ORMANCILIKTA TRANSPORT

Transkript

1 K.T.Ü. ORMAN FAKÜLTESİ ORMAN MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ORMANCILIKTA TRANSPORT DERS NOTLARI Prof. Dr. H. Hulusi ACAR Trabzon 2004

2 ÖNSÖZ Ormancılıkta transport işleri bölmeden çıkarma ve uzak nakliyat aşamalarının birbirini takip etmesi ile gerçekleşir. Bölmeden çıkarma aşamasında mekanizasyonun daha az oranda gerçekleştirilmesi zor arazi şartlarında gerçekleştirilen, bu ağır orman işlerini daha da zorlaştırır. Ormancılıkta uzak nakliyat işleri ise çoğunlukla orman yolları üzerinde ve kamyonlarla gerçekleştirildiği için daha kolaydır. Dünyada ve ülkemizde orman alanlarının azalmasına paralel olarak odun hammaddesi ve diğer orman tali ürünlerinin üretimi de azalmaktadır. Bu durum özellikle odun hammaddesi üretiminde maksimum derecede yararlanma zorunluluğunu ortaya çıkarmıştır. Haliyle yıllar sonra kesim çağına gelen orman ağacının yerinde kesildikten sonra kendisine ve çevresine en az zayiatla önce orman içindeki en yakın orman transport tesislerine, ardından da orman depolarına ulaştırılarak insanlığın kullanımına sunulması çağdaş ormancılığın gereğidir. Ormancılıkta Transport dersine ait bu ders notları lisans düzeyinde hazırlanmıştır. Yakın gelecekte ders teksiri ve daha sonrada ders kitabına esas teşkil edebilecek bu ders notları yazılı halde bir ders notu ihtiyacını karşılamak üzere kısa süre içerisinde hazırlanmıştır. Bu ders notunun 1998 yılı ilk baskısının oluşumunda emeği geçen doktora öğrencilerimden Arş. Gör. Selçuk GÜMÜŞ ve Arş. Gör. Habip EROĞLU'na ayrı ayrı teşekkür ederim. Bu ders notunun güncellenerek 2004 yılı baskısının oluşumunda, özverili çalışmasıyla katkıda bulunan doktora öğrencim Arş. Gör. Sadık ÇAĞLAR a çok teşekkür ederim. Ders notunun öğrencilere ve diğer okuyuculara yararlı olmasını dilerim. Saygılarımla. Mart 2006 Prof. Dr. H. Hulusi ACAR II

3 İÇİNDEKİLER Sayfa No 1. GİRİŞ 1 2. ORMANCILIKTA TRANSPORT ve DİĞER BİLİM DALLARI İLE OLAN İLİŞKİSİ Ormancılıkta Trasnportun Önemi Ormancılıkta Transportun Sınıflandırılması Ormancılıkta Transportu Etkileyen Faktörler Ormancılıkta Transport Tekniklerinin Diğer İlgili Bilim Dalları İle Olan İlişkileri Silvikültür Teknikleri ile Olan İlişkileri Amenajman Planları ile Olan İlişkileri Orman Koruma Tedbirleri ile Olan İlişkileri Milli Parklar ile Olan İlişkileri 7 3. ORMAN TRANSPORT TESİSLERİ Orman Yol Ağları Orman Yol Tipleri Orman Yol Geçkilerinin Oluşumunu Etkileyen Faktörler Ormanların İşletmeye Açılması, Orman Yollarının Düzeni ve Teknik Özellikleri Meşçerelerin İşletmeye Açılmasında Traktör ve Sürütme Yollarının Düzeni ve Teknik Özellikleri Orman Yol Ağlarının Planlanmasında Kavramlar Yol Yoğunluğu Yol Aralığı Sürütme Mesafesi İşletmeye Açma Oranı Transport Tekniği Açısından Orman Yollarından Beklentiler Meşcerelerin ve Ormanların İşletmeye Açılması ve Transport İlişkileri Meşcerelerin Orman Yolları ile İşletmeye Açılması ve Transport İlişkileri Ormanların Orman Yolları ile İşletmeye Açılması ve Transport İlişkileri Traktör Yolları, Sürütme Yolları ve Kablo Çekim Şeritleri Orman Hava Hatları Tesisleri Vinçli Hava Hatlarının Sınıflandırılması Uygulamada Görülen Hava Hatları Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hatları Orta Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hatları Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları Uzun Mesafeli Vinçli Hava Hatlarının Projelendirilmesi Hava Hattı Güzergah Etüdü Güzergah Aplikasyonu Uzun Mesafeli Kızaklı Hava Hatlarının Kurulması Ormancılıkta Diğer Transport Tesisleri Ahşap Oluklar Log-line Monorail (Tekray) Ara depolar Rampalar ORMAN TRANSPORT TAŞITLARI Traktörler 72 III

4 Traktörler Hakkında Genel Bilgiler Traktörlerin Genel Yapıları Traktör Yapı Tarzları Traktörlerin Güç Kaynağı Motor ve Parçalarına Ait Bazı Bilgiler Motorda Yakıt Sistemleri Ateşleme Metotları Traktörlerde Elektrik Donanımı Motorların Yağlanması Motorların Soğutulması Traktörün Hareket Elemanları Traktörde Hidrolik Sistemler Traktör ve Ekipmanlarda Çalışırken Dikkat Edilecek Hususlar Traktöre Uygun Ekonomik Ekipman Seçimi Orman Traktörleri Traktör-Treyler Orman Hava Hatları Koller K 300 Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hattı URUS MI Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hattı Hinteregger URUS MIII Orta Mesafeli Mobil Hava Hattı Koller K500 ve Koller K800 Orta Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hatları BACO Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları WYSSEN Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları HİNTEREGGER (D2) Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları GANTNER Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları Kamyonlar ve Kamyon Treylerler Teknik Özellikleri Araçların Ağırlık ve Boyutları Kamyon ve Kamyon-Treyler Çeşitleri Kombine Hasat Makineleri Walking Machine ler Skider ler Helikopterler Balonlar Monorailler Konveyörler Karavanlar ORMANCILIKTA BÖLMEDEN ÇIKARMA TEKNİKLERİ Bölmeden Çıkarma, Amacı, Önemi, İlkeleri Bölmeden Çıkarma Yöntemini Belirleyen Faktörler Arazinin Topoğrafik Özellikleri Üretim Metotları Bölmeden Çıkarma Teknikleri Tomrukların İnsan Gücü ile Bölmeden Çıkarılması Zemin Üzerinde Kaydırarak Bölmeden Çıkarma Doğrudan Doğruya İnsan Elinde Taşıma Suretiyle Bölmeden Çıkarma Basit El Araç ve Gereçleri Kullanmak Suretiyle Bölmeden Çıkarma Ahşap Oluklar İçinde Bölmeden Çıkarma Ahşap Raylar Üzerinde Bölmeden Çıkarma Hayvan Gücüyle Bölmeden Çıkarma 134 IV

5 Makine Gücüyle Bölmeden Çıkarma Traktörler ile Bölmeden Çıkarma Tarım Traktörleri ile Bölmeden Çıkarma Orman Traktörleri ile Bölmeden Çıkarma Orman Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Tel Kaydıraklar ile Bölmeden Çıkarma Çift Tamburlu Traktör Vinçlerinin Hava Hattı Biçiminde Çalıştırılması Mobil Vinçli Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Koller K300 Kısa Mesafeli Vinçli Hava Hattı ile Bölmeden Çıkarma URUS MI Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hattı ile Bölmeden Çıkarma Orta Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Hinteregger URUS MIII Orta Mesafeli Hava Hattı ile Bölmeden Çıkarma Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Uzun Mesafeli Vinçli Hava Hatlarıyla İşletmeye Açma Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatlarının Orman Nakliyatındaki Önemi BACO Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma WYSSEN Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma HİNTEREGGER (D2) Vinçli Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma GANTNER Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Diğer Orman Transport Tesis ve Taşıtları ile Bölmeden Çıkarma Log-Line ile Bölmeden Çıkarma Monorail ile Bölmeden Çıkarma Skider'ler ile Bölmeden Çıkarma Walking Machine'ler ile Bölmeden Çıkarma Kombine Hasat Makineleri ile Bölmeden Çıkarma YÜKLEME ve BOŞALTMA TEKNİKLERİ Yükleme Metotları Elle Yükleme Çapraz Yükleme Makine ile Yükleme Taşıma Aracına Monte Edilen Vinçle Yükleme Taşıma Aracından Ayrı Olan Araçlarla Yükleme Hidrolik Kıskaçlı Yükleyicilerle Yükleme Boşaltma (Depolarda) Metotları Elle Boşaltma Makine ile Boşaltma Yükleme ve Boşaltmada Verimler Elle Yüklemede Verimler Makine ile Yüklemede Verimler Elle Boşaltmada Verimler Makine İle Boşaltmada Verimler ORMANCILIKTA UZAK NAKLİYAT TEKNİKLERİ Traktör-Treyler ile Taşıma Kamyon ve Kamyon-Treyler ile Taşıma Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları ile Uzak Nakliyat 190 V

6 7.4. Su Yoluyla Uzak Nakliyat Teknikleri Diğer Araçlarla Uzak Nakliyat Teknikleri Helikopterlerle Taşıma Balonlarla Taşıma ORMANCILIKTA DEPOLAR VE DEPOLAMA TEKNİKLERİ Genel Anlamda Depo, Depolama ve Orman Depoları Orman Depolarının Önemi Orman Depolarının Fonksiyonları Koruma Fonksiyonu Hareket Fonksiyonu Orman Depolarının Kuruluş Yeri Orman Depolarının Çeşitleri Yapısal Özellikleri Bakımından Orman Depoları Mülkiyet Yönünden Orman Depoları Depolanan Ağaç Cinsine Göre Orman Depoları Ürün Çeşitlerine Göre Orman Depoları Kuruldukları Yer Bakımından Orman Depoları Kullanma Süreleri Bakımından Orman Depoları Orman Depolarında Alt Yapı Tesisleri Depoya Ulaşım Yolu Depo İçi Yollar Drenaj Tesisleri Binalar Tel Çit ve Çevre Duvarları Su ve Yangın Tertibatı Elektrik Tesisatı İstif Parselleri ve İstif Izgaraları Orman Depolarının Kapasiteleri Orman Depolarında İş Gücü Orman Depolarında İstifleme Liebher 902 ile Tomrukların İstiflenmesi İnsan Gücü ile Tomrukların İstiflenmesi Orman Depolarında Yükleme (Satış Sonrası) Metotları Granap Yükleme Vinci İle Yükleme Caterpillar Yükleme Vinci İle Yükleme Patlayıcı Madde Depoları ve Depolama Teknikleri ORMANCILIKTA TRANSPORT PLANLARI ve DAĞLIK ARAZİDE ORMAN TRANSPORT PLANLARININ OLUŞTURULMASI Orman Transport Planları Orman Transport Planlarının Ormancılıkta Diğer Planlarla Olan İlişkileri Amenajman ve Transport Planları Arasındaki İlişkiler Silvikültür ve Transport Planları Arasındaki İlişkiler Orman Yol Ağı Planlaması ile Orman Transport Planı Arasındaki İlişkiler Orman Transport Planlarının Hazırlanması Mikro Düzeyde Planlama Aşaması Makro Düzeyde Planlama Aşaması Bir Transport Planı Örneği Sonucunda Ortaya Çıkan Sonuç Mikro Transport Planının Hazırlanması 215 VI

7 Makro Transport Planının Hazırlanması TRANSPORT TEKNİĞİ ve TESİSLERİNİN EKONOMİK AÇIDAN İNCELENMESİ Orman Yol Ağları Planlamanın Ekonomik Yönden İncelenmesi Orman Yol Ağlarının Üretimle İlişkisi Orman Yol Ağları Planlamada Ekonomik Çalışmanın Önemi Yol Ağı Planlamada Amacın Ekonomik Olarak Belirlenmesi Orman Yol Ağları Planlamada Ekonomikliğin Hesaplanması Ekonomiklik Hesaplarında Giderler Yolla İlgili Giderler Bölmeden Çıkarma Giderleri Taşıma Giderleri Amortisman ve Amortisman Süresi Orman Yol Ağları Planlamada Ekonomiklik Hesaplama Yöntemleri Gider ve Gelirlerin Karşılaştırılması ile Ekonomikliğin Değerlendirilmesi Taşıma Giderlerini Minimum Yapacak Yatırım Hesabı Ekonomik Yol Aralığının Bulunması Bölmeden Çıkarma Yöntemlerinin Ekonomik Açıdan İncelenmesi Hayvan Gücüyle Bölmeden Çıkarmanın Ekonomik Yönden İncelenmesi Makine Gücüyle Bölmeden Çıkarmanın Ekonomik Yönden İncelenmesi Yükleme ve Boşaltma Yöntemlerinin Ekonomik Açıdan İncelenmesi İnsan Gücüyle Yükleme ve Boşaltmanın Ekonomik Yönden İncelenmesi Makine Gücüyle Yükleme ve Boşaltmanın Ekonomik Yönden İncelenmesi Uzak Nakliyat Tekniklerinin Ekonomik Yönden İncelenmesi Kamyon ve Traktör Treylerle Uzak Nakliyatın Ekonomik Yönden İncelenmesi Uzun Mesafeli Vinçli Hava Hatları İle Uzak Nakliyatın Ekonomik Yönden 234 İncelenmesi 11. KAYNAKLAR 235 EKLER VII

8 1. GİRİŞ Transport ya da diğer adıyla taşıma, insanoğlunun var olduğu günden beri devam eden bir işlevdir. Sadece insanlara da ait olmayan bu işlev geçmişten bu güne kadar gelişerek süregelmiştir. İnsanoğlu yaşamındaki her aşamada transport işlevine çözümler aramak durumunda kalmıştır. Dünyada ve ülkemizde transport işlevi sürekli gelişerek çağı yakalamış ve bugün için büyük bir sektör durumuna gelmiştir. İnsanlar ihtiyaçlarını ülkeler arası ticaretle temin ederken transport problemi karşılarına çıkmış ve bunu kara, hava ve deniz yoluyla çözmüşlerdir. İnsanın kendi transportu da ayrı ve geniş bir kavramdır. Sürdürülebilir bir kaynak olan ormanlar dünyada ve ülkemizde her geçen gün azalmaktadır. Dolayısıyla azalmakta olan bu doğal kaynağı artırma yollarını aramanın yanında, mevcut orman kaynağını en ideal şekilde kullanıma sunmak ve minimum zayiat sağlamak da teknolojinin gereğidir. Bu amaçla tüm sektörlerde yer alan transport sistemi ormancılıkta da yenilenmeli böylece yılların birikimi olan orman ürünlerini minimum zayiatla tüketime sunabilmelidir. Bilindiği üzere orman alanları dünyada ve ülkemizde her geçen gün azalmakta ve dağlık araziye doğru geri çekilmektedir. Bu durumda pazara hayli uzak olan orman ürünleri, ağır ve zor şartlarda olmasına karşın 20. yüzyılın ileri teknolojisi kullanılarak en az zararla ve maksimum kaliteyle endüstriye sunulması zorunluluğu ortaya çıkmaktadır. Bu teknoloji kullanılarak kaliteli ürün elde edilmesi ile birlikte sürdürülebilir ormancılık konusunda da gelişmeler sağlanacaktır. Orman ürünlerinin taşınması; odun hammaddesi gibi asli ürünlerin ve tali ürünlerin orman dışına taşınması şekillerinde başlıca iki kısımdan oluşur. Ayrıca ormancılıktaki diğer hizmetler için de orman içi ve dışı arasında taşınma söz konusudur. Orman ürünlerinden ağırlıklı olan odun hammaddesinin transportu teknik açıdan bölmeden çıkarma ve uzak nakliyat olmak üzere iki aşamada gerçekleşir. Bu aşamalar sırasında üretim, yükleme boşaltma ve istifleme işleri de söz konusu olmaktadır. Ormancılıkta bölmeden çıkarma; yerinde kesilip devrilerek istenilen şekil verilerek üretilen odun hammaddesinin veya orman ürününün uzak nakliyatın gerçekleştirileceği yere kadar taşınmasıdır. Bu primer transport şekli, daha çok arazi bitki örtüsü ile kaplı ve zor arazi koşullarında gerçekleşir ki; bu transport şekline teknolojinin uyumu da kolay değildir. Dünya ormancılığında bu ilk transport şekli olan bölmeden çıkarma için walking machine gibi bir çok yeni teknolojilerin adaptasyonu sağlanmaya çalışılmaktadır. Genelde orman transport tesislerinden en önemlisi orman yolları olup uzun mesafeli vinçli hava hatları, ray sistemi, ahşap oluklar, akarsular, hava yoluyla taşıma gibi transport tesisleri de söz konusudur. Ancak bunlardan en önemlisi ve ekonomik olanı tartışmasız orman yollarıdır. Dolayısıyla orman yollarının uzun yıllar hizmet vermesi isteniyorsa; iyi planlanmalı, yapımı ve bakımına da gerekli özen gösterilmelidir. Bu ders teksirinde ormancılıkta transport tesisleri ve transport tekniği konuları lisans düzeyinde verilmiştir. Ayrıca ormancılıkta transport konusunun diğer bilim dalları arasındaki yeri ve önemi de anlatılmıştır.

9 2. ORMANCILIKTA TRANSPORT VE DİĞER BİLİM DALLARI İLE İLİŞKİSİ 2.1. Ormancılıkta Transportun Önemi İnsan ve eşyanın bir yerden diğer bir yere taşınması konusu, insanlık tarihinin kaydettiği en eski ihtiyaçlardan birisidir. Nitekim ilkel insan tipinin kendi ihtiyaçlarını temin için yiyecek ve giyecek araması ne kadar doğal ise eşyanın ihtiyaç eşyası ile mübadele edilerek yer değiştirilmesi de tarihin her devresinde yaşayan insanlar için o kadar gerekli olmuştur. Bu hedefe varmak için kullanılan yol ve taşıma araçlarındaki gelişme ise adeta medeni hayat standardının gelişmesiyle beraber yürümüştür. Transport çalışmaları, yol ve transport araçlarının gelişmesinde tekniğin büyük bir yeri olmasına karşılık, üretimi tüketime bağlayan bir köprü olması nedeniyle ekonominin de önemli bir parçası durumuna gelmişlerdir. Bilindiği gibi dağlık arazideki ormanların işletilmesi, büyük ölçüde transport imkanlarının etkisi altında bulunmaktadır. Böyle arazideki ormanlardan ekonomik bakımdan faydalanma yanında ormanların korunması, yeniden gençleştirilmesi ve tesisi imkanları geniş ölçüde transport problemi ile ilgili bulunmaktadır. Bu nedenle transport metotlarının geliştirilmesi ve maliyetlerinin azaltılması, bu tip orman arazilerde en önemli isteklerden birisidir. Burada amaçlanan; ormandan elde edilen ürünlerin süratle pazara taşınmasını sağlamak ve böylece verimi artırmak, ayrıca belirlenecek uygun yöntemlerle mevcut ormanların ve ürünlerin ekonomik olarak zarar görmesini önlemektir. Orman koruma çalışmalarında, yangınlarla mücadelede yeterli miktarda orman yol yoğunluğu mutlaka oluşturulmalıdır. Yangına müdahalede erken ulaşım son derece önemli olmaktadır. Bu nedenle yangına hassas bölgelerde orman yol yoğunlukları ayrı ayrı belirlenmiştir. Ülkemizde Orman Genel Müdürlüğü (OGM) tarafından hazırlanan 2003 yılı Döner Sermaye Konsolide Gider Bütçesi Cetvelinde transport giderleri ile ilgili olan bazı kalemlere ilişkin değerler aşağıda ki tabloda verilmiştir. Bütçenin gelirler kısmına bakıldığında genel toplamı 2,319,000,000.-TL olduğu, gelirlerin %87,96 sının odun satıúı gelirlerinden elde edildiği görülmektedir. Tablo 2.1. OGM 2013 Yılı Döner Sermaye Bütçeüsi Ġçinde Transport Giderlerinin Yeri

10 2 Döner sermaye bütçesinde giderler kısmında yer alan, genel üretim giderlerinin genel yönetim giderlerinden sonra 805,000,000.-TL ile en fazla gider oluúturduğu görülmektedir. Gider kalemlerine göre ise % ile en fazla gider kalemi olmaktadır. Genel üretim giderlerinden sürütme ve orman yolu üzerinde taúıma 134,2 trilyon olup bu değer doğrudan ormancılıkta transport faaliyetlerinden olup genel üretim giderlerinin % 66 sına karúılık gelmektedir. Bu bağlamda odun hammaddesi üretim ve

11 3 nakliyatının çok zor ve aynı zamanda pahalı bir yöntem olduğu açıktır. Bu nedenle iyi bir transport planlamasının yapılması zorunlu olmaktadır Ormancılıkta Transport un Sınıflandırılması Odun hammaddesi üretiminde uygulanan işlemlerin özellikleri dikkate alındığında, üretim faaliyetleri iki farklı süreçte değerlendirilebilir. Bunlardan birincisi, dikili haldeki ağacın kesilmesi ve şekil değişimi işlemlerinden oluşan süreç ki bu, "Kesim Süreci" olarak adlandırılabilir. Kesim süreci, dikili ağaçların devrilmesi ve çeşitli işlemlerin tatbik edilerek ağaç gövdesinin hareket ettirilmeye uygun hale getirilmesinden ibarettir. Söz konusu işlemler orman içerisinde, ağacın kütüğü dibinde tatbik edilmektedir. İkincisi ise, kısmen veya tamamen şekil değişimine uğrayan ağaç ya da gövde kısımlarının hareket ettirilmesi işlemlerden oluşan "Transport (Nakliyat) Süreci"dir. Bu iki temel sürecin tamamlanmasıyla orman işletmeleri açısından söz konusu olan odun hammaddesi üretimi gerçekleşmiş olur. Orman ürünlerinin transportu (nakliyatı) iki ana sahfaya ayrılır. Bunlardan birincisi, kesim yerinde kütüğü dibinde kesim süreci tamamlanan ürünlerin buradan alınıp en yakın orman yoluna veya ara depolara kadar olan taşıma Tali Taşıma ya da bölmeden çıkarma, ikinci safha ise ara depolardan satış depolarına ya da fabrikalara kadar olan taşıma yani ana taşıma dır. Ana nakliyat olarak da isimlendirilen bu işlemler, orman içinden başlamakta, çoğunlukla orman yolları üzerinde, kısmen de diğer karayolları üzerinde devam ettirilmekte, orman depolarında son bulmaktadır. Bu iki ana safha arasında ve depolarda ise yükleme ve boşaltma safhaları bulunmaktadır. Ormancılıkta taşınan elemanlar açısından transport şekillerine genel olarak; Asli ürün olan odun hammaddesinin transportu, Tali (yan) ürünlerin transportu, Tohum ve fidan transportu Ekipman ve malzeme transportu, İnsan (işçi) transportu vb., şeklinde olmaktadır. Transport işleminde kullanılan araçlara göre; insan gücüyle, hayvan gücüyle ve makine gücüyle nakliyat şeklinde olmaktadır Ormancılıkta Transportu Etkileyen Faktörler Orman ürünleri transportunda ekonomi, transportu etkileyen faktörlerin başında işletmenin ekonomisi gelmektedir. İşletmenin ekonomik yapısı, bütün ormancılık uygulamalarında olduğu gibi transport ile de doğrudan ilişkilidir. Örneğin, yeterli bir ekonomik güce sahip olmayan işletmeler ilkel ve ekonomik olmayan nakliyat yöntemleri kullanmak zorunda kalmaktadırlar. Bu ekonomik olmadığı gibi, ekolojik de olmamaktadır. Ormancılıkta transport zamanı, ürünlerin üretildikleri yılda, ekonomik değer kaybına uğramadan ve işletmenin giderlerini karşılayacak şekilde pazarlanabilmesi için son derece önemlidir. Bilindiği gibi orman ürünlerinin taşımasının zamanında yapılamamasından dolayı ormanda bırakıldığında büyük ölçüde kalite kaybına uğramaktadırlar. Bu ise işletmelerin bütün programlarını etkilemekte ve bekelenen girdiler sağlanamamaktadır. Bu nedenle üretim işlerinde transport programları son derece sağlıklı ve gerçek zaman değerleri göz önüne alınarak hazırlanmalıdır.

12 4 Orman ürünlerinin transportunda mesafe, zaman açısından çok önem taşımaktadır. Özellikle bölmeden çıkarmada verimi doğrudan etkileyen faktördür. Bunun yanında bölmeden çıkarma yönteminin belirlenmesinde belirleyici faktör olarak görev yapmaktadır. Bölmeden çıkarmada masrafların belirlenmesinde sürütme mesafesi, ödenecek ücretin belirlenmesinde en önemli faktör olmaktadır. Orman ürünlerinin ana taşıma safhasında da yine taşıma mesafesi ücret konusunda doğrudan belirleyici faktördür. Orman transport tesis ve taşıtları, taransport safhalarının her ikisinde de en önmeli faktördür. Bölmeden çıkarma safhasında yöntemin belirlenmesine mevcut üretim tesis ve taşıltları öncelikle gözden geçirilmelidir. Bundan sonra bölgenin orman varlığı, üretim peryodu uzunluğu ve ekonomik koşullar değerlendirilerek bölmeden çıkarma tekniği belirlenir. Orman hava hatları, insan gücü ile bölmeden çıkarmanın gerek sürütülen orman ürünleri gerekse sürütmenin yapıldığı alandaki orman varlığına zararlı olduğu alanlarda kullanılması artık kaçınılmaz durumdadır. Orman hava hatları ülkemizde yüzyılın ikinci yarından itibaren kullanılmaya başlanmıştır. Daha önceleri ise bu tesis ve taşıtların olmaması nedeniyle bütün bölmeden çıkarma çalışmaları insan ve hayvan gücü ilşe sürütme şeklinde yapılmaktaydı. Transport tesis ve taşıtların varlığı günümüzdeki bölmeden çıkarma çalışmalarının mekanize yöntemler ile yapılmasını zorunlu hale getirmiştir. Mekanize yöntemler hızlı, ekonomik ve çevre koruyucu etkileri sayesinde geleneksel yöntemlerin yerini almaya başlamıştır. Orman işleri açık hava koşullarında yapılan en ağışr iş gurubudur. İşçilerin bu ağır koşullarda çalışacak kadar güçlü ve sağlıklı olmaları gereklidir. Orman işçileri genellikle orman işinin yapıldığı köylerden temin edildiği için eğitimsiz işçilerdir. Trnasport verminin yükseltilmesi için işçi eğitiminin mutlaka yapılması gerekmektedir. Özellikler üretim makinaları ile çalışan işçilerin, verimin yükseltilmesi için mutlaka eğitimli olması gereklidir. Orman işlerinde kaza riski oldukça yüksektir. Kaza oranlarının düşürülmesi için de yine eğitim elzemdir. Transport ileşlerinin verimli ve hızlı bir şekilde yapılabilmesi çalışan orman işçilerine bağlıdır. Transport çalışmalarında etkili olan bir diğer faktör ise yükleme ve boşaltma çalışmalarıdır. Ülkemizde gerek orman içi istfi yerlerinde gerekse orman depolarında genellikle insan gücü ile çalışılmaktadır. Ülkemizde mevcut olan yükleme makinalarının günlük verimleri insan gücü ile çalışma ile karşılaştırılmayacak düzeyde yüksektir. Ancak makine sayısının az olması nedeniyle yaygın bir kullanımı yoktur. Yükleme ve boşaltma çalışmalarında bu makinelerin kullanımı ile transport çalışmaları daha hızlı ve ekonomik olacaktır Ormancılıkta Transport Tekniklerinin Diğer Ormancılık Bilim Dalları ile Olan İlişkileri Ormancılık bilimleri insanların ormanlardan en iyi bir şekilde yararlanmaları için neler yapılması gerektiğini araştırır. Knigge, Schulz (1966,)' a göre ormancılık bilimleri sistemi içerisinde orman yolları ve transport tekniklerinin yerleri aşağıdaki şeklide gösterilmiştir.

13 5 Şekil 2.1. Ormancılık Bilimleri Sistemi Şekilde de görüldüğü gibi orman yolları doğa ve sosyal bilimlerin her ikisinden de etkilenen faydalanma bilimlerinin içinde teknik bir bilim dalıdır. Özellikle planlama ve yapım ilkeleri açısından ormancılık ekonomisinden ve politikasından etkilenerek konularını şekillendirmektedir. Ormancılıkta üretim faaliyetlerine planlama bazında bir bütün olarak bakacak olursak, amenajman planının eta miktarını ve bu etanın kesim yeri ile zamanını belirlediği, silvikültür planının bu eta yı almak için silvikültürün prensipleri ve teknikleri doğrultusunda en uygun müdahale metodunun tespitini ve ayrıntılarını ortaya koyduğu bir gerçektir. Bu teorik ve rakamsal verilerin sonrasında kesme, devirme ve dal alma gibi üretim işlerini takiben orman yol ağını da göz önüne alarak en uygun taşıma tekniğini seçen, gelecek yıllardaki uygulamaları ortaya koyan ve denetleyen planlar ise orman transport planları olacaktır. Bölmeden çıkarma, arazi ve yöre koşulları bakımından en basitinden en gelişmişine doğru insan gücü ile, hayvan gücü ile, traktörlerle ve kablo hatlarla olmak üzere çeşitli biçimlerde yapılmaktadır. Bunlardan hayvan gücü ve yer yer insan gücü hatta traktörler, dağlık arazide yetersiz veya etkisiz kalabilmektedir. Dağlık arazi ormanlarındaki bölmeden çıkarma çalışmalarında çoğunlukla tek veya çift tamburlu traktör vinçleri ile tomrukların doğrudan doğruya zemin üzerinde sürütülerek çekilmesi şekli uygulanmakta yahut da kısa mesafeli vinçli hava hatlarından yararlanılmaktadır. Son yıllarda hızlı bir gelişme gösteren özel orman traktörleri ise tarım traktörlerine göre orman ürünlerinin bölmeden çıkarılması bakımından yeni olanaklar sağlamıştır.

