süneklik düzeyi normal perdeler, düey yükler ve depremin ortak etkisinden oluan iç kuvvetlere göre boyutlandrlarak donatlacaktr. Süneklik düzeyi yüksek perdeler için 3.6.6, ve de verilen kural ve koullar hariç olmak üzere, 3.6 da verilen dier tüm kural ve koullar, süneklik düzeyi normal olan perdeler için de geçerlidir. Ancak de V e yerine 1.5V d alnacaktr DÖEMELER Döemeler, katlardaki kütlelere etkiyen deprem yüklerinin düey tayc sistem elemanlarna güvenle datlmasn salayacak rijitlik ve dayanma sahip olacaklardr Bütün deprem bölgelerinde, dolgulu ya da dolgusuz yerinde dökme veya prefabrike dili döemeli sistemlerde plak kalnl 50 mm den az olmayacaktr. Ancak, düey yüklerden oluan kesme kuvvetleri ile birlikte plak düzlemindeki deprem kuvvetlerinin güvenle aktarlmasn salamak üzere, dilerle plak arasnda kesme kuvveti balantlarnn yaplmas ve bu balantlarn yeterli olduunun hesapla gösterilmesi zorunludur. Dier döeme plaklarnn kalnlklar için TS-500 de verilen koullar geçerlidir Bütün döeme sistemlerinin kesme dayanmlarna ilikin olarak, de süneklik düzeyi yüksek perdelerin kesme dayanmlar için verilen koullara, hariç olmak üzere, aynen uyulacaktr PREFABRKE BNALARA LKN ÖZEL KOULLAR Fabrika koullarnda üretilen tayc sistem elemanlarnn antiyede birletirilmesi ile oluturulan prefabrike binalarda, bu Yönetmelikte verilen dier koullar ile birlikte aadaki özel koullara da uyulacaktr Mafsall Balantlar Kaynakl olarak yaplan mafsall balantlar, Bölüm 2 ye göre depremden oluacak balant kuvvetlerinin en az 2 katn, dier mafsall balantlar ise en az 1.5 katn tayacak yeterli dayanma sahip olacaklardr. Birleim hesaplarnda, emniyet gerilmeleri en fazla %15 arttrlacaktr Moment Aktarabilen Çerçeveler Prefabrike bina çerçevelerinde moment aktarabilen tüm balantlarn deprem etkisi ile oluan tersinir ve yinelenir yükler altnda monolitik davrana benzer dayanm ve süneklie sahip olduklar, literatürden kaynak verilerek analitik yöntemlerle veya deneylerle kantlanm olacaktr Balantlar, balanan elemanlardan aktarlan iç kuvvetleri, dayanm ve süneklikte herhangi bir azalma olmakszn aktarabilecek dayanma sahip olacaktr. Kaynakl balantlarda Bölüm 2 ye göre depremden ötürü balantya etkiyen iç kuvvetlerin en az 2 kat, dier tür balantlarda ise en az 1.5 kat gözönüne alnacaktr. Birleim hesaplarnda, emniyet gerilmeleri en çok %15 arttrlacaktr. 54 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

62 Balantlar, balanan elemanlarda plastik mafsal oluma olasl yüksek olan yerlerden olabildiince uzakta düzenlenmelidir Öngerilmeli Elemanlar le lgili Koullar Döeme elemanlar ve kolonlara mafsall olarak balanan kiri türü elemanlar dnda, deprem bölgelerinde kullanlacak prefabrike yap elemanlarnda tam öngerilme uygulanmasna izin verilmez. Snrl öngerilme uygulamas, öngerme çeliine ek olarak, elemanlarda yeterli süneklii salayabilecek düzeyde öngerilmesiz donat kullanlmas veya öngerme çeliinin düük bir çekme kuvvetiyle gerilmesi suretiyle salanabilir. Deprem etkileri altnda öngerme çeliinin gerilmesi, elastik snrn malzeme güvenlik katsaysna bölünmesi ile hesaplanan deeri amayacaktr BETONARME UYGULAMA PROJES ÇZMLERNE LKN KURALLAR Genel Kurallar Binada uygulanacak beton kalitesi ile donat çelii kalitesi, bütün çizim paftalarnda belirtilecektir Tasarmda gözönüne alnan Etkin Yer vmesi Katsays, Bina Önem Katsays, Tablo 6.2 ye göre seçilen Yerel Zemin Snf ve Tablo 2.5 e göre belirlenen Tayc Sistem Davran Katsays, bütün kalp plan paftalarnda belirtilecektir de tanmlanan özel deprem etriyelerine ve özel deprem çirozlarna ait kanca kvrm detaylar (ekil 3.1) kolon, perde ve kiri detay paftalarnn her birinde gösterilecektir Kolon ve Perde Detaylar Kolon yerleim planlarnda, düey donatlarn enkesit içindeki konum, çap ve saylar ayrntl olarak gösterilecektir. Ayrca her bir kolon-kiri düüm noktasnda, alttaki kolondan yukarya uzatlan donatlar ve kolona balanan tüm kirilerin boyuna donatlarn planda gösteren yatay kesitler alnacak, böylece kolon ve kiri donatlarnn birleim bölgesinde betonun uygun olarak yerletirmesine engel olmayacak biçimde düzenlendii gösterilecektir. Temelden çkan kolon ve perde filiz donatlar, bunlarla ilikili enine donatnn say, çap ve aralklar ile açlmlar çizim üzerinde gösterilecektir Boyuna ve enine donatlar tümü ile ayn olan her bir kolon tipi için boyuna kesitler alnarak donatlarn düey açlmlar yaplacaktr. Kolonlarda boyuna kesit; donat ek bölgelerini, bindirme boylarn, kolonun üst ucundaki kolon-kiri birleim bölgesini de içerecektir. Bu balamda, binadaki tüm kolon-kiri birleim bölgeleri için geçerli standart detaylarla yetinilmesi kabul edilmeyecektir Her bir kolon tipi için ayr ayr olmak üzere, sarlma bölgelerinin uzunluklar, bu bölgelere, kolon orta bölgesine ve üstteki kolon-kiri birleim bölgesine konulan enine donatlarn çap, say ve aralklar ile en kesitteki açlmlar çizim üzerinde gösterilecektir. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 55

63 Perde yerleim planlarnda düey donatlarn perde gövdesindeki ve perde uç bölgelerindeki konum, çap ve saylarnn gösterilmesine ek olarak, her bir perde tipi için boyuna kesitler alnarak donatlarn düey açlmlar yaplacaktr. Perde boyuna kesidinde kritik perde yükseklii açk olarak belirtilecektir. Bu yükseklik boyunca ve dier perde kesimlerinde kullanlan enine donatlarn çap, say ve aralklar ile açlmlar çizim üzerinde gösterilecektir Kiri Detaylar Kiri detay çizimlerinde, her bir kiri için ayr ayr olmak üzere, kiri mesnetlerindeki sarlma bölgelerinin uzunluklar, bu bölgelere ve kiri orta bölgesine konulan enine donatlarn çap, say ve aralklar ile açlmlar çizim üzerinde gösterilecektir. 56 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

64 BÖLÜM 4 ÇELK BNALAR ÇN DEPREME DAYANIKLI TASARIM KURALLARI 4.0. SMGELER Bu bölümde aadaki simgelerin kullanld boyutlu ifadelerde, kuvvetler Newton [N], uzunluklar milimetre [mm], açlar radyan [rad] ve gerilmeler MegaPascal [MPa] = [N/mm 2 ] birimindedir. A A k A n b b cf b bf D D a d b d c E E s e G H ort h h i b n M d M p M pa M pi M pj M pn M pü M vi M vj N bp N çp N d Q R r y t t bf t cf = Enkesit alan = Kesme alan = Faydal enkesit alan = Genilik = Kolon kesitinin balk genilii = Kiri kesitinin balk genilii = Dairesel halka kesitlerde d çap = Akma gerilmesi arttrma katsays = Kiri enkesit yükseklii = Kolon enkesit yükseklii = Deprem yükü simgesi = Yap çelii elastisite modülü = Ba kirii boyu = Sabit yük simgesi = Düüm noktasnn üstündeki ve altndaki kat yüksekliklerinin ortalamas = Gövde levhas yükseklii = Binann i inci katnn kat yükseklii = Kiriin yanal dorultuda mesnetlendii noktalar arasndaki uzaklk = Kiri uçlarndaki olas plastik mafsal noktalar arasndaki uzaklk = Düey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altnda hesaplanan eilme momenti = Eilme momenti kapasitesi = Kolonun alt ucunda hesaplanan moment kapasitesi = Kiriin sol ucu i de hesaplanan pozitif veya negatif moment kapasitesi = Kiriin sa ucu j de hesaplanan negatif veya pozitif moment kapasitesi = ndirgenmi moment kapasitesi = Kolonun üst ucunda hesaplanan moment kapasitesi = Kiriin sol ucu i deki olas plastik mafsaldaki kesme kuvvetinden dolay kolon yüzünde meydana gelen ek eilme momenti = Kiriin sa ucu j deki olas plastik mafsaldaki kesme kuvvetinden dolay kolon yüzünde meydana gelen ek eilme momenti = Eksenel basnç kapasitesi = Eksenel çekme kapasitesi = Düey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altnda hesaplanan eksenel kuvvet = Hareketli yük simgesi = Tayc sistem davran katsays = Kiri balnn ve gövdenin basnç gerilmeleri etkisindeki bölümünün 1/3 ünün yanal dorultudaki atalet yarçap = Kalnlk = Kiri kesitinin balk kalnl = Kolon kesitinin balk kalnl TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 57

65 t min t p t t t w u V d V dy V e V ke V ik V is V p V pn W p i i p o a bem em p = Kayma bölgesindeki en küçük levha kalnl = Takviye levhalar dahil olmak üzere, kayma bölgesindeki toplam levha kalnl = Takviye levhas kalnl = Gövde kalnl = Kayma bölgesi çevresinin uzunluu = Düey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altnda hesaplanan kesme kuvveti = Kiriin kolona birleen yüzünde düey yüklerden meydana gelen basit kiri kesme kuvveti = Kolon-kiri birleim bölgesinin gerekli kesme dayanm = Kayma bölgesinin gerekli kesme dayanm = Çerçeveli veya perdeli-çerçeveli sistemlerin çerçevelerinde, binann i inci katndaki tüm kolonlarda, gözönüne alnan deprem dorultusunda Bölüm 2 ye göre hesaplanan kesme kuvvetlerinin toplam = Çerçeveli veya perdeli-çerçeveli sistemlerin çerçevelerinde, binann i inci katnda Denk.4.3 ün hem alttaki hem de üstteki düüm noktalarnda saland kolonlarda, gözönüne alnan deprem dorultusunda Bölüm 2 ye göre hesaplanan kesme kuvvetlerinin toplam = Kesme kuvveti kapasitesi = ndirgenmi kesme kuvveti kapasitesi = Plastik mukavemet momenti = Herhangi bir i inci katta hesaplanan V is / V ik oran = Binann i inci katndaki göreli kat ötelemesi = Ba kirii dönme açs = Büyütme katsays = Yap çeliinin akma gerilmesi = Elemann narinliine bal olarak, TS-648 e göre hesaplanan basnç emniyet gerilmesi = Emniyet gerilmesi = Göreli kat ötelemesi açs 58 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

66 4.1. KAPSAM Deprem bölgelerinde yaplacak tüm çelik binalarn tayc sistem elemanlarnn boyutlandrlmas ve birleimlerinin düzenlenmesi, bu konuda yürürlükte olan ilgili standart ve yönetmeliklerle birlikte, öncelikle bu bölümde belirtilen özel kurallara uyularak yaplacaktr Bu bölümün kapsam içindeki çelik binalarn yatay yük tayc sistemleri; sadece çelik çerçevelerden, sadece merkezi veya dmerkez çelik çaprazl perdelerden veya çerçevelerin, çelik çaprazl perdeler ya da betonarme perdelerle birleiminden oluabilir. Betonarme döemelerin çelik kiriler ile kompozit olarak çalt çelik tayc sistemler de bu bölümün kapsam içindedir Çelik bina temelleri ile ilgili kurallar Bölüm 6 da verilmitir GENEL KURALLAR Çelik Tayc Sistemlerin Snflandrlmas Depreme kar davranlar bakmndan, çelik binalarn yatay yük tayc sistemleri, ve de tanmlanan iki snfa ayrlmtr. Bu iki snfa giren sistemlerin karma olarak kullanlmasna ilikin özel durum ve koullar, te ve aada ile te verilmitir. Tayc sistemde betonarme perdelerin kullanlmas durumunda 3.6 veya 3.10 da verilen kurallar uygulanacaktr Aada belirtilen çelik tayc sistemler, Süneklik Düzeyi Yüksek Sistemler olarak tanmlanmtr: (a) 4.3 te belirtilen koullar salayan çerçeve türü tayc sistemler. (b) 4.6 da belirtilen koullar salayan merkezi çaprazl çelik perdelerden veya 4.8 de belirtilen koullar salayan dmerkez çaprazl çelik perdelerden meydana gelen yatay yük tayc sistemler. (c) (a) ve (b) paragraflarnda belirtilen iki tür sistemin birleiminden oluan çaprazl çelik perdeli-çerçeveli sistemler Aada belirtilen çelik tayc sistemler, Süneklik Düzeyi Normal Sistemler olarak tanmlanmtr: (a) 4.4 de belirtilen koullar salayan çerçeve türü tayc sistemler. (b) 4.7 de belirtilen koullar salayan merkezi çaprazl çelik perdelerden meydana gelen yatay yük tayc sistemler. (c) (a) ve (b) paragraflarnda belirtilen iki tür sistemin birleiminden oluan çaprazl çelik perdeli-çerçeveli sistemler Yukarda belirtilen yatay yük tayc sistemlerin her iki yatay deprem dorultusunda birbirinden farkl olmas durumunda uygulanacak R katsaylarna ilikin koullar ve de, herhangi bir dorultuda karma olarak kullanlmas durumunda uygulanacak R katsaylarna ilikin koullar ise te verilmitir. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 59

67 Düey dorultuda en çok iki farkl yatay yük tayc sistem içeren çelik veya betonarme-çelik karma binalara ve bunlara uygulanacak R katsaylarna ilikin koullar de verilmitir lgili Standartlar Bu bölümün kapsam içinde bulunan çelik tayc sistemlerin tasarm; bu Yönetmelikte Bölüm 2 de verilen deprem yükleri ve hesap kurallar, TS-498 de öngörülen dier yükler, emniyet gerilmeleri yöntemine ilikin olarak TS-648 de verilen kurallara göre yaplacaktr. lgili standartlarda verilen kurallarn farkl olduu özel durumlarda, bu bölümdeki kurallar esas alnacaktr Bu bölümde verilen kurallarn dnda kalan dier hususlar için TS-648 ve TS deki kurallara uyulacaktr. Bu standartlarda ve Yönetmeliin bu bölümünde yer almayan hususlar için, uluslararas düzeyde kabul görmü standart ve yönetmeliklerden yararlanlabilir Malzeme Koullar ve Emniyet Gerilmeleri Bu Yönetmelik kapsamnda, TS-648 de veya uluslararas düzeyde kabul görmü dier standartlarda tanmlanan ve kaynaklanabilme özelliine sahip olan tüm yap çelikleri kullanlabilir. Balklarnn et kalnl en az 40 mm olan hadde profillerinde, kalnl en az 50 mm olan levhalar ve bu levhalar ile imal edilen yapma profillerde, ASTM A673 veya edeeri standartlar uyarnca yaplan testlerde minimum Charpy-V-Notch (CVN) dayanm (Çentik Dayanm) deeri 21C de 27 Nm (27 J) olacaktr Deprem yükleri etkisindeki elemanlarn birleim ve eklerinde kullanlacak bulonlar ISO 8.8, 10.9 veya daha yüksek kalitede olacaktr. Bu bulonlar, moment aktaran birleimlerde kendilerine uygulanabilecek öngerme kuvvetinin tümü ile, dier birleimlerde ise en az yars ile öngerilecektir. Deprem yükleri etkisinde olmayan elemanlarn birleim ve ekleri ile temel balant detaylarnda ISO 4.6 ve 5.6 kalitesinde bulonlar kullanlabilir Kaynakl birleimlerde çelik malzemesine ve kaynaklama yöntemine uygun elektrod kullanlacak ve elektrodun akma dayanm birletirilen malzemelerin akma dayanmndan daha az olmayacaktr. Moment aktaran çerçevelerin kaynakl kolon-kiri birleimlerinde tam penetrasyonlu küt kaynak veya köe kayna dikileri kullanlacaktr. Bu kaynaklarda kullanlan elektrodun minimum Charpy-V-Notch (CVN) dayanm (Çentik Dayanm) -29C de 27 Nm (27 J) olacaktr Deprem yükleri etkisindeki elemanlarda, ayn birleim noktasnda, kaynakl ve bulonlu birleimler birarada kullanlamaz Düey yükler ve depremin ortak etkisi altnda Emniyet Gerilmeleri Yöntemi ne göre yaplan kesit hesaplarnda, emniyet gerilmeleri en fazla %33 arttrlacaktr. Birleim ve eklerin emniyet gerilmeleri esasna göre tasarmnda ise, bu arttrm %15 i amayacaktr. Birleim ve ekler ayrca, bu bölümün ilgili maddelerinde belirtildii ekilde, eleman kapasitelerine veya arttrlm deprem etkilerine göre kontrol edilecektir. 60 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

68 Bu bölümün , , ve maddelerinde öngörüldüü ekilde, çelik yap elemanlarnn ve birleim detaylarnn gerekli kapasitelerinin hesabnda, a akma gerilmesi yerine D a a arttrlm akma gerilmesi deerleri kullanlacaktr. Arttrlm akma gerilmesinin hesabnda uygulanacak D a katsaylar, yap çeliinin snfna ve eleman türüne bal olarak, Tablo 4.1 de verilmitir. TABLO 4.1 D a ARTTIRMA KATSAYILARI Yap Çelii Snf ve Eleman Türü Fe 37 çeliinden imal edilen hadde profilleri 1.2 Dier yap çeliklerinden imal edilen hadde profilleri 1.1 Tüm yap çeliklerinden imal edilen levhalar 1.1 D a Arttrlm Deprem Etkileri Bu bölümün , , , , , , , ve maddelerinde gerekli görülen yerlerde, çelik yap elemanlarnn ve birleim detaylarnn tasarmnda, aada verilen arttrlm deprem etkileri gözönüne alnacaktr. Arttrlm deprem etkilerini veren yüklemeler 1.0 G Q o E (4.1a) veya daha elverisiz sonuç vermesi halinde 09. G E (4.1b) eklinde tanmlanmtr. Bölüm 2 ye göre hesaplanan deprem yüklerinden oluan iç kuvvetlere uygulanacak o Büyütme Katsays nn deerleri, çelik tayc sistemlerin türlerine bal olarak, Tablo 4.2 de verilmitir. TABLO 4.2 BÜYÜTME KATSAYILARI Tayc Sistem Türü Süneklik düzeyi yüksek çerçeveler 2.5 Süneklik düzeyi normal çerçeveler 2.0 Merkezi çelik çaprazl perdeler (süneklik düzeyi yüksek veya normal) 2.0 Dmerkez çelik çaprazl perdeler ç Kuvvet Kapasiteleri ve Gerilme Snr Deerleri Gerekli durumlarda kullanlmak üzere, yap elemanlarnn iç kuvvet kapasiteleri ve birleim elemanlarnn gerilme snr deerleri aada tanmlanmtr. Yap elemanlarnn iç kuvvet kapasiteleri: Eilme momenti kapasitesi : Mp Wp a (4.2a) Kesme kuvveti kapasitesi : Vp 060. a Ak (4.2b) Eksenel basnç kapasitesi : Nbp 17. bem A (4.2c) Eksenel çekme kapasitesi : Nçp a An (4.2d) 0 o TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 61

69 Birleim elemanlarnn gerilme snr deerleri: Tam penetrasyonlu kaynak : a Ksmi penetrasyonlu küt kaynak veya köe kayna : 1.7 em Bulonlu birleimler : 1.7 em Burada, em ilgili birleim elemanna ait emniyet gerilmelerini (normal gerilme, kayma ve ezilme gerilmeleri) göstermektedir SÜNEKLK DÜZEY YÜKSEK ÇERÇEVELER Süneklik düzeyi yüksek çerçevelerin boyutlandrlmasnda uyulacak kurallar aada verilmitir Enkesit Koullar Süneklik düzeyi yüksek çerçevelerin kiri ve kolonlarnda, balk genilii/kalnl ve gövde yükseklii/kalnl oranlarna ilikin koullar Tablo 4.3 te verilmitir Kolonlar, düey yükler ve depremin ortak etkisinden oluan eksenel kuvvet ve eilme momentleri altnda gerekli gerilme kontrollarn salamalar yannda, birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde, Denk.(4.1a) ve Denk.(4.1b) ye göre arttrlm yükleme durumlarndan oluan eksenel basnç ve çekme kuvvetleri altnda da (eilme momentleri gözönüne alnmakszn) yeterli dayanm kapasitesine sahip olacaktr. Kolon enkesitlerinin eksenel basnç ve çekme kapasiteleri Denk.(4.2c) ve Denk.(4.2d) ile hesaplanacaktr Kolonlarn Kirilerden Daha Güçlü Olmas Koulu Çerçeve türü sistemlerde veya perdeli-çerçeveli sistemlerin çerçevelerinde, gözönüne alnan deprem dorultusunda her bir kolon - kiri düüm noktasna birleen kolonlarn eilme momenti kapasitelerinin toplam, o düüm noktasna birleen kirilerin kolon yüzündeki eilme momenti kapasiteleri toplamnn 1.1D a katndan daha büyük olacaktr (ekil 4.1): 62 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

70 TABLO 4.3 ENKEST KOULLARI Eleman Tanm Eilme ve Eksenel basnç etkisindeki I Kesitlerinde U Kesitlerinde Eilme etkisindeki I Kesitleri U Kesitleri Basnç etkisindeki T Kesitleri L Kesitleri Narinlik Oranlar b/2t b/t Süneklik Düzeyi Yüksek Sistem Snr Deerler Süneklik Düzeyi Normal Sistem 0.3 Es a 0.5 Es a h/t w 3.2 Es a 5.0 Es a h/t w 0.3 Es a 0.5 Es a Eilme ve eksenel basnç etkisindeki I Kesitleri U Kesitleri Eilme veya eksenel basnç etkisindeki dairesel halka kesitler (borular) Eilme veya eksenel basnç etkisindeki dikdörtgen kutu kesitler h/t w D/t b/t veya h/t w Nd aa 0.10 için d 3.2 Es a N a A Nd aa > 0.10 için N d 1.33 Es a 2.1 a A s 0.05 E a Nd aa 0.10 için d 5.0 Es a N a A Nd aa > 0.10 için N d 2.08 Es a 2.1 a A E 0.08 s a 0.7 Es a 1.2 Es a Tanmlar b : I, U kesitleri ve dikdörtgen kutu kesitlerde balk genilii h : I, U, T kesitleri ve dikdörtgen kutu kesitlerde gövde yükseklii L kesitlerinde büyük kenar uzunluu D : dairesel halka kesitlerde (borularda) d çap t : I, U, T kesitleri ve dikdörtgen kutu kesitlerde balk kalnl halka kesitlerde (borularda) kalnlk t w : I, U, T, L kesitleri ve dikdörtgen kutu kesitlerde gövde kalnl TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 63

71 ( M M ) 11. D ( M M M M ) (4.3) pa pü a pi vi pj vj Bu denklemdeki M vi ve M vj terimleri, zayflatlm kiri enkesitleri kullanlmas veya kiri uçlarnda guseler oluturulmas halinde, kiri uçlarndaki olas plastik mafsallardaki kesme kuvvetlerinden dolay, kolon yüzünde meydana gelen ek eilme momentlerini göstermektedir. Plastik momentlerin kirilerin kolon yüzündeki kesitlerinde olumas halinde, bu terimler sfr deerini almaktadr Denk.(4.3), depremin her iki yönü için elverisiz sonuç verecek ekilde ayr ayr uygulanacaktr. Kolon eilme momenti kapasitelerinin hesabnda, depremin yönü ile uyumlu olarak bu moment kapasitelerini en küçük yapan tasarm eksenel kuvvetleri gözönüne alnacaktr Tek katl binalarda ve çok katl binalarn kolonlar üst kata devam etmeyen düüm noktalarnda Denk.(4.3) ün salanp salanmadna baklmayacaktr Kolonlarn Kirilerden Daha Güçlü Olmas Koulunun Baz Kolonlarda Salanamamas Durumu Sadece çerçevelerden veya perde ve çerçevelerin birleiminden oluan tayc sistemlerde, gözönüne alnan deprem dorultusunda binann herhangi bir i inci katnda, Denk.(4.4) ün salanmas koulu ile, ilgili katn alt ve/veya üstündeki baz düüm noktalarnda Denk.(4.3) ün salanamam olmasna izin verilebilir. (4.4) i Vis/ Vik Denk.(4.4) ün salanmas durumunda, 0.70 < i < 1.00 aralnda, Denk.(4.3) ün hem alttaki, hem de üstteki düüm noktalarnda saland kolonlara etkiyen eilme momentleri ve kesme kuvvetleri (1/ i ) oran ile çarplarak arttrlacaktr. Denk.(4.3) ü salamayan kolonlar, kesitlerinde oluan düey yük ve deprem etkileri altnda hesaplanacaktr Herhangi bir katta Denk.(4.4) ün salanamamas durumunda, sadece çerçevelerden veya perde ve çerçevelerin birleiminden oluan tayc sistemlerdeki tüm çerçeveler Süneklik Düzeyi Normal Çerçeve olarak gözönüne alnacak ve Tablo 2.5 e göre tayc sistem davran katsays deitirilerek hesap tekrarlanacaktr. Ancak de belirtildii üzere, süneklik düzeyi normal çerçevelerin, süneklik düzeyi yüksek perdelerle birarada kullanlmas da mümkündür Kiri - Kolon Birleim Bölgeleri Süneklik düzeyi yüksek çerçevelerin moment aktaran kiri-kolon birleimlerinde aadaki üç koul birarada salanacaktr: (a) Birleim en az 0.04 radyan Göreli Kat Ötelemesi Açs n (göreli kat ötelemesi/kat yükseklii) salayabilecek kapasitede olacaktr. Bunun için, deneysel ve/veya analitik yöntemlerle geçerlilii kantlanm olan detaylar kullanlacaktr. Geçerlilii kantlanm olan çeitli bulonlu ve kaynakl birleim detay örnekleri ve bunlarn uygulama snrlar Bilgilendirme Eki 4A da verilmitir. 64 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

72 (b) Birleimin kolon yüzündeki gerekli eilme dayanm, birleen kiriin kolon yüzündeki eilme momenti kapasitesinin D a katndan daha az olmayacaktr. Ancak bu dayanmn üst limiti, düüm noktasna birleen kolonlar tarafndan birleime aktarlan en büyük eilme momenti ile uyumlu olacaktr. Ayrca düey yükler ve deprem yükü azaltma katsaysnn R = 1.5 deeri için hesaplanan deprem yüklerinin ortak etkisi altnda meydana gelen eilme momentini amayacaktr. Zayflatlm kiri enkesitleri kullanlmas veya kiri uçlarnda guseler oluturulmas halinde, kolon yüzündeki eilme momenti kapasitesi, kiri plastik momenti ile kiri ucundaki olas plastik mafsaldaki kesme kuvvetinden dolay kolon yüzünde meydana gelen ek eilme momenti toplanarak hesaplanacaktr. (c) Birleimin boyutlandrlmasnda esas alnacak V e kesme kuvveti Denk.(4.5) ile hesaplanacaktr. ( Mpi Mpj) Ve Vdy 11. Da (4.5) Birleimin tama kapasitesinin hesabnda, te verilen gerilme snr deerleri kullanlacaktr Kiri kolon birleim detaynda, kolon ve kiri balklarnn snrlad kayma bölgesi (ekil 4.2) aadaki koullar salayacak ekilde boyutlandrlacaktr: (a) Kayma bölgesinin gerekli V ke kesme kuvveti dayanm, düüm noktasna birleen kirilerin kolon yüzündeki eilme momenti kapasiteleri toplamnn 0.80 katndan meydana gelen kesme kuvvetine eit olarak alnacaktr. 1 1 Vke 08. Mp( ) (4.6) d H b n ort TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 65

73 (b) Kayma bölgesinin V p kesme kuvveti kapasitesi 2 3bcf t cf Vp 06. a dctp 1 (4.7) db dctp denklemi ile hesaplanacaktr. Kayma bölgesinin yeterli kesme dayanmna sahip olmas için V V (4.8) p koulunun salanmas gerekmektedir. Bu koulun salanmamas halinde, gerekli miktarda takviye levhas kullanlacak veya kayma bölgesine köegen dorultusunda berkitme levhalar eklenecektir. (c) Kolon gövde levhasnn ve eer kullanlm ise takviye levhalarnn her birinin en küçük kalnl, t min, (ekil 4.3) aadaki koulu salayacaktr. t ke min u 180 / (4.9) Bu koulun salanmad durumlarda takviye levhalar ve kolon gövde levhas birbirlerine kaynakla balanarak birlikte çalmalar salanacak ve levha kalnlklar toplamnn Denk.(4.9) u salad kontrol edilecektir. (d) Kayma bölgesinde takviye levhalar kullanlmas halinde, bu levhalarn kolon balk levhalarna balanmas için tam penetrasyonlu küt kaynak veya köe kayna kullanlacaktr, ekil 4.3. Bu kaynaklar, takviye levhas tarafndan karlanan kesme kuvvetini güvenle aktaracak ekilde kontrol edilecektir. Bu hesapta, (4.2.5) te verilen kaynak gerilme kapasiteleri kullanlacaktr. takviye levhalar t t t t t t t t (a) t = min ( t, t ) min t (b) ekil Moment aktaran kiri-kolon birleim detaylarnda, kolon gövdesinin her iki tarafna, kiri balklar seviyesinde süreklilik levhalar konularak kiri balklarndaki çekme ve basnç kuvvetlerinin kolona (ve iki tarafl kiri-kolon birleimlerinde komu kirie) güvenle aktarlmas salanacaktr. (a) Süreklilik levhalarnn kalnlklar, tek tarafl kiri birleimlerinde birleen kiriin balk kalnlndan, kolona iki taraftan kiri birlemesi durumunda ise birleen kirilerin balk kalnlklarnn büyüünden daha az olmayacaktr. (b) Süreklilik levhalarnn kolon gövde ve balklarna balants için tam penetrasyonlu küt kaynak kullanlacaktr. Süreklilik levhasnn kolon gövdesine balants için köe 66 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

74 kayna da kullanlabilir, (ekil 4.2). Ancak bu kaynan, süreklilik levhasnn kendi düzlemindeki kesme kapasitesine eit bir kuvveti kolon gövdesine aktaracak boy ve kalnlkta olmas gereklidir. (c) Kolon balk kalnlnn t 054. b t (4.10a) cf bf bf ve b 6 koullarnn her ikisini de salamas durumunda süreklilik levhasna gerek olmayabilir Kolon ve Kiri Ekleri bf tcf (4.10b) Tam penetrasyonlu küt kaynakl veya bulonlu olarak yaplan kolon ekleri, kolon-kiri birleim yerinden en az net kat yüksekliinin 1/3 ü kadar uzakta olacaktr. Köe kayna ile veya tam penetrasyonlu olmayan küt kaynakla yaplan eklerde bu uzaklk, ayrca 1.20 m den az olmayacaktr Kiri ekleri, kolon-kiri birleim kesitinden en az kiri yüksekliinin iki kat kadar uzakta yaplacaktr Kolon ve kiri eklerinin eilme kapasitesi, eklenen elemann eilme kapasitesinden, kesme kuvveti kapasitesi ise Denk.(4.5) te verilen deerden az olmayacaktr. Ayrca, birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde, kolon eklerinin eksenel kuvvet kapasiteleri Denk.(4.1a) ve Denk.(4.1b) ile hesaplanan eksenel basnç ve çekme kuvvetleri altnda da (eilme momentleri gözönüne alnmakszn) yeterli olacaktr. Ek elemanlarnn tama güçlerinin hesabnda, (4.2.5) te verilen kaynak ve bulon gerilme snr deerleri kullanlacaktr Kiri Balklarnn Yanal Dorultuda Mesnetlenmesi Kirilerin üst ve alt balklar yanal dorultuda mesnetlenecektir. Kirilerin yanal dorultuda mesnetlendii noktalar arasndaki b uzakl y s b re (4.11) koulunu salayacaktr. Ayrca, tekil yüklerin etkidii noktalar, kiri enkesitinin ani olarak deitii noktalar ve sistemin dorusal olmayan ekildeitirmesi srasnda plastik mafsal oluabilecek noktalar da yanal dorultuda mesnetlenecektir Yanal dorultudaki mesnetlerin gerekli basnç ve çekme dayanm, kiri balnn eksenel çekme kapasitesinin 0.02 sinden daha az olmayacaktr Betonarme döemelerin çelik kiriler ile kompozit olarak çalt çelik tayc sistemlerde, kirilerin betonarme döemeye balanan balklarnda, yukardaki koullara uyulmas zorunlu deildir. a TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 67