14 Silvikültür Teknikleri ile Olan İlişkileri Orman transport teknikleri ile silvikültür teknikleri bölme bazında ilişkidir. Transport çalışmalarının can damarları olan orman yollarının silvikültürel açıdan önemi büyüktür. Silvikültürel amaçlara ulaşmada büyük görevler üstlenen orman yolları, orman sistemi içerisinde yapay olarak inşa edilen değişmez veya değiştirilmesi çok güç yapılardır. Orman yollarının planlanması sırasında ormanın durumu ve silvikültürel istekleri ön planda tutulur. Örneğin, yoğun üretim yapılabilen prodüktif ormanlardaki orman yol yoğunluğu oranı prodüktif olmayan ormanlara göre çok daha yüksek tutulmaktadır. Yine planlama sırasında orman yollarının dağılımı, özellikle kesim düzeni olmayan ve ormana her an müdahale gerektiren seçme işletmesinde çok sık ve dikkatli, yani mümkün mertebe düşük yol aralığı (yüksek yol yoğunluğu ve işletmeye açma oranı) gerektirir. Yani seçme ve siper işletmelerinde yeterli ve alana iyi dağılmış bakımlı yollar her zaman arzu edilmektedir. Siper işletmelerinde müdahaleler, seçme işletmesinde olduğu gibi idare süresi boyunca her dönem ve zamanda olmayıp genelde tek bir periyotta (ışıklandırma ve boşaltma kesimlerinde) yoğunlaşacağı için ve altta gençlik bulunması itibariyle yine yüksek bir yol yoğunluğu gerektirecektir. Tıraşlama işletmelerinde orman yollarının çok kısa bir süre kullanılıp uzun yıllar boyunca terk edileceği düşünülürse, ayrıca yoğun üretimden dolayı yüksek düzeyde mekanize metotların (orta ve uzun mesafeli hava hatlarıyla transport) kullanılacağı veya gençlik olmayacağı için kaydırma metotlarının kullanılabileceği düşünüldüğünde düşük bir yol yoğunluğu (yüksek bir yol aralığı) amaca ulaşmada yeterli olacaktır. Tıraşlama işletmelerinde ve düşük eğimli arazide orman yolu yanında çok sık sürütme yolları planlamak ekonomik açıdan daha yararlıdır. Bu gibi yerlerde maksimum derecede mekanizasyona gidilmesi ekonomik olacaktır. Özellikle yol yapımının zor ve pahalı olduğu dağlık arazide bu konulara daha titizlikle uyulması gerekmektedir. Üretim çalışmalarında devirme yönü, bölmeden çıkarma sırasında dikili ağaçlar (özellikle istikbal ağaçları) yaralanmayacak, sürütülecek gövdelere zarar verilmeyecek, gençlik korunacak ve sürütme giderleri en az olacak şekilde seçilmelidir. Tıraşlama işletmelerinde devirme yönü genelde bir problem teşkil etmez. Burada kablo çekimi ve hava hatlarının kullanılması durumunda taşıma yönünde veya yana doğru, kaydırma şeklinde yukarı doğru ve yuvarlama şeklinde ise yana doğru devirmeler yapılır. Devirme yönü seçimi sırasında dikkat edilmesi gerekli durumlar özellikle seçme ve siper işletmelerinde daha büyük önem taşır. Bunların yanında hava hatları ile çalışma durumunda taşıma yönüne 45 açı yapacak şekilde yukarı ve boşluklara doğru devirmeler yapılır. Kablolu çekicilerle çalışılması durumunda ise kablo çekim yönüne eğik olacak şekilde (balık kılçığı şeklinde) ve yukarı doğru devirmeler yapılır. Elle kaydırmada ise eşyükselti eğrilerine dik olacak şekilde veya balık kılçığı şeklinde yukarı doğru, yuvarlamalarda ise yana doğru devirmeler yapılır. Ayrıca diğer ağaçlara takılma durumu, rüzgar durumu, ağaçtaki çürüklük, dallanma durumu, etraftaki gençliğin durumu, kayalık, ağacın fiziki yapısı vb. hususlarda devirme yönü seçiminde etkili olur. Meşçerede soyma ve dal alma sonucu ormanda arta kalan odun hammaddesi, toprağı örtmeyecek şekilde bir yerde toplanmalı veya kabukları yol kenarında soyulacak şekilde kabuklu taşıma yapılmalıdır. Meşçerede sadece dal, tepe alma ve tomruklara ayırma işleri yapılmalıdır. Hava hatları ile yapılan çalışmalarda yol kenarında taşımayı engelleyecek odun hammaddesi birikmelerinin olmaması için traktörlerle birlikte çalışılmalı, kamyonla taşımalar ise orman içi istif yerlerinde aşırı birikmeler olmadan zamanında gerçekleştirilmelidir. Bu durum kayın gibi ardaklanmaya karşı hassas türlerde

15 7 daha da önem taşır. Üretim ve transport işlerinde kalifiye işçilerin kullanılmasına özen gösterilmelidir. Bölmeden çıkarmada taşıma yönü tespit edilirken orman yollarının planlanmasında olduğu gibi en kısa ve sade bir şekilde orman yoluna transport amaç edinilir. Ancak bu karara meşçerenin durumu, uygulanacak silvikültürel metod, makine ve işçi durumu, kesim anahtarı (rüzgar unsuru, kuzey unsuru, transport unsuru) gibi faktörlerin etkisi de göz önüne alınır. Taşıma işine yola en yakın alanlardan başlanılmalıdır. Hava hattı ile çalışılırken yandan çekme mesafesi, vagonun teknik kapasitesi, gençliğin ve taşınan odun hammaddesinin durumu, topoğrafik faktörler vb etkili olur. Bölmeden çıkarma sırasında meşçerede bekletilmesi ile kalite kayıplarına uğrayabilecek kayın gibi ağaç türlerinin taşınmasına öncelik verilmelidir. Tıraşlamalarda bölmeden çıkarmanın hava hattı ile yapılması durumunda dayanak ağaçları en sona bırakılarak ancak kullanımdan sonra kesilmelidir. Transport sınırı, en az meşçere zararına neden olacak ve yine bölmeden çıkarma araçlarına uygun olacak şekilde belirlenmelidir. Transport sınırı özellikle gruplar halinde gençleştirme yapılan meşçerelerdeki bölmeden çıkarma işlerinde hayati bir öneme sahiptir. Transport planlarında rüzgar yönünün aksi tarafından kesim ve taşımaların yapılması ve rüzgar perdesinin korunması silvikültürel planlama açısından önemlidir Amenajman Planları ile Olan İlişkileri Yol ulaşım ve taşıma sistemi, genelde işletmenin, özelde de üretim işlerindeki mekan düzenlemelerinin temelini oluşturur ve işletmenin yoğunluk derecesini ortaya koyar. Orman yolları, üretimle birlikte hizmet götürme işlevini de üstlenmiştir. Orman işletmesinde hizmetin yerine zamanında ulaştırılması istenir. Amenajman planlayıcılarının deneme alanlarına kolaylıkla ulaşabilmeleri ve zamanında işlerini tamamlamaları için de yine orman yolları yardımcı olmaktadır. Amenajman planlarının hazırlanmasında mevcut ve planlanmış orman yollarından sabit tesisler olması itibariyle bölmelemede yararlanılır. İyi bir bölmeleme için orman yollarının yamaca üniform dağılmış, mümkün olduğu kadar birbirine paralel giden ve doğal arazi yapısı ile ters düşmeyecek bir tarzda şekillendirilmiş olması istenir. Bu nedenle orman yollarının birbirine paralel olması bölmelemede olumlu etki yapar. Amenajman planlarında gençleştirme alanlarının birbirine yakın bölmelerde tespit edilmeleri özellikle orman yollarının planlanması, yapımı ve transport işlerinin ekonomik olması açısından yarar sağlayacaktır. Son hasılat etasının verildiği alanlarda önemli oranda eta söz konusu olacağı için, mekanizasyona gitmeye karar vermek ekonomik açıdan doğru olmaktadır. Bunun yanında bu gibi yoğun üretim alanlarında transport metodu seçilirken ormanda kalan ağaçlara, gençliğe, orman toprağına ve taşınan ürüne en az taşıma zararı oluşturmak hedeflendiği için transport metodunun daha fazla dikkatle seçimi ve uygulanması zorunludur. Yine gençleştirme alanlarında olduğu gibi iyi bonitetlerde ve koru ormanlarında daha dikkatli bir transport planlamasına gidilmelidir. Amenajman planında gösterilen bakım bloklarında ise az miktarda etanın bulunması mekanize transport metodlarının kullanımını ekonomik olmayacağı için gündemden çıkarır. Bu gibi alanlarda ekonomik, ekolojik ve teknik unsurları bir arada düşünebilmek önemlidir. Amenajman planında belirlenen tıraşlama alanlarında ise ekonomik olacağı gerekçesiyle maksimum seviyede mekanize edilmiş transport metotları kullanılabilmekle birlikte, burada taşınan odun hammaddesine ve orman toprağına olabilecek olumsuz etkileri de daima göz önünde bulundurmak gerekir.

16 Orman Koruma Tedbirleri ile Olan İlişkileri Ormancılık çalışmaları canlı bir varlık olan ormanlar içerisinde yapıldığı için orman florası ve faunası üzerinde oldukça etkili olmaktadır. Özellikle bölmeden çıkarma çalışmalarında meşçere ve orman toprağı üzerine olumsuz etkiler söz konusudur. Bölmeden çıkarma tekniğine bağlı olarak dikili ağaçlar, fidanlar ve orman toprağı değişik derecelerde zarar görmektedir. İnsan gücü, hayvan gücü ve traktörlerle yapılan zemin üstünde sürütmelerde bu zararlar, dikili ağaçlara çarpmalar sonucu yaralanmalar, gençlik bulunan sahalarda gençliklerin sökülmesi veya orman toprağının humus tabakasının bozulması yine toprak üst yüzeyinin yırtılması ve erozyona zemin hazırlaması gibi olumsuz şartlar söz konusu olmaktadır. Orman hava hatları ile yapılan bölmeden çıkarma çalışmalarında orman ürünlerinin havadan taşınması sayesinde taşınan ürünle meşçere arasında herhangi bir etkileşim olmadığı için bu zararlar söz konusu olmamaktadır. Orman yollarının yapımı sırasında yol altında kalan meşçerelerin yol inşaatından çıkan ve yamaç aşağı yuvarlanan kayalardan yaralanmalar söz konusu olmaktadır. Bunlar ise her türlü böcek ve mantarlara yerleşim için zemin hazırlamaktadırlar. Bu nedenle yol yapım çalışmalarında yol altında kalan meşçerelerin korunması için bir takım tesisler yapılarak kayaların yuvarlanmasının önlenmesi suretiyle bu zararlar en aza indirilir. Yol yapım çalışmaları sırasında fazla miktardaki kazı materyallerinin yol altında kalan orman içerisine atılmaması yine uygun yerlerde taşıma ile depolama şeklinde değerlendirilmesi sayesinde verimli orman alanlarının kaybı önlenebilir. Yol yapım çalışmalarında kullanılan ekskavatör gibi yeni araçlar sayesinde yine kazıdan çıkan materyal kontrollü bir şekilde dolduruda kullanılmakta, gelişi güzel bir şekilde orman içerisine atılmamaktadır. Dolduruda kullanılamayan kazı materyali ekskavatörlerle kamyonlara yüklenerek depolanmaları sağlanmaktadır. Böylece kazı materyalinin yamaç aşağı yuvarlanmasından doğan zararlar engellenmiş olur. Yangına hassas bölgelerde çok önemli olan yangın emniyet yol ve şeritlerinin orman transport ağı ile koordineli bir şekilde planlanması sayesinde her iki amacında gerçekleştirilmesi tesisi çok yüksek maliyet oluşturan bu ağların optimum düzeyde faydalı olması sağlanır. Yangın emniyet yol ve şeritlerinin sürütme çalışmalarında traktör ve sürütme şeritleri olarak planlanması bu amacı gerçekleştirmektedir. Orman koruma çalışmalarında ilgili noktalara hızlı bir şekilde ulaşmak yine yeterli bir yol ağı ile mümkün olmaktadır. Mekanize orman transport tekniklerinde kullanılan araçların oluşturduğu kimyasal ve gürültü kirliliği yaban hayatı üzerine oldukça etkili olmaktadır. Özellikle makine kullanımından dolayı oluşan yağ atıkları orman içi su kaynaklarını kirletmekte ve buradaki fauna zarar görmektedir. Bölmeden çıkarma çalışmaları sırasında oluşan gürültü kirliliği bir takım yaban hayvanları üzerinde olumsuz etkiler oluşturmaktadır. Avrupa'da yapılan planlama çalışmalarında soyları tükenmekte olan yaban hayvanlarının olduğu bölgelerde üretim çalışmaları yapılmamaktadır. Ülkemizde ise henüz bu tür çalışmalara geçilmemiştir Milli Parklar ile Olan İlişkileri Orman milli parkları bilimsel araştırmalar ve turizm amaçlı tesis edilmektedir. Gerek turizm, gerekse bilimsel araştırmalarda milli parklarda ulaşım için orman transport tesisleri önemli konumdadır. Turizim amaçlı turlarda ziyaretçilerin park alanı içindeki dolaşımını sağlayacak tesislerin bulunması gereklidir. Son yıllarda gelişen ve henüz ülkemizde bulunmayan tekray sistemlerinin milli park alanlarında yapılacak turlarda kullanılması amaca hizmet edecektir. Bu sistem sayesinde, park alanının tamamı çok rahat bir şekilde ve çevreye zarar verilmeden gezilebilecektir. Tekray sistemi, kolayca

17 9 monte edilebilen, insan ve çeşitli malzemelerin kolayca taşınabildiği, yüksek eğimlerde dahi transportu gerçekletirebilen mekanize bir sistemdir. Tekray sistemi sayesinde orman yolu yapımına gerek kalmamaktadır. Bu sayede milli parklar içerisinde yol yapımından dolayı oluşaçak tahribat önlenebilmektedir.

18 10 3. ORMAN TRANSPORT TESİSLERİ 3.1. Orman Yol Ağları Orman yolları; ormanların işletmeye açılmasına hizmet eden, lastik tekerlekli araçların bütün yıl taşıma yapmasına yönelik, orman içi ile orman dışı bağlantıyı sağlayan genellikle tek şeritli yollar olarak tanımlanabilir. Orman yolları; ormanları entansif olarak işletmek, ormanları hastalık ve zararlarından korumak, yangınları söndürmek, orman yetiştirme ve bakımını yapmak, orman içinde yaşayan köylerin yol ihtiyacını karşılamak amacıyla yapılmaktadır. Bu amacı, gördüğü hizmeti, geometrik standartları, planlaması, yapım tekniği, yapıldığı yerlerin zorlukları ve özelliği nedeni ile orman yolları, kamu yararına yapılan kara yolu ve köy yollarından ayrılmaktadır. Ayrıca, orman yollarının diğer kara yollarından teknik ve ekonomik yönden de ayrıcalık gösterdiği söylenebilir. Ekonomik ayrıcalık; orman yollarının ormancılık hizmetlerini karşılayacak ölçüde yeteri kadar ucuza mal edilmesi, teknik yönden ayrıcalık ise, ekonomik görüşün yanında yol elemanlarının yolun işlevlerini en iyi biçimde yerine getirmesidir. Orman Yol Ağı Plânlarının Düzenlenmesine Ait Yönetmelik te; orman yol ağı planlarının amaç ve kapsamı, "bir orman topluluğunun entansif olarak işletilmesi için ekim, dikim, bakım, hastalık ve zararlılarla mücadele, yangınlardan koruma veya söndürme gibi çeşitli ormancılık hizmetlerinin zamanında, usul ve tekniğine uygun olarak yapılabilmesi amacıyla ormandaki tüm meşçerelere ulaşımı sağlamak", tarifi ise, "bir orman topluluğundan elde edilecek her çeşit hasılatı amaca uygun bir şekilde ve sürekli olarak taşımaya ve çeşitli ormancılık hizmetlerini yapmaya elverişli vadi yolları, yamaç yolları, sürütme yolları ve irtibat yolları gibi birbirine bağlı bir çok ana ve tali yolların genel projelerini oluşturmak" şeklinde ifade edilmektedir. Bütün bir dere sistemini içine alan su toplama havzası bir plan ünitesi olarak ele alınmakta, orman yol ağı planının böyle bir plan ünitesini tam olarak taşıma ve diğer ormancılık hizmetlerine açacak şekilde düzenlenmesi öngörülmekte ve plan ünitelerinin birleştirilmesi ile Seri veya İşletme Şefliği bazında "Genel Orman Yol Ağı Plânı"nın meydana getirileceği bildirilmektedir Orman Yol Tipleri Orman yol şebekesi ile ulaşım şebekesi arasında bağlantı sağlayan yollara irtibat yolları denilmektedir. Genelde karayolları şebekesiyle ana orman yollarının arasında bağlantı kuran bu yollar çoğunlukla orman alanı dışında seyreder veya orman alanı kenarını izler. Bu nedenden dolayı da bu yollar orman yol şebekesi kapsamı içine girmez ve orman yol yoğunluğu hesabında dikkate alınmazlar. Orman yolları, bir yılda üzerinden taşınacak ürün miktarı ve yapılış amaçları dikkate alınarak iki ana gruba ayrılmışlardır. Bu yollar: Ana orman yolları ve Tali orman yollarıdır (A tipi tali orman yolu ve B tipi tali orman yolu). Bu yolların geometrik standartları aşağıda gösterilmiştir.

19 11 Tablo 3.1. Orman Yol Tipleri ve Geometrik Standartları YOLUN TİPİ BİRİMİ ANA ORMAN YOLU A - TİPİ TALİ ORMAN YOLU B - TİPİ SBT NBT EBT TRAKTÖR YOLU Platform genişliği m ,5 Şerit sayısı Adet Azami eğim % Asgari kurp yarıçapı m Şerit genişliği m Banket genişliği m 0,50 0,50 0,50 0, Hendek genişliği m 1,00 1,00 1,00 1, Üst yapı genişliği m Köprü genişliği m 7+(2x0,6) 6+(2x0,6) 5+(2x0,6) 4+(2x0,6) Ana orman yolları: Trafiğe uygun genişliği (platfom) 7 m ve hendek genişliği 1.00 m olup toplam genişliği 8.00 m olan ve genellikle ana vadilerde yapılan yollar ana orman yollarıdır. Bu genişlikte yol yapılabilmesi için o yol üzerinde bir yılda taşınacak orman ürünü miktarının m³'ten fazla olması ve yapımı için Orman Genel Müdürlüğünden özel izin alınması gerekmektedir. Bu tip yolların tamamı 6 m genişliğinde üst yapı malzemesi ile kaplanmalı, asgari kurp yarıçapı 50 m azami meyil % 8 olmalıdır. Ana orman yolları, vadi tabanlarında düşünülmeli ve bir işletmeye açma ünitesinin bütünüyle ve eşit şekilde işletmeye açılmasını sağlamalıdır. Şekil 3.1. Ana Orman Yolu Enine Kesiti A tipi tali orman yolları: Trafiğe uygun genişliği (platform) 6 m ve hendek genişliği 1.00 m olup toplam genişliği 7.00 m olan orman yolları, A tipi tali orman yollarıdır. Bu genişlikte yol yapılabilmesi için o yol üzerinde bir yılda taşınacak ürün miktarının m³ arasında olması ve yapımı için Orman Genel Müdürlüğü nden özel izin alınması gerekmektedir. Bu tip yolların tamamı 5 m genişliğinde üst yapı malzemesi ile kaplanmalı, asgari kurp yarıçapı 35 m ve kullanılan en yüksek eğim değeri % 10'u geçmemelidir.

20 12 Şekil 3.2. A Tipi Tali Orman Yolu Enine Kesiti B tipi tali orman yolları: Trafiğe uygun genişliği (platform) 4 m. ve hendek genişliği 1 m olup toplam genişliği 5 m olan orman yolları, B tipi tali orman yollarıdır. Bu yollar üzerinde bir yılda taşınacak ürün miktarı m³'ten azdır. Üretim ve taşıma mevsimi, taşınacak ürünün cinsi, arazi yapısı gibi faktörler dikkate alınarak bu tip yolların tamamı veya bir kısmı 3 m genişliğinde üst yapı malzemesi ile kaplanmalıdır. En küçük kurp yarıçapı 12 m olmalı ve prensip olarak % 9 eğim kullanılmalıdır (normal eğim). Ancak bu normal eğim değerinin değiştirilmesinin istenmemesinden dolayı, göze alınmayacak kadar yüksek masraflara neden olabilecek, çok zor arazi şartları ve teknik sınırlamalar karşısında, istisnai olarak ve kısa mesafelerde uygulanmak şartı ile % 12'ye kadar eğim değerleri kullanılabilir. Ters taşımada eğim; 500 m ye kadar % 7, 500 m den daha fazla mesafede % 6 olarak uygulanmalıdır. Şekil 3.3. B Tipi Tali Orman Yolu Enine Kesiti Eğimi % 75'in üzerinde olan yamaçlarda, uzun mesafede som ve sert kaya olması halinde, yol platformu 3 m, hendek genişliği 0.50 m olmak üzere, B tipi tali orman yolu 3.5 m genişliğinde yapılabilmektedir. Şekil 3.4. Som Kayalık Yerlerde B Tipi Tali Orman Yolu Enine Kesiti

21 13 Şekilde dağlık alanlarda bir ormanın işletmeye açılması ve diğer ormancılık çalışmalarının yapılabilmesi için oluşturulacak bir yol ağı sisteminde orman yollarının dağılımı görülmektedir. Şekil 3.5. Dağlık Alanlarda Bir Orman Yol Planlama Modelinde Yolların Hiyerarşisi Bu modelde, karayollarından ana orman yolları ile ayrılarak orman alanı içerisine girilmektedir. Ana orman yolu, orman içerisindeki bütün yolların bağlandığı yoldur. Ana orman yolundan A tipi orman yolları ile ayrılarak orman alanı parçalara bölünür. Daha sonra B tipi orman yolları ile orman alanı kavranır. Düz alanlarda yol sistemi aynı olurken sadece geçkiler düzgün bir şekilde oluşur ve yol ağı sistemi bir balık kılçığı yapısını çağrıştırır. Dağlık alanlarda orman yolları, vadi, yamaç veya sırtta planlanmalarına göre isim alırken, düz alanlarda ise; sadece orman yolu ismi ile anılırlar. Dağlık alanlarda vadi yolları genellikle ana orman yolu veya A tipi tali orman yolu standardında, yamaç yolları ise genellikle B tipi tali orman yolu standardında planlanırlar. Orman ürünleri öncelikle sürütme yollarına getirilir, buradan B tipi veya A tipi orman yolları üzerinde taşınarak ara depolara ulaştırılırlar. Orman ürünlerinin ana depolara veya pazarlama merkezlerine taşınması ise ana orman yolları ve devlet karayolları üzerinde yapılır.

22 Orman Yol Geçkilerinin Oluşumunu Etkileyen Faktörler Gerek orman içine her türlü teknik ve idari işleri götürebilmek, gerekse odun hammaddesini orman içinden tüketim yerlerine kadar taşımak amacıyla orman yollarının orman içinde bir ağ şeklinde oluşturduğu birlik ve bütünlüğe "Orman Yol Ağı" adı verilmektedir. Diğer bir ifadeyle; orman içinde sınırları belirlenmiş bir çalışma ünitesini tam olarak işletmeye açma, koruma, ağaçlandırma, milli park ve diğer bütün ormancılık hizmetlerini yerine getirecek şekilde düzenlenen yol planına Orman Yol Ağı veya Orman Yol Ağı Planı denilir. Bir orman yol ağının düzenlenmesi ile ilgili çalışmalarda göz önünde bulundurulması gereken temel prensip verimi ile orantılı olarak ormanın her tarafına eşit şekilde ulaşma imkanı sağlamasıdır. Orman yolları, ormanların genel orman yönetim amaçları doğrultusunda işletilmesi ve orman ürünlerinin pazara ulaştırılması amaçları ile yapılırlar. Orman yolları, yüksek yapım maliyeti içermekte olup ayrıca yapım sonrasında sürekli olarak bakım masrafları oluşturmaktadır. Ancak her yeni yol yapımı, ormanlık alanlardaki taşıma masraflarını, orman ürünlerinin orman yolları üzerinde taşınması sayesinde azaltmaktadır. Orman yolları üzerinde yapılan taşıma masrafları, orman içi alanlarda yapılan taşıma masraflarından belirgin bir şekilde düşüktür. Orman yol ağı planlaması, genellikle orman yolu yapım, bakım, orman yolları üzerinde yapılan taşıma ve bölmeden çıkarma masraflarını minimize yapma amaçlarını sağlayacak, orman yol yoğunluğu, yol geçkileri ve orman yol standartlarının belirlenmesini içermektedir. Bu nedenle orman yol ağlarının planlanması, orman yolları üzerinde yapılan taşıma masrafları ile bölmeden çıkarma masraflarının karşılaştırmalı olarak değerlendirilmesini içermelidir. Bir orman alanı için orman yol geçkilerinin belirlenmesi yapılacağı zaman bir çok faktörün değerlendirilmesi gerekmektedir. Orman yollarının planlanması sırasında etkili olan ana faktörler şunlar olabilir: Bölgede yapılan ormancılık çalışmaları (gençleştirme, ağaçlandırma, planlama vb.), Ormancılık çalışmalarında kullanılan teknolojilerde meydana gelen değişiklikler (orman hava hatları ile bölmeden çıkarma, makineli ağaçlandırma çalışmaları vb.), İşletmeye açılan ormanların meşcere hacimleri, ağaç türleri, ve konumsal durumları, Arazi şartları, jeolojik ve hidrojeolojik yapı gibi çevresel faktörler, Ormanların işletmeye açılması için planlanan orman yollarının yapım ve bakım maliyetleri, Tarımsal çalışmalar ve kültürel aktiviteler gibi ormancılık dışı çalışmalar, Mülkiyet sorunları ve ülke politikaları gibi diğer faktörler. Orman yol ağlarının planlanması işleminde yukarıda açıklanan faktörlerin incelenmesi karmaşık ve oldukça zor bir çalışmadır. Bazı faktörler, orman yollarının maliyetlerini doğrudan etkilediği için sayısal olarak değerlendirilebildiği gibi bazı faktörlerin etkilerinin sayısal olarak ortaya konulması oldukça güçtür. Bu faktörlerin değerlendirilmesi değişik alanlarda bireysel planlama deneyimleri ile yapılmaktadır. Orman yolları, maliyetleri ve oluşturdukları faydaların belirlenmesi, orman envanter verileri, orman amanejman bilgileri, topoğrafik haritalar, orman haritaları, hava fotoğrafları, arazi notları, geçmişte yapılan çalışmalara ait bilgiler ve planlanmacının deneyimleri yardımı ile yapılmaktadır. Bir yol ağının planlanması jeolojik koşulların etüt edilmesi ile başlar. Jeolojik haritaların yanında arazide mevcut dolgular, faylar, heyelan bölgeleri vb. yol ağlarının oluşturulmasına ışık tutacak oluşumlardır. Bu arada zeminin stabilitesi, taşıma yeteneği, hidrojeolojik yapı ile kazı ve dolduru malzemesi olarak kullanılabilirliği yolun geçki etüdünde son derece önemlidir. Bu özelliklerin olumsuz olduğu yerden yolun geçirilmesi son derece sakıncalıdır. Bu faktörlerin zamanında bilinmesinin yapım sırasında yolun

23 15 uygulanabilme olanağına katkısı son derece büyük olup yapım aşamasında yol giderlerinden büyük ölçüde tasarruf sağlanabilir. Klimatik faktörler olarak yıllık yağış miktarı ve bunun aylara ve mevsimlere göre dağılışı, kar örtüsü, erozyon sorunu vb. yolun planlanmasında dikkate alınmalıdır. Yerel iklim koşulları bütün orman işletmesini etkilediği gibi yol ağlarının oluşturulmasını da etkiler. Bilindiği gibi orman yollarının geçirilmesi sırasında güneye bakan ve kurak olan yamaçlar, özellikle yol bakım giderlerini düşük tutması nedeniyle tercih edilirler. Yerel su koşulları yol ağlarının oluşturulmasında en az diğer faktörler kadar etkilidir. Öncelikle suyun, yola zarar verici bir unsur olduğu ve onu en uygun eğim uygulayarak en zararsız şekilde akıtmanın gerekliliği gözden uzak tutulmamalıdır. Yol ağları, temel bir altlıkta, genellikle 1/25000 ölçekli eşyükselti eğrili haritalara plan haline getirilir. Yol ağlarının oluşumuna katılan her bir orman yolu bir havzayı işletmeye açar. Orman yolları, yüksek yapım standardını gerektiren, ağır vasıtaların daha büyük hızla ve daha konforlu bir şekilde gidiş gelişini sağlayan ve tabii malzeme ile üst yapısı yapılan yollardır. Orman yolları planlama birimini bir ağ şeklinde örmelidir. Orman yol ağlarını; orman ile yerleşim ve orman ürünleri işleme merkezi arasında ulaşım ve taşımayı sağlayan Ana Orman Yolları, ormanlık alanda, ormancılık amaç ve tekniklerine uygun olarak OGM tarafından yaptırılan A veya B tipi Tali Orman Yolları ve üretim işlerini gerçekleştirmek üzere yapılan, yolların bölmelerle bağlantısını sağlayan üst yapısı ve sanat yapısı bulunmayan Traktör ve Sürütme Yolları oluşturur. Orman yollarının yeri dikkate alındığında, çoğunluğu vadi yollarıdır. Bu yolların taşıma kapasiteleri ve yapım giderleri oldukça yüksektir. Bu nedenle bu yolların akarsuların olumsuz etkilerinden korunmaları gerekir. Bunun yanında oluşabilecek en yüksek su seviyesi akarsularla sürüklenen ağaçlar, kütükler ve toprak malzeme ile akarsuyun yol doldurusuna yapacağı erozyon da düşünülmelidir. Akarsularda normal koşullarda en yüksek su seviyesi ve sel halinde en yüksek su seviyesi olmak üzere iki yüksek su seviyesi söz konusudur. Vadi yolları en yüksek normal su seviyesinden daha yüksek olmalıdır. Orman yollarının, sel oluşması halinde oluşacak en yüksek su seviyesinden daha yüksek olup olmayacağı teknik ve ekonomik koşullara bağlıdır. Birçok hallerde bu amaç için orman yolunun daha yüksekten geçirilmesine gerek yoktur. Ormanların iç kısımlarına ulaşma genellikle yamaç yolları, ile sağlanır. Yamaç yolları dağlık alanlarda söz konusu olmaktadır. Yamaç yolları genellikle geçtikleri yamaçların üst kısımlarında kalan ormanlık alanları işletmeye açarlar. Yamaç yolların yapımı birleşik ve bağlantılı vadilerde oldukça problemler oluşturmaktadır. Yamaç yolları geçkilerinin belirlenmesinde, yolların dağlık alanda paralelliklerinin sağlanması oldukça güç olmaktadır.

24 16 Şekil 3.6. Dağlık ve düz alanlarda orman yollarının konumu Yamaç yollarında su akıtma hendeklerine ve hendeklerde toplanan suların yol platformuna zarar vermeden yamaç tarafına akıtılmasını sağlayacak olan sanat yapılarına son derece önem verilmelidir. Ayrıca kazı ve dolgu şevlerinin yüzeyleri erozyona karşı mutlaka korunmalıdır. Sırt yolları, sırt ve sırtlara yakın yerlerde özellikle dağlık alanlardaki yerleşim birimlerinin birbirine bağlanması amacıyla planlanan yollardır. Su ayrım çizgilerine yakın olmaları nedeniyle sağlam ve kurudurlar. Yapımları kolaydır ve sanat yapıları gerektirmezler. Sırt yolları orman yol ağları içerisinde ormanları işletmeye açma yönünden büyük önem taşımazlar. Genel olarak orman içinde orman yollarının konumlarına göre bir değerlendirme yapıldığında; kullanışlılık ve yapım maliyetleri açısından, vadi yolları > yamaç yolları > sırt yolları olmaktadır. Güvenlik, zemin sağlamlığı ve bakım masrafları açısından ise sırt yolları > yamaç yolları > vadi yolları şeklinde bir sıralama yapılabilir. Orman yol planlamasında vadi şekillerinin etkisi oldukça belirgindir. Vadi şekilleri ise arazinin jeolojik yapısına bağlıdır. Jeolojik yapıya ve yaşa göre bir vadinin su toplama havzası birbirinden çok farklı şekiller gösterir. Şekil 3.7. Vadilerde Su Toplama Havzalarının Şematik Olarak Gösterilmesi a) Düz vadiler b) Dar vadiler c) Geniş vadiler d) Birleşik vadiler e) Bağlantılı vadiler

25 17 Vadilerin en basit şekillerini uzun ve yaklaşık düz olan ve parçalanma göstermeyen vadiler oluşturur. Böyle vadiler yol yapımı için en uygun yerlerdir. Biraz daha parçalanmış geniş vadiler yol yapımı yönünden fazla zorluk çıkarmaz. Bir kaç düz veya dar vadinin birleşmesi ile ortaya çıkan birleşik veya bağlantılı vadiler bir yaprak görünümünde olup arazi dik, yol planlaması kompleks ve zordur. Herhangi bir vadide, vadi tabanı çok geniş değil ise, tek bir vadi yolu her iki yamaç için yeterlidir. Vadi tabanı genişledikçe yamaçların her birisinde karşılıklı bağımsız iki yol yapmak daha uygun olabilir. Ormancılık yönünden vadilerin işletmeye açılmasında en önemli husus her vadinin sürekli açık bir yola kavuşturulmasıdır. Bu yolların son noktalarının birbirine bağlanması iki yamacı bağlaması yönünden amaca son derece uygundur. Kayalıklardan oluşan vadiler yol planlaması ve yapımı yönünden oldukça zor sorunlar ortaya çıkarırlar. Bu sorunlar hem yol yapımındaki teknik ve ekonomik sorunlar hem de orman işletmeciliğinde ortaya çıkan zorluklardır (bölmeden çıkarma, tomrukların parçalanması, arazinin dikliği yüzünden yol yapım sorunları gibi ). Böyle hallerde yolu kayalık arazinin daha yukarısından geçirmek daha uygun olabilir. Dağlık ve tepelik arazilerde ormanlar genellikle yamaçlarda bulunur. Bu nedenle yamaçlarda daha çok yol planlamak böylece sürütme mesafesini daha kısa tutmak amaca daha uygundur. Ormanların yollarla işletmeye açılması doğaya yakın bir orman işletmeciliği yapılabilmesi için en önemli koşuldur. Doğaya yakın bir işletme uygulayabilmek için ise yol ağları aşağıdaki özellikleri taşımalıdır: 1- Orman alanı ekim, dikim, bakım ve yararlanma için yeterli bir yol ağına sahip olmalıdır, 2- Silvikültürel amaçlara uygun olarak damgalanmış olan ağaç meşçereye ve toprağa zarar vermeden çıkarılabilmelidir, 3- Yararlanma ve bölmeden çıkarma bilinen yöntemlerle yapılmalı ve en azından giderleri karşılayabilmelidir. Görüldüğü gibi orman işletmeciliğinin entansif olarak yapılması, yol ağlarının şekline ve yol yoğunluğuna sıkı sıkıya bağlıdır. Yol yoğunluğu ise ekonomik koşullar tarafından belirlenir. Orman işletmeciliğini silvikültür ve amenajman amaç ve metotları belirlediğinden, orman yol ağları şekli ve orman yol yoğunluğu bu amaçlara uygun olmalıdır. Bilindiği gibi tıraşlama işletmesinde ağaçlar bütün bir alan üzerinde kesilmektedir. Bu nedenle bütün işler bu alanda yoğunlaşır. Böylece tıraşlama işletmesinde orman yollarının ve orman ürünleri taşımacılığının önemi artar. Yol ağı ve kesim düzeni birbiri ile doğrudan ilgilidir. Bu işletme şekli kesilen ağaçların taşınması ve alanın boşaltılması için yeteri kadar yol gerektirir. Siper işletmelerinde siperlerin oluşturulması ve alanın temizlenmesi yeterli ve dallanmış bir yol ağı gerektirir. Yan yollar bu işletme için son derece gereklidir. İyi bir yol ağı olmadıkça bu işletme içinde biyolojik ve teknik bir takım sorunlar ortaya çıkar. Yol ağı ve kesim düzeni bu işletmelerde çok iyi koordine gerektirir. Bilindiği gibi ancak çok kısa sürütmelerle gençlik korunabilir. Çok sayıda küçük kesim hacmi, taşıma araçlarının kesim yerine kadar ulaşabilmesini gerektirir. Seçme işletmesinde yol ağlarının önemi daha da artar. Kesim düzeninin olmaması nedeniyle bu işletme içinde çok sık bir ana yol, yan yollar ve sürütme yolları ağı oluşturmak ormana biyolojik olarak zarar vermemek için son derece zorunludur. Günümüzde ormanların işletmeye açılmasını sağlayan çalışmalar sırasıyla birbirini tamamlayan ve birlikte bir bütün oluşturan iki kademede yerine getirilmektedir. Birincisi, ormanların her tarafına eşit şekilde nüfuz etmeyi sağlayan ve büyük çoğunluğu ile kamyon yollarından oluşan yol ağlarının planlanması, daha sonra duyulacak ihtiyaca ve mali kaynaklara göre bir plan çerçevesinde inşaatlarının gerçekleştirilmesidir. Ancak böyle bir sistemi oluşturan yollar sadece bu yolların kenarlarına kadar getirilmiş

26 18 olan ürünü taşımaya hizmet edebilmekte, dolayısıyla ormanı tam olarak işletmeye açmaya yeterli olamamaktadır. Şekil 3.8. Transport Tesislerinin Diğer Tesislerle Bağlantıları ve Planlama Sırası Günümüzde ormanlarda ana nakliyat (sekonder transport) büyük kısmı ile yol ağını oluşturan yollar üzerinde kamyonlarla, çetin dağlık arazi koşullarında ise uzun mesafeli vinçli hava hatları ve benzeri tesislerle gerçekleştirilmektedir. Bunlarla ilgili planlama çalışmalarına ise genel orman yol ağlarının planlanması adı verilir. Bunların dışında orman alanlarının genel yollarla yani karayolu ağı ile bağlantısının da sağlanması gerekir (Şekil 3.9). İkincisi ise, kademesini ise orman içinde kesilip hazırlanmış bulunan ürünün çeşitli araçlarla orman yolu kenarına kadar sürütülerek veya kablo hatlarla çekilerek getirilmesi oluşturmakta ve bu da tali nakliyat olarak adlandırılmaktadır. Bunların planlanması için yapılan çalışmalar; tali nakliyat planlaması, detaylı işletmeye açma, bölmeden çıkarma, primer transport planlaması veya kısaca transport planlaması olarak anılır. Bu aşama odun hammaddesi üretiminin en güç ve en masraflı kısmını oluşturmaktadır. Ormanı işletmeye açan ana yol ağı belli standartlardaki bir orman yolu ile başlar ve primer transportu sağlayan daha düşük standarttaki sürütme yoluna kadar devam eder ve son olarak da sürütme yollarına kadar tomruğun çekilmesini sağlayan traktör vinçlerinin kablolu çekim hatları ile son bulur Ormanların İşletmeye Açılması, Orman Yollarının Düzeni ve Teknik Özellikleri Ormancılıkta söz konusu edilen işletmeye açma; herhangi bir orman alanına müdahale etme şeklinde anlaşılmaktadır. Buradaki müdahalenin amacı oldukça önemlidir. Eğer amaç, devamlılık ilkesine uygun, orman ekosistemine zarar vermeyecek nitelikte ve boyutta, ormancılık bilim ve tekniğinin gerektirdiği esaslar çerçevesinde bir müdahale ise bu şekildeki bir müdahale işletmeye açma olarak değerlendirilebilir.

27 19 Kısaca işletmeye açma; ormanların biyolojik üretimini (mal üretimi), biyolojik ürün olan odun hammaddesini ihtiyaç sahiplerine sunmayı (teknik üretim), ormanın diğer fonksiyonlarından toplumu yararlandırmayı (sosyal üretim) en ekonomik ve en yüksek düzeyde gerçekleştirme amacıyla, meşcereye, ürüne, toprağa ve görünüme verilecek zararları en düşük düzeyde tutarak belli bir orman alanına ulaşma, gerekli üretim araçlarını bu orman alanına götürme ve üretilen orman ürünlerini ormandan çıkarma amacıyla yapılacak bütün düzenleme ve önlemlerdir şeklinde tanımlanabilir. Şekil 3.9. Bir Planlama Bölgesinde Orman Yol Ağı Yukarıdaki şekilde görüldüğü gibi; herhangi bir X bölgesinde, herhangi bir yerde yapılan hasat sonucunda elde edilen orman ürünlerinin en yakın yola taşınarak buradan satış merkezlerine ulaşmasını sağlayan yolların toplamının oluşturduğu alana işletmeye açma alanı denir. Kısaca orman yollarının, ormancılık amaçları doğrultusunda faydalanmaya açtığı alanlara işletmeye açma alanı denir. Orman yolları planlama birimini bir ağ şeklinde örmelidir. Bu şekilde orman yol ağı oluşturulur. Orman yol ağında ana dereyi takip eden yollara 1 numara verilir. Bu yollar ve yan dereyi takip eden 1' yollar 1. grup yolları gösterir. 2. grup yollar ise yamaçlarda yer alır. Sırtları takip eden yollarda 3. grubu gösterir. Şekillerde orman yollarının düzeni takip edilirse, ana dere yolu, yamaç yolu ve sırt yolu olmak üzere üç yol tipi olduğu izlenir. Klasik anlamda bu 3 yol birbirinden çok farklıdır. Bir yol yapımında bu düzen kurulmalıdır. Bu da iyi bir yol ağı oluşturularak sağlanır. Böylece her türlü orman ürününün işletmeye açma alanından çıkarılıp pazara götürülmesi sağlanmış olur. Düz alanlarda durum daha farklıdır. Düz alanlarda kot farkı olmadığı için topoğrafyadan doğan bir yol farkı yoktur. Bütün yollar orman yolu hüviyetindendir.

28 20 Vadi Yolları Vadi yolları, vadinin her iki yakasını da işletmeye açan yollardır. Vadinin her iki tarafını işletmeye açma görevini üstlendiği için vadi tabanının çok yükseğinden geçmeyecek şekilde planlanır. Aksi durumda diğer yamaçta üretilen odun hammaddesinin yola getirilmesi zorlaşır. Vadi tabanının çok derininden geçmesi durumunda da seller ve su baskınlarından dolayı sürekli bozulmasına neden olur bu ise yapım ve bakım masraflarını artırır. Şekil A Havzasına Ait Yol Ağı ve Kesit Görünümü Bu nedenle vadi yolunda taban suyu yüksekliği problemdir. Ayrıca fazla kazı olduğu hallerde, bu kazı miktarının maliyeti artırmamak için vadiye atıldığı durumlarda ise su akım profilinin daraltılması ve su seviyesinin yükselmesine neden olur. Bu nedenle yolu seviyesinde 3-5 m yükseklikte planlamak gereklidir. Vadi yolu, vadinin bol güneş alan kısmından geçirilir. Bilindiği gibi su orman yollarında çökme ve çukurlaşmalarda çok önemlidir. Bu nedenle yolların erken kuruması çok önemlidir. Vadide tek yol olması durumunda bazı olumsuz koşullarda karşıya geçilmesinin zorunlu olduğu durumlarda köprü yapımı gerekir. Köprü masraflı bir orman yolu sanat yapısı olduğundan mesafenin en kısa olduğu yerde planlanmalıdır. Yol geçkisinin planlanması sırasında istinat duvarları da dikkate alınıp mümkün olduğu kadar kaçınılmalıdır. Vadi çok geniş ve iki tarafta da verimli ormanlar var ise bu durumda her iki tarafta da vadi yolu planlanabilir. Vadi yollarında eğim problemi yoktur. Yolun eğimi doğrudan vadi eğimine bağlıdır. Dereye paralel olarak planlanır. Vadi yolları nakliyat açısından düşünüldüğünde ilk olarak yapılması gerekli yollardır. Odun hammaddesinin yukarıdan aşağı doğru bölmeden çıkarılmasında ve yolun

29 21 aşağısına kaçmış olan orman ürünlerinin değişik teknikler kullanılarak yola alınmasında önemli görevler üstlenirler. Yamaç Yolları Vadi tabanı ile sırtlar arasında planlanan yollardır. Yamaç yollarının planlanmasında büyük bir hareket serbestliği vardır. Vadi tabanından biraz daha yüksekte görülen yollar yamaç yolu olarak değerlendirilmezler. Yamaç yolları planlama sırasında, vadi yollarından çeşitli şekillerde ayrılarak yamaca doğru yükselme şekline göre 3 değişik şekilde kendini gösterir. 1. Vadi yollarının alçaldığı yönde yükselen şekilde planlanan yamaç yolları; Bu çözümün en olumsuz tarafı, yamaç yolları ile vadi yolunun birleştiği yardeki kurp yapımının bazı zorluklar oluşturmasıdır. Bu zorluklar; transport tekniği bakımından bu sistem yola istenilen eğimin verilmesi bakımından oldukça uygundur. Bu nedenle ormanlık alanlarda çokça kullanılan yol tipidir. Dere tabanından ayrı olarak vadi yolunun alçaldığı yönde yükselen bu yollar sırt hattına kadar uzanan ve sırtın altında bir noktada son bulursa bu taktirde yolların sonunda araçların dönebilmesi için uygun yerlerde dönüş yeri tesis edilir. Şekil Vadi Yollarının Alçaldığı Yönde Yükselen Yamaç Yolları 2. Vadi yollarının yükseldiği yönde yükselen yamaç yolları; Yamaç yolunun kurp oluşturma zorunluluğu olmadığı yerlerde kurp oluşturulması zorluğunu aşmak için vadi yolunun yükseldiği yönde yamaç yolunun yükselmesi çözümü düşünülmüştür. Bu sistemin zorluğu da; vadi yoluyla yamaç yolu arasında kısa mesafelerde kot farkı oluşturması için yüksek eğimlerin uygulanmasıdır. Bu durumda yamaç yolunun eğimi en az % 9-10 olmalıdır. Transport yönü dikkate alınırsa, vadi yolu ile yamaç yolunun iyi bir şekilde birleştirilmesi orman içinde iyi bir transport sağlar. Yamaç yolunun yapımı teknik açıdan ve yapım masrafı açısından İşletme lehine düzenlenmelidir.

30 22 Şekil Vadi Yollarının Yükseldiği Yönde Yükselen Yamaç Yolları Yamaç yolunun kurp oluşturma zorunluluğu olmadığı yerlerde kurp oluşturulması zorluğunu aşmak için vadi yolunun yükseldiği yönde yamaç yolunun yükselmesi çözümü düşünülmüştür. Bu sistemin zorluğu da; vadi yoluyla yamaç yolu arasında kısa mesafelerde kot farkı oluşturması için yüksek eğimlerin uygulanmasıdır. Bu durumda yamaç yolunun eğimi en az % 9-10 olmalıdır. Transport yönü dikkate alınırsa, vadi yolu ile yamaç yolunun iyi bir şekilde birleştirilmesi orman içinde iyi bir transport sağlar. Yamaç yolunun yapımı teknik açıdan ve yapım masrafı açısından İşletme lehine düzenlenmelidir. Vadi yolunun alçaldığı yönde yükselen ve yükseldiği yönde yükselen yamaç yolları dik arazide uygulanırken düz yada düze yakın arazide vadi yoluna paralel seyreden yamaç yoları uygulanabilir. 3. Vadi yoluna paralel seyreden yamaç yolları; Vadi yoluna paralel yönde seyreden birden fazla sayıda yamaç yolu yapılması alternatifidir. Bu şeklin uygulanabilmesi için dere ile sırt arasındaki mesafenin amaca uygun olması yol aralıklarının bölmeden çıkarma giderleri ile yol yapım giderleri arasında iyi bir denge kurulacak şekilde hesaplanması bu amaçla ormanın bu günkü ve gelecekteki durumunun göz önüne alınması gerekir. Şekilden de görüldüğü gibi bu çözümün transport tekniği bakımından oldukça iyi bir çözüm olması yanında paralel yollar arasında irtibat yolları adı verilen yollarla bağlanmış olmasının gerekliliği bu yolların problemi olmaktadır.

31 23 Şekil Vadi Yoluna Paralel Seyreden Yamaç Yolları Yamaç yolları orman işletmeciliği açısından kaçınılmaz olan yollardır. Ancak yapımları sırasında yol altında kalan meşçerelerin çeşitli şekillerde tahribata uğraması özellikle çok dik yamaçlarda bazı hallerde yapılmasını ve kaçınılması gerektiği şartlarını ortay koyabilir. Sırt Yolları Sırtlarda ve sırtlara yakın yerlerde özellikle dağlık alandaki yerleşim birimlerinin birbirine bağlanması amacıyla planlanan yollardır. Su ayrım çizgilerine yakın olmaları nedeniyle sağlam ve kuru yollardır. Yapımları kolay olup sanat yapısı gerektirmezler. Eğim yönünden de problemleri yoktur. Önceleri elle sürütmenin yapıldığı durumlarda sırt yolları orman yol ağları içinde ormanları işletmeye açma yönünden büyük önem taşımıyordu. Çünkü bölmeden çıkarmanın yapılabilmesi için orman ürünlerinin önce yukarıya doğru nakledilmesi gerekmekteydi. Ancak son yıllarda orman ürünlerinin yamaç yukarı nakledilmesi şeklinde bölmeden çıkarma tekniklerinin gelişimiyle ve diğer yapım avantajlarıyla birlikte daha da önem kazanmıştır Meşcerelerin İşletmeye Açılmasında Traktör ve Sürütme Yollarının Düzeni ve Teknik Özellikleri Odun hammaddesi üretimi yapılan bir ormanda kütüğü dibinde hazırlanan emvalin orman yoluna kadar çıkarılmasına yani bölmeden çıkarmaya yardım eden tesislere tali nakliyat tesisleri denilmektedir. Tali nakliyat, ormancılıkta nakliyatın en güç ve masraflı bölümünü oluşturmaktadır. Belirli mesafelerde tali nakliyat masrafı aynı mesafede kamyonla nakliyatın katı ve hatta daha masraflı olmaktadır. Bu bağlamda tali nakliyat tesisleri ve ekonomik ve ormanın yapısına uygun şekilde planlanması çok önemlidir. Arazi koşullarına bağlı olarak üretim araç ve makinelerinin orman içine gidiş gelişine imkan sağlayan bu tesisler; Traktör yolları (sürütme şeritleri) ve

32 24 Sürütme izleri, Kablo çekim hatları, şeklinde sınıflandırılabilir. Traktör ve sürütme yolları gerçek anlamda bir orman yolu olarak düzenlenemez. Ancak bu yollara özellikle bölmeden çıkarma sırasında yardımcı olabilmek amacıyla yapılan tesislerdir. Meşçereyi ve sürütülen orman emvalini koruyucu bir bölmeden çıkarma tekniğini gerçekleştirir. Bölmeden çıkarma masraflarını azaltır. İş kazalarını ve tehlikelerini azaltır ve orman işçilerinin ergonomik yönden zorlanmalarını minimuma indirir. Traktör ve sürütme yolları bir plan dahilinde orman içine yerleştirilir. Diğer vadi, yamaç ve sırt yollarına bağlanarak onlarla birlikte orman içinde bir bütün oluşturur. Traktör Yolları Traktör yollarına sürütme şeritleri de denilmektedir. Meşcerede orman yollarından ayrılarak, istenilen yöne doğru yöneltilebilen, belirli genişlikte, ağaç ve diğer orman örtüsünden arındırılmış, üzerinde değişik yöntemlere göre sürütme yapılan şeritlerdir. Tarım ve orman traktörü gibi zemine yaptıkları basınç küçük olan, sürütme araçlarının hareket etmesine elverişlidir. Ülkemiz ormanlarının çoğu dağlık ve sarp arazide yer aldığı düşünüldüğünde bu tip sürütme tesislerinin uygulama alanları sınırlı kalmaktadır. Eğimi % 35 ile % 50 arasında ve zemini sert olan meşçereler; vadi, yamaç ve sırt yollarının bir parçası olarak makine ile oluşturulmuş ancak üst yapısı olmayan traktör yolları ile işletmeye açılırlar. Şekil Düz yada Düze Yakın Arazide Traktör Yolu Traktör yolları genel olarak eğimli arazilerde uygulanmasına rağmen bazen düz arazilerde söz konusu olabilir. Her türlü standartlarda zeminde bir tesviye (toprak düzlemesi) çalışması varsa böyle hallerde arazi düz de olsa düze yakın da olsa traktör yollarından bahsedilir. Bu nedenle sürütme yollarından farklı olarak mutlaka bir toprak hareketi gerektirir. Bu durum göz önüne alınarak arazi düz veya dik olsun traktör yolları mümkün olduğu kadar yapım çalışmaları ile aynı zamanda yapılmalıdır. Traktör yolları arasındaki uzaklık ortalama 100 m civarındadır. Yol genişliği 3 m olup, güzergahları mümkün olduğu kadar gergindir. Düşük bir eğimle yamaca paralel olarak mı yerleştirileceği, yoksa yüksek bir eğimle mi araziye yerleştirileceğini arazi ve bağlanacağı yolun konumu belirler. Yamaca paralel olarak yerleştirilmesi halinde orman içinde uzaktan

33 25 görülmemesi bir diğer olumlu yön olarak söylenebilir. Yapım ve bakım giderleri düşüktür. Yapımları sırasında genellikle dozerler kullanılır. Yine yapımları sırasında mümkün olduğu kadar etrafındaki meşçereye zarar vermemelidir. Traktör yolları her yıl kullanılan yollar şeklinde düşünülmemelidir. Genellikle periyodik olarak 3-5 veya 10 yılda bir kullanılırlar. Sürütme İzleri Özellikle düşük eğimli arazilerde meşçereyi işletmeye açmak amacıyla uygulanan bir işletmeye açma tesisidir. Sürütme yollarıyla genel anlamda bir yol anlaşılmamalıdır. Sürütme yolu olarak kast edilen tesis, ağaçlar ve kütüklerden temizlenmiş bir şerit olarak anlaşılmalıdır. Bazı hallerde üzerlerinde orman ürünlerinin sürütüldüğü sürütme çizgileri olarak da anlaşılır. Sürütme yolları, orman ürününün, ağaçlardan kesilmiş bir şerit üzerinde sürütülmesi ile oluşur. Yol yapımı çalışması gerektirmez. Kazı şeklinde bir çalışma yoktur. Özellikle meşcere içerisinde aralama kesimleri sırasında belirlenerek taşıma için planlanır. Sürütme yolları arasındaki mesafe genellikle 2 ağaç boyu olarak alınır. Genişliği kullanılan bölmeden çıkarma aracına bağlıdır. Genişlik çoğunlukla kullanılan araç genişliğinden 1 m daha fazla alınır. Dar sürütme yolları sürütmeyi zorlaştırır ve sürütme sonunda ağaçlar ve araçlar zarar görür. Şekil Sürütme Yolu ve Orman Yolu ile Bağlantısı. En çok kullanılan genişlik m. dir. Güzergahı mümkün olduğu kadar gergin olmalıdır. Meşcereyi en kısa bir şekilde yola bağlamalıdır. Ana yola o lik açı altında birleşir. Eğimleri uygun araçlar kullanıldığında % 20 ye kadar olabilir. Traktör yolları gibi periyodik olarak kullanılırlar Orman Yol Ağlarının Planlanmasında Kavramlar Yol Yoğunluğu Yol yoğunluğu ormandaki mevcut yol uzunluğunun mevcut alana oranıdır. Yol yoğunluğu 1 hektara düşen metre cinsinden yol uzunluğu olarak tanımlanır. Bir başka ifadeyle planlama alanında, hektar başına düşen yol uzunluğuna yol yoğunluğu denir. Orman yol ağları odun hammaddesinin taşınmasına hizmet ettiğinden yol yoğunluğu da bu nedenle taşıma isteklerine uygun olarak belirlenmelidir. Odun hammaddesinin ideal bir şekilde taşınması ise ağaçların meşcere içinden her an, en kısa yoldan, toprağa ve meşçereye zarar vermeden taşınmasını gerektirir.