75 4.4. SÜNEKLK DÜZEY NORMAL ÇERÇEVELER Süneklik düzeyi normal çerçevelerin boyutlandrlmasnda uyulacak kurallar aada verilmitir Enkesit Koullar Süneklik düzeyi normal çerçevelerin kiri ve kolonlarnda, balk genilii/kalnl ve gövde yükseklii/kalnl oranlarna ilikin koullar Tablo 4.3 te verilmitir. Ancak en çok iki katl binalarda, gerekli yerel burkulma kontrollarnn yaplmas koulu ile, bu snrlarn almasna izin verilebilir Süneklik düzeyi yüksek çerçevelerin kolonlar için de verilen koullar süneklik düzeyi normal çerçevelerin kolonlar için de geçerlidir Süneklik düzeyi normal çerçevelerde, süneklik düzeyi yüksek çerçeveler için ve te verilen koullara uyulmas zorunlu deildir Kiri Kolon Birleim Bölgeleri Süneklik düzeyi normal çerçevelerin moment aktaran kiri-kolon birleimlerinde, düey yükler ve depremin ortak etkisinden oluan iç kuvvetler altnda gerekli gerilme kontrollar yaplacaktr. Ayrca, birleimin tama kapasitesi aada tanmlanan iç kuvvetlerden küçük olanlarn da salayacaktr: (a) Kolona birleen kiriin (b) de tanmland ekilde hesaplanan eilme momenti kapasitesi ve Denk.(4.5) ile hesaplanan gerekli kesme kuvveti dayanm. (b) Denk.(4.1a) ve Denk.(4.1b) de verilen arttrlm yükleme durumlarndan dolay kolon yüzünde meydana gelen eilme momenti ve kesme kuvveti Birleimin tama kapasitesinin hesabnda, te verilen gerilme snr deerleri kullanlacaktr Kiri-kolon birleim detaynda, kolon ve kiri balklarnn snrlad kayma bölgesi (ekil 4.2) aadaki koullar salayacak ekilde boyutlandrlacaktr: (a) Kayma bölgesinin V ke gerekli kesme kuvveti dayanmnn hesabnda, Denk.(4.1a) ve Denk.(4.1b) de verilen arttrlm deprem yüklemesinden meydana gelen kesme kuvveti ve Denk.(4.6) ile hesaplanan kesme kuvvetinden küçük olan kullanlacaktr. (b) Kayma bölgesinin V p kesme kuvveti dayanm Denk.(4.7) ile hesaplanacaktr. Kayma bölgesinin yeterli kesme dayanmna sahip olmas için Denk.(4.8) in salanmas gerekmektedir. (c) Süneklik düzeyi yüksek çerçevelerin kayma bölgesi hesab için (c) ve (d) de verilen kurallar süneklik düzeyi normal çerçeveler için de aynen geçerlidir Süneklik düzeyi yüksek çerçevelerde süreklilik levhalarnn hesab için te verilen kurallar süneklik düzeyi normal çerçeveler için de aynen geçerlidir. 68 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

76 Kiri ve Kolon Ekleri Süneklik düzeyi yüksek çerçevelerde kolon ve kiri ekleri için te verilen kurallar süneklik düzeyi normal çerçeveler için de aynen geçerlidir MERKEZ VE DIMERKEZ ÇELK ÇAPRAZLI PERDELER Çelik çaprazl perdeler, mafsall birleimli veya moment aktaran çerçeveler ile bunlara merkezi ve dmerkez olarak balanan çaprazlardan oluan yatay yük tayc sistemlerdir. Bu tür sistemlerin yatay yük tama kapasiteleri, eilme dayanmlarnn yannda, daha çok veya tümüyle elemanlarn eksenel kuvvet dayanmlar ile salanmaktadr. Çelik çaprazl perdeler, çaprazlarn düzenine bal olarak ikiye ayrlrlar: (a) Merkezi Çelik Çaprazl Perdeler (ekil 4.4) (b) Dmerkez Çelik Çaprazl Perdeler (ekil 4.5) Çaprazlarn çerçeve düüm noktalarna merkezi olarak baland Merkezi Çelik Çaprazl Perdeler süneklik düzeyi yüksek veya süneklik düzeyi normal sistem olarak boyutlandrlabilirler. Buna karlk, çaprazlarn çerçeve düüm noktalarna dmerkez olarak baland Dmerkez Çelik Çaprazl Perdeler süneklik düzeyi yüksek sistem olarak boyutlandrlacaklardr. Diyagonal çapraz X çapraz Ters V çapraz V çapraz K çapraz ekil 4.4 kiri ba kirii e e kolon e e çapraz ekil 4.5 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 69

77 4.6. SÜNEKLK DÜZEY YÜKSEK MERKEZ ÇELK ÇAPRAZLI PERDELER Süneklik düzeyi yüksek merkezi çelik çaprazl perdeler, basnç elemanlarnn bazlarnn burkulmas halinde dahi, sistemde önemli ölçüde dayanm kayb meydana gelmeyecek ekilde boyutlandrlrlar. Bu sistemlerin boyutlandrlmasnda uygulanacak kurallar aada verilmitir Enkesit Koullar Süneklik düzeyi yüksek merkezi çelik çaprazl perdelerin kiri, kolon ve çaprazlarnda, balk genilii/kalnl, gövde yükseklii/kalnl ve çap/kalnlk oranlarna ilikin koullar Tablo 4.3 te verilmitir Çat ve düey düzlem çapraz sistemlerinin tüm basnç elemanlarnda narinlik oran (çubuk burkulma boyu/atalet yarçap) 4.0 Es / a snr deerini amayacaktr Çok parçal çaprazlarda ba levhalarnn aralklar, ardk iki ba levhas arasndaki tek elemann narinlik oran tüm çubuun narinlik orannn 0.40 katn amayacak ekilde belirlenecektir. Çok parçal çaprazn burkulmasnn ba levhasnda kesme etkisi oluturmadnn gösterilmesi halinde, ba levhalarnn aralklar, iki ba levhas arasndaki tek çubuun narinlik oran çok parçal çubuun etkin narinlik orannn 0.75 katn amayacak ekilde belirlenebilir. Ba levhalarnn toplam kesme kuvveti kapasitesi, her bir çubuk elemannn eksenel çekme kapasitesinden daha az olmayacaktr. Her çubukta en az iki ba levhas kullanlacak ve ba levhalar eit aralkl olarak yerletirilecektir. Bulonlu ba levhalarnn, çubuun temiz açklnn orta dörtte birine yerletirilmesine izin verilmez Yatay Yüklerin Dalm Binann bir aks üzerindeki düey merkezi çapraz elemanlar, o aks dorultusundaki depremde ve her bir deprem yönünde etkiyen yatay kuvvetlerin en az %30 u ve en çok %70 i basnca çalan çaprazlar tarafndan karlanacak ekilde düzenlenecektir Çaprazlarn Birleimleri Çaprazlarn birleim detaylarnda, düey yükler ve depremin ortak etkisinden oluan iç kuvvetler altnda gerekli gerilme kontrollar yaplacaktr. Ayrca, birleimin tama kapasitesi aada tanmlanan iç kuvvetlerden küçük olann da salayacaktr: (a) Çaprazn eksenel kuvvet (çekme veya basnç) kapasitesi. (b) Düüm noktasna birleen dier elemanlarn kapasitelerine bal olarak, söz konusu çapraza aktarlabilecek en büyük eksenel kuvvet. (c) Denk.(4.1a) ve Denk.(4.1b) de verilen arttrlm yükleme durumlarndan meydana gelen çapraz eksenel kuvveti Birleimin tama kapasitesinin hesabnda, te verilen gerilme snr deerleri kullanlacaktr Çaprazlar kolonlara ve/veya kirilere balayan düüm noktas levhalar aadaki iki koulu da salayacaklardr: 70 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

78 (a) Düüm noktas levhasnn düzlemi içindeki eilme kapasitesi, düüm noktasna birleen çaprazn eilme kapasitesinden daha az olmayacaktr. (b) Düüm noktas levhasnn düzlem dna burkulmasnn önlenmesi amacyla, çaprazn ucunun kiri veya kolon yüzüne uzakl düüm levhas kalnlnn iki katndan daha fazla olmayacaktr. Buna uyulamad durumlarda, ilave berkitme levhalar kullanarak, düüm levhasnn düzlem dna burkulmas önlenecektir Özel Çapraz Düzenleri çin Ek Koullar V veya ters V eklindeki çapraz sistemlerinin salamas gereken ek koullar aada verilmitir: (a) Çaprazlarn baland kiriler sürekli olacaktr. (b) Çaprazlar düey yüklerin ve deprem yüklerinin ortak etkisi altnda boyutlandrlacaktr. Ancak çaprazlarn baland kiriler ve uç balantlar, çaprazlarn yok saylmas durumunda, kendi üzerindeki düey yükleri güvenle tayacak ekilde boyutlandrlacaktr. (c) Süneklik düzeyi yüksek çerçevelerin kirileri için da verilen koullar çaprazlarn baland kiriler için de aynen geçerlidir Süneklik düzeyi yüksek merkezi çelik çaprazl perdelerde K eklindeki (çaprazlarn kolon orta noktasna baland) çapraz düzenine izin verilemez Kolon Ekleri Kolon ekleri kolon serbest yüksekliinin ortadaki 1/3 lük bölgesinde yaplacaktr Kolon eklerinin eilme dayanm eklenen elemanlardan küçüünün eilme kapasitesinin %50 sinden, kesme kuvveti dayanm ise eklenen elemanlardan küçüünün kesme kapasitesinden daha az olmayacaktr. Ayrca, birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde, kolon eklerinin eksenel kuvvet tama güçleri Denk.(4.1a) ve Denk.(4.1b) de verilen arttrlm deprem yüklemelerinden oluan basnç ve çekme kuvvetleri altnda da (eilme momentleri gözönüne alnmakszn) yeterli olacaktr. Ek elemanlarnn hesabnda, te verilen kaynak ve bulon gerilme kapasiteleri kullanlacaktr SÜNEKLK DÜZEY NORMAL MERKEZ ÇELK ÇAPRAZLI PERDELER Süneklik düzeyi normal çelik çaprazl perdelerin boyutlandrlmasnda uygulanacak kurallar aada belirtilmitir Enkesit Koullar Süneklik düzeyi normal merkezi çelik çaprazl perdelerin kiri, kolon ve çaprazlarnda, balk genilii/kalnl, gövde yükseklii/kalnl ve çap/kalnlk oranlarna ilikin koullar Tablo 4.3 te verilmitir. Ancak en çok iki katl binalarda, gerekli yerel burkulma kontrollarnn yaplmas koulu ile, bu snrlarn almasna izin verilebilir. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 71

79 Çat ve düey düzlem çapraz sistemlerinin tüm basnç elemanlarnda narinlik oran (çubuk burkulma boyu/atalet yarçap) 4.0 Es / a snr deerini amayacaktr Çok parçal çaprazlarda, TS648 in ba levhalarna ilikin kurallar geçerlidir. Her çubukta en az iki ba levhas kullanlacaktr Sadece çekme kuvveti tayacak ekilde hesaplanan çaprazlarda narinlik oran 250 yi amayacaktr. Ancak en çok iki katl binalardaki çapraz elemanlarn, Bölüm 2 ye göre hesaplanan çekme kuvvetinin Tablo 4.2 deki o katsays ile çarpmn tayacak ekilde boyutlandrlmalar halinde bu kural uygulanmayabilir Çaprazlarn Birleimleri Çaprazlarn birleim detaylarnda, düey yükler ve depremin ortak etkisinden oluan iç kuvvetler altnda gerekli gerilme kontrollar yaplacaktr. Ayrca, birleimin tama kapasitesi aada tanmlanan iç kuvvetlerden küçük olann da salayacaktr: (a) Çaprazn eksenel kuvvet (çekme veya basnç) kapasitesi. (b) Denk.(4.1a) ve Denk.(4.1b) de verilen arttrlm yüklemelerden meydana gelen çapraz eksenel kuvveti. (c) Düüm noktasna birleen dier elemanlar tarafndan söz konusu çapraza aktarlabilecek en büyük kuvvet Birleimin tama kapasitesinin hesabnda, te verilen gerilme snr deerleri kullanlacaktr Süneklik düzeyi yüksek merkezi çelik çaprazl perdeler için te verilen koullar süneklik düzeyi normal merkezi çelik çaprazl perdeler için de geçerlidir Özel Çapraz Düzenleri çin Ek Koullar Süneklik düzeyi yüksek merkezi çelik çaprazl perdeler için (a) ve (b) de verilen koullar süneklik düzeyi normal merkezi çelik çaprazl perdeler için de geçerlidir Süneklik düzeyi normal çerçevelerin kirileri için de verilen koullar çaprazlarn baland kiriler için de aynen geçerlidir SÜNEKLK DÜZEY YÜKSEK DIMERKEZ ÇELK ÇAPRAZLI PERDELER Süneklik düzeyi yüksek dmerkez çelik çaprazl perdeler, deprem etkileri altnda ba kirilerinin önemli ölçüde dorusal olmayan ekildeitirme yapabilme özelliine sahip olduu yatay yük tayc sistemleridir. Bu sistemler, ba kirilerinin plastik ekildeitirmesi srasnda, kolonlarn, çaprazlarn ve ba kirii dndaki dier kirilerin elastik bölgede kalmas salanacak ekilde boyutlandrlrlar. Süneklik düzeyi yüksek dmerkez çelik çaprazl perdelerin boyutlandrlmasnda uygulanacak kurallar aada verilmitir. 72 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

80 Enkesit Koullar Süneklik düzeyi yüksek dmerkez çelik çaprazl perdelerin ba kirileri, dier kirileri, kolon ve çaprazlarnda balk genilii/kalnl, gövde yükseklii/kalnl ve çap/kalnlk oranlarnda Tablo 4.3 teki koullara uyulacaktr. Ba kirilerine ilikin ek koullar, de verilmitir Çaprazlarn narinlik oran (çubuk burkulma boyu/atalet yarçap) 4.0 Es / a snr deerini amayacaktr Çok parçal çaprazlar için te verilen koullar dmerkez çelik çaprazl perdeler için de aynen geçerlidir Ba Kirileri Süneklik düzeyi yüksek dmerkez çelik çaprazl perdelerde, her çapraz elemann en az bir ucunda ba kirii bulunacaktr Ba kiriinin boyu, deki özel durumun dnda, aadaki ekilde belirlenebilir. 10. M / V e 50. M / V (4.13) p p p p Bu bantdaki M p eilme momenti ve V p kesme kuvveti kapasiteleri Denk.(4.2a) ve Denk.(4.2b) ile hesaplanacaktr Ba kirileri, düey yükler ve Bölüm 2 ye göre hesaplanan deprem etkilerinden oluan tasarm iç kuvvetleri (kesme kuvveti, eilme momenti ve eksenel kuvvet) altnda boyutlandrlacaktr Ba kiriinin V d tasarm kesme kuvveti, aadaki koullarn her ikisini de salayacaktr. Vd Vp (4.14) V 2M / e (4.15) d Ba kirii tasarm eksenel kuvvetinin Nd/ a A 015. (4.16) olmas halinde, Denk.(4.14) ve Denk.(4.15) te M p ve V p yerine M pn p N d. Mp (4.17) a A deerleri kullanlacaktr. V V N A 2 pn p 1 ( d / a ) (4.18) Ba kiriinin gövde levhas tek parçal olacak, gövde düzlemi içinde takviye levhalar bulunmayacaktr. Gövde levhasnda boluk açlmayacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 73

81 Ba Kiriinin Yanal Dorultuda Mesnetlenmesi Ba kiriinin üst ve alt balklar kiriin iki ucunda, kolon kenarnda düzenlenen ba kirilerinde ise kiriin bir ucunda, yanal dorultuda mesnetlenecektir. Yanal dorultudaki mesnetlerin gerekli dayanm, kiri balnn eksenel çekme kapasitesinin 0.06 sndan daha az olmayacaktr Ayrca, ba kirii dnda kalan kiri bölümü de, 0.45 bbf Es / a aralklarla yanal dorultuda mesnetlenecektir. Bu mesnetlerin gerekli dayanm, kiri balnn eksenel çekme kapasitesinin 0.01 inden daha az olmayacaktr Betonarme döemelerin çelik kiriler ile kompozit olarak çalt çelik tayc sistemlerde yukardaki koullara uyulmas zorunlu deildir Ba Kiriinin Dönme Açs Ba kiriinin bulunduu i inci katn Bölüm 2 de tanmlanan i göreli kat ötelemesine bal olarak i R (4.19) h p denklemi ile bulunan göreli kat ötelemesi açsndan dolay, ba kirii ile bu kiriin uzantsndaki kat kirii arasnda meydana gelen p ba kirii dönme açs aada verilen snr deerleri amayacaktr (ekil 4.6): i R i e R i e h i p p h i p p L L p L p p L p e e R i e e h i p p L p L 2e p 74 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

82 (a) Ba kirii uzunluunun 1.6 Mp / V p ye eit veya daha küçük olmas halinde 0.10 radyan. (b) Ba kirii uzunluunun 2.6 Mp / V p ye eit veya daha büyük olmas halinde 0.03 radyan. Ba kirii uzunluunun bu iki snr deer arasnda olmas halinde dorusal interpolasyon yaplacaktr Rijitlik (Berkitme) Levhalar Çapraz elemanlarn ba kiriine ve uzantlarna dorudan yük aktard uçlarnda rijitlik levhalar düzenlenecektir. Rijitlik levhalar, aksi belirtilmedikçe, ba kirii gövde levhasnn her iki tarafna konulacak, gövde levhas yüksekliinde ve ( bbf tw )/2 geniliinde olacaktr (ekil 4.7). Rijitlik levhalarnn kalnl, gövde levhas kalnlnn 0.75 inden ve 10 mm den az olmayacaktr. Rijitlik levhalarn ba kiriinin gövdesine balayan sürekli köe kaynaklar, rijitlik levhasnn enkesit alan ile malzeme akma gerilmesinin çarpmndan oluan kuvvetleri aktaracak kapasitede olacaktr. rijitlik levhalar ( ) çapraz ve ba kirii eksenleri ba kirii içinde kesiecektir. e a sürekli köe kayna a ara rijitlik levhalar ( ) rijitlik levhalar a-a kesiti ekil Balant kirii uçlarndaki rijitlik levhalarna ek olarak, aada tanmlanan ara rijitlik levhalar konulacaktr: (a) Boyu 1.6 Mp / V p den daha ksa olan ba kirilerinde ara rijitlik levhalarnn ara uzaklklar, ba kirii dönme açsnn 0.10 radyan olmas halinde (30 t w d b /5) den, ba kirii dönme açsnn 0.03 radyandan daha küçük olmas halinde ise (52 t w d b /5) den daha fazla olmayacaktr. Dönme açsnn ara deerleri için dorusal interpolasyon yaplacaktr. (b) Boyu 2.6 Mp / V p den büyük ve 5 Mp / V p den küçük olan ba kirilerinde, ba kirii uçlarndan 1.5b bf uzaklkta birer rijitlik levhalar konulacaktr. (c) Boyu 1.6 Mp / V p ve 2.6 Mp / V p arasnda olan ba kirilerinde, (a) ve (b) de belirtilen ara rijitlik levhalar birlikte kullanlacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 75

83 Çaprazlar, Kat Kirileri ve Kolonlar Ba kiriinin plastiklemesine neden olan yükleme, Bölüm 2 ye göre hesaplanan deprem etkilerinden oluan iç kuvvetlerin, ba kiriinde kesit seçimi sonucunda hesaplanan M p /M d ve V p /V d Tasarm Büyütme Katsaylar nn küçüü ile uyumlu olacak ekilde arttrlmas suretiyle belirlenecektir Çaprazlar, ba kiriinin plastiklemesine neden olan yüklemenin 1.25D a katndan oluan iç kuvvetlere göre boyutlandrlacaktr Kat kiriinin ba kirii dnda kalan bölümü, ba kiriinin plastiklemesine neden olan yüklemenin 1.1D a katndan oluan iç kuvvetlere göre boyutlandrlacaktr Kolonlarda, düey yükler ve depremin ortak etkisinden oluan iç kuvvetler altnda gerekli gerilme kontrollar yaplacaktr. Ayrca, kolonun tama kapasitesi aada tanmlanan iç kuvvetlerden küçük olanlarn da salayacaktr: (a) Ba kiriinin plastiklemesine neden olan yüklemenin 1.1D a katndan oluan iç kuvvetler. (b) Denk.(4.1a) ve Denk.(4.1b) de verilen arttrlm yüklemelerden meydana gelen iç kuvvetler Çapraz, kat kirii ve kolon enkesitlerinin iç kuvvet kapasiteleri Denk.(4.2) de verilen bantlar ile hesaplanacaktr Çapraz Ba Kirii Birleimi Çaprazlarn ba kirii ile birleim detay de belirtilen ekilde hesaplanan arttrlm iç kuvvetlere göre boyutlandrlacaktr Ba Kirii Kolon Birleimi Kolona birleen ba kiriinin boyu e 1.6 M / V (4.20) koulunu salayacaktr Birleimin kolon yüzündeki gerekli eilme ve kesme dayanmlar, srasyla ba kiriinin M p eilme momenti kapasitesinden ve V p kesme kuvveti kapasitesinden daha az olmayacaktr. Ba kirii balklarnn kolona balants için tam penetrasyonlu küt kaynak uygulanacaktr (ekil 4.8). p p 76 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

84 4.8.9 Kiri Kolon Birleimi Kat kiriinin ba kirii dnda kalan bölümünün kolon ile birleim detay kiri gövde düzlemi içinde mafsall olarak yaplabilir. Ancak bu balant, kiri balklarnn eksenel çekme kapasitesinin 0.01 ine eit, enine dorultuda ve ters yönlü kuvvetlerin oluturduu burulma momentine göre boyutlandrlacaktr TEMEL BALANTI DETAYLARI Çelik tayc sistem elemanlarnn temel balant detaylarnda, düey yükler ve depremin ortak etkisinden oluan mesnet tepkileri esas alnarak gerekli gerilmeleri kontrollar yaplacaktr. Ayrca, temel balant detaynn tama kapasitesi aada tanmlanan iç kuvvetlerden küçük olanlarn da salayacaktr: (a) Temele birleen kolonun eilme momenti kapasitesinin 1.1D a katndan oluan eilme momenti ile temele birleen kolon ve çaprazlarn eksenel yük kapasitelerinin 1.1D a katndan oluan toplam düey ve yatay kuvvetler. (b) Denk.(4.1a) ve Denk.(4.1b) de verilen arttrlm yüklemelerden meydana gelen iç kuvvetler Balant detaynn tama kapasitesinin hesabnda, te verilen gerilme snr deerleri kullanlacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 77

85 4.10. PROJE HESAP RAPORU VE UYGULAMA PROJELERNE LKN KURALLAR Proje Hesap Raporu Proje hesap raporunda, deprem hesap raporuna ilikin olarak, Bölüm 2 deki 2.13 te belirtilen bilgiler yer alacaktr Proje hesap raporunda ayrca, aada sralanan bilgiler bulunacaktr: (a) Yap tayc sistemini oluturan profil ve sac levhalar ile ek ve birleimlerde kullanlan bulonlarn malzeme kaliteleri ve karakteristik dayanm deerleri, elektrot cinsi. (b) Tasarmda esas alnan yükleme kombinasyonlar ve arttrlm deprem etkilerini veren yüklemeler Yap elemanlarnn boyutlandrma hesaplar ve stabilite (kararllk) tahkiklerinin yannda, birleim ve ek detaylarnn hesaplar ile bu detaylara ait kapasite kontrol tahkikleri proje hesap raporu kapsamnda ayrntl olarak verilecektir Çelik Uygulama Projesi Çizimlerine likin Kurallar Çelik uygulama projesinde u paftalar bulunacaktr: (a) çat döemesi ve kat döemelerine ait genel konstruksiyon planlar (b) kolon aplikasyon (yerleim) plan (c) ankraj plan ve detaylar (d) yeterli sayda cephe görünüleri ve kesitler (e) yap sistemini oluturan kolonlar ve kiriler ile çat, yatay düzlem ve düey düzlem çaprazlarnn detay çizimleri (f) tüm birleim ve ek detaylar Binada kullanlan profil ve çelik levhalar ile birleimlerde kullanlan bulonlarn cinsi ve malzeme kaliteleri ile kullanlacak elektrot cinsi bütün paftalarda belirtilecektir Tasarmda gözönüne alnan Etkin Yer vmesi Katsays, Bina Önem Katsays, Yerel Zemin Snf ve Tablo 2.5 e göre belirlenen Tayc Sistem Davran Katsays bütün genel konstruksiyon paftalarnda belirtilecektir Bulonlu birleim ve ek detaylarnda, kullanlan bulon cinsi, bulon ve delik çaplar, rondela ve somun özellikleri ile bulonlara uygulanacak öngerme kuvveti belirtilecektir Kaynakl birleim ve ek detaylarnda, uygulanacak kaynak türü, kaynak kalnl ve uzunluu ile, kaynak az açlmas gereken küt kaynaklarda, kaynak aznn geometrik boyutlar verilecektir. 78 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

86 BLGLENDRME EK 4A. MOMENT AKTARAN ÇERÇEVELERDE KR-KOLON BRLEM DETAYLARI 4A.0. SMGELER b bf d b = Kiri kesitinin balk genilii = Kiri enkesit yükseklii 4A.1. KAPSAM VE GENEL HUSUSLAR 4A.1.1 Bu bölümde, (a) da öngörüldüü ekilde, en az 0.04 radyan Göreli Kat Ötelemesi Açs n (göreli kat ötelemesi/kat yükseklii) salayabilecek kapasitede olduu deneysel ve/veya analitik yöntemlerle kantlanm olan çeitli bulonlu ve kaynakl birleim detay örnekleri verilmitir 1. 4A.1.2 Bu detaylar, süneklik düzeyi yüksek çerçevelerin moment aktaran kiri-kolon birleimlerinde, kendilerine ait uygulama snrlar çerçevesinde kullanlabileceklerdir. 4A.1.3 Süneklik düzeyi normal çerçevelerin moment aktaran kiri-kolon birleimlerinde ise, söz konusu detaylar koulsuz olarak kullanlabilirler. 4A.1.4 Birleim detaylarnn dayanm hesaplar ve kapasite kontrol tahkikleri, süneklik düzeyi yüksek ve normal çerçeveler için, srasyla ve deki esaslara uygun olarak yaplacaktr. 4A.2. KR KOLON BRLEM DETAYLARI Aada, bulonlu ve kaynakl moment aktaran kiri-kolon birleim detaylar ile bu detaylarn süneklik düzeyi yüksek çerçevelerde kullanlma koullarn içeren uygulama snrlar verilmitir. 4A.2.1. Aln Levhal Bulonlu Birleim Detay Aln levhal, bulonlu kiri-kolon birleim detay ekil 4A.1 de verilmitir. Detayda, Fe 37 çeliinden yaplan aln levhas kiriin balk levhalarna tam penetrasyonlu küt kaynak ile, gövde levhasna ise çift tarafl köe kayna ile birletirilmektedir. Aln levhasnn kolona balants için, en az ISO 8.8 kalitesinde tam öngermeli bulonlar kullanlacaktr. Bu detayn süneklik düzeyi yüksek çerçevelere uygulanabilmesi için, birleim detay parametrelerinin Tablo 4A.1 de verilen uygulama snrlarn salamas gerekmektedir. 1 FEMA Federal Emergency Management Agency (2000), Recommended Seismic Design Criteria for New Steel Moment-Frame Buildings, FEMA 350, FEMA, Washington, D.C. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 79

87 TABLO 4A.1 ALIN LEVHALI BULONLU KR-KOLON BRLEM DETAYININ UYGULAMA SINIRLARI Birleim Detay Parametreleri Uygulama Snrlar Kiri enkesit yükseklii 750 mm Kiri açkl / enkesit yükseklii oran 7 Kiri balk kalnl 20 mm Kolon enkesit yükseklii 600 mm Bulon snf 8.8 veya 10.9 Bulon öngerme koullar Tam öngerme Aln levhas malzeme snf Fe 37 Balk levhas kayna Tam penetrasyonlu küt kaynak 4A.2.2. Takviyeli Aln Levhal Bulonlu Birleim Detay Rijitlik levhalar ile takviye edilmi aln levhal, bulonlu kiri-kolon birleim detay ekil 4A.2 de verilmitir. Detayda, Fe 37 çeliinden yaplan aln levhas kiriin balk levhalarna küt kaynak ile, gövde levhasna ve rijitlik levhalarna ise çift tarafl köe kayna ile birletirilmektedir. Aln levhasnn kolona balants için, en az ISO 8.8 kalitesinde tam öngermeli bulonlar kullanlacaktr. Bu detayn süneklik düzeyi yüksek çerçevelere uygulanabilmesi için, birleim detay parametrelerinin Tablo 4A.2 de verilen uygulama snrlarn salamas gerekmektedir. 80 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

88 25 Fe 37 aln levhas rijitlik levhas tam penetrasyonlu küt kaynak takviye levhalar (gerektiinde) 25 süreklilik levhalar (gerektiinde) 30 en az ISO 8.8 kalitesinde tam öngermeli bulon im (gerektiinde) ekil 4A.2 TABLO 4A.2 TAKVYEL ALIN LEVHALI BULONLU KR-KOLON BRLEM DETAYININ UYGULAMA SINIRLARI Birleim Detay Parametreleri Uygulama Snrlar Kiri enkesit yükseklii 1000 mm Kiri açkl / enkesit yükseklii oran 7 Kiri balk kalnl 25 mm Kolon enkesit yükseklii 600 mm Bulon snf 8.8 veya 10.9 Bulon öngerme koullar Tam öngerme Aln levhas malzeme snf Fe 37 Balk levhas kayna Tam penetrasyonlu küt kaynak 4A.2.3. Aln Levhasz Bulonlu Birleim Detay Aln levhasz, bulonlu kiri-kolon birleim detay ekil 4A.3 te verilmitir. Detayda, kiriin kolona balants ek balk levhalar ve gövdedeki kayma levhas ile salanmaktadr. Ek balk levhalar kolona tam penetrasyonlu küt kaynak ile, kayma levhas ise küt kaynak veya köe kayna ile birletirilmitir. Kiri balk ve gövde levhalarnn ek balk levhasna ve kayma levhasna balants için en az ISO 8.8 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 81

89 kalitesinde bulonlar kullanlacaktr. Ek balk levhasnn hadde dorultusu, kiri boyuna ekseninin dorultusunda olacaktr. Bu detayn süneklik düzeyi yüksek çerçevelere uygulanabilmesi için, birleim detay parametrelerinin Tablo 4A.3 te verilen uygulama snrlarn salamas gerekmektedir. takviye levhalar (gerektiinde) veya tam penetrasyonlu küt kaynak en az ISO 8.8 kalitesinde tam öngermeli bulon en az ISO 8.8 kalitesinde bulon süreklilik levhalar (gerektiinde) veya kayma levhas ek balk levhas im (gerektiinde) ekil 4A.3 TABLO 4A.3 ALIN LEVHASIZ BULONLU KR-KOLON BRLEM DETAYININ UYGULAMA SINIRLARI Birleim Detay Parametreleri Uygulama Snrlar Kiri enkesit yükseklii 800 mm Kiri açkl / enkesit yükseklii oran 8 Kiri balk kalnl 20 mm Kolon enkesit yükseklii 600 mm Bulon snf 8.8 veya 10.9 En büyük bulon boyutu M 30 Balk levhas bulonlarnn öngerme koullar Tam öngerme Ek balk levhas malzeme snf Fe 37, Fe 52 Ek balk levhas kayna Tam penetrasyonlu küt kaynak 82 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