34 26 Yol yoğunluğunun derecesi her şeyden önce ormancılığın entansif şekilde uygulanıp uygulanmadığına bağlıdır. Bununla birlikte yine de genel ekonomik yapıdan soyutlanamaz. Bu da orman yol yoğunluğunun belirlenmesinin çok yönlü bir çalışma olduğunu göstermektedir. Aşağıdaki faktörler yüksek bir yol yoğunluğu değeri gerektirir: Yol yapım giderlerinin azalması, Yol bakım ve onarım giderlerinin azalması, Sürütme giderlerinin artması, İşçi ücretlerinin artması, Ormanın yetişme koşullarının uygun ve veriminin yüksek olması, Amortisman süresinin uzaması, Faiz miktarının küçülmesi. Orman yol yoğunluğu bir orman alanındaki yolların metre cinsinden toplam uzunluğunun bu ormanın hektar olarak tüm alanına bölünmesi ile bulunur. Buna göre yol yoğunluğu: toplam yol uzunluğu Yol Yoğunluğu = =... (m/ha) (1) orman alanı veya YY = / Yol Aralığı (2) bağıntıları ile hesaplanabilir. Bu bağıntıda faktörü, 1 ha = m 2 olması nedeniyledir. Yol yoğunluğunu etkileyen faktörler; yol yapım giderleri, yol bakım ve onarım giderleri, sürütme giderleri, personel ulaşım giderleri, yol yapımı nedeniyle açılan orman alanındaki hacim kaybı giderleri, vb. dir. En optimal yol yoğunluğu, bütün bu giderlerin toplamının minimum olduğu yerde oluşur. Orman yol yoğunluğu konusunda 3 türlü yol yoğunluğu vardır. Bunlar; Genel Yol Yoğunluğu: Bir alan üzerindeki toplam yol uzunluğunun bütün alana oranıdır. Formüle edilecek olursa; YY genel =Toplam yol uzunluğu (m) / Bütün alan (ha) Burada bütün alan ormanlık ve açıklık alanların toplamıdır. İtibari Yol Yoğunluğu: Orman içi yol uzunluğunun orman alanına oranıdır. Formüle edilecek olursa; YY itibari = Ormanı içi yol uzunluğu (m) / Orman alanı (ha) Gerçek Yol Yoğunluğu: Orman içi ve orman dışı yol uzunluğunun yani toplam yol uzunluğunun orman alanına oranıdır. Formüle edilecek olursa; YY gerçek = Orman içi ve dışı yol uzunluğu (m) / Orman alanı (ha) Gerçek yol yoğunluğu değeri her zaman itibari yol yoğunluğu değerinden yüksektir. Ormancılıkta en çok değer ifade eden yol yoğunluğu gerçek yol yoğunluğudur. İtibari yol yoğunluğu ise sadece bölmeden çıkarma çalışmaları açısından büyük önem ifade eder. Yol yoğunluğunun yukarıdaki açıklamalarda ve formüllerde yer alan faktörlere bağlı olarak bir ormandan diğerine değişebileceği açıktır. Yani bir ormanın kendine özgü koşulları ve bu koşulların dikte ettiği bir yol uzunluğu vardır. Ancak bu formüllerle elde edilen ekonomik yol yoğunluğunun, bu yoğunluk üzerinde daha başka etkenler rol

35 27 oynayacağından matematik bakımından kesin bir ölçü olarak alınması doğru değildir. Bu, daha çok ekonomik bir göstergedir Yol Aralığı Yol aralığı, iki yol arasında yol eksenine dik olarak ölçülen ortalama yatay uzaklık olup yol yoğunluğuna karşın gerçeğe daha yakın bir ölçüdür. Dağlık alanlarda yamaç uzunluğu ve yol aralığı farklı değerler almaktadır. Şekil Dağlık ve Düz Alanlarda Yol Aralıkları Yol aralığı, yol yoğunluğu ile olan bağıntısı yardımı ile hesaplanır. Yol yoğunluğu ve yol aralığı arasında; YY x YA = bağıntısı vardır. Örneğin, bir ormanda yol aralığı 40 m/ha olarak belirlenmiş ise ve arazinin de düz olduğu varsayılırsa, ortalama yol aralığı: YA = = = 250 m olur. YY 40 Ancak dağlık alanlarda bu bağıntı ile hesaplanan yol aralığı değeri, arazide yolların yapımı ile oluşan yol aralığı değerinden farklıdır. Çünkü bu bağıntı harita düzlemi için geçerlidir. Harita düzlemindeki uzunluk ile arazideki yamaç uzunluğu arasında o yamacın eğiminden kaynaklanan farklar oluşur. Bu nedenle formül ile hesaplanan yol aralığı değerleri arazide oluşan yol aralığı değerlerinden her zaman küçük olmaktadır. Düz arazilerde ise bu sorun yaşanmaz. Orman yollarında en ekonomik yol aralığı, yol yapım giderleri ve sürütme giderleri arasındaki bağıntı yardımıyla belirlenir. Bölmeden çıkarmanın kablo hat sistemleri ile yapıldığı ormanlarda, yol aralığı seçilen ya da kullanılan kablo hat sisteminin veya sistemlerinin toplam çıkarma uzunluğu ile sınırlıdır.

36 28 Şekil Yol Aralığının Belirlenmesi Yol aralığı ile ilgili olarak Türkiye'deki uygulama şu şekildedir; Ormanda mevcut ortalama servet: 250 m³/ha olduğu yamaçlarda yol aralığı 500 m, (Yol yoğunluğu 20 m/ha), m³/ha olduğu yerlerde yol aralığı 1000 m, (Yol yoğunluğu 10 m/ha), 100 m³/ha olduğu yerlerde yol aralığı m,(yol yoğunluğu 8 m/ha), olarak uygulanmaktadır Sürütme Mesafesi Sürütme mesafesi, üretilen odun hammaddelerinin bulunduğu yerden en yakın orman yoluna veya başka ulaşım tesislerine kadar sürütüldüğü uzunluktur. Sürütme mesafesi konusuna girmeden önce transport sınırı kavramının oluşması gerekmektedir. Transport sınırı; üzerinden çeşitli yollara taşıma yapılan birleşik alanları birbirinden ayıran sınır olup, düz alanlarda iki yol arasından geçtiği kabul edilen çizgi olarak tanımlanabilir. Sürütme mesafesi üç değişik şekilde belirlenebilir; ürünler en kısa hattan orman yoluna sürütülüyorsa En Kısa Sürütme Mesafesi (SM 0 ), ürünler arazi şekline göre en uygun yerlerden geçirilerek sürütülüyorsa Gerçek Sürütme Mesafesi (SM g ), ürünler her zaman yola dik ve en kısa hat üzerinde sürütülüyorsa En Kısa Yola Dik Sürütme Mesafesi (SM m ) olarak değerlendirilirler. Sürütme mesafesi, sürütmenin yapıldığı arazinin düz veya dağlık oluşuna ve sürütmenin tek veya çift taraflı yapılışına göre değişiklik göstermektedir. Düz alanlarda çift taraflı yapılan sürütmede transport sınırı, yan yana yer alan iki orman yolu arasından geçtiği kabul edilen çizgidir. Maksimum Sürütme Mesafesi (SMmmax) Transport sınırı ile yol arasında kalan uzaklığa eşittir. Bu uzaklık aynı zamanda yol aralığının yarısına eşittir. Ortalama sürütme mesafesi (SMmo) ise Maksimum Sürütme Mesafesi ile değeri "0" olan Minimum Sürütme Mesafesinin (SMmmin ) ortalamasına eşittir. Bu değer de yol aralığının dörtte birine eşittir. Düz alanlarda tek taraflı yapılan sürütmelerde transport sınırı, sürütülecek olan orman ürünlerinden yola en uzak noktalarda bulunanların oluşturduğu sınırdır. Böyle alanlarda maksimum sürütme mesafesi (SMmmax) transport sınırı ile yol arasında kalan uzunluktur. Ortalama sürütme mesafesi (SMmo) ise maksimum sürütme mesafesinin yarısına eşittir.

37 29 Çift Taraflı Sürütme Tek Taraflı Sürütme Şekil 3.18 Düz Alanlarda Çift ve Tek Taraflı Sürütmede Transport Sınırı ve.sürtme Mesafesi Dağlık alanlarda ise transport sınırı arazi şartları ve kullanılan bölmeden çıkarma metodunun etki sahası uzunluğuna göre değişmektedir. Dağlık alanlarda tek taraflı yapılan sürütmede transport sınırı sırtlarda oluşur. Sürütme mesafesi (SMmmax) sırtlar ile yol arasında kalan uzunluktur. Ortalama sürütme mesafesi ise maksimum sürütme mesafesinin yarısına eşittir. Dağlık alanlarda çift taraflı yapılan sürütme işleminde transport sınırı iki orman yolu arasında kalan alanda, kullanılan bölmeden çıkarma metodunun etki uzunluğuna göre değişmektedir. Maksimum Sürütme mesafesi (SMmmax) transport sınırı ile orman yolu arasında kalan uzunluk, ortalama sürütme mesafesi ise maksimum sürütme mesafesinin yarısına eşittir.

38 30 Çift Taraflı Sürütme Tek Taraflı Sürütme Şekil 3.19 Dağlık Alanlarda Çift ve Tek Taraflı Sürütmede Transport Sınırı ve.sürtme Mesafesi Uygulamada sürütmenin yola dik olarak yapılmadığı zamanlarda En Kısa Sürütme Mesafesi (SM 0 ) ile Gerçek Sürütme Mesafesi (SM g ) arasında şu bağıntı vardır: sürütmenin yola 45 'lik açı altında gerçekleştirildiği hallerde; Gerçek Sürütme Mesafesi SMo (SMg): SMg= eşitliği ile bulunabilir. (5) sin 45 YA/4 SMg 45 o SMo YA/2 YOL ARALIĞI (YA) Şekil Çift Taraflı Sürütmede Sürütmenin 45'lik Açı Altında Yapıldığı Hallerde Gerçek Sürütme Mesafesinin Bulunması

39 İşletmeye Açma Oranı Bir ormanın, bir yol ağı ile işletmeye açılmasında başarı durumunun belirlenmesinde işletmeye açma oranı (İAO) kullanılır. Bir orman yolu geçtiği yamaçta, kullanılacak bölmeden çıkarma yöntemine göre belirli uzunlukta ki bir şeritte, orman ürünlerinin primer transportunu olanaklı hale getirir. Bu şeride işletmeye açma şeridi denir. Bu orman yolu yanı zamanda da işletmeye açılan alan içerisinde diğer ormancılık çalışmaların yapılmasına olanak yaratır. İşletmeye açma şeridi alanı bir metotla bulunursa (örneğin planimetre,bilgisayar yazılımları vb.), buna göre işletmeye açma şeridi veya şeritlerinin alanının bütün orman alanına oranı işletmeye açma oranını vermektedir. Şekil Bir Yolun İşletmeye Açma Şeridi İşletmeye açma oranı, yolların bütün orman alanına dağılımını gösteren bir ölçüdür. Bu ölçüye göre orman yollarının dağılımını şu şekilde değerlendirmek mümkündür: 1. İAO < % 60 : Alana fena dağılmış orman yolları 2. İAO = % : Orta derecede dağılmış orman yolları 3. İAO = % : İyi derecede dağılmış orman yolları 4. İAO > % 80 : Çok iyi derecede dağılmış orman yolları. Bir orman alanının yollarla başarılı şekilde işletmeye açılması birinci derecede yolların dağılımına bağlıdır. Birbirine paralel olarak belirlenen yol geçkilerinde işletmeye

40 32 açma oranı yüksektir. Orman yolu geçkilerinin işaretlemesi yapılırken yol aralığı ve sürütme mesafesi birlikte değerlendirilmelidir. Sürütme mesafesine göre yol aralığı düşük tutulursa. iki defa işletmeye açılmış alanlar oluşur. Sürütme mesafesine oranla yüksek bir yol aralığı değeri kullanıldığında ise işletmeye açılmayan alanlar oluşur. Şekil Yüksek veya Alçak Tutulan Yol Aralıklarında İşletmeye Açılan ve Açılmayan Alanlar Transport Tekniği Açısından Orman Yollarından Beklentiler 1- Orman içindeki yolların bütün yıl veya en azından belli bir periyot içinde kullanıma imkan vermesi gerekir. Türkiye de orman yolları bütün yıl boyunca açık değildir. Kış aylarında yollar yoğun kar dolayısıyla kapanır. Transport yaz mevsiminde mart ayından başlayarak kasım-aralık ayına kadar sürer. Çünkü ülkemizde ormanlar oldukça dağlık bölgelere çekilmiştir. Bu alanlarda çalışmak son derece zordur. Ayrıca işçimizin o şartlarda çalışmak için yeterli maddi imkanı yoktur. Bu nedenlerden dolayı kış aylarında üretim ve transport kısıtlıdır. Vejetasyonun başlamasıyla ormancılık faaliyetleri yoğun olarak başlar. Avrupa ve Amerika da ise kış aylarında bu işlemler yapılır. Ekim ayı ile mart ayı arasında kalan sürede tüm müdahaleler yapılır. Mart ayından önce alandan çıkılır. Yaz nakliyatının tüm dezavantajlarına rağmen ülkemizde uygulanmaktadır. Yazın üretim ve nakliyatta hiç bir problem yoktur, ancak meşçereye ve ormana olumsuz etkileri mevcuttur. 2- Yollar her yönüyle gerekli taşıma güvenliğine sahip olmalıdır. Ülkemizde uzak mesafe taşımacılığında kamyonlar kullanılmaktadır. Bazı yerlerde Kamyon + Çekici kullanılmaktadır. Türkiye deki orman ürünleri kısa boyludur ve taşınması kamyonlarla yapılmaktadır. Bunun nedeni daha uzun boylu tomrukları taşıyacak araçlar için yolların güvenli olmamasıdır. Kısa boylu tomruk üretiminin getirdiği ekonomik kayıp orman yolarının uzun tomruk taşımacılığına uygun hale getirilmesi ile mümkün olacaktır. 3- Yollar ara ve ana depolarla diğer ulaşım tesisleri arasında en kısa ve en sade bağlantıyı gerçekleştirmelidir. 4- Bir yolun işletmeye açmış olduğu yeri tekrar işletmeye açan yollar planlanmamalıdır. 5- Uygulanacak bölmeden çıkarma metodu sürekli göz önünde tutularak işletmeye açma ağı içerisinde arazi koşullarına göre yol ve orman hava hatları sürekli olarak birlikte düşünülmelidir. 6- İşletmeye açılmış bir alanda yolların planlanmasına ana yollardan başlanmalı ve kademe kademe diğer yollara geçilmelidir.

41 33 Orman yol ağılarının planlanmasında, orman yolları hakkında bazı temel bilgiler ve bunlarla ilgili kavramlar ile diğer bilgilerden sonra orman yol ağlarının planlanmasına ilişkin izlenecek yol ve yöntemler aşağıda verilmiştir Orman Yol Ağlarının Planlanması Sırasında İzlenecek Yol ve Yöntem İşletmeye açmanın asıl amacı bir orman alanına kadar ulaşmayı, orman alanı içindeki gidiş gelişi ve orman içinde üretilen ürünü orman dışına taşıyıp çıkarmayı mümkün kılmaktır. Ormanlık alanlarda düzenlenecek yolların böyle bir planlamaya göre değil de, günlük ihtiyaçlara göre yapılması durumunda ortaya sistematik olmayan, ormanın her tarafına eşit şekilde nüfuz etme imkanı sağlayamayan, sistematik bir yol ağından daha fazla uzunlukta yol yapılması sonucunu doğuran bir çok olumsuz durum ortaya çıkacaktır. Sistematik yol ağı planlarının düzenlenmesini gerektiren temel neden budur. Sistematik orman yol ağlarının planlanması yapılırken çalışma sırası ve yöntemi şu şekilde olmalıdır: Araziye ait haritaların incelenmesi o Arazi veya orman ünitesi sınırlarının belirlenmesi, o o o Mevcut işletmeye açma tesislerinin haritaya işlenmesi, Yol yapım zorluğu gösteren yerlerin (yüksek yamaç eğimi, kayalıklar, bataklık arazi kısımları, heyelan bölgeleri gibi) belirlenmesi ve haritaya işlenmesi, Korumaya alınan yerlerin, dinlenme yerlerinin, çığ tesislerinin, su kanallarının v.s. haritaya işlenmesi, Pozitif kardinal noktalarının (esas noktalarının) belirlenmesi, Bölmeden çıkarma tekniği de göz önüne alınarak orman alanının eğim sınıflarına ayrılması, İşletmeye açma planı tasarılarının ortaya konması ve en uygun tasarının seçimi, Harita üzerinde orman yol geçkilerinin incelenmesi ve belirlenmesi, Orman yol aralığının, sürütme mesafesinin ve işletmeye açma oranının belirlenmesi,* Harita üzerinde belirlenen yol geçkilerinin arazide kontrol edilmesi ve belirlenmesi, Ekonomiklik hesaplarının ortaya konulması. Görüldüğü gibi orman yol ağlarının planlanması, yol planlama ve bölmeden çıkarma tekniklerinin birlikte oluşturduğu bir çalışmadır. Bölmeden çıkarma teknikleri ise her şeyden önce orman arazisinin özellikle eğim yönünden sınıflandırılması gerekliliği sonucunu ortaya koyar. Ayrıca orman yolu yoğunluk değerleri, üretim teknikleri ve araçları ile çok yakından ilgilidir. Dolayısıyla arazinin eğimi, zeminin taşıma gücü ve hareketi güçleştiren engellerin varlığı ve durumu, yani mikro topoğrafyaya göre seçilecek üretim yöntemlerine uygun olarak yol yoğunluğu ile bunların hangi oranlarda tali nakliyat tesisleriyle destekleneceğinin belirlenmesi büyük önem taşımaktadır. Orman yol ağlarının planlanmasında eğim ve transport şekilleri dikkate alındığında; eğimin % 10 a kadar olduğu orman alanlarında bölmeden çıkarma çekim hayvanları ve taşıma traktörleri ile yapılabilir. Eğim % a kadar olan ve arazinin düzgün ve engelsiz olduğu yerlerde sürütme ekipmanı ile teçhiz edilmiş tarım traktörleri 400 m. ye kadar olan uzaklıklarda direkt sürütme için ekonomik bir çözüm oluştururlar. Eğimi % 33 den daha dik arazi kesimlerinde ne çekim hayvan ne de tarım traktörleri kullanılamaz. Bu gibi orman alanlarında gövdeden mafsallı özel orman traktörlerinden yararlanılır. Özel orman traktörleri arazinin topoğrafik yapısı ile zemin taşıma gücünün yeterli olduğu hallerde tomruğu kütüğü dibinden orman yoluna kadar sürütebilir. Bu üretim şekli traktörün boş olarak tırmanabileceği eğim ile (% 50-60) sınırlıdır. Özel orman traktörlerinin çalışmasına elverişli olmayan zeminlerde ise tomruklar traktör tamburu

42 34 yardımıyla sürütme yoluna kadar çekilmekte, buradan kamyon yoluna kadar sürütme yolu boyunca sürütülmektedir Bu sıralanan üretim şekillerine elverişli olmayan % 65 ve daha fazla eğimli yamaçlarda tomrukların kontrollü olarak tel halatlarla meşcerenin aşağısında yer alan yola kadar kaydırılması veya en çok 400 m. ye kadar kısa mesafeli vinçli hava hatlarının uygulanması günümüz koşullarında uygun olmaktadır Ormanların ve Meşcerelerin İşletmeye Açılması ve Transport İlişkileri Meşçerelerin Orman Yolları ile İşletmeye Açılması ve Transport İlişkileri Ormanlarla kaplı alanlar birbirinden farklı özellikleri taşıyan arazi üzerinde yer almakta olduğundan bunların her bireri için orman yol ağlarını planlama şablonu vermek mümkün değildir. Yinede, yukarıda üzerinde durulan; yol ağı planlamada genel kavramlar, yol ağı planlamayı etkileyen faktörler, vb. konu ve teknikleri ile ilişkisi dikkate alındığında orman yolları ile düzlük ve dağlık arazi ormanlarının işletmeye açılması bazı örneklerle açıklanacaktır. Burada bazı kabullerle, buna ilişkin çözüm önerileri verildiği gibi her bir planlama biriminde de o alana ait özellikler dikkate alınarak ayrı bir yol ağı planı ortaya çıkarılabilir. Meşçerelerin işletmeye açılması planlanırken uygulanacak işlemler sırası ile şu şekildedir. 1- Meşçere sınırının belirlenmesi, 2- Sürütme (bölmeden çıkarma) yönünün tespiti, 3- Mevcut yollarla sürütme ve traktör yollarının uyumunun sağlanması, 4- Transport sınırının belirlenmesi, 5- Meşçereyi işletmeye açma şeklinin belirlenmesi, 6- İstif yerinin belirlenmesi, 7- Traktör ve sürütme yolu güzergahının arazide işaretlenmesi, 8-.Üretim metodunun belirlenmesi, 9- Kesilen gövdelerin kalın ve ince uç tarafından bölmeden çıkarılacağının belirlenmesi yani kesim planının yapılması, 10- Devirme yönünün belirlenmesi, Meşcerelerin işletmeye açılmasında bu işlemler, bir sistem içinde düşündüğümüzde doğrudur. Ancak, düz veya dağlık arazilerde bazı farklılıklar göstermektedir. Düzlük Alanlarda İşletmeye Açma Örnekleri Eğimi % 8-10 arasında olan ve düzlük alanlar olarak kabul edilen bu yerlerde orman ürünleri taşımacılığı her yöne doğru yapılabilir. Fakat taşıma yönü genel olarak depoya veya tüketim yerine en kısa olan yol doğrultusundadır. Aşağıdaki şekilde düzlük alanlarda orman yol planlamasının genel prensipleri verilmektedir. Yol ağlarının bu şekilde düzenlenmesi hem basit hem de ucuz olmaktadır.

43 35 Yandaki şekilde a- Paralel yolları, b- Orman yoluna eğik yönde sürütme yollarını, c- Ana yola 35 o eğimli yan yolları d- Yolların ormanın ağırlık merkezinde yoğunlaştırılmasını göstermektedir. Şekil Düz Alanlarda Orman Yolları ile Ormanların İşletmeye Açılması Düzlük alanlarda ormanların işletmeye açılması sırasında sorun ancak orman sınır ile diğer mülkiyet sınırları arasında olabilir. Böyle hallerde yolların orman ve diğer mülkiyet sınırı arasında düzenlenmesinde yarar vardır. Bu durumda yollar orman ve diğer mülkiyet sınırı arasında olacak ve orman sınırının yapay olarak sınırlandırılması, her iki alanda için gerekli nakliyatın yapılması gibi bir çok amaca hizmet edecektir. Düzlük alanlarda yol planlanmasında diğer bir sorunda, yol yapımı sırasında yol yapım malzemesinin kullanılabilirliliğinin mümkün olup olmadığı ile düz alanlarda özellikle suların akıtılması ile konusunda ortaya çıkabilir. Kazı malzemesinin dolduru malzemesi olarak kullanılıp kullanılmayacağı, zeminin taşıma yeteneği bazı hallerde sorun teşkil edebilir. Bu konularda sorunun nasıl çözülebileceği planlama aşamasında düşünülmeli ve çözüm ortaya konulmalıdır. Şekil Eğimini % 10 Un Altında Olduğu Alanlarda Uygulanabilecek İşletmeye Açma

44 36 Transport açısından eğimi % olan araziler düz ve düze yakın araziler olarak kabul edilmektedir. Bu alanlarda yol yapım masrafları önemli ölçüde azdır. Kazı ve dolduru alanları az olduğundan yol maliyeti oldukça düşük çıkmaktadır. Bu durumda yol yoğunluğunu artırarak sürütme masrafları azaltılabilir. Yol yoğunluğunun yüksek olması nedeniyle nakliyatı temel olarak orman yolları üstlenir. Eğim düşük olduğundan alanın her tarafına rahatlıkla yol yapılabilir. Arazi eğimi % 10 un altında ise Şekil 3.25 deki gibi bir plan uygulanabilir. Eğer arazi eğimi % 10 un üzerinde ise o taktirde Şekil 3.26 daki model uygulanabilir. Şekil Eğimin % 10 un Üzerinde Olduğu Alanlarda Uygulanabilecek İşletmeye Açma İşletmeye açmada sürütme yolları kullanılacaksa, sürütme yolları olarak 3 m lik şerit tamamen temizlenir. Ağaçlar dipten kesilerek diri örtü temizlenir ve böylece yollar inşa edilir. Eğim düşük olduğundan hiç bir sorunla karşılaşılmaz. Sürütme yolları ana transport yönüne doğru yapılmalıdır. Sürütme yollarının arasında yaklaşık ortalarından geçen bir transport sınırı oluşur. Bu sınır önceden belli değildir ve kesim sırasında hangi ağacın hangi yöne doğru devrileceği belirlendikten sonra kendiliğinden oluşur. Devirme, sürütme yollarına doğru ve belli bir açı altında olur. Bu alanda yola rastlayan ağaçlar doğrudan yol içine devrilir. Önce sürütme yolu üstünde bulunan ağaçlar çıkarılır. Daha sonra sürütme yoluna belli bir açı altında devrilen ağaçlar çıkarılır. Kesim yapıldıktan sonra tomruklar alandan çıkarılır. Bu tomruklar ağacın cinsine ve diğer şartlara göre ya hemen kabuğu soyulur yada kabuk istif yerlerinde soyulur. Ancak kabuğun soyulması çoğu durumda daha iyidir. Kabuk suyla doygun hale geldiğinde çok fazla bir hacim artımı yapar, bu da transportta sorunlar teşkil eder. Tomruklar alandan çıkarıldıktan sonra geriye kalan dallar ve tepeler de istif yapılarak alandan temizlenir. Eğer kış şartlarında kar üzerinde sürütme yapılacak ise kabuğun soyulması sürütme sırasında kontrolün kaybedilmemesi açısından iyidir. Taşımada iki safha önem kazanır. 1. Ön sürütme 2. Sürütme

45 37 Ağaçlar kesildikten sonra ürün önce sürütme yoluna kadar getirilir. Bu mesafeye ön sürütme mesafesi, yapılan işleme de ön sürütme denir. Sürütme yoluna getirilen ürün orman yollarına kadar taşınır. Bu işleme ise sürütme denir. Ön sürütme çok kısa ise insan gücüyle gerçekleştirilebilir. Eğer uzun mesafelerde yapılacaksa ve büyük çaplı ürün taşınacaksa hayvan gücüyle veya traktör kullanılarak yapılabilir. Ayrıca devirmelerde gençliğe dikkat edilmeli ve mümkün olduğu kadar korunmalıdır. Dağlık Alanlarda İşletmeye Açma Örnekleri Ormanların işletmeye açılmasında, daha önceki bölümlerde anlatılan etken faktörler ve bu faktörlerin dağılımı yol ağı planlamada büyük ölçüde etkili olmaktadır. Dağlık arazi koşullarında, çok farklı bir kombinasyonda ortaya çıkabilen böyle alanlarda yapılabilecek pek çok model belirlenebilir. Dağlık bir alanda yapılması istenen bir model aşağıdaki Şekil 3.27 de görülmektedir. Burada düz alanlarda olduğu gibi sürütme yolları birbirine paralel olmaz. Bunun yanında sürütme yoları inşası için bir tesis gereklidir. Traktör yolları plan üzerinde işaretlenir ve yolar belli bir eğimle yerleştirilir ve araziye uygulanır. Bu yollar tamamlandıktan sonra kesim işlerine geçilir. Bu işler sürütme yönüne göre planlı ve düzenli bir şekilde yapılır. Bundan sonra elde edilen ürünler depolara taşınır. Alanda geriye kalan dal ve tepe kısımları istiflenerek çeşitli sanayi kollarında kullanılmak suretiyle faydalanılır. Şekil Dağlık Alanda Uygulanabilecek İşletmeye Açmaya Örneği Bu alanlarda eğim yer yer arttığı için bölmeden çıkarma işleri biraz güçleşir. Bu güçlük makine ile bölmeden çıkarma yapılarak aşılır. Eğimin daha da artması durumunda Şekil 3.27 deki gibi bir işletmeye açma modeli uygulanır.

46 38 Şekil 3.27 Dağlık Arazide Yüksek Eğimli Alanda İşletmeye Açma Eğimi yüksek alanlarda yol yoğunluğu düşük kalmaktadır. Yol yapım ve sanat yapıları masrafları çok fazla olduğundan yol yoğunluğu az olmaktadır. Bu alanda karşılaşılan başka bir problem de eğimin fazla olması nedeniyle yol yapımı sırasında elde edilen kazı materyalinin depolanamaması ve yolun aşağısında kalan meşçerelere zarar vermesidir. Bunun yanında traktör yollarının yapımı da problem teşkil eder ve hava hatlarının kullanımı gerekli olur. Burada bir kısım alanda yukarıdan aşağıya kaydırma yapılarak emvaller yola indirilir. Ancak bazı hallerde sürütme mesafesi çok fazla olabileceğinden bu mümkün olmayabilir. Bu nedenle yamaçta bulunan ürünlerin bir kısmı orman traktörleri ile yukarıya doğru çekilerek yola alınır. Bu traktörlerin etki alanı 100 metredir. Bu mesafede bulunan orman ürünleri taşınabilir, geriye kalan ürünler zorunlu olarak sürütülerek alttaki yola indirilir Ormanların Orman Yolları ile İşletmeye Açılması ve Transport İlişkileri Ormanların orman yolları ile işletmeye açılması iki kısımda incelenebilir. Düz arazilerle dağlık arazilerdeki durum birbirinden farklıdır. Düz Arazide Ormanların İşletmeye Açılması Genel olarak düz alanlarda orman yolları ile ormanların işletmeye açılması kolaylıkla sağlanabilir. Düz bir arazide ekonomik sürütme mesafesine uygun olarak yol ağı planlanabilmektedir. Bu amaçla, öncelikle alanın büyüklüğü ve yapılması gereken yol uzunluğu hesaplanır ve bu yollar alana homojen olarak dağıtılır. Bu olayda en fazla mülkiyet durumu sorun olmaktadır. Bu araziler düz olduklarından tarıma elverişli arazilerdir ve orman köylüleri tarafından kullanılan arazilere çok yakındırlar. Bu sebepten dolayı arazide yapılacak çalışma sırasında mülkiyet sorunu ile karşı karşıya kalınmaktadır. Bunun yanında bu araziler düz olduklarından drenaj problemi ortaya çıkmaktadır. Transportun iyi yapılabilmesi için yolların kuru olası gerekir. Bunu sağlayabilmek için düz alanlarda sık sık sanat yapıları yapılmak zorunluluğu ortaya çıkmakta bu da masrafları artırmaktadır. Bahsedilen iki problem dışında düz alanlarda transportun şekli yol tekniği açısından hiç bir sıkıntı oluşturmaz. Aşağıdaki şekillerde düz arazide uygulanabilecek bazı modeller gösterilmiştir.

47 39 Şekil Düz Arazide Üç Değişik Yol Ağı Düzenlemesi Dağlık Arazide Ormanların İşletmeye Açılması ve Transport İlişkileri Değişik orman ünitelerinin işletmeye açılmasını sağlayacak yol ağı şekilleri bu alanlarda ki mevcut topoğrafik koşullara bağlılık göstermektedir. Her yönde sürütme yapılabilecek bir arazide ormanın işletmeye açılması işi ne kadar kolay ise çetin dağlık arazi koşullarında ve özellikle dik, kayalık ve yer yer büyük kaya blokları ile kaplı arazide problem o kadar güç ve karışık bir durum gösterir. Tam anlamıyla düz bir arazi üzerinde bulunan ormanlarda, işletmeye açma belirlenen bir aralıkta birbirine paralel yolların yapımı ile kolaylıkla gerçekleştirilir. Arazinin bu özelliği dolayısıyla da, buralarda ormanın her tarafının eşit bir şekilde işletmeye açılması mümkün olur. Dağlık arazide mevcut ormanların işletmeye açılmasında ise problemin en önemli kısmını yamaçlar üzerindeki ormanları girilebilir ve dolayısıyla kolaylıkla üretim yapılabilir bir duruma getirebilmek için yapımı gereken yoların belirlenmesi oluşturur. Yamaç yollarının yaklaşık olarak birbirine paralel şekilde düzenlenmesi ormanları eşit bir şekilde işletmeye açacaktır. Şüphesiz yamaçların hemen daima yan dere ve dereciklerle parçalanmış olması nedeniyle uygulamada yollar arasında bulunması gereken paralellik sağlanamaz. Bunun sonucu olarak da yamaçlar üzerindeki ormanların gerçek anlamda eşit bir şekilde işletmeye açılması başarılamaz. Çünkü ormanların eşit parçalara bölünmesi olanaksızdır. Bu nedenle dağlık arazideki ormanların yol ağları incelenirken ancak ılımlı eğim değişmeleri ile yaklaşık olarak yol aralığının korunmasına çalışmak en uygun yoldur. Bu açıklama ışığı altında dağlık arazideki ormanların işletmeye açılmasında söz konusu olan şekilleri örneklerle incelemek yerinde olacaktır. Bu amaç için aşağıdaki örnekler verilebilir; 1- Ana dere eğiminin, bu dereleri izleyecek yollar için kabul edilen eğimi aşması halinde problemin çözüm şekli, yol geçkisinin bir yan dere içerisine doğru geliştirilerek bu eğim güçlüğünün ortadan kaldırılması şeklinde olmalıdır (Şekil 3.29) Böylece yol geçkisi kısa bir mesafe için ayrıldıktan sonra tekrar ana dereye döner.

48 40 Şekil Ana Dere Eğiminin Kısa Mesafelerde Maksimum Eğimi Aşması Halinde Yol Geçkisinin Yan Derelerin İçlerine Doğru Geliştirilmesi Eğer ana dere eğiminin yol maksimum eğimini aştığı kısımlarda uygun bir yan dere bulunmuyorsa, yol geçkisi önce ters bir kurpla aksi yöne çevrilir ve bir lase yardımıyla tekrar yukarı doğru döndürülerek dik eğimli kısım geçilebilir (Şekil 3.30). Şekil Ana Dere Eğiminin Belirli Mesafeler İçinde Maksimum Eğimi Aşması Halinde Yamaç Üzerinde İki Lase Uygulaması 2- Ana derede mecraya yakın kısımlarda her iki yamaç kayalık ve dolayısıyla yol yapımı bakımından zorluk çıkarıyorsa bu taktirde, yeterli mesafeden itibaren mecra eğiminden daha dik bir eğim uygulanarak kayalık kısmın üzerinden seyreden bir yol geçkisi belirlenir. Bu kısım geçildikten sonra eğimde gerekli değişiklikler yapılarak yol geçkisi tekrar mecraya yaklaştırılır. Şekil Dere Tabanına Yakın Arazinin Her İki Tarafında da Dik Kayalık Olması Halinde Yol Geçkisinin Dere Yatağından Ayrılarak Kayalığın Üstünden Geçirilmesi ve Aşağıda Makas Oluşturulması

49 41 Burada Şekil 3.31 de görüldüğü gibi hem mecra eğiminden daha dik bir eğimin uygulanmasına başlanan nokta ile kayalık arasında ve yolun altında kalan orman alanının işletmeye açılması hem de bu kısımlara diğer yamaçtan indirilmesi mümkün olan tomrukların alınabilmesi için bir makas yapılması gereklidir. 3- Genellikle dere tabanından ve dolayısıyla derede oluşabilecek en yüksek su seviyesinin çok yukarısından geçen bir yol, her iki yamacın ormanla kaplı olması durumunda, orman ürünleri nakliyatı için kullanışlı olamaz. Zira böyle bir yol dereden fazla uzak olduğu taktirde karşı yamaçtaki orman ürünlerinin ancak güçlükle çıkarılabilir. Halbuki orman sadece havza içinde bir tek yamaç üzerinde ve dereden yukarılarda bulunursa bu gibi durumlarda yolun ormanın alt kenarını izleyecek şekilde yüksekten geçmesi en doğru ve amaca en uygun şekildir. Şu halde buralarda yolların dere tabanını izlemesi bir zorunluluk olarak düşünülemez. Şekil Ormanın Tek Yamaçta ve Dere Tabanından Yüksekte Olması Halinde Yolların Düzenlenmesi 4- İşletmeye açma ünitesi oluşturan havza içindeki yan dereler için de prensipler aynı olup buralarda aynen ana derelerde olduğu gibi dere tabanını izleyen birer tali yol yapımı amaca uygundur. Şekil Ana ve Yan Derelerin Eğimleri Maksimum Eğimleri Aşmadığı ve Derelerle Sırtlar Arasındaki Uzaklıklar Azami Sürütme Mesafesinden Daha Az Olduğu Taktirde Ana ve Yan Dere Tabanlarını İzleyen Yolların Düzenlenmesi Yan derelerin eğimleri yapılacak yol için elverişsiz bir durum ortaya çıkarmadığı yan dere tabanı ile sırtlar arasındaki uzaklık, o orman için belirlenmiş azami sürütme mesafesini aşmadığı hallerde bu en doğru çözüm şekli olarak ortaya çıkar. Burada teker teker her yan dereyi işletmeye açan yan yol bağımsız olduğu ve birbiriyle bağlantılı

50 42 olmadığı için sistem açıktır. Bu nedenle her yolun sonunda araçların dönmesine elverişli birer dönüş yeri tesisi gerekir (Şekil 3.33). 5- Yan dereler boyunca eğim ve arazi yapısının güçlükler oluşturması durumunda, ana dereden ayrılarak ana derenin akış yönünde ve balık kılçığı şeklinde devam eden yollardan oluşan bir sistem de amaca uygun olmaktadır. Şekil Yan Derelerin Eğiminin Maksimum Yol Eğimini Aşması Halinde Yolların Düzenlenmesi 6- Birbirini izleyen yamaçlar üzerinde bulunan ormanların işletmeye açılması, ana dereden ayrılıp maksimum eğime yakın bir eğimle aksi yönde seyreden yamaç yolu ile yan derelere doğru geliştirilen kısa makaslar yardımıyla gerçekleştirilir. Bu sistem içinde yan dereler içine giren makaslar yamaç yolu ile ana dere arasındaki orman parçasını daha da iyi bir şekilde kavrama olanağı sağlar. Şekil Ana Dereyi İzleyen Yoldan Ayrılarak Aksi Yönde Seyreden Yamaç Yolları ve Makaslar Yardımıyla Yamaçların İşletmeye Açılması 7- Böyle bir yamaç üzerinde bir tek yamaç yolunun amaca yeterli olmaması halinde belli bir aralıktan sonra ana yoldan birinciye paralel ikinci bir yamaç yolu geçirilir ve gerekli görüldüğü taktirde bunu diğerleri izler.

51 43 Şekil Ana Dereyi İzleyen Yoldan Ayrılarak Aksi Yönde Seyreden Yamaç Yolları ile Yamaçların İşletmeye Açılması 8- Orman yamaç üzerinde uzayıp gidiyorsa, bu yamaç yollarından belli aralıklarla ayrılan ve aksi yönde seyreden birbirine paralel yamaç yolları planlanır. Şekil Ana Dereyi İzleyen Ana Yoldan Ayrılarak Aksi Yönde Seyreden Bir Yamaç Yolu ve Makaslar Yardımıyla Yamaçların İşletmeye Açılması 9- Ülkemizde sık sık karşılaşıldığı gibi, orman sadece havzanın yukarı kesimlerinde yer alır ve buralarda derenin eğimi uygulanabilecek maksimum yol eğiminin üzerinde bulunursa, bu alanların iyi bir şekilde işletmeye açılmasını sağlayabilmek için dere eğimini elverişli olmadığı noktadan başlayarak yol geçkisi önce oldukça dik bir eğimle bir miktar yamaca çevrilir ve bir lase ile tekrar ana dereyi yukarı kısımlarda karşı yamaç üzerinde izleyerek devam eder. Böylece bir taraftan bu yol karşı yamaçta mevcut ormanı ortalarken, laseden ayrılan bir diğer yol da bu tarafta aynı amacı sağlar.

52 44 Şekil Havzanın Yukarı Kısımlarında Yamaçlarla Dereler Arasındaki Uzaklığın Azami Sürütme Mesafesini Aşması ve Dere Eğimini Maksimum Eğimden Yüksek Olması Halinde Dereden Ayrılarak Yamacı Ortalayan Ana Yol Planlanması 10- Yol geçkisinin ana dereden ayrıldığı nokta ile sırt arasındaki uzaklık daha uzun olduğu ve bir tek çevre yolunun yetersiz kaldığı hallerde bu yolların sayısı artırılır.

53 45 Şekil Havzanın Yukarı Kısımlarında Orman Genişliği Fazla ve Dere Eğimi Azami Yol Eğiminden Fazla İse Aksi Eğimler Oluşturmayan Yolların Planlanması 11- Ormanın havzanın yukarı kısımlarında ve sadece bir yamaç üzerinde bulunması, ana dere eğiminin yol maksimum eğimini aşması halinde, yamaca doğru çıkan eğimli yoldan ayrılan yeter sayıdaki yamaç yolu en uygun çözüm şeklidir. Şekil Havzanın Yukarı Kısımlarında Mecra Eğimini % 12 Yi Aşması ve Ormanın Önemli Kısmının Tek Yamaç Üzerinde Bulunması Halinde Yolların Planlanması 12- Sadece bir yamaçta bulunan orman dere boyunca uzayıp gitmiyor ve örneğin iki tarafı da sahipli ziraat arazisi ile çevrili bulunuyorsa düşünülebilecek tek çözüm şekli bu alan içinde zikzaklar çizecek şekilde bir yol geçkisi planlamaktır. Şekil Ormanın Sırtla Dere Arasındaki Belirli Bir Yamaç Kısmını Kaplaması Halinde Yeterli Sayıda Laseden Yararlanılarak Yolların Düzenlenmesi 13- Sırtla dere arasındaki mesafeye bağlı olarak buradaki laselerin sayısı yeteri kadar artırılabilir.

54 46 Şekil Sırtla Dere Arasındaki Uzaklığın Fazla Olası Halinde Yamaç Üzerinde Yeterli Sayıda Lase Uygulanarak Yolların Planlanması 14- Yine memleketimizde sık sık karşılaşıldığı gibi yamacın aşağı kısımları tamamen ziraata ayrılmış, orman sadece yukarılarında sırta yakın kısımlarda yer alıyorsa, dere tabanındaki ana yoldan laselerle ormanın alt kenarına kadar getirilerek bağlantı yolunu bu noktadan başlayarak ormanı alttan kuşatacak şekilde yamaç üzerinde geliştirmek uygundur. Şekil Ormanın Yamaç Üzerinde ve Sırta Yakın Kısımlarda Belirli Bir Alanı Kaplaması Halinde Yolların Planlanması 15- Bir havzanın sadece tek yamacının yukarı kısımlarında orman mevcut ve yamacın aşağı kısımları tarım arazisi ile kaplı iken komşu havza ormanlık bulunduğu taktirde, komşu havzadaki bir yamaç yolunu uygun bir boyun noktasından ve uygulanabilecek maksimum aksi eğimli bu havzaya yönelterek ormanı alttan kuşatacak şekilde geliştirip işletmeye açma gerçekleştirilebilir. Şüphesiz bu gibi durumlarda bazı

55 47 orman parçaları yoldan aşağıda kalabilir. Bu alanların işletmeye açılması kısa vinçli hava hatları yardımı ile yapılacak yukarı doğru taşıma ile sağlanabilir. Şekil Bir Sırtla Ayrılan İki Yamacın Birisinde Ormanın Sadece Sırta Yakın Kısımlarda Bulunması Halinde İlk Yamaçtaki Yolun Uygun Bir Boyun Noktasından Geçirilerek Aksi Eğimli Olarak Diğer Yamaçtaki Ormanı da İşletmeye Açması Buraya kadar yapılan açıklamalarla dağlık arazide karşılaşılabilecek çeşitli durumlarda ormanların işletmeye açılması probleminin çözümü için başvurulacak şekiller üzerinde durulmuştur. Uygulamada karşılaşılacak her arazi koşullarında bu şekillerden en uygun olan bir tanesi ve bu amaca yeterli değilse bir kaç tanesi kombine edilerek problem çözülebilir Traktör Yolları, Sürütme Yolları ve Kablo Çekim Şeritleri Traktör Yolları Mekanizasyon uygulamasının henüz başlamadığı üretim sahalarında sürütülerek dere içlerinde belirli bir rampada toplanan emvalin, mevcut yollara sürütülmesinin imkansız olması halinde, bu emvali almak amacıyla yapılan geçici yollara traktör yolu denir. Traktör yollarının planlanması sırasında dikkat edilecek genel esaslar şu şekildedir:

56 48 a) Traktör yolları, mevcut yol ağı planını asla ihlal etmeyecek ve yol şebeke planının gayesine aykırı olmayacak veya bu yolda gelişmelere meydan vermemelidir, b) Traktör yolu teklif edilmeden önce Orman Yolları Şebeke Planlaması esasları yönünden çözüm şekli aranacak, çözüm bulunamadığı takdirde traktör yolu teklif edilmelidir, c) Traktör yollarının yerleri, Orman İşletmesinin teklifi üzerine yol planlama Başmühendisi veya Mühendisi, ilgili Orman İşletme Şefi ve Yol İnşaat Şefi tarafından belirlenecek, bir gerekçe raporu ile vaziyet planı düzenlenecek ve imzalanarak uygulamaya aktarılacaktır. Traktör yollarının teknik özellikleri; a) Eğim: iniş aşağı nakliyatta azami eğim % 16-20, yokuş yukarı nakliyatta azami eğim % 12 olacaktır ve hiç bir surette bu meyiller aşılmamalıdır. b) Genişlik: traktör yolu genişliği 3.5 metre olmalıdır. c) Yol Sathı: traktör yollarında yol platformu dere tarafına % 2-3 eğimli olmalıdır % 2-3 Şekil Traktör Yolu Enine Kesiti d) Traktör yollarında uygulanan egim değerleri yüksek olduğundan muhtemel şiddetli erozyon tehlikesine karşı nakliyattan sonra her 40 metrede bir toprak menfez yapılacak ve zaruret olmadıkça sanat yapısı yapılmamalıdır. e) Uzunluk: traktör yolları uzunluğu azami km olmalı ve bu uzunluk hiçbir suretle aşılmamalıdır. f) Traktör yollarında asgari kurp yarıcapı 8 m. dir. g) Traktör yollarında üstyapı yapılmamalıdır. h) Keşif: traktör yolları için yapılacak keşif şu unsurlardan teşekkül edecektir: Etüd karnesi, Gerekçe raporu, 1. Keşif özeti, Metraj cetveli, i) Krokinin Düzenlenmesi: 1/ ölçekli haritada traktör yolunun geçtiği güzergâh ve çözüme kavuşturduğu bölmeler gösterilecektir. Kodlandırma: yol şebeke planına dahil yolların kod numarasına bağlı olacak ve 172/2... şeklinde numara verilecektir. Güzergâhın üzerinde ortalama eğimler gösterilecektir. Güzergâh kırmızı düz tek çizgi ile gösterilecektir. Yapılması istenen krokideki traktör yolunun üst tarfına kod numarası alt tarafına eğim yazılacaktır. Yukarıda Şekil 3.45 da da görüldüğü gibi orman yollarında yer alan su akıtıcı hendekler traktör yollarında yoktur. Bu yollar belirli bir yerde toplanmış emvalin alınmasına yönelik geçici yollar olduğundan su akıtıcı hendek yapımı gerekli görülmemektedir.

57 49 Şekil Traktör Yolu Planı Sürütme İzleri Sürütme yolları diğer orman yollarına nazaran projelendirme masrafları az ve geometrik standartları düşük olan tesislerdir. Kural olarak sürütme yollarından sadece arazide çalışabilen araçlar yararlanabilirler. Sürütme yollarında engellerin etrafında dolaşma imkanı sağlanması halinde, boyuna profillerde büyük ölçüde eğim değişikliklerine ve ters eğimlere izin verilebilmektedir. Son yıllarda bu esaslar içinde kalarak makul yapım masrafları ile ve büyük miktarlarda kazı yapmadan, doğa ve peyjaz yönünden mümkün olan en elverişli şekilde bir transport planlaması yapılabilmektedir. Buradan da anlaşılacağı gibi günümüzde sürütme yolu yapımında da peyjazın ve doğanın koruması konusu, probleme sadece ekonomik açıdan yaklaşım karşısında ayrı bir anlam kazanmıştır. Eğimi %50 ve %60 ın üzerindeki yamaçlarda sürütme yolu yapımı ekomonik ve ekolojik bakımdan ancak sınırlı ölçüde sözkonusu olabilir ve yapım için çok elverişli zeminlerde bu sınır ancak %70 e kadar çıkabilir. Heyelan tehlikesi olan yamaçlar ile taşıma gücü çok zayıf olan zeminler sürütme yolu yapımı için hiç bir şekilde uygun değildir.

58 50 Esas itibarıyle sürütme yolu yapımına, ancak rasyonel bir nakliyatı mümkün kılacak ölçüde yatırım yapılmalıdır. Dolayısıyla bunun sınırı ekonomik bir işletmeciliğe ulaşılmasına imkan veren düzeydeki bir yatırımdır. Sürütme yollarının yapımında sürütme araçlarının emniyetle ve amaca uygun bir şekilde kullanılmasını engelleyecek ölçüde bir tasarruf hiç bir şekilde söz konusu olmamalıdır. Diğer taraftan bu yolların yapımında bir aşırılığa da yer verilmemelidir. Dolayısıyla belirlenen güzergahlar ve güvenli bir gidiş gelişe imkan verecek ve kaza riski minimum olacak standartta sürütme yolları yapımı sağlayabilmelidir. Sürütme izlerinin tesis şekilleri Esas itibarı ile sürütme yolları için iki farklı tesis şekli söz konusudur. Bunlardan biri; Eşyükselti eğrilerine yaklaşık olarak paralel seyreden az eğimli sürütme yolları, diğeri ise, Eşyükselti eğrilerine göre diyagonal (eğik) şekilde seyreden ve eğimleri fazla olan sürütme yollarıdır. Sürütme yollarının bu şekillerden hangisi esas alınarak tesis edileceği ana hatları ile aşağıdaki hususlar gözönüne alınarak belirlenir: Orman yollarından oluşan yol ağının arazideki konumu ve yoğunluğu, Bu amaca uygun arazi kısımlarının konumu ve dağılımı, Nakliyat yapılması sözkonusu olan arazinin şekli. Pratikte çoğunlukla yerel şartlara bağlı olarak eşyükselti eğrilerine paralel ve diyagonal konumdaki sürütme yollarının kombinasyonu şeklinde bir uygulama amaca uygun olmaktadır. Eşyükselti Eğrilerine Paralel Sürütme İzleri Tesisi Eşyükselti eğrilerine yaklaşık olarak paralel şekilde sürütme yolları, eşyükselti eğrilerine göre diyagonal olarak seyreden orman yollarından ayrılır. Orman yollarına göre diyagonal şeklinde seyreden bu sürütme yolları kavşaklarının çevresinde mükerrer işletmeye açılan alan azdır. Şekil Eşyükselti Eğrilerine Paralel Az Eğimli Sürütme İzi Tesisleri

59 51 Eşyükselti eğrilerine paralel olarak seyreden sürütme yollarında genellikle herhangi bir erozyon tehlikesi sözkonusu değildir. Ancak toprağın niteliklerine ve yağış miktarına bağlı olarak direnaj yetersizliği nedeniyle zeminin ıslak duruma gelmesi sözkonusu olan yerlerde bunlara yeterli miktarda boyuna eğim verilmesi gerekir. Genel olarak bu gibi yerlerde sürütme yolları boyuna olarak en az %3 eğim verilerek tesis edilmelidir. Arazinin enine eğimi yükseldikçe az eğimli sürütme yollarında kazı şevinin yüksekliği de o ölçüde artar. Bundan dolayı tomrukların kaydırılarak sürütme yollarına kadar indirilmesi gereken hallerde dik kazı şevlerinin daha yatık duruma getirilmesi gereklidir. Tomrukların sürütme yollarına kablo ile zeminde çekilerek getirilmesi durumunda çekme işlemi eşyükselti eğrilerine dik yönde yapılmalıdıır. Kazı şevlerinin dik olduğu ve kablo çekimin sürütme yollarına dikey olarak yapılması durumunda çekme işlemi kazı şevi üzerine doğru yapılmadığı takdirde tomrukların bu yollar üzerindeki manipülasyonunda güçlüklerle karşılaşılmaktadır. Eşyükselti eğrilerine göre diyagonal seyreden sürütme izleri tesisi Bu tesis şeklinde sürütme yolları çok zaman bir orman yolunu diğerine bağlayacak şekilde düzenlenebilir. Ancak, bunun sonucu olarak sürütme mesafesinde bir kısalma sağlanamaz, zira sürütmenin esas itibariyle sadece iniş aşağı gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Taşıma gücü zayıf ve erozyon tehlikesi fazla olan arazide yer alan dik eğimli sürütme yollarında boş dönüşler için yokuş yukarı seyrederek, orman yollarından faydalanmak yararlı olur. Böyle kesintisiz bir gidiş dönüş için de ön sürtme ile getirilen tomrukların sürütme yolu kenarlarında bir araya toplanarak istif edilebilmesi sağlanarak bütün uzunlukları ile bu yolların sürekli olarak gidiş gelişe açık tutulması gereklidir. Şekil Eşyükselti Eğrilerine Göre Diyagonal Seyreden Dik Eğimli Sürütme Yolları

60 52 Eşyükselti eğrilerine paralel ve diyagonal olarak seyreden sürütme yolları arasında bir karşılaştırma yapılacak olursa başlıca şunlar söylenebilir: Eşyükselti eğrilerine paralel olarak seyreden sürütme yolları, özellikle yamaçlarda eğimin azaldığı kısımlara isabet ettiği takdirde, diyagonal olarak seyredenlere nazaran peyzaja daha az zarar verirler. Eşyükselti eğrilerine paralel seyreden sürütme yollarında boş dönüşler daha süratli yapılabilirken, diyagonal olanlarda iniş aşağı yüklü gidiş için tüketilen enerji daha yüksektir. Eşyükselti eğrilerine paralel olan sürütme yolları, bağlantılı bulundukları kamyon yolundan kavşağından itibaren bunların her iki tarafında yer alan orman parçalarında da nakliyatı sağlarken, böyle bir imkan diyagonal olarak seyreden sürütme yolları için söz konusu değildir. Eşyükselti eğrilerine paralel seyreden sürütme yolları tesisinde genellikle inşa edilecek yol uzunluğu diyagonal olanlardan daha uzun, dolayısıyla taşıma mesafesi daha fazla ve her bir sürütme yolunun yapılması için kesilmesi gereken ağaç sayısı da daha yüksektir. Bir sürütme yolu iki kamyon yolunu birbirine bağlayacak şekilde tesis edilebildiği takdirde sürütme mesafesi yarıya inmektedir. Böyle bir durumda, kamyon yolunun bir tanesine doğru sürütme nakliyatı, yokuş yukarı yapılırken diğerine iniş aşağı olarak gerçekleşir Kablo Çekim Şeritleri Sürütme araçlarının gidiş gelişine elverişli olmayan çetin arazi şartlarında (yamaç eğimi yüksek, taşıma gücü zayıf zeminler) söz konusu olan tali nakliyat tesisleridir. Kablo çekim hatlarının kullanımı, arazi şartlarının yol yapım tekniği bakımından büyük güçlükler arz ettiği, yol yapımının büyük masraflar gerektirdiği, makineli yol inşaatının tabiat ve peyzaj bakımından olumsuz gelişmelere neden olduğu hallerde söz konusu olurlar. Bu şeritler bazı durumlarda, odunun ağırlığı nedeniyle sürütme yoluna ön sürütmenin elle mümkün olmadığı yerler ile sürütme yolu aralıklarının fazlalığından dolayı işçilerin zorlandığı durumlarda kablo çekimi işi için de açılırlar. Kablo çekim şeritleri metre genişliğinde ve kablo çekim uzunluğu maksimum 50 m. olmalıdır. Şeritler arası mesafe ise 5-10 m arasında olmalıdır. Şerit üzerinde bulunan kütükler temizlenmelidir. Kablo çekimi tamburlu orman traktörleri ve orman hava hatlarının kombine olarak çalıştığı bölmeden çıkarma sırasında yandan çekme mesafesinin fazla olduğu durumlarda sıkça kullanılan bir bölmeden çıkarma metodudur. Kablo çekimleri sürütme yoluna dik yönde yapılmalıdır. Orman traktörleri ile kablo çekimi sırasında verimin yüksek olması ve sürütülen tomrukların, takılmalarından dolayı oluşan kablo kopmaları gibi kazaların önlemebilmesi için şeridin kütük ve büyük taşlardan temizlenmesi gereklidir. Kablo çekim şeritlerinde herhangi bir toprak tesviyesine gerek yoktur. Çalışma sırasında sürütülen orman ürünü ile beraber bir orman işçisinin de hareket etmesi, ürünün küçük engellere takılmasını engellemektedir. Bu nedenle şerit üzerindeki kütükler ve büyük taşların temizlenmesi yeterli olmaktadır. Orman hava hatları ile bölmeden çıkarma sırasında hava hattı ana kablosunun geçtiği güzergah ve yandan çekimin yapıldığı şeritler söz konusudur. Ana kablo altından yapılan bölmeden çıkarmalarda sürütme şeridi kullanılmamaktadır. Ancak yandan çekme sırasında bir miktar sürütme yapılmaktadır. Burada traktörlerde olduğu gibi sürekli zemin üstünde çekim durumu yoktur. Tomrukta bağlamanın yapıldığı uç tarafı havada çekildiği

61 53 için takılma problemleri yaşanmamaktadır. Hava hatları ile çalışmada sürütme şeridi üzerinde bulunan yüksek kütüklerin temizlenmesi yeterli olmaktadır. Kablo Çekim Hatları - Sürütme Yolları - Traktör Yolu Kombinasyonu Eğer orman ürünü çok ağır ve el ile sürütme yoluna kadar ön sürütme mümkün değil ise ve de sürütme yolları aralıkları çok fazla ve böylece işçiler aşırı derecede zorlanıyorlarsa bu durumlarda kablo çekim hattı gereklidir. Çekilen ürünler sürütme yolu üzerinde boylarına ayrılmak üzere, mümkün olduğunca kablo çekim hatları sürütme yollarına dik olmalıdır. Sürütme yolu genişliği 4 m. yi geçmemelidir. Kablo çekim şeritleri doğru hat şeklinde olmalıdır. Uzun boy sürütmelerinde kablo çekim hatları dar bir açı ile sürütme yoluna bağlanmalıdır (Şekil 3.49). Şekil Kablo Çekim Şeritleri ile Sürütme Yolu Kombinasyonu Eğimli arazide traktör yoluna bağlanan kablo çekim hatları tesviye eğrileri yönünde olmalıdır. Düz arazilerde yelpaze şeklinde olabilir. Kural olarak iki yol arasının üstteki 2/3 lik kısmında kalan ürünler yukarı doğru kablo hatla çekileceği, 1/3 lik alt kısımda ise ön sürütme ile aşağı doğru sürütüleceği kabul edilir (Şekil 3.50).