90 4A.2.4. Kaynakl Birleim Detay Kaynakl birleim detay ekil 4A.4 te verilmitir. Detayda, kiri balk levhalarnn kolona birleimi tam penetrasyonlu küt kaynak ile salanmaktadr. Kiri gövde levhas ise, kayma levhas kullanarak, küt kaynak veya köe kayna ile kolona balanmaktadr. Detayda gösterildii gibi, kiri balklarndaki küt kaynaklar için kaynak ulam deliklerine gerek olmaktadr. Bu detayn süneklik düzeyi yüksek çerçevelere uygulanabilmesi için, birleim detay parametrelerinin Tablo 4A.4 te verilen uygulama snrlarn salamas gerekmektedir. takviye levhalar (gerektiinde) tam penetrasyonlu küt kaynak montaj bulonu süreklilik levhalar (gerektiinde) veya kayma levhas kaynak ulam delii ekil 4A.4 TABLO 4A.4 KAYNAKLI KR-KOLON BRLEM DETAYININ UYGULAMA SINIRLARI Birleim Detay Parametreleri Uygulama Snrlar Kiri enkesit yükseklii 1000 mm Kiri açkl / enkesit yükseklii oran 7 Kiri balk kalnl 25 mm Kolon enkesit yükseklii 600 mm Kaynak ulam delii gerekli Balk levhas kayna Tam penetrasyonlu küt kaynak TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 83

91 4A.2.5. Ek Balk Levhal Kaynakl Birleim Detay Ek balk levhal kaynakl birleim detay ekil A4.5 te verilmitir. Detayda, ek balk levhasnn kolona birleimi tam penetrasyonlu küt kaynak ile, kiri balna birleimi çevresel köe kayna ile salanmaktadr. Ek balk levhasnn hadde dorultusu, kiri boyuna ekseninin dorultusunda olacaktr. Kiri gövde levhas ise, kayma levhas kullanarak, küt kaynak veya köe kayna ile kolona balanmaktadr. Bu detayda kaynak ulam deliine gerek olmamaktadr. Bu detayn süneklik düzeyi yüksek çerçevelere uygulanabilmesi için, birleim detay parametrelerinin Tablo 4A.5 te verilen uygulama snrlarn salamas gerekmektedir. ek balk levhas veya tam penetrasyonlu küt kaynak takviye levhalar (gerektiinde) süreklilik levhalar (gerektiinde) ek balk levhas kayma levhas montaj bulonu veya ekil 4A.5 TABLO 4A.5 EK BALIK LEVHALI KAYNAKLI KR-KOLON BRLEM DETAYININ UYGULAMA SINIRLARI Birleim Detay Parametreleri Uygulama Snrlar Kiri enkesit yükseklii 1000 mm Kiri açkl / enkesit yükseklii oran 7 Kiri balk kalnl 25 mm Kolon enkesit yükseklii 600 mm Ek balk levhas malzeme snf Fe 52 Ek balk levhas kayna Tam penetrasyonlu küt kaynak 84 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

92 4A.2.6. Zayflatlm Kiri Enkesiti Kaynakl Birleim Detay Zayflatlm kiri enkesiti, kaynakl birleim detay ekil 4A.6 da verilmitir. Kaynakl birleim detay ile ayn özelliklere sahip olan bu detayda, ayrca zayflatlm kiri enkesiti kullanlmaktadr. Zayflatlm kiri enkesiti için öngörülen geometrik boyutlar ekil üzerinde gösterilmitir. Bu detayn süneklik düzeyi yüksek çerçevelere uygulanabilmesi için, birleim detay parametrelerinin Tablo 4A.6 da verilen uygulama snrlarn salamas gerekmektedir. yarçap~ = 0.80 d b b bf d b b bf b bf takviye levhalar (gerektiinde) zayflatlm kiri enkesiti montaj bulonu süreklilik levhalar (gerektiinde) veya kayma levhas kaynak ulam delii d b tam penetrasyonlu küt kaynak (ekil 4A.4 'e baknz.) ekil 4A.6 TABLO 4A.6 ZAYIFLATILMI KR ENKEST KAYNAKLI KR-KOLON BRLEM DETAYININ UYGULAMA SINIRLARI Birleim Detay Parametreleri Uygulama Snrlar Kiri enkesit yükseklii 1000 mm Kiri birim boy arl 450 kg/m Kiri açkl / enkesit yükseklii oran 7 Kiri balk kalnl 45 mm Kolon enkesit yükseklii 600 mm Kaynak ulam delii gerekli Ek balk levhas kayna Tam penetrasyonlu küt kaynak TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 85

93 BÖLÜM 5 YIMA BNALAR ÇN DEPREME DAYANIKLI TASARIM KURALLARI 5.1. KAPSAM Deprem bölgelerinde yaplacak olan, hem düey hem yatay yükler için tüm tayc sistemi doal veya yapay malzemeli tayc duvarlar ile oluturulan yma binalarn ve bina türü yaplarn boyutlandrlmas ve donatlmas bu konuda yürürlükte olan ilgili standart ve yönetmeliklerle birlikte öncelikle bu bölümde belirtilen kurallara göre yaplacaktr. Yma binalarn temellerine ilikin kurallar Bölüm 6 da verilmitir GENEL KURALLAR Bölüm 2 ye göre S(T 1 ) = 2.5 ve R a (T 1 ) = 2.0 alnarak belirlenen deprem yüklerinin bina duvarlarnda oluturduu kayma gerilmeleri hesaplanacak ve izin verilen snr deerleri amamas salanacaktr. Bu tür hesap kerpiç binalarda yaplmayacaktr de belirtilen durum dnda yma binalar için yapmna izin verilen kat saylar deprem bölgelerine göre Tablo 5.1 de verilmitir. TABLO 5.1 ZN VERLEN EN ÇOK KAT SAYISI Deprem Bölgesi En Çok Kat Says 1 2 2, Tablo 5.1 de verilen en çok kat saylar zemin kat ile üstündeki tam katlarn toplamdr. Bu katlara ek olarak yaplacak çat katnn alan, temeldeki bina brüt alannn %25 inden büyük olamaz. Kat alan, bina brüt temel alannn %25 inden büyük olan çat kat tam kat saylr. Ayrca tek bir bodrum kat yaplabilir. Birden çok bodrum kat yaplmsa Tablo 5.1 de verilen en çok kat says bir kat azaltlacaktr. Kerpiç duvarl yma binalar bütün deprem bölgelerinde, bodrum kat saylmakszn, en çok bir katl yaplabilir Yma binalarda her bir katn yükseklii döeme üstünden döeme üstüne en çok 3.0 m olacaktr. Kerpiç duvarl yma binalarda tek katn yükseklii 2.70 m den, eer yaplm ise bodrum kat yükseklii 2.40 m den daha çok olamaz Yma binalarn tayc duvarlar planda olabildiince düzenli ve ana eksenlere göre simetrik ya da simetrie yakn biçimde düzenlenecektir. Ksmi bodrum yaplmasndan kaçnlacaktr Tüm tayc duvarlar planda kesinlikle üst üste gelecektir YIMA DUVAR GERLMELERNN HESABI Bu bölümde verilen yöntemle hesaplanacak düey yükler ve deprem hesap yüklerinin etkisi altnda oluacak basnç ve kayma gerilmelerinin, duvarda kullanlan yma duvar cinsine göre izin verilen basnç ve kayma gerilmelerini amad gösterilecektir. 86 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

94 Gerilmeler alrsa tayc dolu duvar alanlar artrlarak yeniden hesap yaplacaktr. Kerpiç duvarl yma binalarda gerilme hesab yaplmayacaktr Düey Gerilmelerin Hesab Duvarlarn kesme dayanm duvarlarda var olan düey gerilmelere de bal olduu için yma bina duvarlarnn düey yükler altnda tadklar gerilmelerin hesaplanmas gereklidir Duvarlarda oluan basnç gerilmelerinin yma duvar cinsine göre izin verilen gerilmelerle karlatrlmas yaplacaktr. Bu hesapta duvarlarda ve döemelerden gelen yükler göz önüne alnacaktr. Duvardaki kap ve pencere boluk en kesitleri kadar azaltlm duvar en kesit alanna bölünerek bulunacak gerilme, duvar cinsine göre izin verilen basnç gerilmesinden büyük olmayacaktr Duvarlarda Basnç Emniyet Gerilmesi Bu gerilme aada verilen çeitli yöntemlerle hesaplanabilir: (a) Duvar yapmnda kullanlacak kargir birim ve harcn basnç dayanmna eit dayanmda yaplm duvar parçacklarnn basnç dayanm deneylerinden hesaplanan duvar dayanmnn 0.25 i duvar basnç emniyet gerilmesidir. (b) Duvarlarda kullanlan harç snfna ve duvar malzemesinin TS-2510 da verilen ortalama serbest basnç dayanmna bal olarak, duvar emniyet gerilmesi Tablo 5.2 den alnabilir. (c) Duvar parças dayanm deneyi yaplmamsa duvarda kullanlan bloun deneysel olarak elde edilen serbest basnç dayanmnn 0.50 si f d duvar basnç dayanm ve bu dayanmn 0.25 i f em duvar basnç emniyet gerilmesidir. (d) Duvarda kullanlan kargir birimin basnç dayanm belli deilse veya duvar dayanm deneyi yaplmam ise duvarda kullanlan kargir birim basnç emniyet gerilmesi Tablo 5.3 den alnr: Kargir birimlerin ve duvarda kullanlan harcn basnç dayanmlar, ilgili standartlara göre yaplacak deneylerle belirlenecektir Duvar basnç emniyet gerilmeleri duvarlarn narinlik oranlarna göre Tablo 5.4 de verilen miktarlarda azaltlr. TABLO 5.2 DUVAR MALZEMESNN SERBEST BASINÇ DAYANIMINA VE HARÇ SINIFINA BALI DUVAR BASINÇ EMNYET GERLMELER Duvar Malzemesi Ortalama Serbest Basnç Dayanm (MPa) Duvarda Kullanlan Harç Snf (MPa) A (15) B (11) C (5) D (2) E (0.5) TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 87

95 TABLO 5.3 SERBEST BASINÇ DAYANIMI BLNMEYEN DUVARLARIN BASINÇ EMNYET GERLMELER Duvarda Kullanlan Kargir Birim Cinsi ve Harç Duvar Basnç Emniyet Gerilmesi f em (MPa ) Düey delikli blok tula (delik oran %35 den az, çimento takviyeli kireç harc ile) 1.0 Düey delikli blok tula (delik oran %35-45 arasnda, çimento takviyeli kireç harc ile) 0.8 Düey delikli blok tula (delik oran %45 den fazla, çimento takviyeli kireç harc ile) 0.5 Dolu blok tula veya harman tulas (çimento takviyeli kireç harc ile) 0.8 Ta duvar (çimento takviyeli kireç harc ile) 0.3 Gazbeton (tutkal ile) 0.6 Dolu beton briket (çimento harc ile) 0.8 TABLO 5.4 NARNLK ORANINA GÖRE EMNYET GERLMELER ÇN AZALTMA KATSAYILARI Narinlik oran Azaltma katsays Kayma Gerilmesinin Hesab Deprem hesap yükünün duvarlarn yatay derzlerine paralel olarak oluturduu kayma gerilmelerinin hesab bu bölümde anlatld gibi yaplacaktr Yma binann her duvar eksenindeki kap veya pencere boluklar arasnda kalan dolu duvar parçalarnn göreli kayma rijitlii ka h ifadesinden hesaplanacaktr. Burada A dolu duvar parçasnn yatay en kesit alan, h dolu duvar parçasnn her iki yanndaki boluklarn yüksekliinin en küçük olandr. Duvarn en kesiti dikdörtgen ise k =1.0, duvarn uç eleman varsa veya duvarn ucunda duvara dik dorultuda bir di ya da payanda duvar varsa k =1.2 alnacaktr Bir duvar ekseninin kayma rijitlii, o eksendeki duvar parçalarnn kayma rijitliklerinin toplamdr. Duvar eksenlerinin kayma rijitliinden gidilerek binann kayma rijitlik merkezi hesaplanacaktr Duvarlara gelen kesme kuvveti, kat kesme kuvveti yannda kat burulma momenti de göz önüne alnarak binann birbirine dik her iki ekseni dorultusunda hesaplanacaktr Duvara gelen deprem kuvveti duvar yatay en kesit alanna bölünerek duvarda oluan kayma gerilmesi hesaplanacak ve Denk.(5.1) den bulunacak duvar kayma emniyet gerilmesi em ile karlatrlacaktr. em o + (5.1) 88 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

96 Bu denklemde em = duvar kayma emniyet gerilmesi (MPa), o = duvar çatlama emniyet gerilmesi (MPa), = sürtünme katsays (0.5 olarak alnabilir), ise uyarnca hesaplanm duvar düey gerilmesidir (MPa). Duvarda kullanlan kargir birim cinsine göre duvar çatlama emniyet gerilmesi o deeri Tablo 5.5 den alnacaktr. TABLO 5.5 DUVARLARIN ÇATLAMA EMNYET GERLMES ( o ) Duvarda Kullanlan Kargir Birim Cinsi ve Harç Duvar Çatlama Emniyet Gerilmesi o (MPa ) Düey delikli blok tula (delik oran %35 den az, çimento takviyeli kireç harc ile) 0.25 Düey delikli blok tula (delik oran %35 den fazla, çimento takviyeli kireç harc ile 0.12 Dolu blok tula veya harman tulas (çimento takviyeli kireç harc ile) 0.15 Ta duvar (çimento takviyeli kireç harc ile) 0.10 Gazbeton (tutkal ile) 0.15 Dolu beton briket (çimento harc ile) Elastisite Modülü Duvar yapmnda kullanlan kargir birimlerin Elastisite Modülü (E d ) Denk.(5.2) ile hesaplanacaktr. E 200 f (5.2) 5.4. TAIYICI DUVARLAR Tayc Duvar Malzemesi d Tayc duvarda yma malzemesi olarak Türk Standartlarna uygun doal ta, dolu tula, TS-2510 ve TS EN de tayc duvar malzemesi olarak izin verilen en büyük boluk oranlarn amayan boluk oranlar olan tulalar ve blok tulalar, gazbeton yap malzeme ve elemanlar, kireç kumta, dolu beton briket, kerpiç ya da benzeri kargir birimler kullanlabilir Boluklu beton briket, hafif agregal beton kargir birimler, TS-2510 ve TS 705 (TS EN 771-1) de tayc duvar malzemesi olarak izin verilen en büyük boluk oranlarnn üzerinde boluk oranlar olan tulalar ve blok tulalar, TS 4377 (TS EN 771-1) e göre dolgu duvarlar için üretilmi dier tulalar ve benzeri biçim verilmi bloklar hiçbir zaman tayc duvar malzemesi olarak kullanlamaz Doal ta tayc duvarlar, yma binalarn yalnzca bodrum ve zemin katlarnda yaplabilir Beton tayc duvarlar yma binalarn yalnzca bodrum katlarnda yaplabilir Duvar Malzemesi Dayanmlar Duvar yapmnda kullanlan doal ve yapay kargir birimlerin ve bunlar balayan harçlarn dayanm ve dier özellikleri aadaki gibi olacaktr. Bu koullar kerpiç için geçerli deildir. Kerpiç sadece kerpiç binalarda kullanlabilir. d TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 89

97 Tayc duvarlarda kullanlacak doal ve yapay kargir birimlerin en düük basnç dayanm, brüt basnç alanna göre, en az 5.0 MPa olacaktr. Bodrum katlarda kullanlacak doal talarn basnç dayanm en az 10.0 MPa olacaktr. Bodrum katlarda beton duvar yaplmas durumunda, kullanlacak en düük beton kalitesi C16 olacaktr Tayc duvarlarda çimento takviyeli kireç harc (çimento/kireç/kum hacmsal oran = 1/2/9) ya da çimento harc (çimento/kum hacmsal oran = 1/4) kullanlacaktr Duvarlarn basnç emniyet gerilmesi (f em ) de verilen yöntemlerden biri kullanlarak hesaplanacaktr Duvarlarn kayma emniyet gerilmesi Denk.(5.1) e göre hesaplanacaktr zin Verilen En Küçük Tayc Duvar Kalnlklar Tayc duvarlarn, sva kalnl saylmakszn, en küçük kalnlklar yma binann kat saysna bal olarak Tablo 5.6 da verilmektedir. Bodrum kat yaplmam ise zemin kat ve üstündeki katlar için Tablo 5.6 da verilen en küçük duvar kalnlklar geçerlidir e göre izin verilen ek çat katnda bir alttaki kat için verilen duvar kalnl geçerlidir. TABLO 5.6 TAIYICI DUVARLARIN EN KÜÇÜK KALINLIKLARI Deprem Bölgesi zin Verilen Katlar 1, 2, 3 ve 4 Bodrum kat Zemin kat Bodrum kat 1, 2, 3 ve 4 Zemin kat Birinci kat Bodrum kat 2, 3 ve 4 Zemin kat Birinci kat kinci kat Bodrum kat Zemin kat 4 Birinci kat kinci kat Üçüncü kat Doal Ta (mm) Beton (mm) Tula ve Gazbeton Dierleri (mm) Kerpiç duvarl binalarda tayc d duvarlar en az 1.5, tayc iç duvarlar en az 1 kerpiç boyu kalnlnda olacaktr. Tayc duvarlarda kullanlacak kerpiç boyutlar, mm olarak, (ana) ve (kuzu), ya da (ana) ve (kuzu) olacaktr Tayc Duvarlarda Toplam Uzunluk Snr Planda birbirine dik dorultularn her biri boyunca uzanan tayc duvarlarn, pencere ve kap boluklar saylmakszn toplam uzunluunun brüt kat alanna ( konsol döeme 90 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

98 alanlar dndaki alan) oran (0.2 I) m/m 2 den daha az olmayacaktr. (ekil 5.1). Burada I, Bölüm 2 de tanmlanan Bina Önem Katsays dr. d / A 0.2 I m/m 2 Deprem dorultusu d : Taral alan uzunluu (m) A : Brüt kat alan (m 2 ) I : Bina önem katsays (Bölüm 2) ekil Tayc Duvarlarn En Büyük Desteklenmemi Uzunluu Herhangi bir tayc duvarn planda kendisine dik olarak saplanan tayc duvar eksenleri arasnda kalan desteklenmemi uzunluu birinci derece deprem bölgesinde en çok 5.5 m, dier deprem bölgelerinde en çok 7.5 m olacaktr. Kerpiç duvarl yma binalarda desteklenmemi duvar uzunluu en fazla 4.5 m olacaktr de belirtilen en büyük desteklenmemi duvar boyu koulunun salanamamas durumunda bina köelerinde ve söz konusu duvarda planda eksenden eksene aralklar 4.0 m. yi geçmeyen betonarme düey hatllar yaplacaktr. Ancak bu tür düey hatllarla desteklenen duvarlarn toplam uzunluu 16.0 m yi geçemez. (ekil 5.2) TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 91

99 1 2 3 Mesnetlenmemi duvar boyu : 1, 2 ve 3 (Bkz ) 5.5 m (1. derece deprem bölgesi) 7.5 m (2,3 ve 4. derece deprem bölgesi) 4.0 m 4.0 m Düey Hatl Tayc Duvar Boluklar Düey Hatl 16.0 m ekil 5.2 Düey Hatl Tayc duvarlarda braklacak kap ve pencere boluklarnda aadaki kurallara uyulacaktr. (ekil 5.3) Bina köesine en yakn pencere ya da kap ile bina köesi arasnda braklacak dolu duvar parçasnn plandaki uzunluu birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde 1.50 m den, üçüncü ve dördüncü derece deprem bölgelerinde 1.0 m den az olamaz. Kerpiç duvarl binalarda bütün deprem bölgelerinde bu miktar en az 1.0 m dir Bina köeleri dnda pencere ve kap boluklar arasnda kalan dolu duvar parçalarnn plandaki uzunluu birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde 1.0 m den, üçüncü ve dördüncü derece deprem bölgelerinde 0.80 m den az olamaz. Kerpiç duvarl binalarda bütün deprem bölgelerinde bu miktar en az 1.0 m dir Pencere ve kap boluklarnn her iki kenarnda e göre betonarme düey hatllar yaplrsa ve de verilen en az dolu duvar parças uzunluu koullar %20 azaltlabilir. Kerpiç duvarl binalarda pencere ve kap boluklarnn her iki kenarna ikier adet 0.10m0.10m kesitinde ahap dikmeler konulmu ise iki boluk arasndaki dolu duvar parças 0.80 m olabilir. Bu ahap dikmeler pencere alt ve üst ahap hatllarna balanacaktr Bina köeleri dnda, birbirini dik olarak kesen duvarlarn arakesitine en yakn pencere yada kap boluu ile duvarlarn arakesiti arasnda braklacak dolu duvar parçasnn plandaki uzunluu, tüm deprem bölgelerinde 0.50 m den az olamaz. Boluklarn her iki kenarnda e göre kat yüksekliince betonarme düey hatl varsa dolu duvar parças 0.50 m den az olabilir Her bir kap ve pencere boluunun plandaki uzunluu 3.0 m den daha büyük olamaz. Kerpiç duvarl binalarda kap boluklar yatayda 1.0 m den, düeyde 1.90 m den; pencere boluklar yatayda 0.90 m den, düeyde 1.20 m den daha büyük olamaz. 92 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

100 Herhangi bir duvarn de tanmlanm desteklenmemi uzunluu boyunca kap ve pencere boluklarnn plandaki uzunluklarnn toplam desteklenmemi duvar uzunluunun %40 ndan fazla olmayacaktr Pencere ya da kap boluklarnn her iki kenarnda e göre kat yüksekliince betonarme düey hatllar yaplrsa te tanmlanan en büyük boluk uzunluu ve da tanmlanan en büyük boluk oran %20 artrlabilir. Bu koul kerpiç duvarl binalar için geçerli deildir. 1.5 m 1. ve 2. Deprem Bölgesi 1.0 m 1.0 m 3. ve 4. Deprem Bölgesi 0.8 m 0.5 m b1 b2 b1 ve b2 3.0 m ( b1 + b2 ) 0.40 n n (Mesnetlenmemi duvar boyu) 5.5. LENTOLAR VE HATILLAR Lentolar ekil Pencere ve kap lentolarnn duvarlara oturan uçlarnn her birinin uzunluu serbest lento açklnn %15 inden ve 200 mm den az olmayacaktr Lento en kesit boyutlar ile boyuna ve enine donatlar yatay hatllar için de verilen deerlerden az olmayacaktr Kerpiç duvarl binalarda kap üst ve pencere üst ve altlarna ahap lento yaplabilir. Ahap lentolar ikier adet 100 mm100 mm kesitinde ahap kadronla yaplacaktr. Ahap lentolarn duvarlara oturan ksmlarnn her birinin uzunluu 200 mm den az olmayacaktr Yatay Hatllar Merdiven sahanlklar da dahil olmak üzere her bir döemenin tayc duvarlara oturduu yerde betonarme döeme ile birlikte (monolitik olarak) dökülmü aadaki koullar salayan betonarme yatay hatllar yaplacaktr. (a) Yatay hatllar tayc duvar geniliine eit genilikte ve en az 200 mm yükseklikte olacaktr. (b) Hatllarda beton kalitesi en az C16 olacak, içlerine ta duvarlarda en az üçü altta,üçü üstte 6Ø10, dier malzemeden tayc duvarlarda ise en az 4Ø10 boyuna donat ile TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 93

101 birlikte en çok 250 mm ara ile Ø8 lik etriye konulacaktr. Boyuna donatlar köelerde ve kesime noktalarnda süreklilii salayacak biçimde bindirilecektir (ekil 5.4) Moloz ta duvarlarda döeme ve merdiven sahanlklar dnda düeyde eksenden eksene aralklar 1.5 m. yi geçmeyen ve deki kurallara uyan betonarme hatl yaplacaktr Kerpiç yma duvarlarda ahap hatl yaplabilir. Ahap hatl için, 100 mm 100 mm kesitindeki iki adet kadron, d yüzleri duvar iç ve d yüzeyleri ile çakacak aralkta konulacaktr. Bu kadronlar boylamasna dorultuda 500 mm de bir 50 mm 100 mm kesitinde dikine kadronlarla çivili olarak birletirilecek ve aralar ta krntlar ile doldurulacaktr. 250 mm Ø8 40Ø 250 mm 40Ø min Ø mm Ø8 40Ø 250 mm min Ø10 ekil TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

102 Düey Hatllar Yma binalarn deprem dayanmlarnn artrlmas için bina köelerinde, tayc duvarlarn düey ara kesitlerinde, kap ve pencere boluklarnn her iki yannda kat yüksekliince uzanan betonarme düey hatllar yaplmas uygundur Düey hatllar, her iki yandan gelen tayc duvarlarn örülmesinden sonra duvarlara paralel olarak konulacak kalplarn arasndaki bölümün donatlarak betonlanmas ile yaplacaktr (ekil 5.5) Bina köelerinde ve tayc duvarlarn ara kesitlerinde düey hatllarn en kesit boyutlar kesien duvarlarn kalnlklarna eit olacaktr. Pencere ve kap boluklarnn her iki yanna yaplacak düey hatllarda ise hatln duvara dik en kesit boyutu duvar kalnlndan, dier en kesit boyutu ise 200 mm den az olmayacaktr Düey hatllarda beton kalitesi en az C16 olacak, içlerine ta duvarlarda her iki duvar yüzüne paralel olarak en az üç adet olmak üzere 6Ø12, dier tür malzemelerden tayc duvarlarda ise en az 4Ø12 boyuna donat ile birlikte en çok 200 mm ara ile Ø8 lik etriye konulacaktr. Boyuna donatlar için temelde ve katlar arasnda filiz braklacaktr (ekil 5.5). 200 mm 200 mm 5.6. DÖEMELER 200 mm ekil Yma binalarn kat döemeleri TS-500 deki kurallara göre tasarlanm boyut ve donatlar olan betonarme plak ya da dili döemeler olacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 95

103 5.6.2 Döemeleri e uymayan yma binalar bütün deprem bölgelerinde, varsa bodrum kat saylmakszn en çok iki katl yaplacaktr Bu tür binalarda da döemelerin oturduu yatay hatllar ye göre yaplacaktr. Kerpiç duvarl binalar ise bodrum kat saylmakszn en çok bir katl yaplacaktr Konsol eklindeki balkonlar, korniler ve çat saçaklar yalnzca kat döemelerinin uzants olarak yaplacak ve serbest konsol uzunluu 1.5 m den çok olmayacaktr. Konsol eklindeki merdivenlerin konsol uzunluu ise en çok 1.0 m olacaktr. Bu madde kerpiç duvarl binalar için geçerli deildir ÇATILAR Yma binalarn çatlar, betonarme teras çat, ahap ya da çelik oturtma çat olarak yaplabilir Ahap çat donanmnn döeme ve tayc duvarlarn üstündeki yatay hatllarla balantlar TS-2510 da verilen kurallara göre yaplacaktr En üst kattaki yatay hatla oturan çat kalkan duvarnn yükseklii 2.0 m den büyük ise düey ve eik hatllar yaplacaktr (ekil 5.6) Kerpiç yma binalarn çatlar, d duvarlar en çok 500 mm aacak biçimde saçakl olarak ve olabildiince hafif yaplacaktr. Birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde toprak dam yaplmayacaktr. Üçüncü ve dördüncü derece deprem bölgelerinde ise toprak damn toprak örtü kalnl 150 mm den daha büyük olamaz. Kerpiç binalarn çatlar ahap makas, veya betonarme plak olarak yaplabilir. Betonarme Hatl l ekil TAIYICI OLMAYAN DUVARLAR Tayc olmayan bölme duvarlarnn kalnl en az 100 mm olacaktr. Bu duvarlar her iki uçta tayc duvarlara düey arakesit boyunca balanarak örülecektir. Tayc olmayan duvarlarn üstü ile tavan döemesinin alt arasnda en az 10 mm boluk braklacak, ancak düzlemine dik deprem yüklerinin etkisi ile duvarn düzlemi 96 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

104 dna devrilmemesi için gerekli önlemler alnacaktr. Bu madde kerpiç duvarl binalar için geçerli deildir Teraslarda yma duvar malzemesi ile yaplan korkuluklarn yükseklii 600 mm yi geçmeyecektir. Bu tür korkuluklarn deprem yükleri altnda devrilmesinin önlenmesi için gereken tedbirler alnmaldr Yma duvar malzemesi ile yaplan bahçe duvarlarnn yükseklii, kaldrm düzeyinden balayarak en çok 1.0 m olacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 97

105 BÖLÜM 6 TEMEL ZEMN VE TEMELLER ÇN DEPREME DAYANIKLI TASARIM KURALLARI 6.0. SMGELER A o C h C v = Bölüm 2 de tanmlanan Etkin Yer vmesi Katsays = Toprak basncnn hesabnda kullanlan yatay edeer deprem katsays = Toprak basncnn hesabnda kullanlan düey edeer deprem katsays H = Üniform zeminin toplam yükseklii veya tabakal zemin durumunda tabaka kalnlklarnn toplam h 1 = Zeminin en üst tabakasnn kalnl I = Bölüm 2 de tanmlanan Bina Önem Katsays i = Aktif veya pasif basnç tarafndaki zemin yüzeyinin yatayla yukarya doru yapt ev açs K as = Statik aktif basnç katsays K ad = Dinamik aktif basnç katsays K at = Toplam aktif basnç katsays K ps = Statik pasif basnç katsays K pd = Dinamik pasif basnç katsays K pt = Toplam pasif basnç katsays P ad = Zemin kütlesinden oluan dinamik aktif basnç kuvvetinin bilekesi P pd = Zemin kütlesinden oluan dinamik pasif basnç kuvvetinin bilekesi p ad (z) = Zemin kütlesinden oluan dinamik aktif basncn derinlie göre deiim fonksiyonu p pd (z) = Zemin kütlesinden oluan dinamik pasif basncn derinlie göre deiim fonksiyonu p v (z) = Düey toprak basncnn derinlie göre deiim fonksiyonu Q ad Q pd = Düzgün yayl d yükten oluan dinamik aktif basnç kuvvetinin bilekesi = Düzgün yayl d yükten oluan dinamik pasif basnç kuvvetinin bilekesi q ad (z) = Düzgün yayl d yükten oluan dinamik aktif basncn derinlie göre deiim fonksiyonu q pd (z) = Düzgün yayl d yükten oluan dinamik pasif basncn derinlie göre deiim fonksiyonu q o R za z z cd b s = Düzgün yayl d yükün genlii = Zemin dayanma (istinat) duvarlarnda kesit hesabna esas dinamik iç kuvvetlerin elde edilmesi için kullanlan azaltma katsays = Zemin serbest yüzeyinden itibaren aaya doru ölçülen derinlik = Aktif veya pasif basnç kuvvetinin bilekesinin zemin üst yüzeyinden itibaren aaya doru ölçülen derinlii = Duvar-zemin arakesitinin düeyle aktif veya pasif basnç tarafna doru yapt aç = Zeminle duvar arasndaki sürtünme açs = Zeminin içsel sürtünme açs = Donat çap = Zeminin kuru birim hacm arl = Zeminin su altndaki birim hacm arl = Zeminin suya doygun birim hacm arl = Toplam aktif ve pasif basnç katsaylarnn hesabnda edeer deprem katsaylarna bal olarak hesaplanan aç 98 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

106 6.1. KAPSAM Deprem bölgelerinde yaplacak yeni binalar ile deprem performans deerlendirilecek veya güçlendirilecek mevcut binalarda zemin koullarnn belirlenmesi; betonarme, çelik, ve yma bina temellerinin ve zemin dayanma (istinat) yaplarnn tasarm, bu konulardaki yönetmelik ve standartlarla birlikte öncelikle bu bölümde verilen kural ve koullara uyularak yaplacaktr ZEMN KOULLARININ BELRLENMES Zemin Gruplar ve Yerel Zemin Snflar Bu Yönetmelikte yerel zemin koullarnn tanmlanmas için esas alnan zemin gruplar Tablo 6.1 de, yerel zemin snflar ise Tablo 6.2 de verilmitir. Tablo 6.1 deki zemin parametrelerine ilikin deerler, zemin gruplarnn belirlenmesinde yol göstermek üzere verilen standart deerlerdir Aada belirtilen binalarda, gerekli saha ve laboratuar deneylerine dayanan zemin aratrmalarnn yaplmas, ilgili raporlarn düzenlenmesi ve proje dökümanlarna eklenmesi zorunludur. Raporlarda Tablo 6.1 ve Tablo 6.2 ye göre tanmlanan zemin gruplar ve yerel zemin snflar açk olarak belirtilecektir. (a) Birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde toplam yükseklii 60 m den fazla olan tüm binalar, (b) Bütün deprem bölgelerinde, bina yüksekliinden bamsz olarak, Bölüm 2 de Tablo 2.3 ile tanmlanan Bina Önem Katsays nn I =1.5 ve I =1.4 olduu binalar Yukardaki nin kapsam dnda kalan dier binalar için ise, birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde, zemin gruplarnn ve yerel zemin snflarnn Tablo 6.1 ve Tablo 6.2 deki tanmlara göre belirlenmesini salayacak yerel bilgilerin ya da gözlem sonuçlarnn deprem hesap raporlarnda belirtilmesi veya bu konuda yaynlanm kaynaklara referans verilmesi zorunludur Birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde, Tablo 6.1 de (C) ve (D) gruplarna giren zeminlerde, deprem yükleri altnda kazklarn yatay yataklanma parametreleri ile yatay ve eksenel yük tama güçlerinin belirlenmesi, saha ve laboratuar deneylerini içeren zemin aratrmalarna göre yaplacaktr Svlama Potansiyelinin rdelenmesi Bütün deprem bölgelerinde, yeralt su seviyesinin zemin yüzeyinden itibaren 10 m içinde olduu durumlarda, Tablo 6.1 de (D) grubuna giren zeminlerde Svlama Potansiyeli nin bulunup bulunmadnn, saha ve laboratuar deneylerine dayanan uygun analiz yöntemleri ile incelenmesi ve sonuçlarn belgelenmesi zorunludur. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 99

107 Zemin Grubu (A) (B) (C) (D) Zemin Grubu Tanm 1. Masif volkanik kayaçlar ve ayrmam salam metamorfik kayaçlar, sert çimentolu tortul kayaçlar Çok sk kum, çakl Sert kil ve siltli kil Tüf ve aglomera gibi gevek volkanik kayaçlar, süreksizlik düzlemleri bulunan ayrm çimentolu tortul kayaçlar Sk kum, çakl Çok kat kil ve siltli kil... 1.Yumuak süreksizlik düzlemleri bulunan çok ayrm metamorfik kayaçlar ve çimentolu tortul kayaçlar Orta sk kum, çakl Kat kil ve siltli kil... 1.Yeralt su seviyesinin yüksek olduu yumuak, kaln alüvyon tabakalar Gevek kum Yumuak kil, siltli kil... TABLO 6.1 ZEMN GRUPLARI Stand. Penetr. (N/30) > 50 > < 10 < 8 Relatif Sklk (%) < 35 Serbest Basnç Direnci (kpa) > 1000 > < < 100 Kayma Dalgas Hz (m/s) > 1000 > 700 > < 200 < 200 < 200 Yerel Zemin Snf Z1 Z2 Z3 Z4 TABLO 6.2 YEREL ZEMN SINIFLARI Tablo 6.1 e Göre Zemin Grubu ve En Üst Zemin Tabakas Kalnl (h 1 ) (A) grubu zeminler h 1 15 m olan (B) grubu zeminler h 1 > 15 m olan (B) grubu zeminler h 1 15 m olan (C) grubu zeminler 15 m < h 1 50 m olan (C) grubu zeminler h 1 10 m olan (D) grubu zeminler h 1 > 50 m olan (C) grubu zeminler h 1 > 10 m olan (D) grubu zeminler 100 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

108 TABLO 6.2 YE LKN NOTLAR : (a) Temel taban altndaki en üst zemin tabakas kalnlnn 3 metreden az olmas durumunda, bir alttaki tabaka, Tablo 6.2 de belirtilen en üst zemin tabakas olarak gözönüne alnabilir. (b) Temel sisteminin düey ya da düeye göre eimi 1/6 ya eit veya daha az eik kazklardan olumas durumunda, Tablo 6.2 de belirtilen en üst zemin tabakas, en ksa kazn alt ucundaki tabaka olarak yorumlanabilir. Ancak bu durumda Bölüm 2 ye göre yaplacak deprem hesabnda kazklarn, bina tayc sisteminin elemanlar olarak üstyap ile birlikte gözönüne alnmas veya yatay ve düey kazk rijitliklerinin kazk balklarnn altnda edeer yaylarla idealletirilmesi zorunludur. Hesaplarda, grup etkisi de dikkate alnarak kazklarn zemine yatay ve düey dorultulardaki yataklanmalar (kazk-zemin etkileimi) ile birlikte, kazk balklarnn ve ba kirilerinin rijitlik ve eylemsizlik özellikleri mutlaka gözönüne alnacaktr. (c) Yukardaki (b) paragrafnda belirtilen koullarn uygulanmamas veya e göre üçüncü ve dördüncü derece deprem bölgelerinde kazk eiminin düeye göre 1/6 dan daha fazla yaplmas durumlarnda, Tablo 6.2 de belirtilen en üst zemin tabakas, kazk balklarnn altndaki ilk tabaka olarak alnacaktr TEMELLERE LKN KURAL VE KOULLAR Genel Kurallar Bina temelleri, deprem srasnda oturma veya farkl oturmalardan ötürü üstyapda hasara neden olmayacak biçimde, oturduklar zeminin özellikleri gözönüne alnarak, zemin mekanii ve temel inaat ilkelerine göre yaplacaktr. Bu bölümde temellerle ilgili olarak verilen kurallar; betonarme, çelik, ve yma binalarn temelleri için geçerlidir Zemin Emniyet Gerilmeleri ve Kazklarn Emniyetli Tama Yükleri Temel zemini olarak Tablo 6.1 de (A), (B) ve (C) gruplarna giren zeminlerde, statik yüklere göre tanmlanan zemin emniyet gerilmesi ve kazkl temellerde kazn yatay ve eksenel yükler için emniyetli tama yükü, deprem durumunda en fazla %50 arttrlabilir Temel zemini olarak Tablo 6.1 de (D) grubuna giren zeminlerde, deprem durumunda zemin emniyet gerilmesi ve kazklarn emniyetli tama yükü arttrlamaz Kazkl Temellere likin Koullar Birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde, düeye göre eimleri 1/6 dan daha fazla olan eik kazklar kullanlmayacaktr Kazkl temeller, eksenel yüklere ek olarak depremden oluan yatay yüklere ve etkilere göre de hesaplanacaktr Birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde, klfl ya da klfsz yerinde dökme fore kazklarda, 3 metreden az olmamak üzere, kazk balnn altndaki kazk boyunun üstten 1/3 ünde boyuna donat oran den az olamaz. Bu bölgeye TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 101

109 konulacak spiral donat çap 8 mm den az ve spiral adm 200 mm den fazla olmayacak, ayrca üstten en az iki kazk çap kadar yükseklikte spiral donat adm 100 mm ye indirilecektir Betonarme prefabrike çakma kazklarda boyuna donat oran 0.01 den az olamaz. Birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde, kazk balnn altndaki kazk boyunun üstten 1/3 ünde enine donatnn çap 8 mm den az olmayacaktr. Bu bölgede, etriye aral veya spiral donat adm 200 mm den fazla olmayacak, ayrca üstten en az iki kazk çap (dikdörtgen kesitli kazklarda en büyük boyutun iki kat) kadar yükseklikte etriye aral ya da spiral donat adm 100 mm ye indirilecektir. Enine donat koullar, öngerilmeli prefabrike çakma kazklarda da aynen uygulanacaktr Temel Ba Kirileri Betonarme ve çelik binalarda tekil temelleri veya kazk balklarn her iki dorultuda, sürekli temelleri ise kolon veya perde hizalarnda birbirlerine balayan ba kirileri düzenlenecektir. Temel zemini Tablo 6.1 deki (A) grubuna giren zeminlerde ba kirileri yaplmayabilir veya says azaltlabilir Ba kirileri, temel kazsna uygun olarak, temel altndan kolon tabanna kadar olan yükseklikteki herhangi bir seviyede yaplabilir Binann bulunduu deprem bölgesine ve Tablo 6.1 de tanmlanan zemin gruplarna bal olarak, ba kirilerinin salamas gereken minimum koullar Tablo 6.3 te verilmitir. (*) TABLO BA KRLERNE LKN MNMUM KOULLAR KOULUN TANIMI Deprem Bölgesi 1, 2 1, 2 1. Ba kiriinin minimum eksenel kuvveti (*) 3, 4 2. Minimum enkesit boyutu (mm) (**) 3, 4 3. Minimum enkesit 1, 2 alan (mm 2 ) 3, 4 4. Minimum boyuna 1, 2 donat 3, 4 Zemin Grubu (A) %6 % Zemin Grubu (B) %8 % Zemin Grubu (C) %10 % Zemin Grubu (D) %12 % Ba kiriinin baland kolon veya perdelerdeki en büyük eksenel kuvvetin yüzdesi olarak (**) Minimum enkesit boyutu, ba kiriinin serbest açklnn 1/30 undan az olamaz Kesit hesabnda ba kirilerinin hem basnç, hem de çekme kuvvetlerine çalaca gözönünde tutulacaktr. Zemin ya da taban betonu tarafndan sarlan ba kirilerinin basnca çalmas durumunda, burkulma etkisi gözönüne alnmayabilir. Çekme durumunda ise, çekme kuvvetinin sadece donat tarafndan tand varsaylacaktr. Ba kirilerinin etriye çap 8 mm den az ve etriye aral 200 mm den fazla olmayacaktr. 102 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

110 Ba kirileri yerine betonarme döemeler de kullanlabilir. Bu durumda, döeme kalnl 150 mm den az olmayacaktr. Döemenin ve içine konulan donatnn, Tablo 6.3 te ba kirileri için verilen yatay yüklere eit yükleri güvenli biçimde aktarabildii hesapla gösterilecektir Yma Binalarda Duvar Alt Temelleri Yma bina temelleri, tayc duvarlarn altnda betonarme duvaralt temel olarak yaplacaktr. Duvar alt temelinin derinlii; zemin özellikleri, yeralt su düzeyi ve yerel don derinlii gözönüne alnarak saptanacaktr. Bodrumsuz binalarda temellerin üzerine yaplacak ta veya beton duvarlarn üst kotu, kaldrm kotundan en az 0.50 m yukarda olacaktr Duvar alt temellerinin beton kalitesi en az C16 olacaktr. Tablo 6.1 de tanmlanan zemin gruplarna göre, duvar alt temellerinin boyutlarna ve donatlarna ilikin koullar Tablo 6.4 te verilmitir Tablo 6.1 de (A), (B) veya (C) gruplarna giren zeminlerin bulunduu eimli arazide temeller basamakl olarak yaplabilir. Basamakl temellere ilikin koullar da Tablo 6.4 te verilmitir Duvar alt temellerine konulacak boyuna donatlarn hem üstte ve hem altta yatay aralklar 0.30 m yi geçmeyecek; köelerde, kesime noktalarnda ve basamakl temel durumlarnda süreklilii salayacak biçimde bindirme yaplacaktr. TABLO 6.4 DUVAR ALTI TEMELLERNE LKN KOULLAR KOULUN TANIMI Zemin Grubu (A),(B) 500 Zemin Grubu (C) 600 Zemin Grubu (D) Minimum temel genilii (mm) Duvar kalnlna ek (iki yandan) pabuç genilii(mm) Minimum temel yükseklii (mm) Altta ve üstte minimum temel boyuna donats Temelde minimum etriye 8/30 8/30 8/30 Minimum basamak yatay aral (mm) Minimum basamak bindirme uzunluu (mm) Maksimum basamak yükseklii (mm) DEPREMDE TOPRAK BASINCI VE ZEMN DAYANMA (STNAT) YAPILARI Toplam Aktif ve Pasif Basnç Katsaylar Statik toprak basnc ile depremden oluan ek dinamik toprak basncnn toplamn hesaplamak için kullanlacak Toplam Aktif Basnç Katsays, K at ve Toplam Pasif Basnç Katsays, K pt, emniyetli yönde kalmak üzere zeminin kohezyonu ihmal edilerek, Denk.(6.1) ile verilmitir. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 103

111 K 2 (1 C ) cos ( ) sin( ) sin( i) = 1+ cos cos cos( ) cos( ) cos( i ) v at 2 2 (6.1a) K 2 (1 C ) cos ( ) sin( ) sin( i) = 1 cos cos cos( ) cos( ) cos( i ) v pt 2 2 (6.1b) Denk.(6.1) deki açs Denk.(6.2) ile tanmlanmtr. (a) Kurudaki zeminlerde, = arctan C h (1 C ) v (b) Su seviyesinin altndaki zeminlerde, = arctan s C h (1 ) b Cv (6.2a) (6.2b) Zeminin su altnda veya suya doygun olmas durumunda Denk.(6.1) de yerine /2 gözönüne alnacaktr Denk.6.2 de yer alan yatay edeer deprem katsays C h Denk.(6.3) ile tanmlanmtr. (a) Düeyde serbest konsol olarak çalan zemin dayanma (istinat) yaplarnda, C = 0.2 (I + 1) A (6.3a) h (b) Yatay dorultuda bina döemeleri veya ankrajlarla mesnetlenmi zemin dayanma (istinat) yap ve elemanlarnda, h o C = 0.3 (I + 1) A (6.3b) Denk.(6.1) ve Denk.(6.2) de yer alan düey edeer deprem katsays C v, Denk.(6.4) ile tanmlanmtr. Ancak, yatay dorultuda bina döemeleri ile mesnetlenmi bodrum duvarlarnda C v = 0 alnacaktr. 2C 3 o h C v = (6.4) Denk.(6.1) de, Denk.(6.2) ile uyumlu olarak, yatay toprak basnc bakmndan daha elverisiz sonuç verecek ekilde, +C v veya C v durumlar gözönüne alnacaktr Dinamik Aktif ve Pasif Toprak Basnçlar Depremden oluan dinamik aktif basnç katsays K ad ve dinamik pasif basnç katsays K pd, Denk.(6.5) ile belirlenir. K ad = K at K as (6.5a) K pd = K pt K ps (6.5b) 104 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

112 Denk.(6.5) te yer alan statik aktif basnç katsays K as ve statik pasif basnç katsays K ps, Denk.(6.1) de = 0 ve C v = 0 konularak elde edilebilir Statik toprak basncna ek olarak deprem durumunda zemin kütlesinden ötürü oluan ek dinamik aktif ve pasif toprak basncnn zemin yükseklii boyunca deiimi Denk.(6.6) ile tanmlanmtr. p ad (z) = 3 K ad (1 z / H) p v (z) (6.6a) p pd (z) = 3 K pd (1 z / H) p v (z) (6.6b) Zeminin kuruda ve üniform olmas özel durumunda, p v (z)= z alnarak Denk.(6.6) nn zemin yükseklii boyunca entegre edilmesi ile, statik basnca ek olarak depremden oluan dinamik aktif toprak basncnn pozitif deerli bilekesi P ad ve dinamik pasif toprak basncnn negatif deerli bilekesi P pd ile bu bilekelerin zemin üst yüzeyinden itibaren derinliini gösteren z cd, Denk.(6.7) ve Denk.(6.8) ile verildii ekilde elde edilir: P ad = 0.5 K ad H 2 (6.7a) P pd = 0.5 K pd H 2 (6.7b) z cd = H / 2 (6.8) Zeminin su altnda olmas durumunda p v (z) nin hesabnda yerine b gözönüne alnacak ve suyun hidrodinamik basnc ayrca hesaplanmayacaktr. Zeminin suya doygun olmas durumunda ise yerine s kullanlacaktr Statik toprak basncna ek olarak deprem durumunda düzgün yayl d yükten oluan aktif ve pasif toprak basncnn zemin yükseklii boyunca deiimi Denk.(6.9) ile tanmlanmtr. q ad (z) = 2 q o K ad (1 z / H) cos / cos( i) (6.9a) q pd (z) = 2 q o K pd (1 z / H) cos / cos( i) (6.9b) Zemin özelliklerinin üniform olmas özel durumunda, Denk.(6.9) un zemin yükseklii boyunca entegre edilmesi ile, statik basnca ek olarak, depremin katks ile oluan aktif (pozitif) ve pasif (negatif) toprak basnçlarnn bilekeleri Q ad ve Q pd ile bu bilekelerin zemin üst yüzeyinden itibaren derinliini gösteren z cd, Denk.(6.10) ve Denk.(6.11) ile verildii ekilde elde edilir. Q ad = q o K ad H cos / cos( i) (6.10a) Q pd = q o K pd H cos / cos( i) (6.10b) z cd = H / 3 (6.11) Tabakal Zemin Durumunda Dinamik Toprak Basnçlar Yukarda Denk.(6.6) ve Denk.(6.9) ile verilen bantlar, zeminin tabakal olmas durumunda da uygulanabilir. Bu durumda, her bir tabaka için o tabakaya ait K ad veya K pd katsaylar kullanlacak ve z derinlii daima serbest zemin yüzeyinden aaya doru gözönüne alnacaktr. Her bir tabakaya ait ek dinamik aktif veya pasif basnç kuvvetinin bilekesi ve tabaka içindeki derinlii, Denk.(6.6) ve Denk.(6.9) un ilgili tabaka boyunca entegre edilmesi ile bulunabilir. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 105

113 Zemin Dayanma (stinat) Yaplarna likin Koullar Statik toprak basnçlarna ek olarak Denk.(6.6) ve Denk.(6.9) da verilen dinamik toprak basnçlar ve yapnn kendi kütlesine etkiyen eylemsizlik kuvvetleri de gözönüne alnarak yaplan hesapta, kaymaya kar güvenlik katsays en az 1.0 ve devrilmeye kar güvenlik katsays en az 1.2 olacaktr Betonarme zemin dayanma (istinat) duvarlarnda ve betonarme veya çelik palplanl duvarlarda kesit hesabnda esas alnacak iç kuvvetler, statik toprak basncndan oluan iç kuvvetlere ek olarak, Denk.(6.6) ve Denk.(6.9) da verilen dinamik toprak basnçlarna göre hesaplanan iç kuvvetlerin R za = 1.5 katsaysna bölünmesi ile elde edilecektir. Geçici çelik palplanl duvarlarda R za = 2.5 alnabilir. 106 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

114 BÖLÜM 7 MEVCUT BNALARIN DEERLENDRLMES VE GÜÇLENDRLMES 7.0. SMGELER Bu bölümde aadaki simgelerin kullanld boyutlu ifadelerde, kuvvetler Newton [N], uzunluklar milimetre [mm] ve gerilmeler MegaPascal [MPa] = [N/mm 2 ] birimindedir. A c (i) 1 = Kolon veya perdenin brüt kesit alan a = (i) inci itme adm sonunda elde edilen birinci moda ait modal ivme b = Çelik sargda yatay plakalarn genilii b w = Kiriin gövde genilii d = Kiriin ve kolonun faydal yükseklii (i) d 1 = (i) inci itme adm sonunda elde edilen birinci moda ait modal yerdeitirme (p) d 1 = Birinci moda ait modal yerdeitirme istemi (EI) e = Çatlam kesite ait etkin eilme rijitlii (EI) o = Çatlamam kesite ait eilme rijitlii f cm = 7.2 ye göre tanmlanan mevcut beton dayanm f ctm = 7.2 ye göre tanmlanan mevcut betonun çekme dayanm f yw = Çelik sargda çeliin akma dayanm H w = Temel üstünden veya zemin kat döemesinden itibaren ölçülen toplam perde yükseklii h = Çalan dorultudaki kesit boyutu h duvar = Dolgu duvarnn yükseklii h ji = i inci katta j inci kolon veya perdenin kat yükseklii h k = Kolon boyu L p = Plastik mafsal boyu duvar = Dolgu duvarnn uzunluu w = Perdenin veya ba kirili perde parçasnn plandaki uzunluu M x1 = x deprem dorultusunda dorusal elastik davran için tanmlanan birinci (hakim) moda ait etkin kütle N D = Deprem hesabnda esas alnan toplam kütlelerle uyumlu düey yükler altnda kolon veya perdede oluan eksenel kuvvet N K = 7.2 ye göre tanmlanan mevcut malzeme dayanmlar ile hesaplanan moment kapasitesine kar gelen eksenel kuvvet (Bkz. Bilgilendirme Eki 7A) R a = Deprem Yükü Azaltma Katsays r = Etki/kapasite oran r s = Etki/kapasite orannn snr deeri s = Çelik sargda yatay plakalarn aral S di1 = Birinci moda ait dorusal olmayan spektral yerdeitirme t j = Çelik sargda yatay plakalarn kalnl (i) u xn1 = Binann tepesinde (N inci katnda) x deprem dorultusunda (i) inci itme adm sonunda elde edilen birinci moda ait yerdeitirme (p) u xn1 = Binann tepesinde (N inci katnda) x deprem dorultusunda tepe yerdeitirme istemi V e = Kolon, kiri ve perdede esas alnan tasarm kesme kuvveti V j = Çelik sarg ile salanan ek kesme dayanm V r = Kolon, kiri veya perde kesitinin kesme dayanm V = x deprem dorultusunda (i) inci itme adm sonunda elde edilen birinci moda (i) x1 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 107

115 (hakim moda) ait taban kesme kuvveti cg = Etriye içindeki bölgenin en d lifindeki beton basnç birim ekildeitirmesi cu = Kesitin en d lifindeki beton basnç birim ekildeitirmesi s = Donat çelii birim ekildeitirmesi p = Plastik erilik istemi t = Toplam erilik istemi y = Edeer akma erilii xn1 = Binann tepesinde (N inci katnda) x deprem dorultusunda birinci moda ait mod ekli genlii x1 = x deprem dorultusunda birinci moda ait katk çarpan bi = i inci katta tanmlanan Burulma Düzensizlii Katsays = Edeer Deprem Yükü Azaltma Katsays p = Plastik dönme istemi = Çekme donats oran b = Dengeli donat oran s = Kesitte mevcut bulunan ve e göre özel deprem etriyeleri ve çirozlar olarak düzenlenmi enine donatnn hacmsal oran sm = 3.3.4, veya ye göre kesitte bulunmas gereken enine donatnn hacmsal oran = Basnç donats oran = Lifli polimer eritinin genilii w f 108 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

116 7.1. KAPSAM Deprem bölgelerinde bulunan mevcut ve güçlendirilecek tüm binalarn ve bina türü yaplarn deprem etkileri altndaki performanslarnn deerlendirilmesinde uygulanacak hesap kurallar, güçlendirme kararlarnda esas alnacak ilkeler ve güçlendirilmesine karar verilen binalarn güçlendirme tasarm ilkeleri bu bölümde tanmlanmtr Bu ksmda verilen hesap yöntemleri ve deerlendirme esaslar çelik ve yma yaplar için geçerli deildir. Ancak mevcut çelik ve yma binalarn bilgileri bu bölüme göre toplanacaktr. Mevcut ve güçlendirilen çelik binalarn hesab ve deerlendirilmesi Bölüm 2 ve Bölüm 4 de yeni yaplacak yaplar için tanmlanan esaslar çerçevesinde yaplacaktr. Mevcut ve güçlendirilen yma binalarn hesab ve deerlendirilmesi ise Bölüm 5 deki esaslar çerçevesinde yaplacaktr Mevcut prefabrike betonarme binalar, yeni yaplar için Bölüm 2 ve Bölüm 3 de verilen kurallara göre deerlendirilebilir veya bu binalarn performanslarnn belirlenmesinde 7.6 kullanlabilir. Ancak birleim bölgelerinin deerlendirilmesinde 3.12 deki kurallar geçerli olacaktr Bu bölümde verilen kurallar, 2.12 de belirtilen bina türünde olmayan yaplar için geçerli deildir. Ayrca tarihi ve kültürel deeri olan tescilli yaplarn ve antlarn deerlendirilmesi ve güçlendirilmesi bu Yönetmelik kapsam dndadr Binada hasara neden olan bir deprem sonrasnda hasarl binann deprem performans bu bölümde verilen yöntemlerle belirlenemez Binada hasara neden olan bir deprem sonrasnda hasarl binann güçlendirilmesi ve daha sonra güçlendirilmi binann deprem performansnn belirlenmesi için bu bölümde verilen esaslar uygulanacaktr. Hasarl binann güçlendirilmesinde mevcut elemanlarn dayanm ve rijitliklerinin hangi ölçüde göz önüne alnacana projeden sorumlu inaat mühendisi karar verecektir BNALARDAN BLG TOPLANMASI Binalardan Toplanacak Bilginin Kapsam Mevcut binalarn tayc sistem elemanlarnn kapasitelerinin belirlenmesinde ve deprem dayanmlarnn deerlendirilmesinde kullanlacak eleman detaylar ve boyutlar, tayc sistem geometrisine ve malzeme özelliklerine ilikin bilgiler, binalarn projelerinden ve raporlarndan, binada yaplacak gözlem ve ölçümlerden, binadan alnacak malzeme örneklerine uygulanacak deneylerden elde edilecektir Binalardan bilgi toplanmas kapsamnda yaplacak ilemler, yapsal sistemin tanmlanmas, bina geometrisinin, temel sisteminin ve zemin özelliklerinin saptanmas, varsa mevcut hasarn ve evvelce yaplm olan deiiklik ve/veya onarmlarn belirlenmesi, eleman boyutlarnn ölçülmesi, malzeme özelliklerinin saptanmas, sahada derlenen tüm bu bilgilerin binann varsa projesine uygunluunun kontrolüdür. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 109

117 Binalardan bilgi toplanmas kapsamnda tanmlanan inceleme, veri toplama, derleme, deerlendirme, malzeme örnei alma ve deney yapma ilemleri inaat mühendislerinin sorumluluu altnda yaplacaktr Bilgi Düzeyleri Binalarn incelenmesinden elde edilecek mevcut durum bilgilerinin kapsamna göre, her bina türü için bilgi düzeyi ve buna bal olarak da belirtilen bilgi düzeyi katsaylar tanmlanacaktr. Bilgi düzeyleri srasyla snrl, orta ve kapsaml olarak snflandrlacaktr. Elde edilen bilgi düzeyleri tayc eleman kapasitelerinin hesaplanmasnda kullanlacaktr Snrl bilgi düzeyi nde binann tayc sistem projeleri mevcut deildir. Tayc sistem özellikleri binada yaplacak ölçümlerle belirlenir. Snrl bilgi düzeyi Tablo 7.7 de tanmlanan Deprem Sonras Hemen Kullanm Gereken Binalar ile nsanlarn Uzun Süreli ve Youn Olarak Bulunduu Binalar için uygulanamaz Orta bilgi düzeyi nde eer binann tayc sistem projeleri mevcut deilse, snrl bilgi düzeyine göre daha fazla ölçüm yaplr. Eer mevcut ise snrl bilgi düzeyinde belirtilen ölçümler yaplarak proje bilgileri dorulanr Kapsaml bilgi düzeyi nde binann tayc sistem projeleri mevcuttur. Proje bilgilerinin dorulanmas amacyla yeterli düzeyde ölçümler yaplr Mevcut Malzeme Dayanm Tayc elemanlarn kapasitelerinin hesaplanmasnda kullanlacak malzeme dayanmlar Yönetmeliin bu bölümünde mevcut malzeme dayanm olarak tanmlanr Betonarme Binalarda Snrl Bilgi Düzeyi Bina Geometrisi: Saha çalmas ile binann tayc sistem plan rölevesi çkarlacaktr. Mimari projeler mevcut ise, röleve çalmalarna yardmc olarak kullanlr. Elde edilen bilgiler tüm betonarme elemanlarn ve dolgu duvarlarnn her kattaki yerini, eksen açklklarn, yüksekliklerini ve boyutlarn içermelidir ve binann hesap modelinin oluturulmas için yeterli olmaldr. Temel sistemi bina içinde veya dnda açlacak yeterli sayda inceleme çukuru ile belirlenecektir. Binadaki ksa kolonlar ve benzeri olumsuzluklar kat planna ve kesitlere ilenecektir. Binann komu binalarla olan ilikisi (ayrk, bitiik, derz var/yok) belirlenecektir Eleman Detaylar: Betonarme projeler veya uygulama çizimleri mevcut deildir. Betonarme elemanlardaki donat miktar ve detaylarnn binann yapld tarihteki minimum donat koullarn salad varsaylr. Bu varsaymn dorulanmas veya hangi oranda gerçekletiinin belirlenmesi için her katta en az birer adet olmak üzere perde ve kolonlarn %10 unun ve kirilerin %5 inin pas paylar syrlarak donat ve donat bindirme boyu tespiti yaplacaktr. Syrma ilemi kolonlarn ve kirilerin uzunluunun açklk ortasndaki üçte birlik bölümde yaplmal, ancak donat bindirme boyunun tespiti amacyla en az üç kolonda bindirme bölgelerinde yaplmaldr. Syrlan yüzeyler daha sonra yüksek dayanml tamir harc ile kapatlacaktr. Ayrca pas pay syrlmayan elemanlarn %20 sinde enine ve boyuna donat says ve yerleimi donat tespit cihazlar ile belirlenecektir. Donat tespiti yaplan betonarme kolon ve kirilerde 110 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

118 bulunan mevcut donatnn minimum donatya orann ifade eden donat gerçekleme katsays kolonlar ve kiriler için ayr ayr belirlenecektir. Bu katsay donat tespiti yaplmayan dier tüm elemanlara uygulanarak olas donat miktarlar belirlenecektir Malzeme Özellikleri: Her katta kolonlardan veya perdelerden TS de belirtilen koullara uygun ekilde en az iki adet beton örnei (karot) alnarak deney yaplacak ve örneklerden elde edilen en düük basnç dayanm mevcut beton dayanm olarak alnacaktr. Donat snf, yukardaki paragrafta açkland ekilde syrlan yüzeylerde yaplan görsel inceleme ile tespit edilecek, bu snftaki çeliin karakteristik akma dayanm mevcut çelik dayanm olarak alnacaktr. Bu incelemede, donatsnda korozyon gözlenen elemanlar planda iaretlenecek ve bu durum eleman kapasite hesaplarnda dikkate alnacaktr Betonarme Binalarda Orta Bilgi Düzeyi Bina Geometrisi: Binann betonarme projeleri mevcut ise, binada yaplacak ölçümlerle mevcut geometrinin projesine uygunluu kontrol edilir. Proje yoksa, saha çalmas ile binann tayc sistem rölevesi çkarlacaktr. Elde edilen bilgiler tüm betonarme elemanlarn ve dolgu duvarlarnn her kattaki yerini, açklklarn, yüksekliklerini ve boyutlarn içermelidir. Bina geometrisi bilgileri, bina kütlesinin hassas biçimde tanmlanmas için gerekli ayrntlar içermelidir. Binadaki ksa kolonlar ve benzeri olumsuzluklar kat planna ve kesitlere ilenecektir. Binann komu binalarla olan ilikisi (ayrk, bitiik, derz var/yok) belirlenecektir. Temel sistemi bina içinde veya dnda açlacak yeterli sayda inceleme çukuru ile belirlenecektir Eleman Detaylar: Betonarme projeler veya imalat çizimleri mevcut deil ise deki koullar geçerlidir, ancak pas paylar syrlarak donat kontrolü yaplacak perde, kolon ve kirilerin says her katta en az ikier adet olmak üzere o kattaki toplam kolon saysnn %20 sinden ve kiri saysnn %10 undan az olmayacaktr. Betonarme projeler veya imalat çizimleri mevcut ise donat kontrolu için de belirtilen ilemler, ayn miktardaki betonarme elemanda uygulanacaktr. Ayrca pas pay syrlmayan elemanlarn %20 sinde enine ve boyuna donat says ve yerleimi donat tespit cihazlar ile belirlenecektir. Proje ile uygulama arasnda uyumsuzluk bulunmas halinde, betonarme elemanlardaki mevcut donatnn projede öngörülen donatya orann ifade eden donat gerçekleme katsays kolonlar ve kiriler için ayr ayr belirlenecektir. Eleman kapasitelerinin belirlenmesinde kullanlan bu katsay 1 den büyük olamaz. Bu katsay donat tespiti yaplmayan dier tüm elemanlara uygulanarak olas donat miktarlar belirlenecektir Malzeme Özellikleri: Her kattaki kolonlardan veya perdelerden toplam üç adetten az olmamak üzere ve binada toplam 9 adetten az olmamak üzere, her 400 m 2 den bir adet beton örnei (karot) TS de belirtilen koullara uygun ekilde alnarak deney yaplacaktr. Elemanlarn kapasitelerinin hesaplanmasnda örneklerden elde edilen (ortalama-standart sapma) deerleri mevcut beton dayanm olarak alnacaktr. Beton dayanmnn binadaki dalm, karot deney sonuçlar ile uyarlanm beton çekici okumalar veya benzeri hasarsz inceleme araçlar ile kontrol edilebilir. Donat snf, yukardaki paragrafta açkland ekilde syrlan yüzeylerde yaplan görsel inceleme ile tespit edilecek, bu snftaki çeliin karakteristik dayanm eleman kapasite hesaplarnda mevcut çelik dayanm olarak alnacaktr. Bu incelemede, donatsnda korozyon gözlenen elemanlar planda iaretlenecek ve bu durum eleman kapasite hesaplarnda dikkate alnacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 111