62 54 Şekil Kablo Çekim Şeritleri ile Traktör Yolu ve Sürütme Yolu Kombinasyonu

63 55 5. ORMANCILIKTA ÜRETİM Üretim genel anlamı ile mevcut servet ve hizmetlerden yeni servet veya hizmetler meydana getirme işidir. Ekonomi biliminde kısaca üretim; Kıt malların miktar ve faydalılık derecesini artırmak için yapılan bütün çabalardır şeklinde tarif edilmektedir. En kısa tanımıyla ormancılıkta üretim ise; maddi servetler olan asli ve tali ürünlerin toplum ihtiyacına göre değerlendirilmesi ve tüketime hazır hale getirilip sunulması işlemleridir. Orman İşletmelerine ekonomik birim olma özelliğini kazandıran en belirgin faaliyeti odun hammaddesi üretimi yapıyor olmalarıdır. Doğal olarak yetişmiş ya da suni yoldan yetiştirilerek kesim amacına erişmiş orman ağaçlarını bilinçli teknik müdahalelerle insanlığın hizmetine sunma faaliyetine odun hammaddesi üretimi denilmektedir. Bu faaliyetlerinin en belirgin özelliği, doğanın olumlu ve olumsuz her türlü koşullarına açık, güç arazi şartlarında yapılıyor olmasıdır. Ormancılıkta odun hammaddesi üretiminde uygulanan işlemlerin özellikleri dikkate alındığında, üretim faaliyetleri iki farklı süreçte değerlendirilebilir. Bunlardan birincisi, dikili haldeki ağacın kesilmesi ve şekil değişimi işlemlerinden oluşan "Kesim Süreci", ikincisi ise, kısmen veya tamamen şekil değişimine uğrayan ağaç ya da gövde kısımlarının hareket ettirilmesi işlemlerden oluşan "Nakliyat Süreci"dir. Bu iki temel sürecin tamamlanmasıyla orman işletmeleri açısından söz konusu olan odun hammaddesi üretimi gerçekleşmiş olur. Buna göre üretim, kesimle başlayıp depoda sona eren aşamaların tümünü içermektedir. Bu ders kapsamında, odun hammaddesinin kesim aşamasının bitirilip ile nakliyata hazır hale getirilmiş orman ürünlerinin ürünlerin nakliyatı üzerinde durulacaktır. Yani orman içerisinde gerçekleştirilen dikili haldeki ağacım kesimi, dallarının alınması, gerekli ise kabuklarının soyulması, parçalara ayrılması işleminin bitirilmesi ile hareket ettirilmeye hazır hale gelen ağaç gövdesinin nakliyatı ve burada uygulanan teknikler üzerinde durulacaktır. Üretimin ikinci kısmını oluşturan nakliyat süreci ise iki aşamada gerçekleşir. Bunlardan birincisi, kütüğü dibinde kesim süreci tamamlanan ürünlerin buradan alınıp orman yolu kenarına ya da en yakın transport tesisine kadar mevcut tekniklerden herhangi biri ile aşınmasıdır. Bu işlemlere bölmeden çıkarma, tali nakliyat ya da primer transport da denilmektedir. Bu işlemler tamamen orman içinde gerçekleştirilmektedir. Nakliyatın ikinci aşaması ise orman yolu kenarındaki ürünlerin, orman depolarına kadar taşınması ve boşaltılmasıdır. Ana nakliyat, uzak nakliyat ya da sekonder transport olarak da isimlendirilen bu işlemler, yine orman içinde başlamakta, çoğunlukla orman yolları üzerinde, kısmen de diğer karayolları üzerinde devam ettirilmekte, orman depolarında son bulmaktadır. Bu işlemlerin gerçekleştirilmesi için iki kavram bilinmesi gereklidir. Bunlardan birincisi işletmeye açma ikincisi ise bölmeden çıkarma dır. Mal ve hizmetlerin toplum yararına sunulmasında orman toprağına, meşcereye, yararlanmaya konu olan ürüne ve doğal görünüme verilebilecek zararları en düşük düzeyde tutarak belli bir orman alanına ulaşma, gerekli üretim araçlarını bu orman alanına götürme ve üretilen orman ürünlerini ormandan çıkarma amacıyla yapılacak bütün düzenleme ve önlemlere işletmeye açma denilmektedir. Ormancılıkta bölme ise; planlama birimlerinin kayıt, ölçme, denetim ve yönetiminde bütünlük sağlayan, yetişme ortamı, meşcere kuruluşu ve silvikültür tekniği yönünden olabildiğince önemi yapıya sahip yol gibi yapay, sırt ve dere gibi doğal hatlarla sınırlandırılmış değişmez alan birimleridir. Buna göre bölme, orman alanına ilişkin bilgileri değerlendirilip düzenlenmesi ve iş dağıtımı, işin bir yerde yoğunlaştırılması, iş bölümü, denetim ve verimlilik hesaplarının yapıldığı yerdir.

64 56 Hem kesim, hem de nakliyat sürecinden önce ilgili planların yapılıp hazır hale getirilmesi gereklidir. Kesim planı ve nakliyat planlarının ikisi de birbirine bağlılık göstermektedir. İşletmenin sahip olduğu nakliyat tesis ve taşıtlarına göre kesim planları hazırlanırken, kesimi yapılmış ürünler için nakliyat planları yapılmak durumundadır Odun Hammaddesi Üretimi Yukarıda da değinildiği gibi ormancılıkta üretim, çoğunlukla odun hammaddesinin üretimi olarak algılanmaktadır. Bunun başlıca nedeni ise, tali ürün üretiminin miktarının az olması, hizmet üretiminin de miktar ve değer olarak ortaya konulmamış olmasıdır. Buna karşılık asli orman ürünlerinin başında gelen odun hammaddesinin üretimi ise ormancılıkta üretimin başlıca konusu olmaktadır. Odun hammaddesinin oluşması dikkate alındığında, odun hammaddesi ilk olarak biyolojik bir oluşumla meydana gelmektedir. Burada fidan adı verilen bikrinin doğal ya da yapay yolla oluşturulması, bu bitkinin çeşitli biyolojik ve kimyasal aktivitelerle bitkisel ürün oluşturması, cansız maddeleri kullanarak biyolojik kütlesinin büyümesi ve üzerinde biriktirmesi ve en sonunda kullanılacak amaca uygun hale gelmesi ile biyolojik üretim tamamlanmış olmaktadır. Biyolojik büyümesini tamamlamış odun hammaddesinin çeşitli ihtiyaçları karşılamam amacıyla ormandan alınarak, tüketimine sunulması ise üretimin teknik aşamasını oluşturmaktadır. İşte ormancılıkta nakliyatın ya da transportun planlanmasının gerekli olduğu söz konusu olan üretimi bu aşama oluşturmaktadır. ODUN HAMMADDESİ ÜRETİM AŞAMALARI K E S İ M A Ş A M A S I BÖLMEDEN ÇIKARMA T A Ş I M A A Ş A M A S I YOL ÜZERİNDE TAŞIMA Kesim hazırlığı Kesme- Devirme Dal alma Tepe alma Ölçme işaretleme Tomruklama Kabuk Soyma Hazırlama Yükleme (bağlama) Çıkarma (sürütme, çekme) Boşaltma (çözme) Yerleştirme (ara istifleme) Yükleme Yol üzerinde hareket Boşaltma Depolama Şekil 5.1. Uygulamada Odun Hammaddesi Üretiminde Aşama ve İşlemler Uygulamada bütün bu işlemler belirli bir düzen dahilinde yapılmaktadır. Odun hammaddesi üretimi; kesim ve hazırlama (istihsal); kesme-devirme, dal alma, bölümlere ayırma ve kabuk soyma, tali nakliyat (sürütme veya bölmeden çıkarma); insan, hayvan gücü ve makine gücünden yararlanarak taşıma,

65 57 ana nakliyat (yollar üzerinde taşıma); transport taşıtları ile yol kenarından depolara kadar götürülmesi, safhalarındaki işlemlerin uygulanması ile gerçekleşmektedir. Orman deposuna boşaltılan ürünler, kalite ve boy sınıflarına ayrılarak istiflenmekte ve satışa arz edilmektedir. Bu şekilde de orman işletmesi açısından söz konusu olan üretim sona ermektedir. Uygulamada bazı durumlarda ağaçların devrilmesinden sonra uygulanan ve Şekil 5.1 de kesik çizgili çerçeveler içerisinde gösterilen kesim sürecinin işlemlerinden biri veya birkaçı, nakliyat süreci işlemleri arasında uygulanabilmektedir. Bu durumda yani odun hammaddesi üretimi faaliyetlerinin farklı yerlerde, farklı makine, ekipman ve işgücü kullanılarak yapılması durumunda farklı üretim yöntemlerinden söz edilmektedir Odun Hammaddesi Üretim Metotları Üretim metotlarının ortaya çıkışının temelinde, odun hammaddesinin piyasa istekleri doğrultusunda değerlendirilmesi ve üretimin ekonomikliği esas alınmıştır. Yani, üretime alınacak ağacın, nerede, hangi iş gücünün ne oranda kullanılmasıyla, hangi teknik ve teknolojik gelişme sonuçları uygulanarak tüketime arz edileceği düşüncesinin sonucunda üretim metotları geliştirilmiştir. Uygulamada odun hammaddesi üretimi genel olarak üç şekilde yapılır. Ancak bazı kaynaklarda odun hammaddesi üretim metotları; 5 kısımda incelenmektedir. Bunlar orman içinde gerçekleştirilen; bütün ağaç, bütün gövde, tomruk, yongalama (chipping) ve ağaç dallarından oluşan kalıntıların üretim metodu olarak belirtilmektedir. Ancak günümüzde ormancılık uygulamalarında genel olarak, a) Tomruk Metodu, b) Bütün Gövde Metodu, c) Bütün Ağaç Metodu, olmak üzere 3 farklı metot uygulanmaktadır. Bununla birlikte, odun hammaddesi üretimi faaliyetlerinin, farklı yerlerde, farklı makine, ekipman ve işgücü kullanılarak yapılması durumunda farklı üretim yöntemleri söz konusu olmaktadır. Tomruk Metodu Bütün Gövde Metodu Bütün Ağaç Metodu Şekil 5.2. Odun Hammaddesi Üretim Metotları Bu yöntemler ve yöntemlere bağlı olarak hangi bölmeden çıkarma metodunun uygulanacağı aşağıda açıklanmıştır.

66 Tomruk Metodu Genel olarak orman ürünleri standardizasyonunda tomruk olarak ifade edilen ürünler; maden direklik, tel direklik ve sanayi odunu gibi ürünleri kapsayan bir metod olarak görünür. Bu metoda göre; ağacı devirme, dallarının ve tepesinin alınması, gerekiyorsa kabuklarının soyulması ve boylarına ayırma işlemlerinin yapılması işlemlerinin yaklaşık tamamının meçcere içinde gerçekleştiği bir metot olmaktadır. Genel olarak tomruk, kabuksuz orta çapı en az 19 cm ve boyu 1.5 m ve daha büyük olan yuvarlak odunlara denir. Bunlar çeşitli şekillerde kısımlara ayrılırlar. Örneğin elde edildiği ağaç türüne göre, iğne yapraklı (yumuşak) ve geniş yapraklı (sert) olmak üzere ikiye ayrıldıkları gibi kalınlıklarına göre, ince (19-29 cm), orta (30-39 cm), kalın (40-49 cm) ve çok kalın (50 cm' den fazla) şeklinde ayrılmaktadır. Ayrıca ibreli veya yapraklı oluşuna göre de çeşitli boy kademelerine (kısa, normal, uzun, çok uzun) ayrılmaktadır. Tomruk metodu ülkemizde uygulamada en çok kullanılan metottur. Çünkü makineli çalışma çok az olduğundan bütün gövde veya bütün ağaç metotları uygulanamamaktadır. Tomruk metodu bölmeden çıkarma metodunda insan ve hayvan gücünün kullanımına da imkân verdiğinden en çok kullanılan üretim metodudur. Tomruk üretimi için ormanda ağaçlar kesilir, dallar ve tepe alınır, kabuklar meşcere içerisinde soyularak bırakılır. Tomruk boyutlarına göre boylama yapılır işaretlenen yerlerden bölümlere ayrılır. Boyutlar ürünün kullanılacağı sanayiye göre standarttır. Bölümleme işleminden sonra elde edilen tomruklar için bölmeden çıkarma teknikleri; insan gücü, hayvan gücü, tarım traktörü, oluklar içinde kaydırma, zemin üstünde kaydırma ve vinçli hava hatları veya benzeri araçlar kullanılabilir. Tomruk metodunda kesilen bütün dallar, yapraklar, ağaç tepesi ve kabuklar kesim yerinde kaldığından kesim maddesinin ormanda kalması açısından uygun bir metottur. Tomruklar, insan gücü, hayvan gücü, traktörler ve hava hatları ile bölmeden çıkarma yöntemlerinden hepsi ile bölmeden çıkarılabilir. Ağaçlar küçük boyutlara indirgendiğinden meşcerede ve orman toprağında büyük bir sürütme zararı ortaya çıkmaz. Ancak birim zamanda iş verimi düşüktür. Bunların yollar üzerinde taşınmasında hayvan gücü ile çekilen araçlar, traktör-treylerler ve kamyonlardan faydalanılır. Tomruk metodunun olumlu yönlerini maddeler halinde aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür; Yatırım giderlerinin düşük olması, Sürütme makinelerinin kullanılabilmesi, Meşcere zararlarının düşük olması, Küçük miktarda üretim yapılmasına izin vermesi, Yol kenarlarına istifleme probleminin olmaması, Ağaçlar küçük boyutlara indirgendiğinden, orman yolları üzerinde taşınması sırasında küçük yarıçaplarda kurpların oluşturulabilmesine imkan vermesi, Tomruk metodunda iş organizasyonunun daha kolay olması, Tomruk metodunun yüksek bir mekanizasyon derecesine gerek duymaması, Kesim artıklarının orman içinde kalması, Ekolojik olarak, orman için uygun bir metot olması, Tomruk metodunun bu olumlu yanları yanında, tomruk metodunun olumsuz yanları ise; İşçi sayısının yüksek kalmasını ve buna bağlı olarak bazı hallerde üretim giderlerinin yüksek kalması, Makine kullanımının az olması nedeniyle iş sırasında makine kolaylığından yararlanılamaması, Parça sayısının çok olması nedeniyle bölmeden çıkama ve taşıma sırasında yükleme işlemlerinin uzun sürmesi,

67 59 Eğer bölmeden çıkarma sırasında makine kullanılıyorsa, diğer üretim metotlarına göre bu makinelerin yeteri kadar verim sağlayamaması, Metodun daha düşük standartlarda orman ürünleri üretimine neden olması ve düşük standartlar nedeniyle gelirlerin de düşük kalması, olarak özetlemem mümkün olmaktadır. Ülkemizde uygulamada en çok kullanılan metot tomruk metodudur. Çünkü makineli çalışmayı sınırlandıran etkenler aynı zamanda bütün gövde ve bütün ağaç üretimini de sınırlandırmaktadır. Tomruk metodunda bölmeden çıkarma işlemi insan ve hayvan gücü kullanılarak yapılabilmektedir. Mevcut orman yolları bu üretim metoduna açıktır Bütün Gövde Metodu Bütün gövde metodu; ağaç kesilip devrilmesi, gövdenin dalları ve tepesinin alınması, kabuklarının soyulması işlemlerinin meşcere içinde gerçekleştiği bir metot olmaktadır. Kabuklar gerekiyorsa meşcere içerisinde soyularak bırakılır, ancak gövde bütün olarak bölmeden çıkartılır. Tepe kısmı olarak 12 cm' den küçük olan kısım kesilerek bırakılır. Bütün gövde olarak elde edilen ürün, çeşitli tip orman traktörleri ile orman yolu kenarına kadar ya da toplama merkezlerine kadar sürütülür. Bütün olarak yola getirilen gövde ya yol kenarında, makineler yardımıyla istenilen boylarda bölümlere ayrılır ya da olduğu gibi fabrikalara nakledilirler. Sürütme zararları tomruk metoduna göre daha yüksektir. Yarı mekanize üretim denilen bu metot ülkemizde az bir oranda kullanılmaktadır. Gerek aralama gerekse boşaltma kesimi için söz konusu olabilir. Ülkemizdeki ağaç türlerinden Kayın, Ladin, Sedir, Melezler, Göknar, Sarıçam ve Karaçam metot için uygun türlerdir. Gövde çok ağır olduğu için insan gücü, hayvan gücü, tarım traktörleri bu ağırlığı yenemezler. Olukların tesisinde yer yer kurplar olduğundan ve ürünlerin boylarının da uzun olması nedeniyle oluklar içinde kaydırma tekniği de amaca hizmet etmez. Zemin üstünde kaydırma uygulanamaz bu ürünlerin bölmeden çıkarılması için orman traktörleri, özel orman traktörleri, orta ve uzun mesafeli vinçli hava hatları kullanılır. Ürünlerin bütün gövde halinde çıkarıldığı bu metodun olumlu yanları aşağıdaki şunlardır; Uzun boy odun hammaddesinin satılması sonucunda işletmenin daha fazla kazanç elde etme imkanının olması, Sürütme makinelerinin daha verimli olarak çalıştırılma imkanının olması, Kesim artıklarının meşcerede kalması, Makine kullanımı arttığı için sürütmede verimliliğin yükselmesi nedeniyle orman işçilerinin daha yüksek kazanç elde etme imkanı olması dır. Bütün gövde metodunun olumsuz ya da dezavantajlı yanlarını ise şu şekilde sırlamak mümkündür. Bunlar; Devirme yönünün iyi bir şekilde belirlenmesinin gerekli oluşu, Uzun gövdelerin meşcere içinde sürütülmesi sırasında meşcere zararlarının artması, Metot olarak verimli bir orman alanı istemesi, Orman içindeki iş gücünü dikkate almaması ve bu yönü ile sosyal problem olan işsizliği çözmemesi, Daha yüksek bir iş organizasyonu gerektirmesi, Küçük miktarlardaki üretim için verimli olmaması, İstif yerinde, ağır gövdelerin istiflenmesi sırasında çalışma süresinin uzaması, İnsan ve hayvan gücü ile bölmeden çıkarmaya imkan vermemesi dir.

68 Bütün Ağaç Metodu Bütün ağaç metodunda, motorlu testere veya devirme makineleri ile devrilen ağaçlar meşcerede hiçbir işleme tabi tutulmadan, özel orman traktörleri veya kablo hatlar yardımıyla yol kenarına çıkarılmakta veya işleme merkezlerine kadar taşınmaktadır. Yola getirilen ağaç ya yol kenarında dallarından, tepesinden ve kabuklarından ayırt edilir ya da olduğu gibi fabrikalara nakledilerek amaca göre işleme tabi tutulur. Yol kenarında ayıklanan dallar genellikle yol altı kenarlarında şev altların atılır. Bütün ağacın tepe ve dallarının kesilmesi ve tomruklama ise, bu işlerin birini veya birkaçını birden yapabilen üretim makineleri veya prosesörler tarafından gerçekleştirilir. Bütün gövde metodunda insan ve hayvan gücü yetersiz kaldığından makine kullanımını zorunlu kılmaktadır. Bu nedenle bu metoda tam mekanize üretim metodu da denilmektedir. Bu metot, özellikle aralama kesimlerinde sürütme sırasında oldukça zarar bırakır. Besin maddesinin meşcere dışına çıkması göz önüne alınırsa meşcere açısından en olumsuz bir üretim şeklidir. Bütün ağaç metodunda gerek aralama gerekse boşaltma kesimi ürünleri için uygulanan bir metottur. Bütün ağaç metodu için aşağıda özellikle aralama kesimlerinde kullanımının olumlu ve olumsuz yönleri verilmiştir. Olumlu yönleri şu şekilde sıralanabilir; Orman işçisini ve işçiliğini minimum düzeye indirdiğinden çalışmaların ergonomik açıdan daha optimal olarak seyredilmesi, Yöntem gereği olarak kesim ile satış arasındaki sürenin kısa oluşu, Uzun gövde halinde ürünlerin elde edilebilmesine imkan vermesi, Kesim artıklarından enerji elde edilebilmesinin mümkün olması, İş kazaları açısından düşünüldüğünde, işlerin makine ile yapıldığı için işçi hataları ortadan kalkar ve iş kazaları oldukça azalır. Bütün ağaç metodunun olumsuz yönleri ise şunlardır; Yatırım giderlerinin yüksek oluşu, Yıllık kesim miktarı isteğinin 5000 m 3 den az olmaması, Planlama ve organizasyon iş ve giderlerinin fazla oluşu, Eğitimli ve teknik olarak deneyimli çalışanlara ihtiyaç duyması, Tomruk metoduna göre meşcere zararlarının yüksek olması, Ürünlerin orman yolu kenarında istif edilmesinin zor ve zaman alıcı olması, Meşcerede besin maddesinin eksilmesine veya dışarı çıkarılmasına neden olması, Çevresel etkileri nedeniyle ekolojik olarak ormana uygun olmayışı, Hayvan ve insan gücü ile bölmeden çıkarmaya imkan vermemesi, Orman içlerinde bulunan iş gücünü dikkate almaması ve böylece sosyal problemlere açık olması, olarak sıralamak mümkündür. Transport ya da nakliyat imkanlarının doğrudan etkilediği bu yöntemlerin seçimi ve uygulanışı; arazi koşulları, kullanılan araç gereç, yolların durumları ile yakından ilgilidir. Yine arazinin iç ya da dış bükey yapısı, hava hatları ve traktörlerin varlığı ve bunların teknik kapasiteleri, orman içinde ve yamaçta orman yollarının; sırt, yamaç veya vadi yolları şeklinde varlığı veya yokluğu, aynı zamanda bunlar arasında ortaya çıkan yol aralıkları, bölmeden çıkarma metodunu doğrudan etkileyen faktörlerdir Odun Hammaddesi Üretim Makineleri Odun hammaddesi üretiminin en güç, masraflı ve problemli kısmını oluşturan ormanda işaretli ağaçların kesilip orman yolu kenarına çıkarılması işlemlerinde kullanılan makineler ve bu makinelerin hangi işlerde kullanıldığı yerleri üç grupta toplamak mümkünüdür. Bunlar;

69 61 1) Kesim ve Hazırlamada Kullanılan Makineler Ağaçların kesimi ve devrilmesi ile takip eden diğer işlemlerin gerçekleştirilmesinde geliştirilen metotlar ve kullanılan makine ve aletler genel olarak şu şekilde sırlamak mümkündür. İnsan gücü ve motorlu testere ile kesimde balta, kama vb. yardımcı araçlardan yararlanılmaktadır. Türkiye de yaygın olarak uygulanan bir metottur. Harvester ler bir ya da birkaç değişik şekilde bir vinç kolu ucuna monte edilmiş olabilirler. 2) Bölmeden Çıkarmada Faydalanılan Makineler Kesim ve hazırlaması tamamlanlmış odun hammaddesinin haretek ettirilmesinde kullanılan makinelerdir. Bölmeden çıkarma makineleri ve bunlara ilişkin çıkarma yöntemlerinden bazıları şu şekildedir; Gövdeden mafsallı özel orman traktörleri, (skidder) ile uzun boy tomruk ve bütün ağaçların vinç tamburuna sarılı kablo hat ile çekilerek sürütülmesinde, Paletli traktörlerle kablolu vinç ile çekerek sürütme işleminde, Orman içindeki hazırlanmış kısa boy tomrukların hidrolik yükleyici ile techiz edilmiş traylere yüklenerek çekici traktörlerle bölmeden çıkarılması, (forvarder), Özel çene tertibatıyla tomruğu yakalayan orman traktörleri ya da paletli traktörlerle sürütme, Tarım traktörlerine monte edilmiş kablolu vinç ile çekerek sürütme, 3) Yükleme ve Taşımada Faydalanılan Makineler Orman yolu kenarına kadar çıkarılan odun hammaddesinin yükleme araçlarına yüklenmesi ve işleme merkezlerine kadar taşınmasında kullanılan makine ve ekipmanlardır. Bunlar genel olarak yükleyici (loader) ya da istifleyici olarak bilinirler. Değişik marka ve tipte olmalarına rağmen çalışma prensipleri aynıdır. Yükleyecekleri yükü kavrama yarak istedikleri yüksekliğe kadar kaldırıp istifleme ya da yükleme yapar Odun Hammaddesi Üretim Zararları Orman içerisindeki ağacın kesilmesinden depolarda istiflenmesine kadar geçen aşamalarda meydana gelen zararları üçü grupta toplamak mümkündür. Bu zararları şu ana kısımlarda ele alınabilir: 1)Vejetasyon zararları Kesim ve bölmeden çıkarma sırasında dikili ağaçların kabuk, kambiyum, gövde odunu ve kök kısımlarında oluşan yaralanmalar ile gençlik üzerinde meydana gelen zararlardır. Bu zararlar, ağaç türlerine göre değişik oranlarda olmakta ve ekonomik kayıplar oluşturmaktadır. 2) Toprak zararları Özellikle yamaç arazide üst tabakanın parçalanması ve erozyon, düz arazide ise sıkışma şeklinde kendini gösterir. İnce taneli ve ıslak topraklar sıkışmaya karşı hassastır. Makineli nakliyatta oluşan derin tekerlek izlerinin bulunduğu yerlerdeki ağaçlarda % 5-20 arasında artım kayıpları belirlenmiştir. 3) Odun hammaddesinde kendisinde oluşan zararlar

70 62 Hareket ettirilen odunun bir kısım engellere (gençlik, dikili ağaç, taş, kaya vb.) çarpması sonucu, çarpmanın şekline ve hızına bağlı olarak tomruk başlarında liflenme ve kopma, gövde içinde lif kırılması, kabuk soyulması, çatlama, yarılma, kırılma ve parçalanmalar olmaktadır. Sonuçta hacim kayıpları ve odunda nitelik sınıfı değişimi (daha düşük sınıfa girme ya da yakacak oduna dönüşme) gibi kayıpların oluşmasına neden olunmaktadır. Bu zararları azaltmak için; vejetasyon ve toprak ve odun hammaddesinde oluşabilecek zararlar dikkate alınarak, zararlarını önlemeye yönelik tedbirler kesim ve nakliyat planlanmasında göz önünde tutulmalıdır. Alınacak tedbirlerden de en önemlisi, en uygun üretim metodunun seçilip tekniğine uygun olarak uygulanmasıdır Kış Üretimi Ülkemiz ormancılığında üretim işleri genellikle Mayıs-Ekim ayları arasında yapılmaktadır. Bu periyodun dışında kalan aylarda doğa şartlarının ağırlaşması ile birlikte üretim çalışmaları da hızını kaybetmektedir. İşte doğa şartlarının ağırlaştığı bu dönemde yapılan üretim çalışmalarına kış üretimi denilmektedir. Kış üretiminin özelliği, diğer zamanlardaki üretime göre daha zor doğa şartlarında çalışılmasıdır. Bu nedenle kışın yapılacak üretim çalışmaları pirimlendirilerek ödüllendirilmektedir. Bu primler iğne yapraklı ve geniş yapraklılarda farklı olmak üzere %20-60 arasında değişmektedir. Pirimlendirme kesim, sürütme, taşıma ve istif safhaları için ayrı ayrı yapılmaktadır. Prim oranları aylar itibarı ile değişmektedir. 1970'li yıllardan önce yer yer ama düzensiz olarak uygulanan erken üretim 1970'li yıllarda yeniden gündeme gelmiş birkaç yıllık uygulama sonucunda erken üretim sürelerinin yaza doğru uzatılması yolunda baskılar yapılmasından dolayı uygulamaya son verilmiştir. Ancak bu kısa uygulama sürecinde üretimin çok yönlü yararları görülmüş ve bu konu 1983 yılında yeniden gündeme alınmıştır. Buna göre Orman Bölge Müdürlükleri erken üretin sürelerini ve verilecek teşvik primlerini belirleyerek, işletme içerisinde ilan ederek bu kesimleri gerçekleştirir. Erken üretin (kış kesimi), yasal bir yükümlülük olmayıp tamamen Orman Genel Müdürlüğünün (OGM) tasarrufunda olan bir uygulamadır. Yaz koşullarına göre daha zor olan kış şartlarında teşvik primleri toplam üretim giderlerini yaklaşık % 10 civarında artırmaktadır. Bu primler maliyete yansıtılmakta ve sonunda satış fiyatı içinde görülmektedir. Bu nedenle OGM. tarafından erken üretim primi verilmesinden dolayı herhangi bir kayıp söz konusu değildir Kış Üretiminin Olumlu Yönleri Kış üretiminin olumlu yönlerini bir çok yönden değerlendirmek mümkündür. Bunlar aşağıda sınıflandırılarak maddeler halinde özetlenmiştir. 1) Silvikültür Açısından; Özellikle kızılçamlarda çimlenme döneminden önce alandan çıkılması sağlandığından doğal gençleştirme alanlarına gençliğin getirilmesinin ve korunmasının sağlanması, Kar üzerinde ışık ve boşaltma kesimleri ile gençliğin zarar görmesinin önlenmesi, Kış üretiminin yapılamaması durumunda doğal gençleştirmede başarı sağlanamaması, büyük emek ve masraflarla suni gençleştirmeye gidilmesi. 2) Kalite Açısından; Ağaçlarda kış aylarında su miktarı en düşük düzeyde olduğu için elde edilen ürünlerde kuruma çatlağı oluşmaması ve böylece işleme sırasında odunda meydana gelecek kayıpların önlenmesi,