119 Betonarme Binalarda Kapsaml Bilgi Düzeyi Bina Geometrisi: Binann betonarme projeleri mevcuttur. Binada yaplacak ölçümlerle mevcut geometrinin projelere uygunluu kontrol edilir. Projeler ölçümler ile önemli farkllklar gösteriyor ise proje yok saylacak ve bina orta bilgi düzeyine uygun olarak incelenecektir. Binadaki ksa kolonlar ve benzeri olumsuzluklar kat planna ve kesitlere ilenecektir. Komu binalarla ilikisi (ayrk, bitiik, derz var/yok) belirlenecektir. Bina geometrisi bilgileri, bina kütlesinin hassas biçimde tanmlanmas için gerekli ayrntlar içermelidir. Temel sistemi bina içinde veya dnda açlacak yeterli sayda inceleme çukuru ile belirlenecektir Eleman Detaylar: Binann betonarme detay projeleri mevcuttur. Donatnn projeye uygunluunun kontrolu için de belirtilen ilemler, ayn miktardaki betonarme elemanda uygulanacaktr. Ayrca pas pay syrlmayan elemanlarn %20 sinde enine ve boyuna donat says ve yerleimi donat tespit cihazlar ile belirlenecektir. Proje ile uygulama arasnda uyumsuzluk bulunmas halinde, betonarme elemanlardaki mevcut donatnn projede öngörülen donatya orann ifade eden donat gerçekleme katsays kolonlar ve kiriler için ayr ayr belirlenecektir. Eleman kapasitelerinin belirlenmesinde kullanlan bu katsay 1 den büyük olamaz. Bu katsay donat tespiti yaplmayan dier tüm elemanlara uygulanarak olas donat miktarlar belirlenecektir Malzeme Özellikleri: Her kattaki kolonlardan veya perdelerden toplam üç adetten az olmamak üzere ve binada toplam 9 adetten az olmamak üzere, her 200 m 2 den bir adet beton örnei (karot) TS de belirtilen koullara uygun ekilde alnarak deney yaplacaktr. Elemanlarn kapasitelerinin hesaplanmasnda, örneklerden elde edilen (ortalama-standart sapma) deerleri mevcut beton dayanm olarak alnacaktr. Beton dayanmnn binadaki dalm, karot deney sonuçlar ile uyarlanm beton çekici okumalar veya benzeri hasarsz inceleme araçlar ile kontrol edilebilir. Donat snf, yukardaki paragrafta açkland ekilde syrlan yüzeylerde yaplan inceleme ile tespit edilecek, her snftaki çelik için (S220, S420, vb.) birer adet örnek alnarak deney yaplacak, çeliin akma ve kopma dayanmlar ve ekildeitirme özellikleri belirlenerek projeye uygunluu saptanacaktr. Projesine uygun ise, eleman kapasite hesaplarnda projede kullanlan çeliin karakteristik akma dayanm mevcut çelik dayanm olarak alnacaktr. Uygun deil ise, en az üç adet örnek daha alnarak deney yaplacak, elde edilen en elverisiz deer eleman kapasite hesaplarnda mevcut çelik dayanm olarak alnacaktr. Bu incelemede, donatsnda korozyon gözlenen elemanlar planda iaretlenecek ve bu durum eleman kapasite hesaplarnda dikkate alnacaktr Çelik Binalarda Snrl Bilgi Düzeyi Çelik binalarda snrl bilgi düzeyi geçerli deildir Çelik Binalarda Orta Bilgi Düzeyi Bina Geometrisi: de verilen koullar aynen geçerlidir. Sadece betonarme nin yerini çelik alacaktr Eleman Detaylar: Çelik projeleri veya imalat çizimleri mevcut deil ise, her kattaki çelik veya dier tür elemanlarn (kolon, kiri, birleim, çapraz, döeme) tümünün 112 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

120 boyut kontrolü yaplacak, kaynak özellikleri ve birleim detaylar ayrntl olarak çkartlacaktr. Uygulama projeleri veya imalat çizimleri mevcut ise, yukarda belirtilen elemanlarn %20 sinin hassas boyut kontrolu yaplacaktr Malzeme Özellikleri: Çelik projeleri mevcut deil ise, her çelik yap eleman türünden bir örnek kesilerek deney yaplacak, dayanm ve ekildeitirme özellikleri belirlenecektir. Ayn ekilde binadan bir kaynak örnei kesilerek çkartlacak ve deney yaplacaktr. Çkartlan örneklerin yerleri doldurularak onarlacaktr. Bulonlu birleimler için ise bir civata örnei alnarak deney yaplacaktr. Elemanlarn kapasitelerinin hesaplanmasnda, deneylerden elde edilen ortalama dayanmlar mevcut çelik dayanm olarak alnacaktr. Çelik projeleri mevcut ise, projede öngörülen karakteristik dayanmlar mevcut çelik dayanm olarak alnacaktr Çelik Binalarda Kapsaml Bilgi Düzeyi Bina Geometrisi: de verilen koullar aynen geçerlidir. Sadece betonarme nin yerini çelik alacaktr Eleman Detaylar: Binann çelik detay projeleri mevcuttur. Projelerde belirtilen eleman boyutlar ve birleim detaylar, binadaki her eleman ve birleim türünün toplam saysnn en az %20 sinde kontrol edilerek dorulanacaktr Malzeme Özellikleri: Projede belirtilen çelik snf, en az bir çelik elemandan örnek kesilerek ve deney yaplarak kontrol edilecektir. Ayn ekilde projede bulunan bir kaynakl birleimden örnek kesilerek çkartlacak ve deney yaplarak dayanmnn projeye uygunluu kontrol edilecektir. Çkartlan örneklerin yerleri doldurularak onarlacaktr. Bulonlu birleimler için ise bir civata örnei alnarak deney yaplacaktr. Eer proje ile uygunluk dorulanrsa, eleman kapasitelerinin hesaplanmasnda projede öngörülen karakteristik dayanmlar mevcut çelik dayanm olarak alnacaktr. Eer proje ile uygunluk salanamazsa, en az üçer adet örnek ve kaynak örnei alnarak deney yaplacak, elde edilen en elverisiz deerler eleman kapasite hesaplarnda mevcut çelik dayanm olarak alnacaktr Prefabrike Betonarme Binalarda Snrl Bilgi Düzeyi Prefabrike binalar için snrl bilgi düzeyi geçerli deildir Prefabrike Betonarme Binalarda Orta Bilgi Düzeyi Bina geometrisi için deki koullar geçerlidir. Sadece betonarme nin yerini prefabrike betonarme alacaktr. Eleman detaylar için deki koullar geçerlidir, ancak bu maddedeki çelik yerine prefabrike betonarme kullanlacaktr. Malzeme özelliklerinin tespitinde deki koullar geçerli olmakla birlikte, beton için alnacak malzeme örnei says her katta toplam üçten az olmamak ve tüm binada toplam 9 dan az olmamak kouluyla yarya indirilecektir Prefabrike Betonarme Binalarda Kapsaml Bilgi Düzeyi Bina geometrisi için de verilen koullar geçerlidir. Eleman detaylar için de verilen koullar geçerlidir. Sadece ilgili maddelerde çelik yerine prefabrike betonarme kullanlacaktr. Beton basnç dayanm için her 500 m 2 alandan en az bir adet TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 113

121 örnek (karot) alnarak deney yaplacaktr. Binadan alnan toplam karot says en az 9 olacaktr. Elemanlarn kapasite hesaplarnda, deneylerden elde edilen ortalama beton basnç dayanm ile projede belirtilen beton basnç dayanmndan küçük olan mevcut beton dayanm olarak alnacaktr. Elemanlarn kapasite hesabnda kullanlacak donat dayanmlar, projede belirtilen çelik snfnn karakteristik dayanmlar olacaktr Yma Binalarda Snrl Bilgi Düzeyi Bina Geometrisi: Mimari projeler mevcut ise, binada yaplacak görsel inceleme ile mevcut geometrinin projeye uygunluu tespit edilecektir. Mimari proje yoksa binann sistem rölevesi çkarlacaktr. Elde edilen bilgiler yma duvarlarn her kattaki yerini, uzunluklarn, kalnlklarn, boluklarn ve kat yüksekliklerini içermelidir. Temel sistemi bina dndan açlacak bir inceleme çukuru ile gözlenecek ve belirlenecektir Detaylar: Çatnn ve döemenin türü, duvarlarla balant ekilleri, hatl ve lentolarn durumu görsel olarak tespit edilecektir Malzeme Özellikleri: Duvar malzemelerinin türü, duvar yüzeyinin bir bölümünün svas kaldrlarak gözle tespit edilecektir. Bina dayanm hesaplarnda, Bölüm 5 de her duvar türü için verilen duvar kesme dayanmlar esas alnacaktr Yma Binalarda Orta Bilgi Düzeyi Snrl bilgi düzeyine ek olarak duvar balantlar ve duvarlarn stabilitesi tahkik edilecektir Yma Binalarda Kapsaml Bilgi Düzeyi Orta bilgi düzeyine ek olarak duvar malzemesi özelliklerinin belirlenmesi için binadan en az 3 adet duvar parças örnei alnacak ve Bölüm 5 e göre yaplacak hesaplarda bu örneklerin deneylerinden elde edilecek ortalama özellikler kullanlacaktr Bilgi Düzeyi Katsaylar (a) ncelenen binalardan edinilen bilgi düzeylerine göre, eleman kapasitelerine uygulanacak Bilgi Düzeyi Katsaylar Tablo 7.1 de verilmektedir. (b) Malzeme dayanmlar, özellikle belirtilmedikçe ilgili tasarm yönetmeliklerinde verilen malzeme katsaylar ile bölünmeyecektir. Eleman kapasitelerinin hesabnda mevcut malzeme dayanmlar kullanlacaktr. TABLO BNALAR ÇN BLG DÜZEY KATSAYILARI Bilgi Düzeyi Bilgi Düzeyi Katsays Snrl 0.75 Orta 0.90 Kapsaml TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

122 7.3. YAPI ELEMANLARINDA HASAR SINIRLARI VE HASAR BÖLGELER Kesit Hasar Snrlar Sünek elemanlar için kesit düzeyinde üç snr durum tanmlanmtr. Bunlar Minimum Hasar Snr (MN), Güvenlik Snr (GV) ve Göçme Snr (GÇ) dr. Minimum hasar snr ilgili kesitte elastik ötesi davrann balangcn, güvenlik snr kesitin dayanmn güvenli olarak salayabilecei elastik ötesi davrann snrn, göçme snr ise kesitin göçme öncesi davrannn snrn tanmlamaktadr. Gevrek olarak hasar gören elemanlarda bu snflandrma geçerli deildir Kesit Hasar Bölgeleri Kritik kesitlerinin hasar MN ye ulamayan elemanlar Minimum Hasar Bölgesi nde, MN ile GV arasnda kalan elemanlar Belirgin Hasar Bölgesi nde, GV ve GÇ arasnda kalan elemanlar leri Hasar Bölgesi nde, GÇ yi aan elemanlar ise Göçme Bölgesi nde yer alrlar (ekil 7.1). ç Kuvvet MN GV GÇ Minimum Hasar Bölgesi Belirgin Hasar Bölgesi leri Hasar Bölgesi Göçme Bölgesi ekil 7.1 ekildeitirme Kesit ve Eleman Hasarlarnn Tanmlanmas 7.5 veya 7.6 da tanmlanan yöntemlerle hesaplanan iç kuvvetlerin ve/veya ekildeitirmelerin, deki kesit hasar snrlarna kar gelmek üzere tanmlanan saysal deerler ile karlatrlmas sonucunda, kesitlerin hangi hasar bölgelerinde olduuna karar verilecektir. Eleman hasar, elemann en fazla hasar gören kesitine göre belirlenecektir DEPREM HESABINA LKN GENEL LKE VE KURALLAR Yönetmeliin bu bölümüne göre deprem hesabnn amac, mevcut veya güçlendirilmi binalarn deprem performansn belirlemektir. Bu amaçla 7.5 de tanmlanan dorusal elastik veya 7.6 da tanmlanan dorusal elastik olmayan hesap yöntemleri kullanlabilir. Ancak, teorik olarak farkl yaklamlar esas alan bu yöntemlerle yaplacak performans deerlendirmelerinin birebir ayn sonucu vermesi beklenmemelidir. Aada tanmlanan genel ilke ve kurallar her iki türdeki yöntemler için de geçerlidir. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 115

123 7.4.2 Deprem etkisinin tanmnda, 2.4 de verilen elastik (azaltlmam) ivme spektrumu kullanlacak, ancak farkl alma olaslklar için bu spektrum üzerinde 7.8 e göre yaplan deiiklikler gözönüne alnacaktr. Deprem hesabnda de tanmlanan Bina Önem Katsays uygulanmayacaktr (I =1.0) Binalarn deprem performans, yapya etkiyen düey yüklerin ve deprem etkilerinin birleik etkileri altnda deerlendirilecektir. Hareketli düey yükler, ye göre deprem hesabnda gözönüne alnan kütleler ile uyumlu olacak ekilde tanmlanacaktr Deprem kuvvetleri binaya her iki dorultuda ve her iki yönde ayr ayr etki ettirilecektir Deprem hesabnda kullanlacak zemin parametreleri Bölüm 6 ya göre belirlenecektir Binann tayc sistem modeli, deprem etkileri ile düey yüklerin ortak etkileri altnda yap elemanlarnda oluacak iç kuvvet, yerdeitirme ve ekildeitirmeleri hesaplamak için yeterli dorulukta hazrlanacaktr Deprem hesabnda göz önüne alnacak kat arlklar ye göre hesaplanacak, kat kütleleri kat arlklar ile uyumlu olarak tanmlanacaktr Döemelerin yatay düzlemde rijit diyafram olarak çalt binalarda, her katta iki yatay yerdeitirme ile düey eksen etrafnda dönme serbestlik dereceleri gözönüne alnacaktr. Kat serbestlik dereceleri her katn kütle merkezinde tanmlanacak, ayrca ek dmerkezlik uygulanmayacaktr Mevcut binalarn tayc sistemlerindeki belirsizlikler, binadan derlenen verilerin kapsamna göre 7.2 de tanmlanan bilgi düzeyi katsaylar aracl ile hesap yöntemlerine yanstlacaktr e göre ksa kolon olarak tanmlanan kolonlar, tayc sistem modelinde gerçek serbest boylar ile tanmlanacaktr Bir veya iki eksenli eilme ve eksenel kuvvet etkisindeki betonarme kesitlerin etkileim diyagramlarnn tanmlanmasna ilikin koullar aada verilmitir: (a) Analizde beton ve donat çeliinin 7.2 de tanmlanan bilgi düzeyine göre belirlenen mevcut dayanmlar esas alnacaktr. (b) Betonun maksimum basnç birim ekildeitirmesi 0.003, donat çeliinin maksimum birim ekildeitirmesi ise 0.01 alnabilir. (c) Etkileim diyagramlar uygun biçimde dorusallatrlarak çok dorulu veya çok düzlemli diyagramlar olarak modellenebilir Betonarme sistemlerin eleman boyutlarnn tanmnda birleim bölgeleri sonsuz rijit uç bölgeleri olarak gözönüne alnabilir. 116 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

124 Eilme etkisindeki betonarme elemanlarda çatlam kesite ait etkin eilme rijitlikleri (EI) e kullanlacaktr. Daha kesin bir hesap yaplmadkça, etkin eilme rijitlikleri için aada verilen deerler kullanlacaktr: (a) Kirilerde: (EI) e = 0.40 (EI) o (b) Kolon ve perdelerde, N D / (A c f cm ) 0.10 olmas durumunda: (EI) e = 0.40 (EI) o N D / (A c f cm ) 0.40 olmas durumunda:. (EI) e = 0.80 (EI) o Eksenel basnç kuvveti N D nin ara deerleri için dorusal enterpolasyon yaplabilir. N D, deprem hesabnda esas alnan toplam kütlelerle uyumlu yüklerin gözönüne alnd ve çatlamam kesitlere ait (EI) o eilme rijitliklerinin kullanld bir ön düey yük hesab ile belirlenecektir. Deprem hesab için balangç durumunu oluturan düey yük hesab ise, yukarda belirtildii ekilde elde edilen etkin eilme rijitlii (EI) e kullanlarak, deprem hesabnda esas alnan kütlelerle uyumlu yüklere göre yeniden yaplacaktr. Deprem hesabnda da ayn rijitlikler kullanlacaktr Betonarme tablal kirilerin pozitif ve negatif plastik momentlerinin hesabnda tabla betonu ve içindeki donat hesaba katlabilir Betonarme elemanlarda kenetlenme veya bindirme boyunun yetersiz olmas durumunda, kesit kapasite momentinin hesabnda ilgili donatnn akma gerilmesi kenetlenme veya bindirme boyundaki eksiklii orannda azaltlabilir Zemindeki ekildeitirmelerin yap davrann etkileyebilecei durumlarda zemin özellikleri analiz modeline yanstlacaktr Bölüm 2 de modelleme ile ilgili olarak verilen dier esaslar geçerlidir DEPREMDE BNA PERFORMANSININ DORUSAL ELASTK HESAP YÖNTEMLER LE BELRLENMES Hesap Yöntemleri Binalarn deprem performanslarnn belirlenmesi için kullanlacak dorusal elastik hesap yöntemleri, 2.7 ve 2.8 de tanmlanm olan hesap yöntemleridir. Bu yöntemlerle ilgili olarak aada belirtilen ek kurallar uygulanacaktr Edeer deprem yükü yöntemi, bodrum üzerinde toplam yükseklii 25 metreyi ve toplam kat says 8 i amayan, ayrca ek dmerkezlik göz önüne alnmakszn hesaplanan burulma düzensizlii katsays bi < 1.4 olan binalara uygulanacaktr. Toplam edeer deprem yükünün (taban kesme kuvveti) Denk.(2.4) e göre hesabnda R a =1 alnacak ve denklemin sa taraf katsays ile çarplacaktr. katsays bodrum hariç bir ve iki katl binalarda 1.0, dierlerinde 0.85 alnacaktr Mod Birletirme Yöntemi ile hesapta Denk.(2.13) de R a =1 alnacaktr. Uygulanan deprem dorultusu ve yönü ile uyumlu eleman iç kuvvetlerinin ve kapasitelerinin hesabnda, bu dorultuda hakim olan modda elde edilen iç kuvvet dorultular esas alnacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 117

125 Betonarme Binalarn Yap Elemanlarnda Hasar Düzeylerinin Belirlenmesi Dorusal elastik hesap yöntemleri ile betonarme sünek elemanlarn hasar düzeylerinin belirlenmesinde kiri, kolon ve perde elemanlarnn ve güçlendirilmi dolgu duvar kesitlerinin etki/kapasite oranlar (r) olarak ifade edilen saysal deerler kullanlacaktr Sünek kiri, kolon ve perde kesitlerinin etki/kapasite oran, deprem etkisi altnda R a = 1 alnarak hesaplanan kesit momentinin kesit artk moment kapasitesine bölünmesi ile elde edilir. Etki/kapasite orannn hesabnda, uygulanan deprem kuvvetinin yönü dikkate alnacaktr. (a) Kesit artk moment kapasitesi, kesitin eilme momenti kapasitesi ile düey yükler altnda kesitte hesaplanan moment etkisinin farkdr. Kiri mesnetlerinde düey yükler altnda hesaplanan moment etkisi, yeniden dalm ilkesine göre en fazla %15 orannda azaltlabilir. (b) Kolon ve perde kesitlerinin etki/kapasite oranlar, Bilgilendirme Eki 7A da açkland üzere hesaplanabilir. (c) Sarlma bölgesindeki enine donat koullar bakmndan ü salayan betonarme kolonlar, ü salayan betonarme kiriler ve uç bölgelerinde yi salayan betonarme perdeler sarglanm, salamayanlar ise sarglanmam eleman saylr. Sarglanm saylan elemanlarda sarg donatlarnn e göre özel deprem etriyeleri ve çirozlar olarak düzenlenmi olmas ve donat aralklarnn yukarda belirtilen maddelerde tanmlanan koullara uymas zorunludur. 118 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

126 TABLO 7.2 BETONARME KRLER ÇN HASAR SINIRLARINI TANIMLAYAN ETK/KAPASTE ORANLARI (r s ) Sünek Kiriler Hasar Snr b Sarglama V e (1) bwd fctm MN GV GÇ 0.0 Var Var Var Var Yok Yok Yok Yok (1) V e kesme kuvveti depremin yönü ile uyumlu olarak (a) ya göre hesaplanacaktr. TABLO 7.3 BETONARME KOLONLAR ÇN HASAR SINIRLARINI TANIMLAYAN ETK/KAPASTE ORANLARI (r s ) N Af c K cm (1) Sünek Kolonlar Sarglama Ve b d f w ctm (2) Hasar Snr MN GV GÇ 0.1 Var Var ve 0.7 Var ve 0.7 Var Yok Yok ve 0.7 Yok ve 0.7 Yok (1) N eksenel kuvveti Bilgilendirme Eki 7A ya göre hesaplanabilir. K (2) V kesme kuvveti depremin yönü ile uyumlu olarak (a) ya göre hesaplanacaktr. e TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 119

127 TABLO 7.4 BETONARME PERDELER ÇN HASAR SINIRLARINI TANIMLAYAN ETK/KAPASTE ORANLARI (r s ) Sünek Perdeler Hasar Snr Perde Uç Bölgesinde Sarglama MN GV GÇ Var Yok TABLO 7.5 GÜÇLENDRLM DOLGU DUVARLAR ÇN HASAR SINIRLARINI TANIMLAYAN ETK/KAPASTE ORANLARI (r s ) VE GÖREL KAT ÖTELEMES ORANLARI duvar / h duvar oran aral Hasar Snr MN GV GÇ Etki/Kapasite Oran (r s ) Göreli Kat Ötelemesi Oran Betonarme kolon-kiri birleimlerinde tüm snr durumlar için birleime etki eden ve Denk.(3.11) den hesaplanacak kesme kuvvetlerinin de verilen kesme dayanmlarn amamas gerekir. Ancak Denk.(3.11) de V kol yerine ye göre peklemeyi gözönüne almadan hesaplanan V e kullanlacak, Denk.(3.12) veya Denk.(3.13) deki dayanm hesabnda ise f cd yerine 7.2 de tanmlanan bilgi düzeyine göre belirlenen mevcut beton dayanm kullanlacaktr. Birleim kesme kuvvetinin kesme dayanmn amas durumunda, kolon-kiri birleim bölgesi gevrek olarak hasar gören eleman olarak tanmlanacaktr. TABLO 7.6 GÖREL KAT ÖTELEMES SINIRLARI Göreli Kat Hasar Snr Ötelemesi Oran MN GV GÇ ji / h ji TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

128 7.6. DEPREMDE BNA PERFORMANSININ DORUSAL ELASTK OLMAYAN YÖNTEMLER LE BELRLENMES Tanm Deprem etkisi altnda mevcut binalarn yapsal performanslarnn belirlenmesi ve güçlendirme analizleri için kullanlacak dorusal elastik olmayan hesap yöntemlerinin amac, verilen bir deprem için sünek davrana ilikin plastik ekildeitirme istemleri ile gevrek davrana ilikin iç kuvvet istemlerinin hesaplanmasdr. Daha sonra bu istem büyüklükleri, bu bölümde tanmlanm bulunan ekildeitirme ve iç kuvvet kapasiteleri ile karlatrlarak, kesit ve bina düzeyinde yapsal performans deerlendirmesi yaplacaktr Kapsam Bu Yönetmelik kapsamnda yer alan dorusal elastik olmayan analiz yöntemleri, Artmsal Edeer Deprem Yükü Yöntemi, Artmsal Mod Birletirme Yöntemi ve Zaman Tanm Alannda Hesap Yöntemi dir. lk iki yöntem, bu Yönetmelikte dorusal olmayan deprem performansnn belirlenmesi ve güçlendirme hesaplar için temel alnan Artmsal tme Analizi nde kullanlacak olan yöntemlerdir Artmsal tme Analizi ile Performans Deerlendirmesinde zlenecek Yol Artmsal tme Analizi kullanlarak yaplacak dorusal elastik olmayan performans deerlendirmesinde izlenecek admlar aada özetlenmitir. (a) 7.4 de tanmlanan genel ilke ve kurallara ek olarak, tayc sistem elemanlarnda dorusal olmayan davrann idealletirilmesi ve analiz modelinin oluturulmas için de tanmlanan kurallara uyulacaktr. (b) Artmsal itme analizinden önce, kütlelerle uyumlu düey yüklerin gözönüne alnd bir dorusal olmayan statik analiz yaplacaktr. Bu analizin sonuçlar, artmsal itme analizinin balangç koullar olarak dikkate alnacaktr. (c) Artmsal itme analizinin de tanmlanan Artmsal Edeer Deprem Yükü Yöntemi ile yaplmas durumunda, koordinatlar modal yerdeitirme-modal ivme olarak tanmlanan birinci (hakim) moda ait modal kapasite diyagram elde edilecektir. Bu diyagram ile birlikte, 2.4 de tanmlanan elastik davran spektrumu ve farkl alma olaslklar için bu spektrum üzerinde 7.8 de yaplan deiiklikler gözönüne alnarak, birinci (hakim) moda ait modal yerdeitirme istemi belirlenecektir. Son aamada, modal yerdeitirme istemine kar gelen yerdeitirme, plastik ekildeitirme (plastik dönmeler) ve iç kuvvet istemleri hesaplanacaktr. (d) Artmsal itme analizinin da tanmlanan Artmsal Mod Birletirme Yöntemi ile yaplmas durumunda, gözönüne alnan bütün modlara ait modal kapasite diyagramlar ile birlikte modal yerdeitirme istemleri de elde edilecek, bunlara bal olarak tayc sistemde meydana gelen yerdeitirme, plastik ekildeitirme (plastik dönmeler) ve iç kuvvet istemleri hesaplanacaktr. (e) Plastikleen (sünek) kesitlerde hesaplanm bulunan plastik dönme istemlerinden plastik erilik istemleri ve e göre toplam erilik istemleri elde edilecektir. Daha sonra bunlara bal olarak betonarme kesitlerde betonda ve donat çeliinde meydana gelen birim ekildeitirme istemleri hesaplanacaktr. Bu istem deerleri, kesit TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 121

129 düzeyinde çeitli hasar snrlar için da tanmlanan ilgili birim ekildeitirme kapasiteleri ile karlatrlarak kesit düzeyinde sünek davrana ilikin performans deerlendirmesi yaplacaktr. Ayrca, güçlendirilen dolgu duvarlarnda göreli kat ötelemeleri cinsinden hesaplanan ekildeitirme istemleri, da tanmlanan ekildeitirme kapasiteleri ile karlatrlacaktr. Analiz sonucunda elde edilen kesme kuvveti istemleri ise, de tanmlanan kapasitelerle karlatrlarak kesit düzeyinde gevrek davrana ilikin performans deerlendirmesi yaplacaktr Dorusal Elastik Olmayan Davrann dealletirilmesi Malzeme bakmndan dorusal elastik olmayan davrann idealletirilmesi için, literatürde geçerlilii kantlanm modeller kullanlabilir. Ancak, mühendislik uygulamalarndaki yaygnl ve pratiklii nedeni ile aadaki ksmlarda dorusal elastik olmayan analiz için yl plastik davran modeli esas alnmtr. Basit eilme durumunda plastik mafsal hipotezi ne kar gelen bu modelde, çubuk eleman olarak idealletirilen kiri, kolon ve perde türü tayc sistem elemanlarndaki iç kuvvetlerin plastik kapasitelerine eritii sonlu uzunluktaki bölgeler boyunca, plastik ekildeitirmelerin düzgün yayl biçimde olutuu varsaylmaktadr. Plastik mafsal boyu olarak adlandrlan plastik ekildeitirme bölgesi nin uzunluu (L p ), çalan dorultudaki kesit boyutu (h) nin yarsna eit alnacaktr (L p = 0.5 h). H w / w 2.0 olan perdelerde, eilme etkisi altnda plastik ekildeitirmeler gözönüne alnmayacaktr Sadece eksenel kuvvet altnda plastik ekildeitirme yapan elemanlarn plastik ekildeitirme bölgelerinin uzunluu, ilgili elemann serbest boyuna eit alnacaktr Yl plastik ekildeitirmeyi temsil eden plastik kesit in, teorik olarak de tanmlanan plastik ekildeitirme bölgesinin tam ortasna yerletirilmesi gerekir. Ancak pratik uygulamalarda aada belirtilen yaklak idealletirmelere izin verilebilir: (a) Kolon ve kirilerde plastik kesitler, kolon-kiri birleim bölgesinin hemen dna, dier deyile kolon veya kirilerin net açklklarnn uçlarna konulabilir. Ancak, düey yüklerin etkisinden ötürü kiri açklklarnda da plastik mafsallarn oluabilecei gözönüne alnmaldr. (b) Betonarme perdelerde, plastik kesitlerin her katta perde kesiminin alt ucuna konulmasna izin verilebilir. U, T, L veya kutu kesitli perdeler, bütün kollar birlikte çalan tek perde olarak idealletirilmelidir. Binalarn bodrum katlarnda rijit çevre perdelerinin bulunmas durumunda, bu perdelerden üst katlara doru devam eden perdelerin plastik kesitleri bodrum üstünden balamak üzere konulmaldr Bir veya iki eksenli eilme ve eksenel kuvvet etkisinde plastikleen betonarme kesitlerin akma yüzeyleri olarak de tanmlanan koullara göre belirlenen etkileim diyagramlar kullanlacaktr. Akma yüzeyleri, (c) ye göre uygun biçimde dorusallatrlarak iki boyutlu davran durumunda akma çizgileri, üç boyutlu davran durumunda ise akma düzlemleri olarak modellenebilir tme analizi modelinde kullanlacak plastik kesitlerin iç kuvvet-plastik ekildeitirme bantlar ile ilgili olarak aadaki paragraflar dikkate alnacaktr: (a) ç kuvvet-plastik ekildeitirme bantlarnda pekleme etkisi (plastik dönme artna bal olarak plastik momentin art) yaklak olarak terk edilebilir (ekil 7.2a). 122 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

130 Bu durumda, bir veya iki eksenli eilme ve eksenel kuvvet etkisindeki kesitlerde plastiklemeyi izleyen itme admlarnda, iç kuvvetlerin akma yüzeyinin üzerinde kalmas koulu ile plastik ekildeitirme vektörünün akma yüzeyine yaklak olarak dik olmas koulu gözönüne alnacaktr. (b) Pekleme etkisinin gözönüne alnmas durumunda (ekil 7.2b), bir veya iki eksenli eilme ve eksenel kuvvet etkisindeki kesitlerde plastiklemeyi izleyen itme admlarnda iç kuvvetlerin ve plastik ekildeitirme vektörünün salamas gereken koullar, ilgili literatürden alnan uygun bir pekleme modeline göre tanmlanacaktr. M M M pa M pb (a) p ekil 7.2 (b) p e göre güçlendirilen herhangi bir dolgu duvar, Bilgilendirme Eki 7F de tanmland üzere kendisini çevreleyen kolon ve kirilerle birlikte iki ucu mafsall köegen edeer basnç ve/veya çekme çubuu olarak ye göre idealletirilecektir. tme analizinde elasto-plastik (peklemesiz) bir eleman olarak modellenecek olan edeer çubuun balangçtaki dorusal elastik davranna ilikin eksenel rijitlii ile eksenel akma dayanm Bilgilendirme Eki 7F e göre belirlenecektir. Duvar için tanmlanan kesme dayanm, köegen edeer basnç çubuunun eksenel akma dayanmnn yatay bileenidir. Gerei durumunda, köegen edeer çekme çubuunun akma dayanm Denk.(7F.6) den alnacaktr Artmsal Edeer Deprem Yükü Yöntemi ile tme Analizi Artmsal Edeer Deprem Yükü Yöntemi nin amac, birinci (deprem dorultusunda hakim) titreim mod ekli ile orantl olacak ekilde, deprem istem snrna kadar monotonik olarak adm adm arttrlan edeer deprem yüklerinin etkisi altnda dorusal olmayan itme analizi nin yaplmasdr. Düey yük analizini izleyen itme analizinin her bir admnda tayc sistemde meydana gelen yerdeitirme, plastik ekildeitirme ve iç kuvvet artmlar ile bunlara ait birikimli (kümülatif) deerler ve son admda deprem istemine kar gelen maksimum deerler hesaplanacaktr Artmsal Edeer Deprem Yükü Yöntemi nin kullanlabilmesi için, binann kat saysnn bodrum hariç 8 den fazla olmamas ve herhangi bir katta ek dmerkezlik gözönüne alnmakszn dorusal elastik davrana göre hesaplanan burulma düzensizlii katsaysnn bi < 1.4 koulunu salamas gereklidir. Ayrca gözönüne alnan deprem dorultusunda, dorusal elastik davran esas alnarak hesaplanan birinci (hakim) titreim moduna ait etkin kütlenin toplam bina kütlesine (rijit perdelerle çevrelenen bodrum katlarnn kütleleri hariç) orannn en az 0.70 olmas zorunludur Artmsal itme analizi srasnda, edeer deprem yükü dalmnn, tayc sistemdeki plastik kesit oluumlarndan bamsz biçimde sabit kald varsaym TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 123

131 yaplabilir. Bu durumda yük dalm, analizin balangç admnda dorusal elastik davran için hesaplanan birinci (deprem dorultusundaki hakim) doal titreim mod ekli genlii ile ilgili kütlenin çarpmndan elde edilen deerle orantl olacak ekilde tanmlanacaktr. Kat döemeleri rijit diyafram olarak idealletirilen binalarda, birinci (hakim) doal titreim mod eklinin genlikleri olarak her katn kütle merkezindeki birbirine dik iki yatay öteleme ile kütle merkezinden geçen düey eksen etrafndaki dönme gözönüne alnacaktr de tanmlanan sabit yük dalmna göre yaplan itme analizi ile, koordinatlar tepe yerdeitirmesi taban kesme kuvveti olan itme erisi elde edilecektir. Tepe yerdeitirmesi, binann en üst katndaki kütle merkezinde, gözönüne alnan x deprem dorultusunda her itme admnda hesaplanan yerdeitirmedir. Taban kesme kuvveti ise, her admda edeer deprem yüklerinin x deprem dorultusundaki toplamdr. tme erisine uygulanan koordinat dönüümü ile, koordinatlar modal yerdeitirme modal ivme olan modal kapasite diyagram aadaki ekilde elde edilebilir: (a) (i) inci itme admnda birinci (deprem dorultusunda hakim) moda ait modal ivme (i) a 1 aadaki ekilde elde edilir: (i) (i) x1 a1 = V (7.1) M (b) (i) inci itme admnda birinci (deprem dorultusunda hakim) moda ait modal yer deitirme d nin hesab için ise, aadaki bantdan yararlanlabilir: (i) 1 d (i) 1 = u x1 (i) xn1 xn1 x1 (7.2) Birinci (deprem dorultusunda hakim) moda ait modal katk çarpan x1, Bölüm 2 de Denk.(2.15) ile verilen ve x deprem dorultusunda tayc sistemin balangç admndaki dorusal elastik davran için tanmlanan L x1 ve M 1 den yararlanlarak aadaki ekilde elde edilir: x1 x1 (7.3) = L M e alternatif olarak, artmsal itme analizi srasnda edeer deprem yükü dalm, her bir itme admnda öncekilere göre deiken olarak gözönüne alnabilir. Bu durumda yük dalm, her bir itme adm öncesinde tayc sistemde olumu bulunan tüm plastik kesitler gözönüne alnarak hesaplanan birinci (deprem dorultusundaki hakim) titreim mod eklinin genlii ile ilgili kütlenin çarpmndan elde edilen deerle orantl olarak tanmlanacaktr. Kat döemeleri rijit diyafram olarak idealletirilen binalarda, birinci (hakim) doal titreim mod eklinin genlikleri deki gibi tanmlanacaktr tme analizi sonucunda e göre elde edilen modal kapasite diyagram ile birlikte, 2.4 de tanmlanan elastik davran spektrumu ve farkl alma olaslklar için bu spektrum üzerinde 7.8 e göre yaplan deiiklikler gözönüne alnarak, birinci (hakim) moda ait maksimum modal yerdeitirme, dier deyile modal yerdeitirme istemi hesaplanacaktr. Tanm olarak modal yerdeitirme istemi, olmayan (nonlineer) spektral yerdeitirme S di1 e eittir: d (p) 1, dorusal 124 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

132 (p) 1 = di1 Dorusal olmayan (nonlineer) spektral yerdeitirme ilemler Bilgilendirme Eki 7C de verilmitir. d S (7.4) S di1 in belirlenmesine ilikin Son itme adm i = p için Denk.(7.4) e göre belirlenen modal yerdeitirme (p) istemi d 1 nin Denk.(7.2) de yerine konulmas ile, x deprem dorultusundaki tepe yerdeitirmesi istemi u elde edilecektir: (p) xn1 u (p) (p) xn1 = xn1 x1 d1 (7.5) Buna kar gelen dier tüm istem büyüklükleri (yerdeitirme, ekildeitirme ve iç kuvvet istemleri) mevcut itme analizi dosyasndan elde edilecek veya tepe yerdeitirmesi istemine ulancaya kadar yaplacak yeni bir itme analizi ile hesaplanacaktr Artmsal Mod Birletirme Yöntemi ile tme Analizi Artmsal Mod Birletirme Yöntemi nin amac, tayc sistemin davrann temsil eden yeteri sayda doal titreim mod ekli ile orantl olacak ekilde monotonik olarak adm adm arttrlan ve birbirleri ile uygun biçimde ölçeklendirilen modal yerdeitirmeler veya onlarla uyumlu modal deprem yükleri esas alnarak Mod Birletirme Yöntemi nin artmsal olarak uygulanmasdr. Ardk iki plastik kesit oluumu arasndaki her bir itme admnda, tayc sistemde adm adm dorusal elastik davrann esas alnd bu tür bir itme analizi yöntemi, Bilgilendirme Eki 7D de açklanmtr Zaman Tanm Alannda Dorusal Olmayan Hesap Yöntemi Zaman Tanm Alannda Dorusal Olmayan Hesap Yöntemi nin amac, tayc sistemdeki dorusal olmayan davran gözönüne alnarak sistemin hareket denkleminin adm adm entegre edilmesidir. Analiz srasnda her bir zaman artmnda sistemde meydana gelen yerdeitirme, plastik ekildeitirme ve iç kuvvetler ile bu büyüklüklerin deprem istemine kar gelen maksimum deerleri hesaplanr Zaman tanm alannda yaplacak analizde kullanlacak yapay, kaydedilmi veya benzetirilmi yer hareketleri ve ye göre belirlenecek ve analizde gözönüne alnacaktr Birim ekildeitirme stemlerinin Belirlenmesi veya ya göre yaplan itme analizi veya zaman tanm alannda ye göre yaplan hesap sonucunda çk bilgisi olarak herhangi bir kesitte elde edilen p plastik dönme istemine bal olarak plastik erilik istemi, aadaki bant ile hesaplanacaktr: p = (7.6) L p Amaca uygun olarak seçilen bir beton modeli ile peklemeyi de gözönüne alan donat çelii modeli kullanlarak, kesitteki eksenel kuvvet istemi altnda yaplan analizden elde edilen iki dorulu moment-erilik ilikisi ile tanmlanan y edeer akma p TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 125

133 erilii, Denk.(7.6) ile tanmlanan p plastik erilik istemine eklenerek, kesitteki t toplam erilik istemi elde edilecektir: t= y+ p (7.7) Betonarme sistemlerde betonun basnç birim ekildeitirmesi istemi ile donat çeliindeki birim ekildeitirme istemi, Denk.(7.7) ile tanmlanan toplam erilik istemine göre moment-erilik analizi ile hesaplanacaktr Sargl veya sargsz beton ve donat çelii modelleri için, bakaca bir seçim yaplmad durumlarda, Bilgilendirme Eki 7B den yararlanlabilir Betonarme Elemanlarn Kesit Birim ekildeitirme Kapasiteleri Beton ve donat çeliinin birim ekildeitirmeleri cinsinden e göre elde edilen deprem istemleri, aada tanmlanan birim ekildeitirme kapasiteleri ile karlatrlarak, kesit düzeyinde tayc sistem performans belirlenecektir Plastik ekildeitirmelerin meydana geldii betonarme sünek tayc sistem elemanlarnda, çeitli kesit hasar snrlarna göre izin verilen ekildeitirme üst snrlar (kapasiteleri) aada tanmlanmtr: (a) Kesit Minimum Hasar Snr (MN) için kesitin en d lifindeki beton basnç birim ekildeitirmesi ile donat çelii birim ekildeitirmesi üst snrlar: ( cu ) MN = ; ( s ) MN = (7.8) (b) Kesit Güvenlik Snr (GV) için etriye içindeki bölgenin en d lifindeki beton basnç birim ekildeitirmesi ile donat çelii birim ekildeitirmesi üst snrlar: ( cg ) GV = (s / sm) ; ( s) GV = (7.9) (c) Kesit Göçme Snr (GÇ) için etriye içindeki bölgenin en d lifindeki beton basnç birim ekildeitirmesi ile donat çelii birim ekildeitirmesi üst snrlar: ( cg ) GC = (s / sm ) ; ( s) GC = (7.10) Gözönüne alnan enine donatlarn e göre özel deprem etriyeleri ve çirozlar olarak düzenlenmi olmas zorunludur Güçlendirilen Dolgu Duvarlarnn ekildeitirme Kapasiteleri ve Bilgilendirme Eki 7F e göre güçlendirilen dolgu duvarlarnn, kendilerini çevreleyen kolon ve kirilerle birlikte ya göre modellenerek yaplan itme analizi sonucunda elde edilen göreli kat ötelemeleri için izin verilen snr deerler (kapasiteler) Tablo 7.5 in ikinci satrnda tanmlanmtr Betonarme Tayc Sistem Elemanlarnn Kesme Kuvveti Kapasiteleri Kolon-kiri birleim bölgeleri dnda tüm betonarme tayc sistem elemanlarnn gevrek krlma kontrollerinde kullanlacak kesme kuvveti dayanmlar TS-500 e göre belirlenecektir. Kesme kuvveti dayanm hesabnda, 7.2 de belirlenen bilgi düzeylerine göre tanmlanan mevcut dayanm deerleri kullanlacaktr. Kesme kuvveti dayanmnn kesme kuvveti isteminden daha küçük olduu elemanlar, gevrek olarak hasar gören elemanlar olarak tanmlanacaktr. 126 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

134 Betonarme kolon-kiri birleimleri için Denk.(3.11) den hesaplanacak kesme kuvveti isteminin de verilen kesme dayanmn amamas gerekir. Ancak Denk.(3.11) de V kol yerine dorusal olmayan analizde ilgili kolon için hesaplanan kesme kuvveti istemi kullanlacak, Denk.(3.12) veya Denk.(3.13) deki dayanm hesabnda ise f cd yerine 7.2 de tanmlanan bilgi düzeyine göre belirlenen mevcut beton dayanm esas alnacaktr. Kesme kuvveti isteminin kesme dayanmn amas durumunda, kolon-kiri birleim bölgesi gevrek olarak hasar gören eleman olarak tanmlanacaktr BNA DEPREM PERFORMANSININ BELRLENMES Betonarme Binalarn Deprem Performans Binalarn deprem performans, uygulanan deprem etkisi altnda binada olumas beklenen hasarlarn durumu ile ilikilidir ve dört farkl hasar durumu esas alnarak tanmlanmtr. 7.5 ve 7.6 da tanmlanan hesap yöntemlerinin uygulanmas ve eleman hasar bölgelerine karar verilmesi ile bina deprem performans düzeyi belirlenir. Binalarn deprem performansnn belirlenmesi için uygulanacak kurallar aada verilmitir. Burada verilen kurallar betonarme ve prefabrike betonarme binalar için geçerlidir. Yma binalarda uygulanacak kurallar da verilmitir Hemen Kullanm Performans Düzeyi Herhangi bir katta, uygulanan her bir deprem dorultusu için yaplan hesap sonucunda kirilerin en fazla %10 u Belirgin Hasar Bölgesi ne geçebilir, ancak dier tayc elemanlarnn tümü Minimum Hasar Bölgesi ndedir. Eer varsa, gevrek olarak hasar gören elemanlarn güçlendirilmeleri kayd ile, bu durumdaki binalarn Hemen Kullanm Performans Düzeyi nde olduu kabul edilir Can Güvenlii Performans Düzeyi Eer varsa, gevrek olarak hasar gören elemanlarn güçlendirilmeleri kayd ile, aadaki koullar salayan binalarn Can Güvenlii Performans Düzeyi nde olduu kabul edilir: (a) Herhangi bir katta, uygulanan her bir deprem dorultusu için yaplan hesap sonucunda, ikincil (yatay yük tayc sisteminde yer almayan) kiriler hariç olmak üzere, kirilerin en fazla %30'u ve kolonlarn aadaki (b) paragrafnda tanmlanan kadar leri Hasar Bölgesi ne geçebilir. (b) leri Hasar Bölgesi ndeki kolonlarn, her bir katta kolonlar tarafndan tanan kesme kuvvetine toplam katks %20 nin altnda olmaldr. En üst katta leri Hasar Bölgesi ndeki kolonlarn kesme kuvvetleri toplamnn, o kattaki tüm kolonlarn kesme kuvvetlerinin toplamna oran en fazla %40 olabilir. (c) Dier tayc elemanlarn tümü Minimum Hasar Bölgesi veya Belirgin Hasar Bölgesi ndedir. Ancak, herhangi bir katta alt ve üst kesitlerinin ikisinde birden Minimum Hasar Snr alm olan kolonlar tarafndan tanan kesme kuvvetlerinin, o kattaki tüm kolonlar tarafndan tanan kesme kuvvetine orannn %30 u amamas gerekir (Dorusal elastik yöntemle hesapta, alt ve üst düüm noktalarnn ikisinde birden Denk.(3.3) ün saland kolonlar bu hesaba dahil edilmezler). TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 127

135 Göçme Öncesi Performans Düzeyi Gevrek olarak hasar gören tüm elemanlarn Göçme Bölgesi nde olduunun gözönüne alnmas kayd ile, aadaki koullar salayan binalarn Göçme Öncesi Performans Düzeyi nde olduu kabul edilir: (a) Herhangi bir katta, uygulanan her bir deprem dorultusu için yaplan hesap sonucunda, ikincil (yatay yük tayc sisteminde yer almayan) kiriler hariç olmak üzere, kirilerin en fazla %20 si Göçme Bölgesi ne geçebilir. (b) Dier tayc elemanlarn tümü Minimum Hasar Bölgesi, Belirgin Hasar Bölgesi veya leri Hasar Bölgesi ndedir. Ancak, herhangi bir katta alt ve üst kesitlerinin ikisinde birden Minimum Hasar Snr alm olan kolonlar tarafndan tanan kesme kuvvetlerinin, o kattaki tüm kolonlar tarafndan tanan kesme kuvvetine orannn %30 u amamas gerekir (Dorusal elastik yöntemle hesapta, alt ve üst düüm noktalarnn ikisinde birden Denk.(3.3) ün saland kolonlar bu hesaba dahil edilmezler). (c) Binann mevcut durumunda kullanm can güvenlii bakmndan sakncaldr Göçme Durumu Bina Göçme Öncesi Performans Düzeyi ni salayamyorsa Göçme Durumu ndadr. Binann kullanm can güvenlii bakmndan sakncaldr Yma Binalarn Deprem Performansnn Belirlenmesi Yma binalarn performans düzeyine, 7.2'ye göre yaplan inceleme ve Bölüm 5 e göre yaplan hesap sonucunda karar verilecektir. Eer yma binann her iki dorultudaki tüm duvarlarnn kesme dayanm uygulanan deprem etkileri altnda oluan kesme kuvvetlerini karlamaya yeterli ise, binann Hemen Kullanm Performans Düzeyi ni salad sonucuna varlr. Herhangi bir katta uygulanan deprem dorultusunda bu koulu salamayan duvarlarn kat kesme kuvvetine katks %20'nin altnda ise binann Can Güvenlii Performans Düzeyi ni salad kabul edilecektir. Sadece yetersiz olan duvarlarn en az 7F.2 de belirtildii düzeyde güçlendirilmesi gerekir. Bu durumlarn dnda binann Göçme Durumu nda olduu kabul edilir BNALAR ÇN HEDEFLENEN PERFORMANS DÜZEYLER Yeni yaplacak binalar için 2.4 de tanmlanan ivme spektrumu, ye göre 50 ylda alma olasl %10 olan depremi esas almaktadr. Bu deprem düzeyine ek olarak, mevcut binalarn deerlendirilmesinde ve güçlendirme tasarmnda kullanlmak üzere ayrca aada belirtilen iki farkl deprem düzeyi tanmlanmtr: (a) 50 ylda alma olasl %50 olan depremin ivme spektrumunun ordinatlar, 2.4 de tanmlanan spektrumun ordinatlarnn yaklak yars olarak alnacaktr. (b) 50 ylda alma olasl %2 olan depremin ivme spektrumunun ordinatlar ise 2.4 de tanmlanan spektrumun ordinatlarnn yaklak 1.5 kat olarak kabul edilmitir Mevcut veya güçlendirilecek binalarn deprem performanslarnn belirlenmesinde esas alnacak deprem düzeyleri ve bu deprem düzeylerinde binalar için öngörülen minimum performans hedefleri Tablo 7.7 de verilmitir. 128 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

136 TABLO 7.7 FARKLI DEPREM DÜZEYLERNDE BNALAR ÇN ÖNGÖRÜLEN MNMUM PERFORMANS HEDEFLER Binann Kullanm Amac ve Türü Deprem Sonras Kullanm Gereken Binalar: Hastaneler, salk tesisleri, itfaiye binalar, haberleme ve enerji tesisleri, ulam istasyonlar, vilayet, kaymakamlk ve belediye yönetim binalar, afet yönetim merkezleri, vb. nsanlarn Uzun Süreli ve Youn Olarak Bulunduu Binalar: Okullar, yatakhaneler, yurtlar, pansiyonlar, askeri klalar, cezaevleri, müzeler, vb. nsanlarn Ksa Süreli ve Youn Olarak Bulunduu Binalar: Sinema, tiyatro, konser salonlar, kültür merkezleri, spor tesisleri Tehlikeli Madde çeren Binalar: Toksik, parlayc ve patlayc özellikleri olan maddelerin bulunduu ve depoland binalar Dier Binalar: Yukardaki tanmlara girmeyen dier binalar (konutlar, iyerleri, oteller, turistik tesisler, endüstri yaplar, vb.) HK: Hemen Kullanm; CG: Can Güvenlii; GÖ: Göçme Öncesi (Bkz. 7.7) 7.9. BNALARIN GÜÇLENDRLMES Depremin Alma Olasl 50 ylda 50 ylda 50 ylda %50 %10 %2 HK CG HK CG HK CG HK GÖ CG Binalarn güçlendirilmesi, deprem hasarlarna neden olacak kusurlarnn giderilmesi, deprem güvenliini arttrmaya yönelik olarak yeni elemanlar eklenmesi, kütle azaltlmas, mevcut elemanlarnn deprem davranlarnn gelitirilmesi, kuvvet aktarmnda sürekliliin salanmas türündeki ilemleri içerir Güçlendirilen Binalarn Deprem Güvenliinin Belirlenmesi Güçlendirilen binalarn ve elemanlarnn deprem güvenliklerinin hesaplanmasnda, mevcut binalar için bu bölümde verilen hesap yöntemleri ve deerlendirme esaslar kullanlacaktr Binalara Eklenecek Elemanlarn Tasarm Güçlendirme amacyla binalara eklenecek yeni elemanlarn tasarmnda, bu bölümde verilen özel kurallarla birlikte Bölüm 3 ve/veya Bölüm 4 e ve ayrca yürürlükte olan dier standart ve yönetmeliklere uyulacaktr Güçlendirme Türleri Güçlendirme uygulamalar, her tayc sistem türü için eleman ve bina sistemi düzeyinde olmak üzere iki farkl kapsamda deerlendirilecektir Binann kolon, kiri, perde, birleim bölgesi gibi deprem yüklerini karlayan elemanlarnda dayanm ve ekildeitirme kapasitelerinin arttrlmasna yönelik olarak uygulanan ilemler, eleman güçlendirmesi olarak tanmlanr Binann tayc sisteminin dayanm ve ekildeitirme kapasitesinin arttrlmas ve iç kuvvetlerin dalmnda sürekliliin salanmas, binaya yeni elemanlar eklenmesi, birleim bölgelerinin güçlendirilmesi, deprem etkilerinin azaltlmas amacyla binann kütlesinin azaltlmas ilemleri sistem güçlendirmesi olarak tanmlanr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 129

137 7.10. BETONARME BNALARIN GÜÇLENDRLMES Bu bölümde verilen eleman ve sistem güçlendirme yöntemleri uygulamada skça kullanlan teknikleri kapsamaktadr. Ancak burada kapsanmayan güçlendirme türleri, bu bölümün genel yaklamna ve ilkelerine uymak kouluyla uygulanabilir Kolonlarn Sarlmas Kolonlarn sünekliini arttrmaya yönelik olarak kesme ve basnç dayanmlarnn arttrlmas, bindirmeli eklerin zayflklarnn giderilmesi için aada verilen yöntemler kullanlabilir. Bu yöntemler ile kolonlarn eilme kapasitesi arttrlamaz Betonarme Sarg: Mevcut kolonun pas pay syrlarak veya yüzeyleri örselenerek uygulanacaktr. Betonarme sarg gerek yatay, gerekse düey donatnn yerletirilmesi, beton dökülmesi ve minimum pas paynn salanmas için yeterli kalnlkta olmaldr. En az sarg kalnl 100 mm dir. Betonarme sarg alt kat döemesinin üstünde balar ve üst kat döemesinin altnda sona erer. Eksenel basnç dayanmnn arttrlmas amac ile yaplan sargda, sarg betonu içindeki enine donat için kolonun tüm yükseklii boyunca de verilen kurallar uygulanacaktr. Sarlm kolonun kesme ve basnç dayanmlarnn hesabnda, sarlm brüt kesit boyutlar ile manto betonunun tasarm dayanm kullanlacak, ancak elde edilen dayanmlar 0.9 ile çarplarak azaltlacaktr Çelik Sarg: Çelik sarg dikdörtgen betonarme kolonlarn köelerine dört adet boyuna köebent yerletirilmesi ve köebentlerin belirli aralklarla düzenlenen yatay plakalarla kaynaklanmas ile oluturulur. Köebentler ile betonarme yüzeyler arasnda boluk kalmamaldr. Yatay plakalar dört yüzeyde sürekli olmaldr. Çelik sargnn kolon eksenel yük kapasitesini arttrmas için korniyerlerin alt ve üst döemeler arasnda sürekli olmas (boluklarn alnmas) ve döemelere balk plakalar ile basnç aktarmas aktarmnn saland hesapla gösterilmelidir. Gerekirse köebentlere ön yükleme yaplarak mevcut betonarme kolon kesitinin düey yüklerden kaynaklanan eksenel basnç yükü azaltlabilir. Çelik sarg ile salanacak ek kesme dayanm Denk.(7.11) ile hesaplanacaktr. tbd j V j f (7.11) yw s Denk.(7.11) de t j, b, ve s yatay plakalarn kalnl, genilii ve aral, d ise kesitin faydal yüksekliidir. Çelik sarg ile bindirmeli eklerin zayflklarnn giderilmesi için sarg boyunun bindirme bölgesi boyundan en az %50 uzun olmas ve çelik sargnn donat bindirme bölgesinde kolonun karlkl yüzlerinde düzenlenen en az 16 mm çapnda iki sra bulonlu ankrajla sktrlmas gereklidir. Bindirme ekinin kolonun alt ucunda yaplm olmas durumunda en az iki sra bulonlu ankraj alt döemenin srasyla 250 ve 500 mm üzerinde yaplacaktr Lifli Polimer (LP) Sarg: LP tabakasnn kolonlarn çevresine, lifler enine donatlara paralel olacak ekilde, sarlmas ve yaptrlmas ile sarglama salanr. LP sargs ile betonarme kolonlarn süneklik kapasitesi, kesme ve basnç dayanmlar ile boyuna donat bindirme boyunun yetersiz olduu durumlarda donat kenetlenme dayanm arttrlr. LP sarglama ile yaplan güçlendirmelerde tam sarg (tüm kesit çevresinin sarlmas) yöntemi kullanlmal ve sarg sonunda en az 200 mm bindirme 130 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

138 yaplmaldr. LP sargs dikdörtgen kolonlarda kolon köelerinin en az 30 mm yarçapnda yuvarlatlmas ile uygulanr. LP uygulamas üretici firma tarafndan önerilen yönteme uygun olarak gerçekletirilmelidir. LP ile sarglanan kolonlarda elde edilen kesme, eksenel basnç ve kenetlenme dayanmlarnn art ile süneklik artnn hesap yöntemleri Bilgilendirme Eki 7E de verilmektedir Kolonlarn Eilme Kapasitesinin Arttrlmas Kolonlarn eilme kapasitesini arttrmak için kolon kesitleri büyütülebilir. Bu ilem ayn zamanda kolonun kesme ve basnç kuvveti kapasitelerini de arttrr. Büyütülen kolona eklenen boyuna donatlarn katlar arasnda süreklilii salanacaktr. Boyuna donatlar kat döemelerinde açlan deliklerden geçirilecektir. Kolon-kiri birleim bölgelerinde kiriler delinerek veya kirilere ankraj yaplarak gerekli enine donat konulacaktr. Kolonun büyütülen kesiti e göre enine donat ile sarlacaktr. Büyütülen kolon kesitinin pas pay, eklenen düey ve yatay donaty örtmek için yeterli kalnlkta olacaktr. Yeni ve eski betonun aderansnn salanmas için mevcut kolonun yüzeyindeki sva tabakas syrlacak ve beton yüzeyleri pürüzlendirilecektir. Büyütülmü kolon kesitinin eilme, kesme, basnç dayanmnn ve eilme rijitliinin hesabnda brüt kesit boyutlar ve eklenen kesit betonunun tasarm özellikleri esas alnacak, ancak elde edilen rijitlik ve dayanmlar 0.9 ile çarplarak azaltlacaktr Kirilerin Sarlmas Betonarme kirilerin sarlmasnn amac, kirilerin kesme dayanmlarnn ve baz durumlarda süneklik kapasitelerinin arttrlmasdr. Aada verilen yöntemler ile kirilerin eilme kapasitesi arttrlamaz Dtan Etriye Ekleme: Kesme dayanm yetersiz olan kiri mesnet bölgelerinde gerekli sayda etriye çubuu kiriin iki yüzüne ekil 7.3 de gösterildii gibi dtan eklenecektir. Kiri altna yerletirilen bir çelik profile bulonla balanan çubuklar, üstteki döemede açlan deliklerden geçirilerek döeme üst yüzeyinde açlan yuvann içine bükülerek yerletirilecektir. Daha sonra betonda açlan boluklar beton ile doldurulacaktr. Bu yöntem ayn esaslarla farkl detaylar kullanlarak da uygulanabilir. Kirilerin dtan eklenen etriyeler ile arttrlan kesme dayanm TS-500 e göre hesaplanacaktr. Dtan eklenen etriyelerin sarglama etkisi yoktur, kiri kesitinin sünekliini arttrmaz. Bu uygulamada profil ve bulonlar d etkilere kar korunmaldr Lifli Polimer (LP) ile Sarma: LP sarglama ile kiri sünekliinin ve kesme dayanmnn arttrlmasnda tam sarg (tüm kesit çevresinin sarlmas) yöntemi kullanlmaldr. LP ile güçlendirilen kiri kesme dayanm Bilgilendirme Eki 7E de verilen Denk.(7E.1) e göre hesaplanabilir. Süreksiz (eritler halinde) LP kullanlmas durumunda LP eritlerin aralklar ( wf d 4) deerini geçmemelidir. LP sargs kirilerde köelerin en az 30 mm yarçapnda yuvarlatlmas ile uygulanacaktr. LP ile yaplan sarglamalarda sarg sonunda en az 200 mm bindirme yaplmaldr. LP uygulamas üretici firma tarafndan önerilen yönteme uygun olarak gerçekletirilmelidir. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 131

139 Tamir betonu D etriye Çelik profil ekil Dolgu Duvarlarnn Güçlendirilmesi Bodrum hariç en fazla üç katl binalarda uygulanmak üzere, temel üstünden yukarya kadar üst üste süreklilik gösteren betonarme çerçeve içindeki dolgu duvarlarnn rijitlii ve kesme dayanm, Bilgilendirme Eki 7F de tanmlanan güçlendirme yöntemleri ile arttrlabilir Betonarme Tayc Sistemlerin Yerinde Dökme Betonarme Perdeler ile Güçlendirilmesi Yanal rijitlii ve dayanm yetersiz olan betonarme tayc sistemler, yerinde dökme betonarme perdelerle güçlendirilebilir. Betonarme perdeler mevcut çerçeve düzlemi içinde veya çerçeve düzlemine bitiik olarak düzenlenebilir Çerçeve Düzlemi çinde Betonarme Perde Eklenmesi: Betonarme sisteme eklenecek perdeler çerçeve aksnn içinde düzenlenecek, temelden balayarak perde üst kotuna kadar sürekli olacaktr. Bu amaçla, perde uç bölgesindeki boyuna donatlarn ve gerei durumunda perde gövdesindeki boyuna donatlarn perde yükseklii boyunca süreklilii salanacaktr. Perdeler, içinde bulunduklar çerçeveye ankraj çubuklar ile balanarak birlikte çalmalar salanacaktr. Ankraj çubuklar, mevcut çerçeve elemanlar ile eklenen betonarme perde eleman arasndaki arayüzlerde deprem kuvvetleri altnda oluan kayma gerilmelerini karlamak için yeterli dayanma sahip olacaklardr. Arayüzlerdeki kayma gerilmelerinin çerçeve elemanlar boyunca dalm bilinen mekanik prensiplerine uygun olarak hesaplanacaktr. Ankraj çubuklarnn tasarmnda TS-500 deki sürtünme kesmesi esaslar kullanlacaktr. En küçük ankraj çubuu çap 16 mm, en az ankraj derinlii çubuk çapnn on kat ve en geni çubuk aral 40 cm olmaldr. Perde ucunda mevcut kolon bulunmamas durumunda e göre perde uç bölgesi oluturulacaktr. Perde ucunda mevcut kolon bulunmas durumunda mevcut kolondan uç bölgesi olarak yararlanlabilir. Gerekli durumlarda mevcut kolon ye göre büyütülerek veya mevcut kolona bitiik perde içinde gizli kolon düzenlenerek perde uç bölgesi oluturulacaktr. Her iki durumda da perde uç bölgesine eklenecek düey donatlarn katlar arasnda süreklilii salanacaktr. Perdenin altna de verilen esaslar uyarnca temel yaplacaktr. Perde temeli, perde tabannda oluan iç kuvvetleri temel zeminine güvenle aktaracak ekilde boyutlandrlacaktr. 132 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

140 Perde temelinde oluabilecek d merkezlii azaltmak amacyla perde temeli komu kolonlar içerecek ekilde geniletilerek mevcut kolonlarn eksenel basnç kuvvetlerinden yararlanlabilir. Perde temelinin mevcut temel sistemi ile birlikte çalmas için gerekli önlemler alnacaktr Çerçeve Düzlemine Bitiik Betonarme Perde Eklenmesi: Betonarme sisteme eklenecek perdeler d çerçeve aksnn dnda, çerçeveye bitiik olarak düzenlenecek, temelden balayarak perde üst kotuna kadar sürekli olacaktr. Perdeler bitiik olduklar çerçeveye ankraj çubuklar ile balanarak birlikte çalmalar salanacaktr. Ankraj çubuklar, mevcut çerçeve elemanlar ile sisteme eklenen dmerkezli perde eleman arasndaki arayüzlerde deprem kuvvetleri altnda oluan kayma gerilmelerini karlamak için yeterli dayanma sahip olacaklardr. Ankraj çubuklarnn tasarmnda de verilen esaslara uyulacaktr. Perde ucunda mevcut kolon bulunmamas durumunda e göre perde uç bölgesi oluturulacaktr. Perde ucunda mevcut kolon bulunmas durumunda mevcut kolondan uç bölgesi olarak yararlanlabilir. Gerekli durumlarda mevcut kolon ye göre büyütülerek perde uç bölgesi oluturulacaktr. Perdenin altna de verilen esaslar uyarnca temel yaplacaktr. Perde temeli, perde tabannda oluan iç kuvvetleri temel zeminine güvenle aktaracak ekilde boyutlandrlacaktr. Perde temelinde oluabilecek d merkezlii azaltmak amacyla perde temeli komu kolonlar içerecek ekilde geniletilerek mevcut kolonlarn eksenel basnç kuvvetlerinden yararlanlabilir. Perde temelinin mevcut temel sistemi ile birlikte çalmas için gerekli önlemler alnacaktr Betonarme Sisteme Yeni Çerçeveler Eklenmesi Betonarme sistemin dna yeni çerçeveler eklenerek yatay kuvvetlerin paylam salanabilir. Sisteme eklenecek çerçevelerin temelleri mevcut binann temelleri ile birlikte düzenlenecektir. Yeni çerçevelerin mevcut binann tayc sistemi ile birlikte çalmas için bu çerçeveler mevcut binann döemelerine gerekli yük aktarmn salayacak ekilde balanacaktr Betonarme Sistemin Kütlesinin Azaltlmas Kütle azaltlmas bir yap güçlendirme yöntemi deildir. Ancak yapya etki eden düey yüklerin ve deprem kuvvetlerinin azalan kütle ile orantl olarak azalacak olmas yap güvenliini arttracaktr. Azaltlacak veya kaldrlacak kütle ne kadar yap üst kotlarna yakn ise, deprem güvenliini arttrmadaki etkinlii de o kadar fazla olacaktr. En etkili kütle azaltlmas türleri binann üst katnn veya katlarnn iptal edilerek kaldrlmas, mevcut çatnn hafif bir çat ile deitirilmesi, çatda bulunan su deposu vb tesisat arlklarnn zemine indirilmesi, ar balkonlarn, parapetlerin, bölme duvarlarn, cephe kaplamalarnn daha hafif elemanlar ile deitirilmesidir. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 133