71 63 Elde edilen ürünlerin dayanma sürelerinin artması böylece ülke ekonomisine bir katkı sağlanılması, 3) Orman Koruma Açısından; Özellikle kabuk böceklerinin Kasım sonu-mart ayı başında hareketsiz olduğu göz önüne alınırsa kış kesimi ile böcek zararlarının önüne geçilmesi, İlkbahar ve yaz aylarında mantar zararları en üst düzeye çıktığından bu mevsimler dışında yapılan üretimde ürünlerin mantar tahribatından korunmuş olması, Kayın gibi ağaç türlerinde ardaklanma problemini ortadan kaldırması. 4) Orman İşçileri Açısından; Orman köylüsü yaz aylarında tarım işleri ile uğraştığı için, kış aylarında işlendirilmesi nedeni ile, bu aylarda boş duran iş kapasitesini çalıştırma alanı oluşturulması, Erkan üretim teşvik primleri ile orman işçilerine özellikle kış aylarında daha fazla gelir getirme imkanı oluşması, 5) Arz-Talep Açısından; Odun hammaddesi pazarına kış aylarında sürekli yeni ve kaliteli ürünler sürülmesi, böylece yıl boyunca arz talep dengesinin sağlanması, Spekülatif amaçlı alım satımların, yani odun hammaddesi darlığından yararlanarak aşırı kazanç sağlanmasının önlenmesi, 6) Doğanın Korunması Açısından; Kesim ve sürütme işleri vejetasyon mevsimi dışında kış aylarında gerçekleştirildiğinden ağaçlara, gençliğe, orman toprağına ve yaban hayatına zarar verilmeden üretim yapılması, Vejetasyon süresi boyunca ağaçlarda yaz odunu oluşumunun engellenmesi o yıl oluşacak artımın ürünlere yansıması, 7) Fiyat Açısından; Kışın üretilen ve pazara sunulan ürünlerin yazın üretilenlere göre daha yüksek bir fiyattan satılması ve bu şekilde OGM gelirlerinin artırılması, Odun hammaddesi işleyen fabrikaların, bütün yıl boyunca hammadde ihtiyacının temin edilebilmesi ve bunun fabrika ürünleri fiyatlarını olumlu yönde etkilemesi, 8) Orman İşletmeciliği Açısından; Kış aylarında uzun mesafelerden kar üzerinde sürütme yapılacağı için, orman yolu olmadığından etası alınamayan ormanlara girebilme imkanının oluşması, İlkbahar, yaz ve sonbahar aylarına daha az üretim miktarı ve işi kalacağı için orman işletmelerinde çokça rastlanılan üretimde gelecek yıla devir işlerinin önüne geçilebilmesi, Orman işleri için ölü sezon olarak düşünülen kış aylarının daha verimli olarak değerlendirilmesi ve böylece üretimdeki duraklamanın önüne geçilmesi, Orman işçiliği kavramının gelişmesi, Orman içinde çalışırken büyük bir trafik hareketine çevrede rastlama olasılığının düşük olması nedeniyle iş kazları olasılığının azalması, Kış Üretiminin Olumsuz Yönleri Kış süresi içerisinde yüksek (rakımlarda) kesimlerde, özellikle kar örtüsü altında kesimlerin oldukça zor oluşu,

72 64 Kesimin hemen ardından sürütmenin yapılmasının zorunlu olması ve bunun organize edilmesi güçlüğü, Orman yollarının kış ulaşımına açık tutulması zorunluluğu ve güçlüğü, Kış aylarında arazide çalışma ve yaşamanın çok zor oluşu, Hava sıcaklığının aşırı düşmesi halinde makineler için kullanılan yakıtların donması, bunun ortaya çıkaracağı problemlere önceden çözüm aranması, Kış aylarında çalışma zamanının çok kısa olması, bu nedenle günlük verimin oldukça düşük kalması ve bunun işçilere verim açısından olumsuz yansıması Ormancılıkta Bölmeden Çıkarma Bölmeden Çıkarmanın Amacı, Önemi ve İlkeleri Ülkemizin dağınık halde bulunan ormanlarından, ne kadar kesileceği belirlenmiş emvalin ortalama 10.7 m/ha yol yoğunluğu veya yaklaşık 1000 m yol aralığı olan orman yol ağı üzerinden taşınması, oldukça güç bir durum teşkil etmektedir. Ülkemiz ormancılığındaki transport çalışmalarında büyük ölçüde insan ve hayvan gücünden yararlanılmaktadır. Gelişmiş ülkelerde üretim mekanizasyonu oranı memleketimize oranla oldukça yüksektir. Topoğrafik açıdan şartlarımıza benzeyen Avusturya'da makineli üretim % 86 dolayındadır. Ülkemizde ise bu oran % 6-7 dolayındadır. Ülkemizde transport aşamalarının ilki olan bölmeden çıkarma en önemli, pahalı ve zor olan aşamasıdır. Bölmeden çıkarma için ülkemizde ilk makine kullanımına 1959 yılında uzun mesafeli vinçli hava hatlarıyla taşıma şeklinde başlanmıştır. Üretimde yararlanılan makine parkı; uzun mesafeli hava hattı, kısa mesafeli vinçli hava hattı, yükleme vinci, istifleyici, çift ve tek tamburlu sürütme vinçleri, yongalama makinesi ve motorlu testere olarak mevcuttur. Bu makine kapasitesi ile piyasa isteklerine uygun, ucuz ve devamlı odun hammaddesi üretilebilmesi, verim yüzdesinin artması, insan ve hayvanla imkansız olan yerlerdeki üretimin gerçekleştirilebilmesi, transport sonrasında ormanda gençlik, kalan ağaçlar ve orman toprağı üzerindeki zararların asgariye indirgenmesi, iş kazalarının azaltılması konularında olumlu sonuçlar elde etmek mümkündür. Yukarıda da değinildiği üzere ülkemizde transport çalışmalarında en çok problem oluşturan kısım bölmeden çıkarma çalışmalarıdır. Bu bağlamda bölme ve bölmeden çıkarmanın tanımlarını yapmakta fayda vardır. Planlama birimlerinin kayıt, ölçme, denetim ve yönetiminde bütünlük sağlayan, yetişme ortamı, meşcere kuruluşu ve silvikültür tekniği bakımından olabildiğince tek örnek yapıya sahip, yol gibi yapay, sırt ve dere gibi doğal hatlarla sınırlandırılmış değişmez alan birimlerine Bölme adı verilir. Bölmeden çıkarma işlemi ise, orman ürünlerinin kesildiği yerden en yakın yola kadar taşınmasıdır. Bu çalışmada hava hatları ile bölmeden çıkarma işlemi incelenmiştir. Bölmeden Çıkarmanın Amacı Ormanda üretilen odun hammaddesi tomruk, sırık, direk ve benzeri gibi boylarına ve çaplarına göre sınıflara ayrılmaktadır. Bu hammaddeler kesim yerinde dağınık halde bulunmaktadır. Bunların alandan toplanıp önce yollara daha sonra da satışın yapılacağı depolara taşınması gerekir. Bölmeden çıkarmanın amacı, dağınık durumda bulunan odun hammaddesinin insanların kullanımlarına sunulmak üzere yol kenarlarında düzenlenen rampa, istif yeri ve

73 65 depo gibi toplama yerlerine eldeki imkanlar ölçüsünde ormana en az düzeyde zarar verecek ya da hiç zarar vermeden taşımaktır. Bölmeden Çıkarmanın Önemi Ormancılıkta en önemli ilkelerden biri sürekliliktir. Bu ilkenin gerçekleştirilebilmesi için ormanda bulunan gençliğin, dikili ağaçların ve bunların yanı sıra önemli varlık olan orman toprağının korunması gerekir. Bir işletmenin devamlılığını sağlayabilmesi için gelir kaynağına sahip olması gereklidir. Orman işletmesi ormanda üretilen odun hammaddesinin ekosisteme zarar vermeyecek kısmını alarak piyasaya ulaştırarak gelirlerinin büyük bir kısmını elde eder. Bu süreçte bölmeden çıkarma ilk aşamayı oluşturur. Yukarıda da açıklandığı gibi, bölmeden çıkarma olmazsa işletme gelir elde edemeyecek, veya zamanın da yapamazsa büyük oranlarda zarar yapacaktır. Böylece işletme faaliyetlerini yerine getiremeyecektir. Ormancılık bir işletme faaliyeti olduğuna göre, ormancılıktan da söz edilmesi imkânsız olacaktır. Bölmeden çıkarma olmazsa ormanda yetişen veya yetiştirilen odun hammaddesi buradan alınamaz çürür ve kaybolur. Halbuki bu odun hammaddesi insanların ihtiyaçlarının önemli bir kısmını dolaylı ya da doğrudan gidermektedir. Zamanında yapılmayan bölmeden çıkarma nedeniyle ürünlerde çürümeler gibi teknik kusurlar meydana gelebilir. Ayrıca çok önemli olan pazar şartlarının iyi olduğu dönemlerde üretilen ürünler ormandan pazara ulaştırılamaz ise işletmenin ekonomik yönden kaybına neden olunur. Bu olay işletmenin diğer faaliyetleri üzerinde de olumsuz etki yapar. Silvikültürel açıdan da yaşlanan ormanların yerine yeni ormanların kurulabilmesi için, yaşlı ağaçların alandan uzaklaştırılması gereklidir. Burada da bölmeden çıkarmanın önemi anlaşılmaktadır. Bölmeden Çıkarmanın ilkeleri Günümüzde oldukça değerli konuma gelen orman ürünlerinin bölmeden çıkarılmasında bazı hususlara dikkat etmek gerekir. Bu hususlara gelmeden önce bölmeden çıkarma sırsında oluşabilecek bazı zararları belirtmekte yarar görülmektedir. Bu zararlar dikkate alınarak bölmeden çıkarmada hedeflene ilkeler tekrar gözden geçirilmelidir. Orman ürünlerinin bölmeden çıkarılması sırasında meşcerede ortaya çıkabilecek zararlar da şu şekilde sıralanabilir: a) Sürütülen odun hammaddesinin kırılması, parçalanması ve bunun sonucu olarak ortaya çıkan kalite ve kantite zararları. Bu zararlar minimuma indirilmelidir. b) Odun hammaddesinin sürütülmesi sırasında meşceredeki ağaçlara çarpması, onları yaralaması ve kırması böylece ağaçlarda teknik kusurların oluşması aynı zamanda böcek ve mantar zararlarına zemin hazırlaması. Bu olay meşcere içerisinde yapılan bakım çalışmaları sonucunda alınması gereken ağaçların bölmeden çıkarılması sonucu gerçekleşebilmektedir. c) Sürütülen odun hammaddesinin toprağı yaralaması, toprak örtüsünü bozması, erozyona yol açması veya erozyonu hızlandırması. d) Sürütülen odun hammaddesinin gençliği kırması, yatırması, sürgünleri tahrip etmesi veya gençliği tamamen sökerek yerinden uzaklaştırması. e) Kazalar sonucunda makine ve işçilerde oluşabilecek zararlar, Belirtilen bu zararların azaltılması, ortadan kaldırılması için uygun bölmeden çıkarma tekniği ile bölmeden çıkarma işi gerçekleştirilmelidir. Örneğin, gençliğin bulunduğu alanlarda tomruğu askıda ya da bir ucu yerde sürüterek taşıyan hava hattı tesislerinin kullanılması gençliğe bir zarar vermeyeceği ya da minimum zarar vereceği söz

74 66 konusu olduğundan önemli ve yerinde bir karar olacaktır. Bunun yanında eğitilmiş kalifiye işçi çalıştırılması bir önlem olmaktadır. Gençliğin kar altında kaldığı devrede yani kış kesimlerinin yapılması da alınacak tedbirlerden önemlileridir. Bölmeden çıkarmanın ilke ya da esasları ise aşağıdaki şekilde sıralamak mümkündür. Bunlar; a) Satıldığı zaman hiç değilse üretim masraflarını karşılayacak olan ürünler bölmeden çıkarılmalıdır. Orman işletmeleri bazı konularda ekonomik olmak zorunda olduğundan yapılan masrafların, elde edilen ürünlerden karşılanması gerekir. Eğer ürün, üretimi için harcanan parayı satışından geri getiremiyorsa ormanda bırakılması ekonomiklik açısından gereklidir. b) Bölmeden çıkarma işlemi orman toprağına, gençliğe ve dikili ağaçlara zarar vermeyecek şekilde yapılmalıdır ve özellikle, gençliğin bulunduğu alanlarda çok dikkatli olunmalıdır. c) Orman içerisinde dağınık ve karmaşık halde bulunan orman ürünleri belli bir sıra ve düzen içerisinde bölmeden çıkarılmalıdır. Arazide yapılan bu çalışmaların zamanında ve her hangi bir kazaya yol açmadan tekniğine uygun olarak yapılabilmesi için önceden hazırlanmış bir plan dahilinde çalışmak gerekmektedir. d) Bölmeden çıkarmada uygulanacak olan metot, çalışma tekniği ve orman içi istif yerleri bölmeden çıkarma çalışması öncesinden belirlenmelidir. Bölmeden çıkarmada uygulanacak metot topoğrafik özellikler, üretim metotları, bölmeden çıkarma ve işletmeye açma tesis ve taşıtlarının varlığı ve diğer faktörlerin etkisi altında önceden belirlenir. Orman içi istif yerlerinin önceden belirlenmesi çalışma sırasında hiç bir probleme meydan vermemek için önemlidir. Böylece iyi bir organizasyon gerçekleştirilir. Ayrıca makineli çalışmalarda makinenin kurulacağı yer çok iyi tespit edilerek dayanak ağaçlarının belirlenerek alanda bırakılması sağlanmalıdır. Alanda tüm kesimleri yaptıktan sonra gelipte makine için dayanak ağaçları aramak yapılabilecek en büyük yanlışlardan biridir. Ayrıca ürünlerin geçici olarak istif edileceği (rampa) yeri de son derece önemlidir. Çünkü bölmeden yola getirilen ürünler hemen nakliyat araçlarına yüklenemez, bu süre içerisinde iş akışını engellemeyecek bir yerde seçilmelidir. e) Yol kenarına veya rampaya getirilen ürünler burada ürün sınıfları ayrı ayrı olarak istiflenmeli ve istif yerlerinde araziden en fazla yarar sağlanılmalıdır Bölmeden Çıkarma Yöntemini Belirleyen Faktörler Orman ürünlerinin bölmeden çıkarılmasında ülkemizde ve dünya da çeşitli metotlar uygulanmaktadır. Bunun nedeni bölmeden çıkarma işleminin yerel koşullar altında birçok etkene bağlı olmasıdır. Aşağıda bu faktörler açıklanacaktır Arazinin Topoğrafik Özellikleri Bu konunun kendi arasında iki kısma ayrılarak incelenmesinde fayda vardır. Karar verebilmek için olayı iki yönüyle araştırmak gerekir. a. Eğim: Arazide artı (+) veya eksi (-) yöndeki yükselmeler eğimi oluşturur. Eğimin ormanlık alanlarda ormana ve toprağına etkileri olduğu gibi bölmeden çıkarma yönteminin belirlenmesi üzerinde son derece etkili bir unsurdur. Eğimin bölmeden çıkarma yöntemini belirlemesi üzerine etkisini, eğime göre yapılan arazi sınıfları belirler. Bölmeden çıkarma işlemine hizmet edebilecek arazi sınıflaması beş gurupta toplanabilir. Bu beş sınıf araziye göre farklı yöntem uygulanabilir, ancak belirlenen bu yöntem; bölmeden çıkarma sırasında kullanılacak gücün yeterli olup,

75 67 olamayacağına göre seçilir. Seçilen yöntemin uygulanmasına karar verilirken mutlaka diğer etkenler de göz önüne alınmalıdır. IUFRO tarafından kabul edilen sisteme göre eğim sınıfları ve bu sınıflarda uygulanabilecek bölmeden çıkarma yöntemleri belirtilmiştir. Belirlenen ormancılıkta bölmeden çıkarma için eğim sınıfları şu şekildedir: a : Düz arazi (% 0-10 ) b : Hafif eğimli arazi (% ) c : Orta eğimli arazi (% ) d : Dik arazi (% ) e : Çok dik arazi (% 51 <...) Uygulamada bir muhit için, bölmeden çıkarmanın yönteminin belirlenmesinde faydalı olabilecek eğim sınıflaması şu sırayla yapılır. Arazi eğim sınıflaması için öncelikle Harita Genel Müdürlüğü'nün 1/25000 ölçekli paftaları elde edilir. Sınıflaması yapılacak alanın sınırları dikkatlice bu paftalara geçirilir. Sınırları belirli olan bu alan içerisine sistematik olarak dağıtılan deneme alanlarında, kot farkları ve yatay mesafeler ölçülerek eğimler belirlenir. Her deneme alanında tekrarlanan işlemlerden sonra elde edilen bu veriler istatistik yöntemlere göre yorumlanarak eğim sınıfları elde edilir. Günümüzde bu eşyükselti eğrili topoğrafik haritaların bilgisayar ortamında sayısallaştırılarak, eğim sınıflamasını istenilen sınıf sayısında yapmak mümkündür. Arazi eğim sınıfları ve bu eğimdeki arazilerde kullanılabilecek bölmeden çıkarma yöntemleri aşağıda eğim sınıflarına göre verilmiştir. Bunlar; Düz arazi ( % 0-10 ). Ormancılıkta üretim çalışmalarında yok denecek kadar az sorunu olan sahalardır. Eğim sorununun olmayışı, alanda her yere yol yapılmasını ekonomik ve teknik açıdan kolaylaştırmaktadır. Yol maliyetleri kazı ve dolgu miktarının son derece az olması sayesinde son derece düşüktür. Orman yolları ve sürütme yollarıyla oluşturulacak yol şebekesi ve traktör kombinasyonları bu sahada uygulanabilecek en iyi yöntemi oluşturur. Tarım traktörlerinden sürütme, veya vinç ekipmanı bulunanlar, kablo çekimleri yapabilirler. Ayrıca traktörün arka kısmına eklenen sele şeklindeki bir ekipmanla, sürütme yolunda duran traktöre işçilerin topladıkları yakacak odunları yüklemeleri suretiyle yapılan bölmeden çıkarma işlemi de gerçekleştirilebilir. Tarım traktörleri ile yapılan sürütme işleminde, traktör sürütme yolunda durur ürünler orman içerisinden ön sürütme ile yola kadar getirilir ve burada traktöre bağlanılır. Traktör bu hali ile sürütme yolunda hareket ederek geçici istif yerine kadar gelir ve bölmeden çıkarma işlemini gerçekleştirir. Bu yöntemde ön sürütme yapılmasının zorunlu olması verimi düşürmektedir. En iyi sonucu veren kablo çekimleridir. Kablo çekimlerinde traktör sürütme yolunda durur, tambura sarılı olan kablo işçiler tarafından çekilerek orman içine kadar götürülür ve orman ürününe bağlanır. Traktör operatörü tamburu çalıştırarak kabloyu kısaltmaya başlar, ürün yola kadar getirilir, traktörün destek tablasına yaslandırılarak desteklenen ürünler traktörün sürütme yolunda hareket etmesiyle istif yerine getirilerek istiflenir. Bu yöntem iyi bir kesim düzeni ister, ormana ve sürütülen ürüne zarar vermez. Ormana girmeden ve yüksek verimle bölmeden çıkarma işlemini gerçekleştirir. Bu sınıfta orman traktörleri de çok kolay ve verimli çalıştırılabilirler, ancak orman traktörleri ithal makineler olduğu için maliyetleri daha yüksektir, bu nedenle daha yüksek eğimlerde ve zor şartlarda çalıştırılmaları ekonomi açısından daha uygundur. İnsan ve hayvan gücüyle yapılan bölmeden çıkarma işlemleri, verimin düşük, çalışma organizasyonunun zor olması ve yol maliyetinin düşük olması nedeniyle tercih edilmez. Hafif eğimli arazi ( % )

76 68 Genel olarak bölmeden çıkarma tekniği bakımından düz arazi gurubuna girerler, ancak orman yolu eğimi max. % 12 olabileceği için her yere yol yapılması kolay değildir. Yol yapım maliyetleri çok yüksek değildir. Bu sınıfta insan gücü, hayvan gücü tarım traktörleri ve orman traktörleri ile bölmeden çıkarma yapılabilir. İnsan gücü ile bölmeden çıkarma ince çaplı yakacak odunlarının kucakta veya omuzda taşınması, bakım çalışmalarından elde edilen ince çaplı ürünlerin bir ucunun kaldırılarak taşınması veya basit el aletleri kullanımıyla yüzeyde sürütme teknikleri kullanılabilir. Hayvan gücü ile bölmeden çıkarmada ise hayvanların boyunduruğuna bağlanan zincirlerin ürünlerin bir ucundan bağlanarak tamamen yerde sürütülmesi ya da ürünün zincirle bağlanan kısmının hafifçe yerden kaldırılması şeklinde yapılır. Bu iki yöntemde verim düşüktür. Tarım traktörleri ile orman ürünlerinin zemin üzerinde sürütülmesi şeklinde bölmeden çıkarma işlemi yapılır. Orman traktörleri kablo çekiminin yanı sıra çift tamburlu olanların hava hattı şeklinde kullanımları da söz konusudur. Orta eğimli arazi ( % 21-33) Eğim arttığı için orman yolu yapımı zorlaşır, maliyeti artar ve ormana zarar verir. Yol yapımı sınırlı tutulup, yapılan yol miktarına en uygun yöntem tercih edilir. Bu eğim sınırları arasında yer alan ormanlarda insan gücü ve hayvan gücü yamaç yukarı harekette yetersiz kalırlar ve kullanılamazlar. Bunların yerine güçlü tarım traktörleri ve orman traktörleri kullanılırlar. Güçlü tarım traktörleri ile zemin üstünde sürütme yapıldığı gibi vinç ekipmanıyla donatılanlar yol kenarından kablo çekimi de yapabilirler. Tarım traktörleri %33 sınırını geçemezler, bu değer onlar için çalışma alanının üst sınırını belirler. Bu sınırdan sonra orman traktörleri kullanılır. Orman traktörleri bu sınırlarda güçlü motor yapılarıyla rahat bir şekilde çalışabilirler ve son derece iyi verim sağlamaktadırlar. Dik arazi ( %34-50 ) Eğim arttığı için yol yapımı zorlaşmış ve maliyeti de yükselmiştir. Yalızca bölmeden çıkarmayı gerçekleştirmek amacıyla yapılacak yollar çok iyi incelenmeli, birim maliyetler hesaplanmalı ve alternatif yöntemlerin maliyetleri ile kıyaslanmalıdır. Traktörler orman alanına girmezler, traktör yolunda hareket ederek kablo çekimi ile ürünleri bölmeden çıkarırlar. Traktör ya da bir kablo çekim aracı traktör yolunda durarak kablo çekimi yapabilmektedir. Şekil 5.3. Orman Traktörü ile Kablo Çekimi Yaparak Bölmeden Çıkarma Orman yollarından ayrılan traktör yollarıyla arazi kavranmaya çalışılır. İyi bir şekilde oluşturulan traktör yolları, orman ve özel orman traktörleri kombinasyonları bu sınıf için en iyi bölmeden çıkarma yöntemini oluşturur. Orman traktörleri ile bölmeden çıkarmanın dışında, tomruğu kendi ağırlığı ve yer çekimi etkisi altında, plastik oluklar içerisinde kaydırılması yöntemi ve vinçli orman hava hatları ile bölmeden çıkarma yöntemleri kullanılabilecek diğer tekniklerdir. Plastik oluklar

77 69 içerinde kaydırma tekniği oldukça basit, düşük maliyetli ve bölmeden çıkarma sırasında, gerek ürün gerekse orman üzerinde oluşan zararların önlenmesi açısından bu sınıfta kullanılabilecek, son derece uygun olan bir yöntemdir. Her biri 5'er metre olan oluklar birbirine eklenerek oldukça gergin bir hat elde edilir, olukların her iki yanında kalan 25'er m'lik alandan ön sürütme ile getirilen ürünler oluklar içine bırakılarak kaymaya terk edilir. Yola ulaşan ürünler burada istiflenirler. Verimi oldukça yüksektir. Orman hava hatları genellikle % 50 eğimin üstündeki alanlarda kullanılmaktadırlar ancak bu sınıfta da çok rahat ve yüksek verimlilikte kullanılırlar. Ülkemiz ormanları dağlık alanlara doğru çekildiğinden, hava hatlarının bu alanlarda kullanılmaları daha verimli olmaktadır. Çok dik arazi ( % 51 < ) Eğimin çok yüksek olması nedeniyle orman yolu yapımı çok zor olmaktadır. Yol inşaatlarında kazı ve dolgunun çok fazla olması, maliyeti arttırdığı gibi ormana zarar verme olasılığını da arttırmaktadır. Bu sahalarda yukarıda konu edilen sakıncalardan dolayı yol yerine hava hatları tercih edilmektedir. Bölmeden çıkarma işlemi için, dağlık mıntıkalarda hava hatları orman yollarının yerini almıştır. Ancak bu sadece bölmeden çıkarma amaçlı inşa edilen yollar için geçerlidir, diğer ormancılık faaliyetleri için orman yolları şarttır. Vinçli orman hava hatları çok yüksek eğime sahip sahalarda çıkan sorunlar göz önüne alınarak tasarlanmış olup çok iyi sonuçlar vermektedirler. Değişik kuruluş şekilleriyle her yönde, oldukça uzun mesafelerde, tomruk veya tüm ağaç metodu üretimi ürünlerin taşınmasını kolaylıkla yapabilmektedir. Montaj, demontaj, yer değiştirme hareketleri ve çalıştırılmaları oldukça basittir, fakat iyi bir iş organizasyonu ve eğitilmiş işçi gerektirir. Verimleri ortalama olarak kısa mesafeli vinçli hava hatlarında 48 m³/gün, uzun mesafeli vinçli hava hatlarında 32 m³/gün' dür. Uzun mesafeli kızaklı tip hava hatları bir kuruluşta maksimum 10 ha'lık bir orman alanını işletmeye açabilir. Bu alan için 25 m'lik yandan çekme mesafesine göre hesaplanmıştır. Yandan çekme alanına ek olarak 25 m'de ön sürütme yapılırsa bir defada işletmeye açılan alan 20 ha'a ulaşır. Vadide bulunan bir yol uzun mesafeli kızaklı tip orman hava hattı için yeterlidir. Hava hattı kendini zeminde sürükleyerek dağ istasyonuna çıkarır, vadide rampa kurulur, dağ istasyonundan gelen ürünler burada uzak nakliyat için, ya hemen kamyonlara yüklenirler ya da daha sonra yüklenmek üzere istif edilirler. Kısa ve orta mesafeli vinçli mobil tip vinçli hava hatlarında bir defa kuruluşta etki alan daha dar fakat etkili bir büyüklüktedir. Hareketli olmaları sayesinde rahatlıkla yer değiştirebilirler. Yukarıdan aşağı veya aşağıdan yukarı yönlerde taşıma yapabilirler. Çok dik arazi sınıfında hava hatlarının dışında insan gücü ile bölmeden çıkarma yöntemi de kullanılabilir. İnsan gücü ile kaydırma yöntemi tomrukların zemin üzerinde kontrolsüz olarak kendi ağırlığı ve yer çekimi etkisi altında kaydırılması şeklinde gerçekleştirilir. Bir çok olumsuz etkiye sahip olduğundan zorunlu haller dışında kullanılmaması gereklidir, ancak orman köylüsünün içinde bulunduğu ekonomik şartlarda köylünün makine alacak gücü olmadığından, orman işletmelerinin de her yere yetecek kadar üretim makinesi bulunmadığından bu yöntem ülkemizde halen yaygın olarak kullanılmaktadır. Aşağıda şekilde de görüleceği üzere, arazi eğimi yanında bölmeden çıkarma üzerinde etkili olan bir diğer faktör ise zeminin taşıma kapasitesidir. Taşıma kapasitesi yüksek yerlerde eğim ön plana çıkmakta % eğimlere kadar orman traktörü ile meşcere içinde sürütme şerit ve yolları üzerinde kablo çekimi yapılabilmektedir. Yine % den yüksek eğimlerde hava hattı kullanılırken, hava hattı ile orman traktörünün kombinasyonu şeklinde bölmeden çıkarma uygulanabilir. Burada % 15 eğime kadar olan alanlardaki ürünler traktör ile hava hattı güzergahına getirilip, bu güzergahtan hava hattına bağlanması şeklinde olmaktadır. Orman traktörleri ile yapılan bir diğer kablo çekim şekli ise orman yolundan kablo çekim şeklidir. Özellikle orman yolu altında m mesafede kalan emvalin alınmasında ve eğimi % olan arazide rahatlıkla uygulanabilmektedir.