141 BLGLENDRME EK 7A. DORUSAL ELASTK YÖNTEMLER LE HESAPTA KOLON VE PERDELERN ETK/KAPASTE ORANLARININ BELRLENMES 7A.0. Simgeler M A M D M E M K N A N D N E N K r r s = Artk moment kapasitesi = Düey yüklerden oluan moment = Deprem yükleri altnda oluan moment = 7.2 ye göre tanmlanan mevcut malzeme dayanmlarna göre hesaplanan moment kapasitesi = Artk moment kapasitesine kar gelen eksenel kuvvet = Düey yüklerden oluan eksenel kuvvet = Deprem yükleri altnda oluan eksenel kuvvet = Kesit moment kapasitesine kar gelen eksenel kuvvet = Etki/kapasite oran = Etki/kapasite orannn snr deeri 7A.1. Kolon ve perdelerde etki/kapasite oranlar Dorusal elastik yöntemler ile yaplan hesapta, moment eksenel kuvvet etkisi altndaki kolon ve perde kesitlerinde etki/kapasite oran (r) nin belirlenmesi için uygulanabilecek yöntemler aadaki paragraflarda açklanmtr. 7A.1.1 Herhangi bir kolon veya perde kesitinin (c) ye göre dorusallatrlan moment eksenel kuvvet etkileim diyagram ekil 7A.1 de görülmektedir. ekildeki D noktasnn koordinatlar, düey yüklerden meydana gelen M D N D çiftine kar gelmektedir. D noktasndan balayan ve etkileim diyagramnn dna çkan ikinci doru parçasnn yatay ve düey izdüümleri ise, R a = 1 için deprem hesabndan elde edilen ve depremin yönü ile uyumlu olan M E N E çiftine kar gelmektedir (ekil 7A.1 de M E nin iaretlerinin farkl olduu iki durum ayr ayr gösterilmitir). kinci doru parçasnn etkileim diyagramn kestii K noktasnn koordinatlar, kolon veya perde kesitinin M K moment kapasitesi ve buna kar gelen N K eksenel kuvvetidir. 7A e göre, artk moment kapasitesi M A ve buna kar gelen eksenel kuvvet N A aadaki ekilde tanmlanr: M A = M K M D (7A.1a) N A = N K N D (7A.1b) Kolon veya perdenin etki/kapasite oran ise u ekilde tanmlanabilir: r M E = = MA N N E A r (7A.2) ekil 7A.1 deki K kesime noktasnn koordinatlar olan M K veya N K nn geometrik veya saysal olarak elde edilmesi durumunda, düey yük hesabndan M D veya N D, deprem hesabndan ise M E veya N E bilindiine göre, Denk.(7A.1) ve Denk.(7A.2) den yararlanlarak kesitin eilme ve eksenel kuvvet altndaki etki/kapasite oran dorudan hesaplanabilir. Kolon kesitinin moment kapasitesine kar gelen eksenel kuvvet N K, hasar snrlarn tanmlayan Tablo 7.3 de gözönüne alnacak olan eksenel kuvvettir. s 134 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

142 N (M K ; N K ) K N E (M D ; N D ) D N A M M A M E N N E N A (M K ; N K ) K (M D ; N D ) D M M A M E ekil 7A.1 7A.1.3 Kolon veya perdenin etki/kapasite oran, bir ardk yaklam hesab ile de belirlenebilir. Bu amaçla balangçta r için bir tahmin yaplr. N E deprem hesabndan bilindiinden Denk.(7A.2) den N A hesaplanr ve N D bilindiine göre Denk.(7A.1b) den N K bulunur. Buna bal olarak M K moment kapasitesi kesit hesabndan elde edilir ve bundan M D çkarlarak Denk.(7A.1a) dan M A hesaplanr. M A ve M E kullanlarak Denk.(7A.2) den r nin yeni deeri elde edilir ve baa dönülerek ardk yaklamn bir sonraki admna geçilir. Bir önceki admda bulunana yeteri kadar yakn olarak edilen son ardk yaklam admndaki r deeri, kesitin eilme ve eksenel kuvvet altndaki etki/kapasite oran olarak tanmlanr. Son admdaki M A ve N A deerleri Denk.(7A.1) deki yerlerine konularak M K ve N K hesaplanr. Elde edilen N K, hasar snrlarn tanmlayan Tablo 7.3 de gözönüne alnacak olan eksenel kuvvettir. 7A.1.4 Yukarda tek eksenli eilme/eksenel kuvvet durumu için açklanan etki/kapasite oran hesab, iki eksenli eilme/eksenel kuvvet durumu için de benzer biçimde uygulanabilir. 7A.2. Özel durum ekil 7A.1 deki ikinci dorunun ucunun etkileim diyagramnn içinde kalmas durumunda 7A.1 uygulanamaz. r < 1 olmasna kar gelen bu durumda etki/kapasite orannn hesabna esasen gerek olmad açktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 135

143 7A.3. Kolon ve perde eksenel kuvvetlerinin üst snr Yukarda açkland ekilde hesaplanan N K eksenel kuvvetinin basnç veya çekme durumlarndaki üst snr, ilgili kolon ile üstündeki kolonlara saplanan tüm kirilerde, pekleme gözönüne alnmakszn e göre uygulanan depremin yönü ile uyumlu olarak hesaplanan V e kesme kuvvetlerinin kolonlara aktarlmas sonucunda ilgili kolonda elde edilen eksenel kuvvet olarak tanmlanabilir. 136 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

144 BLGLENDRME EK 7B. BETON VE DONATI ÇEL ÇN GERLME EKLDETRME BAINTILARI 7B.0. Simgeler A s a i b o E c E s f c f cc f co f e f s f sy f su f yw h o k e = Boyuna donat alan = Kesit çevresindeki düey donatlarn eksenleri arasndaki uzaklk = Göbek betonunu sarglayan etriyelerin eksenleri arasnda kalan kesit boyutu = Betonun elastisite modülü = Donat çeliinin elastisite modülü = Sargl betonda beton basnç gerilmesi = Sargl beton dayanm = Sargsz betonun basnç dayanm = Etkili sarglama basnc = Donat çeliindeki gerilme = Donat çeliinin akma dayanm = Donat çeliinin kopma dayanm = Enine donatnn akma dayanm = Göbek betonunu sarglayan etriyelerin eksenleri arasnda kalan kesit boyutu = Sarglama Etkinlik Katsays s = Etriye aral s = Toplam enine donatnn hacmsal oran (dikdörtgen kesitlerde s = x + y ) x, y = lgili dorultulardaki enine donat hacim oran c = Beton basnç birim ekildeitirmesi cu = Sargl betondaki maksimum basnç birim ekildeitirmesi sy = Donat çeliinin akma birim ekildeitirmesi s = Donat çeliinin pekleme balangcndaki birim ekildeitirmesi = Donat çeliinin kopma birim ekildeitirmesi su 7B.1. Sargl ve Sargsz Beton Modelleri 7.6 ya göre Dorusal Elastik Olmayan Yöntemler ile performans deerlendirmesinde, bakaca bir modelin seçilmedii durumlarda kullanlmak üzere, sargl ve sargsz beton için aadaki gerilme-ekildeitirme bantlar tanmlanmtr (ekil 7B.1) *. (a) Sargl betonda beton basnç gerilmesi f c, basnç birim ekildeitirmesi c nin fonksiyonu olarak aadaki bant ile verilmektedir: fcc xr fc = (7B.1) r r1x Bu bantdaki sargl beton dayanm f cc ile sargsz beton dayanm f co arasndaki iliki aada verilmitir. fe fe fcc = c fco ; c = f co f (7B.2) co Buradaki f e etkili sarglama basnc, dikdörtgen kesitlerde birbirine dik iki dorultu için aada verilen deerlerin ortalamas olarak alnabilir: * Mander, J.B., Priestley, M.J.N., Park, R. (1988). Theoretical Stress-Strain Model for Confined Concrete, Journal of Structural Division (ASCE), 114(8), TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 137

145 f = k f ; f = k f (7B.3) ex e x yw ey e y yw Bu bantlarda f yw enine donatnn akma dayanmn, x ve y ilgili dorultulardaki enine donatlarn hacmsal oranlarn, k e ise aada tanmlanan sarglama etkinlik katsays n göstermektedir. k e 2 1 a i s s A s 6bh (7B.4) o o 2bo 2ho bh o o = Burada a i kesit çevresindeki düey donatlarn eksenleri arasndaki uzakl, b o ve h o göbek betonunu sarglayan etriyelerin eksenleri arasnda kalan kesit boyutlarn, s düey dorultuda etriyelerin eksenleri arasndaki aral, A s ise boyuna donat alann göstermektedir. Denk.(7B.1) deki normalize edilmi beton birim ekildeitirmesi x ile r deikenine ilikin bantlar aada verilmitir. x c = ; cc = co[1 5( c 1)] ; co cc E r E f MPa E c cc = ; c 5000 co [ ] ; sec= Ec Esec cc Sargl betondaki maksimum basnç birim ekildeitirmesi cu aada verilmitir:. f (7B.5) (7B.6) 14. s fyw su cu = (7B.7) fcc Burada s toplam enine donatnn hacmsal orann (dikdörtgen kesitlerde s = x + y ), su enine donat çeliinde maksimum gerilme altndaki birim uzama ekildeitirmesini göstermektedir. (b) Sargl beton için verilen Denk.(7B.1), c = e kadar olan bölgede sargsz beton için de geçerlidir. Sargsz betonda etkin sarglama basnc f e = 0 ve buna bal olarak Denk.(7B.2) den c =1 olacandan Denk.(7B.5) ve Denk.(7B.6) da f cc = f co ve cc = co alnacaktr. c = de f c = 0 olarak tanmlanr < c aralnda gerilme ekildeitirme ilikisi dorusaldr. 138 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

146 7B.2. Donat Çelii Modeli 7.6 ya göre Dorusal Elastik Olmayan Yöntemler ile performans deerlendirmesinde kullanlmak üzere, donat çelii için aadaki gerilme-ekildeitirme bantlar tanmlanmtr (ekil 7B.2): f = E ( ) s s s s sy f = f ( ) s sy sy s sh 2 ( su s) s= su ( su sy) ( 2 su sh ) f f f f ( ) sh s su (7B.8) Donat çeliinin elastiklik modülü E s = 2*10 5 MPa dr. S220 ve S420 kalitesindeki donat çeliklerine ait dier bilgiler aadaki tablodan alnabilir. Kalite f sy (Mpa) sy sh su f su (Mpa) S S TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 139

147 BLGLENDRME EK 7C. DORUSAL OLMAYAN SPEKTRAL YERDETRMENN BELRLENMES 7C.0. Simgeler a 1 a y1 C R1 d 1 d y1 (p) 1 = Birinci (hakim) moda ait modal ivme = Birinci moda ait edeer akma ivmesi = Birinci moda ait spektral yerdeitirme oran = Birinci (hakim) moda ait modal yerdeitirme = Birinci moda ait edeer akma yerdeitirmesi d = En son (p) inci itme adm sonunda elde edilen birinci moda ait maksimum modal yerdeitirme (modal yerdeitirme istemi) R y1 = Birinci moda ait Dayanm Azaltma Katsays (1) S ae1 = tme analizinin ilk admnda birinci moda ait elastik spektral ivme (1) S de1 = tme analizinin ilk admnda birinci moda ait dorusal elastik spektral yerdeitirme S di1 = Birinci moda ait dorusal elastik olmayan (nonlineer) spektral yerdeitirme T B = 6.4 de tanmlanan ivme spektrumundaki karakteristik periyod (1) T 1 = Balangçtaki (i=1) itme admnda birinci (deprem dorultusunda hakim) titreim moduna ait doal titreim periyodu (1) 1 = Balangçtaki (i=1) itme admnda birinci (deprem dorultusunda hakim) titreim moduna ait doal açsal frekans B = 6.4 de tanmlanan ivme spektrumundaki karakteristik periyoda kar gelen doal açsal frekans 7C.1. Dorusal ve dorusal olmayan spektral yerdeitirme Dorusal elastik olmayan (nonlineer) spektral yerdeitirme, S di1, itme analizinin ilk admnda, dorusal elastik davran esas alnarak hesaplanan birinci (hakim) moda ait (1) T 1 balangç periyoduna kar gelen dorusal elastik (lineer) spektral yerdeitirme S e bal olarak Denk.(7C.1) ile elde edilir: de1 Sdi1 = CR1 S de1 (7C.1) Dorusal elastik (lineer) spektral yerdeitirme S de1, itme analizinin ilk admnda birinci moda ait elastik spektral ivme S ae1 den hesaplanr: 7C.2. Spektral Yerdeitirme Oran S S = (7C.2) ( ) ae1 de1 (1) 2 1 Denk.(7C.1) de yer alan spektral yerdeitirme oran C R1, balangç periyodu (1) (1) deerine ( T = 2 / ) bal olarak 7C.2.1 veya 7C.2.2 ye göre belirlenir. 1 1 (1) 1 (1) T 1 in 7C.2.1 T balangç periyodunun, 2.4 de tanmlanan ivme spektrumundaki (1) karakteristik periyod T B ye eit veya daha uzun olmas durumunda ( T1 TB veya (1) 2 2 ( 1 ) B), dorusal elastik olmayan (nonlineer) spektral yerdeitirme S di1, eit (1) yerdeitirme kural uyarnca doal periyodu yine T1 olan elenik dorusal elastik sistem e ait lineer elastik spektral yerdeitirme S de1 e eit alnacaktr. Buna göre Denk.(7C.1) deki spektral yerdeitirme oran: 140 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

148 C R1 = 1 (7C.3) ekil 7C.1 de ve onu izleyen ekil 7C.2 de birinci (hakim) titreim moduna ait ve koordinatlar (d 1, a 1 ) olan modal kapasite diyagram ile koordinatlar spektral yerdeitirme (S d ) spektral ivme (S a ) olan davran spektrumu birarada çizilmitir. (1) 1 7C.2.2 T balangç periyodunun, 2.4 de tanmlanan ivme spektrumundaki (1) (1) 2 2 karakteristik periyod T B den daha ksa olmas durumunda ( T1 TB veya ( 1 ) B) ise, Denk.(7C.1) deki spektral yerdeitirme oran C R1, ardk yaklamla aadaki ekilde hesaplanacaktr: 2 =(2 / T ) 2 a 1, S a B B S ae1 (1) 2 ( 1 ) (p) 1 = di1= de1 d S S d 1, S d ekil 7C.1 (a) tme analizi sonucunda elde edilen modal kapasite diyagram, ekil 7C.2(a) da gösterildii üzere, yaklak olarak iki dorulu (bi-lineer) bir diyagrama dönütürülür. Bu diyagramn balangç dorusunun eimi, itme analizinin ilk admndaki (i=1) dorunun (1) 2 1 (1) (1) eimi olan birinci moda ait özdeere, ( ), eit alnr ( T1 = 2 /1 ). (b) Ardk yaklamn ilk admnda C R1 = 1 kabulü yaplarak, dier deyile Denk. (7C.3) kullanlarak edeer akma noktas nn koordinatlar eit alanlar kural ile belirlenir. ekil 7C.2(a) da görülen a esas alnarak C R1 aada ekilde tanmlanr: C R1 o y1 (1) y1 B ( R 1) T / T = 1 (7C.4) R Bu bantda R y1 birinci moda ait dayanm azaltma katsays n göstermektedir: R y1 y1 = S a ae1 y1 (7C.5) TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 141

149 (c) Denk.(7C.4) den bulunan C R1 kullanlarak Denk.(7C.1) e göre hesaplanan S di1 esas alnarak edeer akma noktas nn koordinatlar, ekil 7C.2(b) de gösterildii üzere, eit alanlar kural ile yeniden belirlenir ve bunlara göre a y1, R y1 ve C R1 tekrar hesaplanr. Ardk iki admda elde edilen sonuçlarn kabul edilebilir ölçüde birbirlerine yaklatklar admda ardk yaklama son verilir. a 1, S a S ae1 (a) o a y1 (1) 2 ( 1 ) S de S di1 d 1, S d a 1, S a S ae1 (b) a y1 o a y1 (1) 2 ( 1 ) S de1 d (p) 1 = Sdi1 ekil 7C.2 d 1, S d 142 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

150 BLGLENDRME EK 7D. ARTIMSAL MOD BRLETRME YÖNTEM LE TME ANALZ 7D.0. Simgeler (i) n a yn C Rn (i) n (i) a = (i) inci itme adm sonunda n inci moda ait modal ivme = n inci moda ait edeer akma ivmesi = n inci moda ait spektral yerdeitirme oran d = (i) inci itme adm sonunda n inci moda ait modal yerdeitirme F = (i) inci itme admna ait birikimli spektrum ölçek katsays (i) M j,x = (i) inci itme adm sonunda, (j) plastik kesidinde x ekseni etrafnda oluan eilme momenti (i) M j,x = (i) inci itme admnda F (i) =1 alnarak yaplan dorusal (lineer) mod birletirme analizi sonucunda, (j) plastik kesidinde x ekseni etrafnda hesaplanan eilme momenti (i) M j,y = (i) inci itme adm sonunda, (j) plastik kesidinde y ekseni etrafnda oluan eilme momenti (i) M j,y = (i) inci itme admnda F (i) =1 alnarak yaplan dorusal (lineer) mod birletirme analizi sonucunda, (j) plastik kesidinde y ekseni etrafnda hesaplanan eilme momenti m s = Herhangi bir (s) serbestlik derecesinin kütlesi (i) N j = (i) inci itme adm sonunda, (j) plastik kesidinde oluan eksenel kuvvet (i) N j = (i) inci itme admnda F (i) =1 alnarak yaplan dorusal (lineer) mod birletirme analizi sonucunda, (j) plastik kesidinde hesaplanan eksenel kuvvet R yn = n inci moda ait Dayanm Azaltma Katsays (i) r j = (i) inci itme adm sonunda, herhangi bir (j) noktasnda veya kesidinde oluan tipik yerdeitirme, plastik ekildeitirme veya iç kuvvet (i) r j = (i) inci itme admnda F (i) =1 alnarak yaplan dorusal (lineer) mod birletirme analizi sonucunda, (j) noktasnda veya kesidinde hesaplanan tipik yerdeitirme, plastik ekildeitirme veya iç kuvvet (1) S aen = tme analizinin ilk admnda n inci moda ait dorusal elastik spektral ivme (1) S den = tme analizinin ilk admnda n inci moda ait dorusal elastik spektral yerdeitirme T B = 6.4 de tanmlanan ivme spektrumundaki karakteristik periyod (1) T n = Balangçtaki (i=1) itme admnda n inci titreim moduna ait doal titreim periyodu jk,x = (j) plastik kesidinde x ekseni etrafndaki momentle ilgili olarak (k) nc akma düzlemini veya çizgisini tanmlayan katsay jk,y = (j) plastik kesidinde y ekseni etrafndaki momentle ilgili olarak (k) nc akma düzlemini veya çizgisini tanmlayan katsay jk = (j) plastik kesidindeki eksenel kuvvetle ilgili olarak (k) nc akma düzlemini veya çizgisini tanmlayan katsay (i) a n = (i) inci itme admnda n inci moda ait modal ivme artm (i) d n = (i) inci itme admnda n inci moda ait modal yerdeitirme artm (i) F = (i) inci itme admnda artmsal spektrum ölçek katsays (i) f sn = (i) inci itme admnda n inci doal titreim modu için sistemin herhangi bir (s) serbestlik derecesine etkiyen deprem yükünün artm TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 143

151 (i) u sn = (i) inci itme admnda n inci doal titreim modu için sistemin herhangi bir (s) serbestlik derecesine ait yerdeitirme artm (i) sn = (i) inci itme admnda, o admdaki plastik kesit konfigürasyonu gözönüne alnarak belirlenen n inci mod eklinin (s) serbestlik derecesine ait genlii (i) xn = (i) inci itme admnda, x dorultusundaki deprem için n inci doal titreim moduna ait katk çarpan B = 6.4 de tanmlanan ivme spektrumundaki T B karakteristik periyoduna kar gelen doal açsal frekans (i) n = (i) inci itme admnda, o admdaki plastik kesit konfigürasyonu gözönüne alnarak belirlenen n inci titreim moduna ait doal açsal frekans (1) n = Balangçtaki (i=1) itme admnda n inci titreim moduna ait doal açsal frekans (p) n = En sondaki (i=p) itme admnda n inci titreim moduna ait doal açsal frekans 7D.1. Giri 7D de açklanan Artmsal Edeer Deprem Yükü Yöntemi ile itme analizinin en önemli sakncas, tayc sistemin deprem davrannn sadece birinci (deprem dorultusunda hakim) doal titreim modundaki davrantan ibaret olduunun varsaylmasdr. Bu nedenle yöntem, çok katl olmayan ve deprem dorultusuna göre planda simetrik veya simetrie yakn olan binalarla snrldr. Bu koullara uymayan binalarda uygulanmak üzere birden fazla titreim modunun gözönüne alnd çok sayda itme analizi yöntemi önerilmi ise de, bu yöntemlerin büyük bölümü tayc sistemin global dayanm ve deformasyon kapasitelerinin belirlenmesi ile yetinmektedir. Tanmlanan belirli bir depremin etkisi altnda performans deerlendirmesi için gerekli olan istem büyüklüklerini elde etmeyi amaçlayan yöntemlerin says çok snrldr [1 5]. Bu Bilgilendirme Eki nde açklanan Artmsal Mod Birletirme Yöntemi ile itme analizinde [4,5], her bir plastik kesitin oluumunda tüm modlarn katklar gözönüne alnabilmekte; plastik dönmeler ile iç kuvvet istemleri, itme analizi dnda ek analizlere gerek kalmakszn, dorudan elde edilebilmektedir. 7D.1.2 Artmsal Mod Birletirme Yöntemi ile itme analizinde, ardk iki plastik kesit oluumu arasndaki her bir itme admnda adm adm dorusal elastik davran esas alnr. Modal ölçeklendirme ile monotonik olarak arttrlan modal yerdeitirmeler gözönüne alnarak, her admda mod birletirme kurallar nn uyguland bir dorusal (lineer) davran spektrumu analizi gerçekletirilir. Bu analizin sonuçlarndan yararlanlarak, adm sonunda sistemde oluan plastik kesit belirlenir; yerdeitirme, plastik ekildeitirme, iç kuvvet artmlar ile bunlara ait birikimli deerler ve sonuçta deprem istemine kar gelen maksimum deerler hesaplanr [4,5]. 7D.2. Modal ölçeklendirme 7D.2.1 Ardk iki plastik kesit oluumu arasndaki herhangi bir (i) inci dorusal itme admnda, tipik bir n inci doal titreim modu için tayc sistemin herhangi bir (s) serbestlik derecesine ait yerdeitirme artm aadaki ekilde yazlabilir: (i) (i) (i) (i) sn sn xn n u = d (7D.1) Bu Bilgilendirme Eki nin sonunda listelenen referanslarn numaralarn göstermektedir. 144 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

152 7D.2.2 Denk.(7D.1) de yer alan ve (i) inci itme admnda n inci moddaki modal (i) yerdeitirme artm n temsil eden d n nin, bir önceki itme admnn sonundaki modal yerdeitirmeye eklenmesi ile, (i) inci adm sonunda birikimli (kümülatif) modal yerdeitirme aadaki ekilde elde edilir: (i) (i 1) (i) n = n + n d d d (7D.2) Modlarn göreli katklarnn gözönüne alnabilmesi için birikimli modal yerdeitirme, tek serbestlik dereceli sistemlere özgü eit yerdeitirme kural na göre, ayn modda birinci admdaki (i=1) elastik spektral yerdeitirme S ile orantl olarak tanmlanr: (i) (1) (i) n = den (1) den d S F (7D.3) (i) Burada F, (i) inci itme admnda bütün modlar için sabit olduu varsaylan birikimli spektrum ölçek katsays n göstermektedir. Denk.(7D.2) ve Denk.(7D.3) ün sonucu olarak, n inci moddaki modal yerdeitirme artm aadaki ekilde tanmlanr: (i) (1) (i) n = den d S F (7D.4) (i) Burada F, yine (i) inci admda bütün modlar için sabit varsaylan artmsal spektrum ölçek katsays dr. Böylece her bir itme admndaki tüm modal yerdeitirme artmlar, tek bir parametreye bal olarak ifade edilmi olmaktadr. Artmsal ve birikimli spektrum ölçek katsaylar arasndaki iliki aadaki ekilde yazlabilir: (i) (i1) (i) (7D.5) F = F + F 1 Yukardaki bantlarda yer alan ve birinci itme adm (i=1) için tanmlanan elastik (1) spektral yerdeitirme S den, ayn adm için 2.4 e göre tanmlanan elastik spektral ivmeden elde edilebilir: (1) (1) Saen S = (7D.6) ( ) den (1) 2 n 7D.2.3 Denk.(7D.3) ve Denk.(7D.4) ile verilen modal ölçeklendirme bantlar, yeni bir plastik kesitin olutuu her bir itme adm sürecinde elastik spektral yerdeitirmenin monotonik olarak arttrlmasna kar gelmektedir. Dier deyile, spektral yerdeitirmeler bakmndan deprem etkisi, sfrdan balayarak her bir itme admnda belirli bir miktarda büyütülmü olmaktadr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 145

153 Denk.(7D.6) dan yararlanlarak spektral yerdeitirme (S d ) spektral ivme (S a ) koordinatlarnda çizilen davran spektrumunun, sistemdeki ilk plastik kesitin olutuu (1) dorusal elastik birinci adm sonundaki ölçeklendirilmi durumu ( F 1) ekil 7D.1 de gösterilmitir. Spektrumun daha sonraki herhangi bir (i) inci ara adm (i) sonundaki ölçeklendirilmi durumu da ( F 1) ayn ekilde görülmektedir. (p) inci son itme adm sonunda ise, eit yerdeitirme kural uyarnca, elastik davran (p) spektrumunun kendisine varlmaktadr ( F = 1). Modal yerdeitirme (d) modal ivme (a) koordinatlar ile tanmlanan ve aada elde edilecek olan modal kapasite diyagramlar da, gözönüne alnan tipik bir tayc sistemin ilk dört modu için, ematik olarak ekil 7D.1 de gösterilmitir. 7D.3. Artmsal Mod Birletirme Yöntemi ile tme Analizi Algoritmas Yukarda açklanan modal ölçeklendirme ilemi esas alnarak, artmsal mod birletirme yöntemi ile yaplacak itme analizinin ana admlar aada özetlenmitir: 7D.3.1 Artmsal Mod Birletirme Yöntemi nin pratik uygulamasnda, her bir (i) inci itme admnda F (i) = 1 alnarak dorusal bir Mod Birletirme Analizi yaplr. Analizde, bir önceki adm sonundaki eksenel kuvvetler esas alnarak, ikinci mertebe etkileri hesaba katlabilir. Gözönüne alnacak mod says, birinci itme admndaki (i=1) modal büyüklükler esas alnarak e göre belirlenir. Bu analizde; (a) Denk.(7D.1) ve Denk.(7D.4) e göre tipik n inci mod için deprem verisi olarak (1) birinci itme admndaki (i=1) elastik spektral yerdeitirme S den gözönüne alnr. Bu giri bilgisi, tüm itme admlarnda deimeksizin aynen kullanlr. (b) Bütün yerdeitirme, ekildeitirme ve iç kuvvet büyüklüklerine modal katklarn hesab için te belirtilen Tam Karesel Birletirme (CQC) Kural kullanlr. Bu kuraln uygulanmasnda kritik sönüm oran bütün modlarda 0.05 olarak alnr. 7D.3.2 Ardk iki plastik kesit oluumu arasndaki herhangi bir (i) inci itme adm sonunda, tayc sistemin herhangi bir (j) noktasnda veya kesidinde oluan herhangi bir yerdeitirmeyi, plastik ekildeitirmeyi veya iç kuvveti temsil eden tipik büyüklük (i) r j, bilinmeyen olarak sadece (i) inci adma ait artmsal ölçek katsays F cinsinden aadaki ekilde ifade edilir: r r r F (7D.7) (i) (i 1) (i) (i) j = j + j Bu bantya ilikin tanmlar aada verilmitir: (i) (a) r j, F (i) = 1 alnarak (i) inci itme admnda 7D.3.1 e göre yaplan dorusal (lineer) mod birletirme analizi sonucunda, (j) noktasnda veya kesidinde hesaplanan tipik bir yerdeitirme, plastik ekildeitirme veya iç kuvveti temsil etmektedir. Tam Karesel Birletirme (CQC) modal birletirme kuralnn uygulanmas nedeni ile iaretler kaybolduundan; tipik yerdeitirme, plastik ekildeitirme veya iç kuvvetin en büyük mutlak deerinin elde edildii moddaki iaret esas alnr. (i) (b) r, (i) inci itme adm sonunda F in 7D.3.4 e göre hesabndan sonra 7D.3.5 e (i) j (i 1) r j göre elde edilecek olan tipik büyüklüü temsil etmektedir. ise bir önceki (i 1) inci itme adm sonunda elde edilmi olan büyüklüü göstermektedir. Bu balamda birinci itme admndan (i=1) önceki sfrnc adm (i 1=0), itme analizinden önce yaplmas gereken düey yük analizinden elde edilen tipik büyüklüe kar gelmektedir. (i) 146 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

154 7D.3.3 Her bir itme admnda Denk.(7D.7) de verilen genel bant, kirilerde her bir potansiyel plastik kesitteki eilme momenti için, kolon ve perdelerde ise akma yüzeyinin koordinatlarn oluturan iç kuvvetler için özel olarak yazlr. Üç boyutlu davran durumunda iki eksenli eilme ve eksenel kuvvet durumu için: (i) (i1) (i) (i) Mj,x = Mj,x + M j,x F (i) (i1) (i) (i) Mj,y = Mj,y + M j,y F (7D.8) (i) (i1) (i) (i) N = N + N F j j j 7D.3.4 Genel olarak gözönüne alnan üç boyutlu davran durumunda, (j) kesidinde e göre dorusallatrlan akma yüzeylerinden herhangi birine kar gelen (k) nc düzlem parçasnn analitik ifadesi aadaki ekilde yazlabilir: M + M + N = 1 (7D.9) jk,x j,x jk,y j,y jk j Denk.(7D.8) deki büyüklüklerin Denk.(7D.9) da yerine konulmas ile (i) nci adma ait artmsal ölçek katsays, ardk yaklama gerek kalmakszn, hesaplanr: (i1) (i1) (i1) 1 (i) jk,x Mj,x jk,y Mj,y jk Nj jk (i) (i) (i) jk,x M j,x + jk,y M j,y + jk N j ( F ) = (7D.10) Herhangi bir (j) potansiyel plastik kesitinde, bütün (k) akma yüzeyleri (çizgileri) için (i) elde edilen ( F ) jk deerlerinin pozitif olanlarnn en küçüü bulunduktan sonra, bunlarn da tayc sistemde hesaplanan en küçüü, (i) inci hesap adm sonundaki (i) F artmsal ölçek katsays olarak elde edilir. Bu deere kar gelen (j) kesiti ise, yeni oluan plastik kesitin sistem içindeki yerini belirler. (i) 7D.3.5 (i) inci itme admnda F elde edildikten sonra; (i) (a) Birikimli spektrum ölçek katsays, F, Denk.(7D.5) ten hesaplanr. (b) Tayc sistemin herhangi bir (j) noktasnda veya kesidinde oluan herhangi bir (i) tipik yerdeitirme, plastik ekildeitirme veya iç kuvvet büyüklüü, r j, Denk. (7D.7) ye göre elde edilir. (c) Gözönüne alnan tüm modlara ait modal yerdeitirme artmlar Denk.(7D.4) ten hesaplanr. (i) inci itme admnn sonundaki birikimli modal yerdeitirmeler ise Denk. (7D.2) veya Denk.(7D.3) ten elde edilir. 7D.3.6 (i) inci admda tüm modlara ait modal ivme artmlar aadaki bant ile hesaplanr: (i) (i) 2 (i) a = ( ) d (7D.11) n n n Artmsal Mod Birletirme Yöntemi nin burada açklanan formülasyonunda dorudan kullanlmamakla birlikte, tanm olarak n inci modda (s) serbestlik derecesine etkiyen (i) (i) modal deprem yükü artm f sn, modal ivme artm a n ye bal olarak aada verilmitir: (i) (i) (i) (i) f = m a (7D.12) sn s sn xn n (i) inci itme admnn sonundaki birikimli modal ivme deerleri ise aadaki ekilde elde edilir: (i) (i 1) (i) a = a + a (7D.13) n n n TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 147

155 7D.3.7 Yatay eksende modal yerdeitirmelerin, düey eksende ise modal ivmelerin temsil edildii tipik modal kapasite diyagramlar ekil 7D.1 de gösterilmitir. Tanm olarak, n inci moda ait tipik kapasite diyagramnda ardk iki plastik kesit oluumu arasndaki doru parçasnn eimi, Denk.(7D.11) uyarnca o admda n inci modun (i) 2 n doal açsal frekansnn karesine, ( ), dier deyile n inci özdeere eittir. Plastik ekildeitirmelerin yaygnlamas sonucunda, ikinci mertebe etkileri nedeni ile baz modlarn özdeerleri, dolaysyla ilgili modal kapasite diyagramlarnn eimleri, belirli bir itme admndan sonra negatif deerler alabilirler. kinci mertebe etkilerinin mod ekillerini deitirebilecei dikkate alnmaldr. Modal deprem istemi üzerindeki etkileri ise genellikle terkedilebilir düzeydedir. 7D.3.8 Her bir itme admnn tamamlanmasndan sonra, o adm sonunda oluan plastik kesit gözönüne alnarak sistem rijitlik matrisinde gerekli deiiklikler yaplr ve yeni itme adm için ilemlere balanr. Bir veya iki eksenli eilme ve eksenel kuvvet etkisindeki kesitlerde plastiklemeyi izleyen itme admlarnda gözönüne alnmaldr. 7D.4. stem Büyüklüklerinin Belirlenmesi 7D.4.1 Artmsal Mod Birletirme Yöntemi nde modal yerdeitirmeler maksimum deerlerine bütün modlarda birlikte ularlar. Her itme adm sonunda Denk.(7D.5) ile hesaplanan birikimli spektrum ölçek katsaysnn, maksimum deer olan birim deeri ap amad kontrol edilir. Amamas durumunda, analize yukarda açkland üzere devam edilir. Amas durumunda ise; (a) Varlan itme adm son itme adm olarak tanmlanarak (p) üst indisi ile temsil edilir. i = p alnarak ve F (p) = 1 olduu gözönüne tutularak, son adma ait artmsal spektrum ölçek katsays Denk.(7D.5) ten hesaplanr: F (p) (p 1) = 1 F (7D.14) (b) Ancak Denk.(7D.4) ile tanmlanan n inci moddaki modal yerdeitirmenin, son itme admnda aadaki ekilde yeniden tanmlanmas gereklidir: (p) (1) (p) n = Rn den d C S F (7D.15) Herhangi bir modda 7D.4.2 ye göre C Rn > 1 olmas durumunda, deprem verisi olarak (1) (1) 7D.3.1 de Sden yerine CRn Sden alnr ve Mod Birletirme Yöntemi ile tipik büyüklüe ait r deeri yeniden hesaplanr. (p) j (c) Tipik yerdeitirme, plastik ekildeitirme veya iç kuvvetin maksimum deeri, dier deyile tipik istem büyüklüü Denk.(7D.7) ye göre elde edilir: r r r F (7D.16) (p) (p 1) (p) (p) j = j + j 7D.4.2 Gözönüne alnan herhangi bir n inci moda ait spektral yerdeitirme oran C Rn aadaki ekilde hesaplanr: (1) (1) 2 2 (a) Tn TB [veya ( n ) B] koulunun salanmas durumunda C Rn = 1 alnr. (1) (1) 2 2 (b) Tn TB [veya ( n ) B] olmas durumunda ise C Rn yaklak olarak aadaki ekilde belirlenebilir: (p) 2 (p) ( n ) n = ( (1) 2 n ) olmak üzere; 148 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

156 C C Rn Rn (1) yn B n (p) n Ryn (1) yn B n (p) (p) n n Ryn 1 + ( R 1) T / T = 1 ( 0. 10) 1 + ( R 1) T / T = 1 ( 0. 10) 10 (7D.17) Bu bantda R yn, n inci mod için çizilen iki dorulu modal kapasite diyagramndan elde edilen dayanm azaltma katsays n göstermektedir: R yn = S a (1) aen yn (7D.18) ki dorulu modal kapasite diyagramna ilikin ardk yaklam ile ilgili olarak, Bilgilendirme Eki 7C de 7C.2.2 ile birinci (hakim) mod için verilen yaklamdan yararlanlabilir (Bkz. ekil 7C.2). 7D.5. Özel Durumlar 7D.5.1 Tayc sistem davrannda sadece birinci (deprem dorultusunda hakim) modun etkili olduunun varsaylmas durumunda, Artmsal Mod Birletirme Yöntemi ile ilgili olarak yukarda yazlan tüm bantlar, hiçbir deiiklik yaplmakszn, sadece hakim mod için yazlarak kullanlabilir. Bu özel durumda itme analizi, e göre Artmsal Edeer Deprem Yükü Yöntemi nde yük dalmnn her bir itme admnda deiken olduunun gözönüne alnd tek modlu itme analizine indirgenmi olmaktadr. Modal ölçeklendirmenin söz konusu olmad bu çözümde, en sondaki i = p adm öncesindeki dier itme analizi admlarnda elde edilen büyüklükler, seçilen depremden bamszdr. 7D.5.2 Tayc sistem davrannn dorusal elastik olmas durumunda Artmsal Mod Birletirme Yöntemi, dorusal Mod Birletirme Yöntemi ne indirgenir. Kesitlerin akma yüzeylerinin fiktif olarak büyütülmesi ile, hiçbir kesitte plastik ekildeitirme meydana gelmeden modal yerdeitirme istemine ulalacandan, bu durumda itme analizi sadece tek bir admda sonuçlanacak ve ekil 7D.1 deki modal kapasite diyagramlar birer doru parçasndan ibaret olacaktr. 7D.6. Referanslar [1] Chopra, A.K, Goel, R.K (2002). A modal pushover analysis for estimating seismic demands for buildings. Earthquake Engineering and Structural Dynamics; 31(3): [2] Goel, R.K, Chopra, A.K, (2004). Evaluation of Modal and FEMA Pushover Analyses: SAC Buildings. Earthquake Spectra; 20(1): [3] Goel, R.K, Chopra, A.K, (2005). Extension of Modal Pushover Analysis to compute member forces. Earthquake Spectra; 21(1): [4] Aydnolu, M. N. (2003). An incremental response spectrum analysis based on inelastic spectral displacements for multi-mode seismic performance evaluation. Bulletin of Earthquake Engineering; 1(1): [5] Aydnolu, M. N. (2004). An improved pushover procedure for engineering practice: Incremental Response Spectrum Analysis (IRSA). International Workshop on Performance-based Seismic Design: Concepts and Implementation, edited by P. Fajfar and H. Krawinkler, Bled, Slovenia, 28 June 1 July 2004, Pacific Earthquake Engineering Center, University of California, Berkeley, PEER Report 2004/05: TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 149

157 BLGLENDRME EK 7E. LFL POLMER LE SARGILANAN KOLONLARDA DAYANIM VE SÜNEKLK ARTIININ HESABI 7E.0. Simgeler A s b b w d d E f f cc f cm f ym h f hs f l L s n n f p r c s f t f V c V f V max V r V s w f cc f fu f a = Kolon donat alan (tek çubuk için) = Kesit genilii = Kiri gövde genilii = Kesitin faydal yükseklii = Pas pay kalnl = Lifli polimerin elastisite modülü = Lifli polimerle sarglanm betonun basnç dayanm = 7.2 ye göre tanmlanan mevcut beton basnç dayanm = 7.2 ye göre tanmlanan mevcut çelik akma dayanm = Çalan dorultudaki kesit boyutu = Enine donatda lik birim uzamaya karlk gelen gerilme = Lifli polimerin salad yanal basnç = Varolan bindirme boyu = Bindirme yaplm donat says = Tek yüzdeki LP sarg tabaka says = Çekirdek kesiti çevresi = Köelerde yaplan yuvarlatma yarçap = Lifli polimer eritlerin eksenden eksene aral = Bir tabaka lifli polimer için etkili kalnlk = Kesme kuvveti dayanmna betonun katks = Lifli polimerin kesme kuvveti dayanmna katks = Asal basnç gerilmelerini snrlamak için tanmlanan kesme kuvveti = Kolon veya kiriin kesme dayanm = Kesme kuvveti dayanmna enine donatnn katks = Lifli polimer eritinin genilii = Sarglanm beton basnç dayanmna kar gelen birim ksalma = Lifli polimerin etkin birim uzama limiti = Lifli polimerin kopma birim uzamas = Kesit ekil etkinlik katsays = Donat çap = Lifli polimerin hacmsal oran 7E.1. Kolonlarn Kesme Dayanmnn Arttrlmas LP ile sarglanm kolonlarn ve kirilerin kesme kuvveti dayanm Denk.(7E.1) ile hesaplanr. Vr Vc Vs Vf Vmax (7E.1) Kesme kuvveti dayanmna betonun katks V c, enine donatnn katks V s ve asal basnç gerilmelerini snrlamak üzere tanmlanan V max deerleri TS-500 tarafindan önerilen denklemler ile, ancak 7.2 ye göre belirlenen mevcut malzeme dayanmlar kullanlarak 150 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

158 hesaplanacaktr. Kesme kuvveti dayanmna LP sargnn katks V f sarglamann eritler halinde olmas durumunda Denk.(7E.2) ile hesaplanacaktr. V 2 ntwe d f f f f f f (7E.2) sf Denk.(7E.2) de n f tek yüzdeki LP sarg tabaka saysn, t f bir tabaka LP için etkili kalnl, w f LP eridinin geniliini, E f LP elastisite modulünü, f LP etkin birim uzama snrn, d eleman faydal yüksekliini, s f ise LP eritlerin, eksenden eksene olmak üzere, aralklarn göstermektedir (ekil 7E.1). Sarglamann sürekli yaplmas durumunda, w f = s f alnacaktr. Etkin birim uzama deeri Denk.(7E.3) e göre alnacaktr. f (7E.3) f 0.50fu Denk.(7E.3) de fu LP kopma birim uzamasdr. Süreksiz (eritler halinde) LP kullanlmas durumunda LP eritlerin aralklar s f, ( w d 4) deerini geçmeyecektir. f r c Tabla Lifli polimer tam sarg d s f a) Kolonlar b) Kiriler ekil 7E.1 7E.2. Kolonlarn Eksenel Basnç Dayanmnn Arttrlmas LP sarglama ile kolonlarn eksenel basnç dayanmlarnn arttrlabilmesi için, kolon kesitinin uzun boyutunun ksa boyutuna oran ikiden fazla olmamaldr. Kolonlarn enkesitleri dikdörtgenden elipse dönütürülerek LP nin etkinlii arttrlabilir. Elips kesitlerde uzun boyutun ksa boyuta oran en fazla üç olabilir. LP ile sarglanm bir kolonun eksenel yük dayanm hesaplanrken beton basnç dayanm için f cd yerine Denk.(7E.4) ile belirlenen f cc deeri kullanlacaktr. f f 1+2.4( f / f ) 1. 2 f (7E.4) w f cc cm 1 cm cm Denk.(7E.4) de f cm sarlmam betonun mevcut basnç dayanm, f l LP sargnn salad yanal basnç miktardr. f l Denk.(7E.5) e göre hesaplanacaktr. 1 fl a f f Ef (7E.5) 2 Denk.(7E.5) de f Denk.(7E.3) ile hesaplanacaktr. Bu denklemde a kesit ekil etkinlik katsays, f LP hacimsel orandr. a çeitli kesitler için Denk.(7E.6) da verilmitir. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 151

159 1 b a h ( b2 r ) ( h2 r ) 1 3bh 2 2 c c Dairesel kesit Elips kesit Dikdörtgen kesit (7E.6) Denk.(7E.6) da b ve h dikdörtgen kesitler için ksa ve uzun kenar boyutlar, eliptik kesitlerde ksa ve uzun boyutlar için elipsin ilgili boyutlar, r c ise dikdörtgen kesitlerde köelerde yaplan yuvarlatmann yarçapdr (ekil 7E.2). b b r c h h r c h r c Dolgu beton a)dairesel Kolon b) Dörtgen Kolon c) Eliptik Kolon ekil 7E.2 7E.3. Kolonlarn Sünekliinin Arttrlmas LP sarglama ile kolonlarn sünekliinin arttrlabilmesi için, kolon kesitinin uzun boyutunun ksa boyutuna oran ikiden fazla olmamaldr. Elips kesitlerde uzun boyutun ksa boyuta oran en fazla üç olabilir. LP ile sarglanm bir kolonda sarglanm beton basnç dayanmna kar gelen birim ksalma ( cc ) Denk.(7E.7) ile belirlenebilir. 075 cc = ( f1 / fcm ). (7E.7) Denk.(7E.7) def l Denk.(7E.5) ile hesaplanacaktr. LP sarglama ile sünekliin arttrlabilmesi için Denk.(7E.4) ile belirtilmi olan minimum dayanm art salanmaldr. (a) Dorusal elastik hesap yöntemleri kullanlrken herhangi bir kolonda Denk.(7E.7) ile hesaplanan cc deerinin deerinden büyük olmas durumunda sözkonusu kolonun sarglanm olduu, aksi halde sarglanmam olduu kabul edilir. (b) Dorusal elastik olmayan hesap yöntemleri için LP ile sarglanm kesitlerin moment-erilik ilikisi elde edilirken, LP ile sarglanm beton için iki dorudan oluacak ekilde idealletirilmi bir gerilme-ekildeitirme ilikisi kullanlabilir. Bu ilikide büküm noktasnda gerilme ve ekildeitirme deerleri f c (kapasite) ve alnabilir. Gerilme-ekildeitirme ilikinin son noktasndaki deerler Denk.(7E.4) ve 152 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

160 Denk.(7E.7) ile hesaplanr. Plastik ekildeitirmelerin meydana geldii LP ile sarglanm betonarme tayc sistem elemanlarnda, performans düzeylerine göre izin verilen maksimum beton birim ksalma deerleri kesit göçme snr için Denk.(7E.7) ile hesaplanan deere eit, güvenlik snr için Denk.(7E.7) ile hesaplanan deerin %75 i, minimum hasar snr için ise alnacaktr. Bu deerler ve kesitteki donat çeliinin birim uzama deerleri da belirtilen üst snrlar aamaz. 7E.4. Kolonlarda Yetersiz Bindirme Boyu çin Sarglama Kesit boyut oran ikiden büyük olan veya boyuna donatlar düz yüzeyli olan kolonlar için sarg etkisi yetersiz olacandan bindirme bölgelerinin güçlendirmesi LP sargs ile yaplamaz. Boyuna donatlar nervürlü olan kolonlarda bindirme boyu yetersizliini gidermek üzere gereken LP kalnl Denk.(7E.8) e göre hesaplanr. t f 500 bw ( fk fhs) (7E.8) E Denk.(7E.8) de b w kesit genilii, f hs enine donatda birim uzamaya karlk gelen gerilmedir. a faktörü farkl kesitler için Denk.(7E.6) ya göre hesaplanmaldr. Denk.(7E.8) deki f k deeri Denk.(7E.9) a göre hesaplanacaktr. Af s ym fk (7E.9) p 2( d) Ls 2n Denk.(7E.9) da A s kolon donat alan (tek çubuk için), f ym mevcut donat akma dayanm, p çekirdek kesiti çevresi, n bindirme yaplm donat says, donat çap, d pas pay kalnl ve L varolan bindirme boyudur. s f TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 153

161 BLGLENDRME EK 7F. DOLGU DUVARLARININ GÜÇLENDRLMES ÇN YÖNTEMLER 7F.0. Simgeler A duvar = Dolgu duvarnn yatay kesit alan a duvar = Edeer basnç çubuunun genilii (mm) E c = Çerçeve betonunun elastisite modülü E dp = Prefabrike beton duvar panelinin elastisite modülü E duvar = Dolgu duvarnn elastisite modülü f dp = Prefabrike beton duvar panelinin basnç dayanm f duvar = Dolgu duvarnn basnç dayanm f yd = Hasr donat çeliinin tasarm akma dayanm h duvar = Dolgu duvarnn yükseklii (mm) I k = Kolonun atalet momenti (mm 4 ) k duvar = Edeer basnç çubuunun eksenel rijitlii k t = Lifli Polimerle güçlendirilmi duvar çekme çubuunun eksenel rijitlii min = Minimum ankraj çubuu derinlii r duvar = Dolgu duvarnn köegen uzunluu (mm) s max = Maksimum ankraj çubuu aral t dp = Prefabrike beton duvar panelinin kalnl (mm) t duvar = Dolgu duvarnn kalnl (mm) T f = Lifli Polimer ile güçlendirilmi duvar çekme çubuunun çekme dayanm t f = Lifli Polimer kalnl V duvar = Dolgu duvarnn kesme kuvveti dayanm min = Minimum ankraj çubuu çap duvar = Edeer basnç çubuu katsays sh = Perdede ve duvarda yatay gövde donatlarnn perde gövdesi brüt enkesit alanna oran = Edeer basnç çubuunun yatay ile olan açs duvar = Dolgu duvarnn kayma dayanm = Prefabrike beton duvar panelinin kayma dayanm dp 7F.1. Dolgu duvarlarnn Güçlendirilmesi e göre, bodrum hariç en fazla üç katl binalarda uygulanmak üzere, temel üstünden yukarya kadar üst üste süreklilik gösteren betonarme çerçeve içindeki dolgu duvarlarnn rijitlii ve kesme dayanm, aada tanmlanan güçlendirme yöntemleri ile arttrlabilir. 7F.2. Dolgu Duvarlarn Hasr Çelik Donatl Özel Sva ile Güçlendirilmesi Dolgu duvarlarnn rijitlii ve kesme dayanm, duvar yüzüne uygulanan hasr çelik donatl, özel karml sva tabakas ile arttrlabilir. (a) Sva tabakasnn kalnl en az 30 mm, hasr donat pas pay ise en az 20 mm olmaldr. Özel sva 4 hacim kum, 1 hacim çimento ve 1 hacim kireç karm ile yaplacaktr. Bu karmla yaplan svann basnç dayanm en az 5 MPa olacaktr. (b) Güçlendirilecek duvarlarn köegen uzunluunun güçlendirme öncesi kalnlna oran 30 dan küçük olmaldr. Bu türlü uygulamalarda mevcut çerçeve içinde basnç 154 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

162 çubuu oluumu salanmal ve çerçeveye yük aktarm için gerekli ankrajlar düzenlenmelidir. Bunun için uygulamann yaplaca duvar yüzü ile çerçeve elemanlarnn d yüzü arasnda en az 30 mm derinliinde boluk olmaldr (ekil 7F.1). Aksi halde bu tür duvar güçlendirmesi uygulanamaz. (c) Donatl sva tabakas ile çerçeve elemanlar arasnda kullanlacak çerçeve ankraj çubuunun en küçük çap 12 mm, en az ankraj derinlii çubuk çapnn on kat ve en geni çubuk aral 300 mm olmaldr. Ayrca donatl sva tabakas ile mevcut dolgu duvarn birlikte çalmasnn salanmas için duvar düzlemine dik yönde, her bir metrekare duvar alannda dört adet gövde ankraj yaplacaktr. Duvara dik yönde yaplacak gövde ankraj çubuklar dolgu duvarn harç derzleri içine gömülecek ve çubuk çap en az 8 mm, ankraj derinlii çubuk çapnn en az on kat olacaktr. Duvar düzlemine paralel ve dik dorultuda yaplacak tüm ankraj çubuklar açlacak deliklere epoksi esasl bir malzeme ile ekilecek ve uçlar L eklinde 90 derece bükülerek hasr donatnn içine geçirilecektir. Uygulama detaylar ekil 7F.1 de gösterilmektedir. (d) Güçlendirilen dolgu duvarlarnda oluan kuvvetlerin zemine güvenle aktarlmas için gerekli olan temel düzenlemesi yaplmaldr. Hasr çelik donat ile güçlendirilen duvarlar aada verilen esaslara göre yap modeline katlacaktr. 7F.2.1 Modelleme Esaslar: Hasr çelik donat ile güçlendirilen dolgu duvarlarnn yap modelinde temsil edilmesi için kullanlacak olan rijitlik ve dayanm özellikleri aada tanmlanmtr. Yap modelinde betonarme çerçeve içinde düzenlenmi ve köegen uzunluunun kalnlna oran 30 dan küçük olan dolgu duvarlar göz önüne alnacaktr. Duvar yüzey alanna oran %10'u geçmeyen boluklarn bulunduu duvarlarn yap modeline katlmasna, boluklarn konumu köegen basnç çubuu oluumunu engellememesi kouluyla izin verilebilir. Hasr çelik ile güçlendirilmi dolgu duvarlar, uygulanan deprem yönünde basnç kuvveti alan edeer köegen çubuk elemanlar ile temsil edileceklerdir. (a) Rijitlik: Edeer basnç çubuunun kalnl güçlendirilmi dolgu duvarnn kalnlna eittir. Genilii a duvar Denk.(7F.1) den hesaplanacaktr duvar ( duvar k ) duvar a. h r (7F.1) Burada a duvar çubuk genilii (mm), h k kolon boyu (mm), r duvar dolgu duvar köegen uzunluudur (mm). duvar Denk.(7F.2) den hesaplanacaktr. 1 E 4 duvar tduvar sin2 duvar (7F.2) 4Ec Ik hduvar Denk.(7F.2) de E duvar ve E c dolgu duvar ve çerçeve betonunun elastisite modülü, t duvar ve h duvar güçlendirilmi duvarnn kalnl ve yükseklii (mm), I k kolonun atalet momenti (mm 4 ) ve köegenin yatay ile olan açsdr. Köegen basnç çubuk elemannn eksenel rijitlii Denk.(7F.3) ile hesaplanacaktr. k a t E duvar duvar duvar duvar (7F.3) rduvar (b) Kesme Dayanm: Hasr çelik donat ile güçlendirilen dolgu duvarnn kesme dayanm, köegen çubuun edeer basnç kuvveti dayanmnn yatay bileeni olarak kabul edilecektir. Yatay kesit alan A duvar, basnç dayanm f duvar ve kayma dayanm TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 155

163 duvar olan güçlendirilmi dolgu duvarnn kesme kuvveti dayanm V duvar, Denk.(7F.4) ile hesaplanacaktr. V A ( f ) 0.22 A f (7F.4) duvar duvar duvar yd sh duvar duvar Burada f yd hasr donatnn tasarm akma dayanm, sh ise duvardaki yatay gövde donatlarnn duvar brüt enkesit alanna orandr. Hasr donat yatay ve düey yönlerde ayn donat alanna sahip olmaldr. 7F.2.2 Malzeme Özellikleri: Yukarda verilen denklemlerde E duvar, f duvar ve duvar için çeitli tula türlerinden yaplan dolgu duvarlarnda önerilen deerler aada verilmitir. Elastisite modülünün, basnç ve kesme dayanmlarnn hesaplanmasnda güçlendirilmi duvarn kompozit kesit yaps dikkate alnabilir. Boluklu fabrika tulas: E duvar = 1000 MPa; f duvar = 1.0 MPa; duvar = 0.15 MPa (7F.5a) Harman tulas: E duvar = 1000 MPa; f duvar = 2.0 MPa; duvar = 0.25 MPa (7F.5b) Gazbeton blok: E duvar = 1000 MPa; f duvar = 1.5 MPa; duvar = 0.20 MPa (7F.5c) A l Kiri Sva s A l Çerçeve Ankraj Gövde Ankraj Yüzey svas Hasr Donat Tula duvar 12mm min s 300mm max l 10 min A-A Kesiti ekil 7F TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

164 7F.3. Dolgu Duvarlarnn Lifli Polimerler ile Güçlendirilmesi Uzunluunun yüksekliine oran 0.5 ile 2 arasnda olan dolgu duvarlarnn rijitlii ve kesme dayanm, duvar yüzüne uygulanan lifli polimerler (LP) ile arttrlabilir. (a) Bu tür uygulamalarda mevcut çerçeve içinde basnç çubuu oluumu salanmal ve çerçeveye yük aktarm için gerekli ankrajlar düzenlenmelidir. Bunun için uygulamann yaplaca duvar yüzü ile çerçeve elemanlarnn d yüzü arasnda en az 30 mm derinliinde boluk olmaldr. Aksi halde bu tür duvar güçlendirmesi uygulanamaz. (b) Köegen lifli polimer eritlerin detaylandrlmas ekil 7F.2 de gösterilmektedir. Köe bölgelerde yük dalmn salayabilmek ve betonarme çerçeve ile LP eritler arasnda yeterli sayda ankraj yerletirebilmek için erit geniiliinin 1,5 katndan az olmayan genilikte kare LP levhalar kullanlacaktr. Lifli polimer uygulamas duvarn iki tarafndan yaplacak ve LP eritler duvar kalnlnca geçen LP bulonlar ile duvara sabitlenecektir. LP bulonlar arasndaki mesafe 600 mm den fazla, bulonun köegen erit kenarna uzakl ise 150 mm den fazla olamaz. Köegen LP erit ile çerçeve arasndaki yük aktarmn salamak için LP ankrajlar kullanlacaktr. LP ankrajlar LP eritlerin epoksi ile doyurulmas ve bir silikon çubuk etrafna sarlmas ile oluturulacaktr. LP ankrajlarn uçlar yelpaze ekline getirilecek ve en az 4 adet ankraj köegen LP erit yönünde olacak ekilde beton içinde açlan tozdan arndrlm delie epoksi enjekte edilerek yerletirilecektir. Ankraj yapmnda çubuk etrafna sarlan LP nin genilii 100 mm den az olmayacaktr. Ankraj deliinin çap 10 mm den, derinlii ise 150 mm den küçük olmayacaktr. Buna göre hazrlanan bir ankrajn çekme dayanm olarak, 20 kn veya silikon çubuk etrafna sarlan LP nin çekme kapasitesinin %30 undan küçük olan olarak alnacaktr. LP ankrajlar kiri dolgu duvar Kolon LP Bulonlar tula w f Lifli polimer (LP) eritler sva ekil 7F.2 (c) Güçlendirilen dolgu duvarlarnda oluan kuvvetlerin zemine güvenle aktarlmas için gerekli olan temel düzenlemesi yaplmaldr. Lifli polimerler ile güçlendirilen duvarlar aada verilen esaslara göre yap modeline katlacaktr. 7F.3.1 Modelleme Esaslar: Lifli polimerler ile güçlendirilmi dolgu duvarlar yap modelinde köegen basnç ve çekme çubuklar çifti ile temsil edilecektir. (a) Basnç Çubuklar: Basnç çubuklarnn rijitlikleri ve kesme dayanmlar 7F.2.1(a) ve (b) ye göre hesaplanacaktr. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 157

165 (b) Çekme Çubuklar: Çekme çubuunun çekme dayanm T f Denk.(7F.6) ile hesaplanacaktr. T E w t (7F.6) f f f f Çekme çubuunun kesme dayanm, çekme dayanmnn yatay bileeni olarak kabul edilecektir. Çekme çubuunun eksenel rijitlii, Denk.(7F.7) ile hesaplanacaktr. k w t E f f f t (7F.7) rduvar Bu denklemlerde E f, w f ve t f srasyla lifli polimer eritin elastisite modülü, genilii ve kalnl, r duvar dolgu duvar köegen uzunluudur. w f deeri Denk.(7F.1) ile hesaplanan genilikten daha büyük alnamaz. 7F.4. Dolgu Duvarlarn Prefabrike Beton Paneller ile Güçlendirilmesi Dolgu duvarlarnn kesme dayanm ve rijitlii, öndökümlü beton panel elemanlar kullanlarak arttrlabilir. Bu tür güçlendirme, uzunluunun yüksekliine oran 0.5 ile 2 arasnda deien duvarlara uygulanmaldr. (a) Öndökümlü paneller mutlaka çerçevenin içinde kalacak ekilde yerletirilecek, dmerkezli olarak yerletirilmeyecektir. Bu türlü uygulamalarda mevcut çerçeve içinde basnç çubuu oluumu salanmal ve çerçeveye yük aktarm için gerekli ankrajlar düzenlenmelidir. Bunun için uygulamann yaplaca duvar yüzü ile çerçeve elemanlar d yüzü arasnda en az panel kalnlna eit derinlikte boluk olmaldr (ekil 7F.3). Aksi halde bu tür duvar güçlendirmesi uygulanamaz. (b) Prefabrike beton paneller ile güçlendirilecek duvarlarn köegen uzunluunun güçlendirme öncesi kalnlna oran 30 dan küçük olmaldr. Öndökümlü panel betonu basnç dayanm minimum 40 MPa olacaktr. Büzülme çatlaklarn ve tama srasnda oluabilecek çatlaklar en aza indirmek için panel ortasna tek düzlemde hasr donat konacaktr. Hasr donat oran her iki dorultuda in altnda olmayacaktr. Panelin minimum kalnl 40 mm ve maksimum kalnl 60 mm olacaktr. Paneller duvara epoksi esasl bir yaptrcyla tutturulacaktr. Yaptrc, panel elemanlar birbirine yaptrmak için elemanlarn arasna da uygulanacaktr. Kullanlacak epoksi esasl yaptrcnn betona yapma dayanm en az 2.5 MPa olacaktr. Öndökümlü paneller ile çerçeve elemanlar arasnda kullanlacak en küçük ankraj çubuu çap 12 mm, en az ankraj derinlii çubuk çapnn on kat olacaktr. Ankrajlar panellerin çerçeveye deen her köesinde yaplmal ve epoksi esasl bir yaptrcyla çerçeveye tutturulacaktr. Panellerin ankraja deecek kenarlar, ankraj çubuuna yer açacak ekilde dili imal edilmelidir (ekil 7F.3). (c) Prefabrike beton paneller, iki kiinin rahatlkla tayp uygulayabilecei arlk snrlar içinde kald sürece kare veya kareye yakn dikdörtgen eklinde olabildii gibi kat yükseklii boyunca yer alan eritler halinde de üretilebilir. Güçlendirilen dolgu duvarlarda oluan kuvvetlerin zemine güvenle aktarlmas için gerekli olan temel düzenlemesi yaplmaldr. Prefabrike beton paneller ile güçlendirilen duvarlar aada verilen esaslara göre yap modeline katlacaktr. 7F.4.1 Modelleme Esaslar: Yap modelinde betonarme çerçeve içinde düzenlenmi ve köegen uzunluunun güçlendirme öncesi kalnlna oran 30 dan küçük olan dolgu duvarlar göz önüne alnacaktr. Prefabrike beton paneller ile güçlendirilmi dolgu 158 TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi

166 duvarlar uygulanan deprem yönünde basnç kuvveti alan edeer köegen çubuk elemanlar ile temsil edileceklerdir. ekil 7F.3 (a) Rijitlik: Edeer basnç çubuunun rijitlii 7F.2.1(a) ya göre hesaplanacaktr. Denk.(7F.3) de E duvar ve t duvar yerine, srasyla prefabrike beton panelin elastisite modülü E dp ve kalnl t dp alnmaldr. Mevcut dolgu duvar hesaba katlmayacaktr. (b) Kesme Dayanm: Prefabrike beton paneller ile güçlendirilen dolgu duvarnn kesme dayanm, köegen çubuun edeer basnç kuvveti dayanmnn yatay bileeni olarak kabul edilecektir. Güçlendirilmi dolgu duvarnn kesme dayanmnn hesabnda, panel elemanlarnn içerisine konan donat göz önüne alnmayacaktr. Ayrca, mevcut dolgu duvar da kesme dayanm hesabnda dikkate alnmayacaktr. Panellerinin yatay kesit alan A dp, basnç dayanm f dp ve kayma dayanm dp olan güçlendirilmi dolgu duvarn kesme kuvveti dayanm V duvar, Denk.(7F.8) ile hesaplanacaktr. V A 0.08 A f (7F.8) duvar dp dp dp dp TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi 159

167