78 70 Taşıma kapasitesi düşük, bataklık gibi yerlerde ise orman traktörleri ile meşcere içine girip kablo çekimi yapılması, ya da hayvan gücü ile sürütme oldukça güç olmaktadır. Bu gibi arazilerde orman hava hatları kullanılmalıdır. Şekil 5.4. Arazi Eğimin ve Taşıma Kapasitesine Göre Bölmeden Çıkarmada Bazı Örnekler Eğim ve taşıma kapasitesi gibi bölmeden çıkarma üzerine etkili faktörler, kesimin planlanması aşamasında ve nakliyatın planlanmasında iyice etüt edilmeli ve ilgili yerin haritasına işlenmelidir. Aşağıda resim'de yapılan eğim sınıflamasından sonra karar verilen bölmeden çıkarma yöntemlerinin gösterildiği harita verilmiştir. b. Yamaç uzunluğu: Odun hammaddesi üretiminin yapıldığı alanın, doğal sınırlar olan sırt veya dereler ile yapay sınır olan yollar arasında kalan arazi uzunluğuna yamaç uzunluğu denir. Şekil 5.5. Bölmeden Çıkarmada Yamaç uzunluğu Bölmeden çıkarma çalışmaları üzerinde yamaç uzunlu faktörü de oldukça etkili olmaktadır. Doğrudan zemin üzerinde kaydırma, kablo çekimi ve diğer yöntemler yamaç uzunlundan doğrudan etkilenmekte ve buna göre planlanması yapılmaktadır. Bu planlama için yamaçlar uzunluğu bakımından araziler beş guruba ayrılırlar. 1) Yamaç uzunluğu 50 m.den kısa araziler: Kısa mesafeli vinç arazisi,

79 71 2) Yamaç uzunluğu m olan araziler: Uzun mesafeli vinç arazisi, 3) Yamaç uzunluğu 300 m.den kısa araziler: Kısa mesafeli vinçli hava hattı arazisi, 4) Yamaç uzunluğu m olan araziler: Orta mesafeli vinçli hava hattı arazisi 5) Yamaç uzunluğu 800 m.den uzun araziler: Uzun mesafeli vinçli hava hattı arazisi olarak sınıflandırılmaktadır. Şekil 5.6. Kümbet Bölgesinde Bölmeden Çıkarma Şekillerine Göre Arazi Sınıflaması

80 72 c) Güzergahtaki Arazi Engeli Bölmeden çıkarma üzerine etkili olan, planlama ve ücret belirlemede dikkate alınan bir diğer faktör ise güzergahtaki arazi engelidir. Güzergahın engebelilik durumu 5 gruba ayrılmaktadır. Bunlar; 1) Çıkıntı ve çukurlukların hiç olmadığı arazi, 2) Çıkıntı ve çukurlukların yükseklikleri 0,60-1,50 m olan arazi, 3) Yükseklikleri 1,50-3,00 m olan arazi, 4) 3,00 m den yukarı engellerin bulunduğu arazi, 5) Sarp alanlar, uçurumlar, çok büyük kaya kütlesinin bulunduğu alanlar, olarak ayrılmaktadır. d) Diğer Faktörler Yukarıda sayılan eğim, yamaç uzunluğu ve arazi engelinden başka bir çok faktör bölmeden çıkarma üzerinde etkili olmaktadır. Bunlar değişik alanlar için farklı kombinasyonlarda ortaya çıkmaktadır. Bunlardan bazıları, Bölmeden çıkarma yönü; aşağıdan yukarı, yana doğru, yukarıdan aşağı, karşı yamaçtan önce aşağı, sonra yukarı gibi, Taşıma güzergahındaki diri örtü ve oranı, Güzergahtaki ölü örtü, kayalık ve taşlılık durumu; ağaç gövdesi, tepe dal artıkları ile seyrek olarak dağılmış kaya parçaları, Taşınan parça sayısı, ebatları, hacim ve ağırlığı, Taşınan ürünün vasfı; yaş, kuru ya da karışık olması, Meşceredeki dikili gövde ve dip kütük sıklığı, Zemin durumu; zeminin kuru, nemli ve yarı kaygan olması, Hava hali, ağaç türü ve cinsi, çalışan sayısı, kullanılan araç gereçler, iş organizasyonu, gibi faktörler sayılabilmektedir Bölmeden Çıkarma Yöntemleri Ülkelerin gelişim süresi içerisinde odunun ormandan çıkarılması ilk olarak insan gücü devamında da hayvan gücünden yararlanarak sağlanmıştır. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra ormancılıkta makineleşme süresi başlamış, dolayısıyla gelişmiş ülkeler bölmeden çıkarma işlerinde insan ve hayvan gücünün etkisini oldukça düşük seviyelere indirmişlerdir. Buna rağmen gelişmekte olan ülkeler sosyo-ekonomik yapıları itibariyle ormanda bölmeden çıkarma işlerinde hala insan ve hayvan gücünden yararlanmakta, bölmeden çıkarma işlerinin önemli bir bölümünü makinesiz gerçekleştirmektedir. Günümüzde gelişmiş ülkelerde ağır işlerde sürekli çalışan, iklim koşullarından etkilenmeyen, çalışma hızı ve verimi yüksek, çalışma emniyeti yüksek olan modern makineler kullanılmaktadır. Odun hammaddesinin bölmeden çıkarılmasında kullanılan güç kaynağının farklı olmasına göre bölmeden çıkarma teknikleri gruplandırıldığında genel olarak üç farklı metot söz konusudur. Bölmeden çıkarma sırasında kullanılan güç kaynağına göre; 1) İnsan Gücü ile Bölmeden Çıkarma, 2) Hayvan Gücü ile Bölmeden Çıkarma,

81 73 3) Makine Gücünden Yararlanarak Bölmeden Çıkarma, Bunların dışında diğer bölmeden çıkarma yöntemleri olarak; teleferik, su ile taşıma, tel kaydırak vb. ile bölmeden çıkarma yöntemleri sayılabilir İnsan Gücü ile Bölmeden Çıkarma Odun hammaddesinin insan gücü ile bölmeden çıkarılması, daha çok sosyal problemleri olan yani orman köylüsü sayısının fazla veya işgücünün fazla ve işçi ücretlerinin ucuz olduğu yerlerde uygulanan bir yöntemdir. Orman köylüsü iş gücü, orman içinde ve civarında yaşayan insan gücü olarak bilinmektedir. Ülkemizde orman köylüsü sayısının yüksek olması ve orman köylüsünün en önemli geçim kaynağını orman işçiliği oluşturması, orman içindeki bu yöntemin çok sık kullanıldığı bir yöntemi oluşturmaktadır. Odun hammaddesinin bölmeden çıkarılması işinde kullanılan en eski ve basit olan yöntem insan gücünden ve tomruğun ağırlığından yararlanan yöntemdir. Özellikle düz ve yayvan arazide bölmeden çıkarma işlerinde insan gücünün başarısı daha dar sınırlar içinde kalmaktadır. Uzun mesafelerde ise bir işçi ancak normal koşullarda 50 kg lık bir yükü taşıyabilmekte ya da yatay olarak 15 kg dan fazla bir çekme gücü gösterebilmektedir. İnsanın iş görme hızı ise saniyede ancak 0.8 m buna göre saatte yaklaşık 3 km dir. Fakat arazinin eğimli olduğu durumda eğimden ve tomruğun kendi ağırlığında yararlanarak ve çok basit araçlar yardımıyla bölmeden çıkarma işinde insan gücü hayret edilecek derecede yüksek bir başarı sağlayabilmektedir. Bazı zor arazi koşullarında hayvan ya da traktör gücünü kullanmanın imkansız olduğu koşullarda insan gücünün kullanılmasından başka çare kalmamaktadır. Elle, kucakta veya omuzda taşıma şeklinden çeşitli alet ve araçların kullanılıp kullanılmamasına göre, kaydırma metoduna doğru uzanan bu bölmeden çıkarma tekniği şu gruplar altında toplanabilir. İnsan gücü ile bölmeden çıkarma yöntemi daha çok ince çaplı ve ağırlığı düşük olan ürünlerde, endüstri odunlarında ve yakacak niteliğindeki odunlarda sıkça rastlanan bir yöntemdir. Bunun başlıca nedeni insanın uzun mesafelerde sınırlı bir kas gücü oluşturmasıdır. İnsan gücü ile bölmeden çıkarma, aşağıdaki koşulların bir ya da bir kaçının bulunması durumunda yapılmaktadır: Düz arazide birinci ve ikinci aralama kesimlerinden elde edilen endüstri odunlarının elle taşınması. Bu meşcereye zarar vermeyen bir yöntemdir. İnce uzun gövdeli odunlar (endüstri odunu, sırık) meyilli arazide aşağı doğru orman yolu kenarına veya makine yoluna kadar elle sürütülür. Bu yöntem yorucu bir çalışma olup her seferinde yokuş yukarı yürümeyi gerektirmektedir. İşçilik ücretlerinin düşük olduğu ve işgücü fazlalığı olan yerlerde uygulanılabilir. Fakat işi zorlaştıran arazi yapısı, bitki örtüsü, kar vb. faktörlerin ücretlendirmede dikkate alınması gerekir. Odunun tomruklanması, bölmeden çıkarma aralıklarında prosesör ile yapıldığında ince ağaçlar el ile kalın uçları yol kenarına gelecek şekilde sürütülür. Kontrolu kaydırma yöntemi zorunlu hallerde ancak çıplak ve gençlik bulunmayan orman alanlarında uygulanabilir Doğrudan Zemin Üzerinde Kaydırarak Bölmeden Çıkarma Orman ürünlerinin tomruk halinde olanlarının zemin üzerinde kaydırılıması esasına dayanan bir bölmeden çıkarma yöntemidir. Tomruğun yamaçta zemin üzerinde

82 74 kaydırılması suretiyle en yakın orman yoluna ya da transport tesisine kadar kaydırılması şeklinde gerçekleşir. Düz arazide, herhangi bir araç kullanmadan yalnız insan gücü ile bölmeden çıkarmada, işçi taşıyabileceği ağırlıktaki ince gövdelerin kalın uçlarını omuzuna yüklemekte ve ince uçlarını da zemin üzerinde sürütmektedir. Dik eğimli yamaçlarda ise, tomrukların boyuna ekseni etrafında yuvarlanan ya da ekseni boyunca kendi ağırlığı ve yerçekimini etkisi ile kaydırılmaktadır. Bu yöntemler ancak çıplak ve gençlik bulunmayan yerlerde uygulanması gerekir ve bu kesimler deli dere oluşumunda bir başlangıç teşkil eder. Ormanın önemli bir kısmı boş alanlar halinde kalır. Daha çok tıraşlama kesimlerinde ürünlerin taşınmasında uygun olur. Bunun yanında özellikle kışın kar üzerinde nakliyat yapılan bölmelerde oldukça olumlu sonuçlar verebilmektedir. Bazı ülkelerde kaydırma metoduna ancak kar üzerinde yapıldığında izin verilmektedir. Zaten bu tarz bölmeden çıkarma yönteminde tomruklarda kalite yönünden büyük kayıpların meydana geldiği de yapılan araştırmalarda kanıtlanmıştır. Buna rağmen bugün ülkemizde halen bu yöntemden yararlanılan ormanlık kesimler bulunmaktadır. Yamacın eğim açısı ise kaydırma ile bölmeden çıkarmanın gerçekleşmesi için; nün tan dan küçük ( < tg ) olması gerekir. Bu ifadeye göre üzerinde yapılan zeminin eğim açısının tanjantının sürtünme katsayısından daha büyük olmasının gerektiğine dikkat etmek lazımdır. Sürütmeden önce tomruğun kendisine ve çevresine zararını azaltmak için tomruk başlarının mutlaka yuvarlatılması gerekir. Özellikle dağlık arazilerde ve işgücünün yoğun olduğu yerlerde sıkça kullanılan bir bölmeden çıkarma metodudur. Zemin üzerinde kaydırma yöntemiyle üretim tekniklerinden ancak tomruk metoduyla üretim yapılabilir. Uygulama sırasında yeni kesilmiş olan gövdelerin kuru olanlara göre daha hızlı bir şekilde kayacağı, kar üzerinde kaydırmada kayma hızının yüksek olacağı ve kaydırma ile bölmeden çıkarma sırasında kaydırma yönünde hiç bir işçi postasının çalışmaması hususuna da oldukça dikkat edilmesi gerekir. Şekil 5.7. Yerçekimi Etkisi ile Tomrukların Yamaç Aşağı Kaydırılması

83 75 Kaydırma suretiyle bölmeden çıkarmanın Türkiye'de uygulama alanı % 60 dolayındadır. Orman ürünlerinin bölmeden çıkarılması sırasında uygulanan bu teknik istihsali (kesme, kabukların soyulması) yapan işçi grubuna verilmektedir. Bu şekilde kesimi yapan işçi grubu aynı zamanda sürütmeyi de üstlenir. Çok dik ve kayalık alanlarda yapılan kontrolsüz kaydırmalarda bazı durumlarda tomruklar yüksek noktalardan atılması şeklinde bölmeden çıkarmaya ise Ataklarda Atma ile bölmeden çıkarma denmektedir. Bu yöntemde, tomrukların kırılması ve kopmaların meydana gelmesi nedeniyle artık kullanılmamaktadır Doğrudan İnsan Gücüyle Taşıma Suretiyle Bölmeden Çıkarma Herhangi bir insanın normal şartlarda taşıdığı ağırlık kg arasında değişir. Bu sınırlar yaklaşık olarak m 3 iğne yapraklı oduna isabet eder. Daha uzun olan gövdelerde 0.1 m 3 'e kadar çıkabilir. İnsan gücüyle bölmeden çıkarma sırasındaki durum, yakacak şeklindeki orman ürünleri için geçerlidir. Doğrudan doğruya kucakta taşınma suretiyle orman yoluna kadar getirilmesi şeklinde gerçekleştirilir. Getirilen orman ürünleri ya burada istif edilir ya da çeşitli araçlara yüklenerek ilgili yerlere taşınır. İkinci şekil ise uzun ve ince olan gövdelerin (sırıklar ve direkler gibi) en kısa yoldan orman yoluna kadar taşınması ve bunun da 1 veya 2 işçi tarafından yapılmasıdır. Odun hammaddesinin doğrudan insan gücü ile taşınması suretiyle bölmeden çıkarılmasında genelde 1. aralama kesimi ürünleri kullanılmaktadır. Bu şekilde ya iki ucu birer işçi tutarak kaldırılıp taşınır veya bir işçinin bir taraftan tutarak diğer ucu da yerde sürütülerek taşınır. Sırık niteliğindeki ürünler ya kalın tarafından bir işçinin omzuna veya koltuk altına alınmış olarak, ya da ince tarafı yerde sürütülerek veya iki işçi tarafından omuz üzerinde taşınım bölmeden çıkarılabilir. Bu şekilde insanlar sürütme yolu üzerinde taşımayı gerçekleştirirken aşağıya doğru hareket ederler. Mesafenin oldukça fazla olması halinde işçilerin kısa zamanda yorulması ve bunun sonucu olarak günlük kazancın yeterli olmaması kaçınılmaz bir sonuç olabilir. Bu şekilde bölmeden çıkarma ürünlerin çok az ve kesimin dağınık olduğu durumlar için söz konusudur. Çünkü bu durum diğer bölmeden çıkarma metotlarının kullanımını ekonomik olarak imkan vermez. Bu şekilde bölmeden çıkarma metodu meşcereye herhangi bir zarar vermez. Gençlik ve orman toprağına zarar vermeden meşcereyi azami ölçüde korur.

84 76 Şekil 5.8. Doğrudan İnsan Gücü ile Taşımada Bazı Örnekler İnsan gücüyle taşıma suretiyle bölmeden çıkarma işçi sayısının çok fazla olduğu yerlerde oldukça ilgi çekici olabilir. Genellikle kış şartlarında uygulamaya imkan veren bir bölmeden çıkarma metodu değildir. Uygulansa dahi kar kalınlığının çok düşük olduğu yerlerde ve kısıtlı alanlarda uygulamaya konulabilecek bir yöntem olabilir. Kış şartlarında uygulandığında işçiler daha yüksek ücret veya kış primi (%50 civarında) verilmesi gerektiğinden, diğer bölmeden çıkarma yöntemleri ile bir kıyas yapılıp daha sonra uygulanıp uygulanmayacağına karar verilmelidir. Kış kesimlerinin faydası piyasa durumunun ayarlanmasıdır. Yıl boyunca eşit oranda arz yapılarak ürünlerin depolarda beklemesi engellenir. Böylece piyasadaki denge de korunmuş olur. Aksi hallerde bir yılda 3 ay üretim yapılarak getirilen mal çok fazla olduğundan hemen satılmayacak ve depolarda dış etkilere karşı açık olarak bekletilmek zorunda kalınacaktır. Bu da ürünün değer kaybına uğramasına neden olacaktır Basit El Gereçleri Kullanmak Suretiyle Bölmeden Çıkarma Tomruk niteliğindeki odun hammaddesinin, insan gücü ile bölmeden çıkarılmasında kullanılan basit araçlardan en önemlisi sapin dir. Tomrukların sürütmeye hazır duruma getirilmesinde, kancaların tomruklara çakılmasında ve çıkarılmasında ve sürütme sırasında takılan ve zemine gömülen tomrukların serbest hale getirilmesinde kullanılmaktadır.

85 77 Şekil 5.9. Sapin ve Demir Manivelalar Basit araçlardan bir diğeri de çekme ya da sürütme zinciridir. Bu zincir uç tarafından bir kancayı ihtiva etmekte ve sürütülecek gövdeye bu kanca ile tespit edilmekte ve kolaylıkla çıkarılabilmektedir. Diğer uçta mevcut olan halkaya ise kısa bir sırık geçirilerek, bunun yardımıyla bir ya da iki kişi tarafından çekilmektedir. Düz arazide bir kişi tarafından kg iki kişi tarafından da kg ağırlığındaki ince, eğimli arazide ise daha kalın ve ağır tomruklar sürütülebilmektedir. Şekil Sürütme Zinciri Tomrukların iki kişi tarafından çekilerek sürütülmesinde kullanılan diğer pratik bir alet ise çıkarma kancasıdır. Tomruğu çekme sırasında kendiliğinden sıkışarak gövdenin uç tarafını kavramakta ve serbest bırakıldığı zaman kolayca çıkarılabilmektedir. Ayrıca hafif tomrukların taşınmasında gene iki kişi tarafından kullanılan taşıma kıskacından da yararlanılmaktadır. Eğimli ve dik arazide tomrukların kendi ağırlığı ve yerçekiminden yararlanarak kaydırılması tomruklarda kalite kaybına neden olduğundan ve aynı zamanda ormanda da tahribat yaptığından tomrukları eğim aşağı halatla kaydırma suretiyle daha kontrollü bir yöntem uygulanmaktadır. Sürütme kıskaçlarında açılıp kapanabilen çene şeklindeki sürütme kancalarının sayısı ikili, üçlü ya da resimde görüldüğü gibi dörtlü olabilir. Sürütme kıskacı kullanılarak bölmeden çıkarmada; zincirden çekildiğinde orman ürünü kavranır ve sivri uçlar tomruğa batar böylece çekilmesine imkan verir.

86 78 Şekil Dörtlü Sürütme Kancası Yardımcı gereçler kullanılarak bölmeden çıkarmada kullanılan ve yukarıda bazıları anlatılan yardımcı aletler ile birlikte; İstif odunlarının kısa mesafelerde taşınmasında kullanılan arkalık ve taşıma sandığı, Tamamen demirden ya da sert ağaçtan yapılmış yuvarlak, kuvvetli bir sırık veya çubuğun ortasına tespit edilmesiyle oluşturulmuş taşıma kancası, İstif odunlarının bölmeden çıkarılmasında kullanılan değişik dizayna sahip el arabaları, Ormanda kısa veya uzun mesafelerde tomruğun bölmeden çıkarılmasında kullanılan kızaklar, Odun hammaddesinin sürütme suretiyle bölmeden çıkarılmasında kullanılan kıskaç ve kancalar, çelik ya da başka malzemeden yapılan ve içi boş bir koni şeklinde olup sürütülecek gövdenin ucuna takılan sürütme konisi, değişik tiplerdeki sürütme tekneleri, sürütülecek uzun gövde veya tomrukların uç kısmının kızağı üzerine oturtularak sürütmeyi kolaylaştıran değişik tipleri bulunan sürütme kızakları ve lastik tekerlekli sürütmede tomruk veya uzun gövdenin baş tarafının tekerleği üzerine oturtulduğu tomruğun arka tarafının ise toprak üzerinde sürütüldüğü sürütme arabaları bulunmaktadır. Yardımcı araçlar kullanılarak bölmeden çıkarma genel olarak özetlendiğinde üç başlık altında toplanabilir. Bu üç yardımcı araç kullanılarak sürtünmenin etkisini azaltmak amaçlanmaktadır. Bunlar; 1. Herhangi bir araba kullanmak sureti ile bölmeden çıkarma, 2. Herhangi bir kızak yardımıyla bölmeden çıkarma ve 3. Sürütme konisi veya felboy yardımıyla bölmeden çıkarma şeklinde özetlenebilir. Tomruk arabalarının değişik tipleri mevcuttur. Bunlar, insan hayvan ya da motorlu bir makine arkasına takılmak suretiyle uzun ya da kısa mesafelerde bölmeden çıkarmada kullanılmaktadır. Tomruk arabalarının tekerlekleri lastik ya da ahşap malzeme üzerine geçirilmiş çelik tekerlek şeklinde olabilirler. Tomruk arabaları dağlık alanlardan daha ziyade düzlük veya hafif meyilli ormanlarda iyi iş görmektedir. Büyük tipte iki lastik tekerlekli tomruk arabaları bir traktör arkasına takılarak çekilebilmektedir. Bu arabalarla uzun gövde şeklindeki odun hammaddesinin de bölmeden çıkarılması mümkündür. Lastik tekerlekli tomruk arabasında, 2 lastik tekerlek bir aksla birbirine bağlanmıştır. Orman ürünü bu aksa yaslandırılarak ve çekilerek taşınır. Diğer ucu yerde sürünerek bölmeden çıkarılır. Kısa mesafelerde oldukça iyidir ve güç kullanımı azaltılmıştır. Günlük verimi azdır. Sürtünme orman toprağı ile lastik tekerlek arasında ve orman ürününün diğer ucu ile yer arasındadır.

87 79 Şekil İnsan gücü Kullanılarak Çekilen Tomruk Arabası Tomruk arabalarında, taşıma mesafesinin artması verimin azalmasına neden olur. Ağır gövdelerin aksa konulması zorluk oluşturur. Yokuş aşağı sürütmede, ürünlerin kontrolü sağlanamadığından pek kullanılamaz. Arabalar ile taşımanın uygulama zorluğundan kızak şeklindeki araçlar geliştirilmiştir. Bu sistemde orman ürünlerinin kızağa yaslandırılması ve çekilmesi esastır. Orman ürününün yerde sürtünmesini kestiği için bu yöntemde verim artmaktadır. Tomrukların gerek insan gücü ile gerekse hayvan gücü ile taşınması iş gücünden tasarruf sağlar. Düz alanlarda verimi çok yüksektir. Eğimin % 20'ye vardığı yerlerde kullanılmaz. Şekil Kemerli ve Ayakları Çelik Borulardan Yapılmış Sürütme Kızağı Sürütme konisi veya fellboy ise genel olarak çelik ya da fiberglas'tan yapılmış ve sürtünmeyi daha da aza indirmek için kullanılmaktadır. Fiberglas sert ve çok hafif bir maddedir. Orman ürününü başından kavrayarak ürünün toprakla ilişkisini azaltır. Gerek insan gücü gerekse hayvan gücü ile bölmeden çıkarmaya oldukça kolaylık sağlar. Bu araç 30 cm çapa kadar olan emvallerde kullanılır. Genel olarak diğer araçlara oranla fazla kullanılan bu yöntemle orman toprağı ve fidanlar korunmuş olur. Sürütme konisi, gövdenin kolaylıkla sürütülmesini sağladığı gibi aynı zamanda uç tarafını aşınma ve yarılmaya karşı korumaktadır. Bu aracım kullanılmasında, sürütme esnasında gençlikte meydana gelen zararlar da nispeten azalmış olur. Düzlük veya az meyilli arazide iyi sonuç vermektedir.

88 80 Şekil Tomrukların Sürütülmesi Sırasında Kullanılan Sürütme Konisi Halatlar yardımı ile bölmenden çıkarma, genel olarak bölmeden çıkarma metodu olarak değerlendirilmez. Ancak özel durumlarda kullanılır. Özellikle gençlik, önemli ormanlar veya fidanlık olan yerlerde, kayalık alanlarda, aşağısına ikamet edilen yerlerde ile peyzaj açısından önem arz eden yerlerde uygulama alanı bulan bir tekniği oluşturmaktadır. Bu gibi durumlarda halatlar yardımıyla odun hammaddesi aşağıya doğru kontrollü olarak kaydırmak sureti ile bölmeden çıkarma yapılır. Kullanılan halat kendirden imal edilmiş halat olup, kaydırılacak gövdenin uç kısmına tespit edilen halatın dikili bir ağaç gövdesine 1 veya 2 sarım sarılması ve yavaş yavaş halatın serbest bırakılmasıyla kontrollü olarak orman ürünlerinin aşağıya doğru hareketini esas alan bir yöntemdir. Bu işlem kablolar veya halatlar kaydırılacak olan ürüne bağlandıktan sonra, kontrolü yukarıda bulunan işçi ele alarak ürünün aşağıya doğru zarar vermeden kaydırılmasını sağlar. Tekniğin uygulanması sırasında, tek ağaçtan veya iki ağaçtan kontrolü saylayan uygulamalar yerin önemine göre kullanılmaktadır. Halatın tek ağaca bağlanması durumunda tek işçi çalışırken, iki ayrı ağaca bağlanması durumunda iki işçi tarafından yavaş yavaş serbest bırakılarak kontrollü olarak aşağıya kayma sağlanır. Şekil Çift Halatla Kaydırma Halatlarla bölmeden çıkarmanın en belirgin avantaj ve dezavantajı iki şekildedir; Sürütülen odun hammaddesi zarar görmez ve tam anlamı ile kontrol altına alınmış olması avantaj,

89 81 Uygulama imkanı az olması ve ekonomik bir değerinin bulunmaması, veriminin ise son derece düşük olması bu metot için söylenebilecek dezavantajdır Ormancılıkta Diğer Transport Tesisleri Oluk Sistemi Ormancılıkta bölmeden çıkarma üretimin en zor ve pahalı sürecini oluşturmaktadır. Bölmeden çıkarma sırasında kullanılan hava hatları, helikopter gibi bazı modern teknik yöntemler problem olan taşıma faaliyetleri için her zaman çözüm olamamaktadır. Oluk sistemi gibi ara teknolojik yöntemler bazı durumlarda ilkel ve modern taşıma yöntemlerinden daha yararlı olabilmektedir. Oluk sistemler günümüzde kendi içinde değerlendirildiğinde, yapılış malzemesine göre; Toprak oluk sistemi, Ahşap oluk sistemi, Sac oluk sistemi, Plastik (polietilen, fiberglas) oluk sistemi, şeklinde sınıflandırılabilir. Bunlardan polietilenden imal edilen logline sistemi bu sistemler arasındaki en modern ve en teknik yöntemdir. Bununla birlikte fiberglas malzemeden yapılan plastik oluk sistemi geliştirilmektedir. Orman ürünlerinin taşınmasında yararlanılan toprak oluk sistemi, doğrudan zemin üzerinde yukarıdan aşağıya kaydırma sırasında oluşmaktadır. Genellikle tomruk taşımasının yapıldığı toprak oluklarda, yer yer el ile düzeltme de yapılamaktadır. Toprak oluklar, daha çok yamaçlardaki eğimleri nispeten yüksek kuru dere ya da yatağında oluşmaktadır Ahşap Oluk Sistemi Sürütme doğrudan toprak üzerinde yapıldığında meydana gelen zararlar büyük boyutlara ulaştığından metodun geliştirilmesi ihtiyacı hasıl olmuştur. Arazi eğiminin % 30 aşan yerlerde sürütme oluğu şeklinde kabukları soyulmuş gövdelerin birbiri ardınca bir oluk oluşturacak şekilde ve eğim doğrultusunda dizilmesi ile ortaya çıkan tesistir. Bir oluk oluşturacak şekilde gövdelerin yan yana ve eğim doğrultusunda dizilmesi ile ortaya çıkan bu tesis bir açık kanalı andırır m. uzunluğuna sahip bu olukların üst bölgesindeki kesim yerinden elde edilen ürünler ahşap oluklar içine atılarak yer çekimi etkisi ile aşağı doğru kaydırılmaktadır.

90 82 Şekil Ahşap Olukların Tesisi ve Bölmeden Çıkarma İşlemi Bölmeden çıkarılan orman emvalinde ve meşcerede meydana gelen diğer zararları azaltmak için öncelikle ahşap oluklar düşünülmüştür. Bu oluklar sayesinde sürütmenin meşcere toprağı üzerinde değil de oluklar içinde kaydırılması ile ürüne ve meşcereye verilen zararlar büyük ölçüde azaltılabilmektedir. Ancak uzun mesafelerde olukların yapılması için harcanan odun hammaddesinin fazla olması, tek bir yere kurulabilmesi, hareket serbestliğinin olmaması ve kısa sürede çürüyüp kullanılamaz hale gelmesi bu olukların olumsuz yönlerini oluşturur Sac Oluk (Yusufeli) Sistemi Sac levhaların oluk biçiminde bükülmesi ve taşıma güzergahında ahşap ızgaralar üzerine çivi ile monte edilmesi sonucu oluşturulan bir sistemdir. Uygulamada fabrikalarda imal edilmiş olan galvanize sac levhalar kullanılmaktadır. Kullanılan sac levhalar genellikle 0.45 mm. kalınlığında, 9.5 kg. ağırlığında, 3 m. uzunluğunda ve 1 m. genişliğindedir. Sac olukların montajı sırasında ortalama % arası eğimlerin kullanılması veya yüksek eğim oranlarının kısa mesafelerde zorunlu olarak kullanılacağı yerlerin devamında düşük eğimlerin kullanılması hattın güvenliği açısından önemlidir. Yine emvalin taşıma hattına aralıklarla ve tek tek atılması, anormal yapıdaki emvalin hattı tıkamaması için taşımanın sonuna bırakılması, hattın konum planında % 15'den daha fazla keskin eğim kırıklığına izin verilmemesi gerektiği ile çalışmaların en az 3 işçi ile sürdürülebileceği tespit edilmiştir. Bu tür çalışmalarda bölmeden çıkarma işini yapan kooperatiflere sac alımı için kredi verilmesi ve ülkemizde polietilen log-line'ların daha ekonomik olarak imal edilmesi yolunda adımlar atılmasının da yararlı olacağı belirtilmektedir. Sac oluklar aşağıdan yukarı doğru kurulur ve yine aşağıdan yukarı doğru sökülür. Ürünleri bölmeden çıkarma sırasında, sac oluk güzergahına kadar ya yerde doğrudan

91 83 sürütme ile ya da hayvan gücü ile getirilmektedir. Genellikle akarsu taşıyan dere kenarlarına ve ortalama %25 eğimle kurulurlar. Ürünlerin sac oluk içerisinde kaymasını temin için sac oluk içerisinden su akıtıldığı da olur. Şekil Kayalık Bir Arazide Dere Kenarında Tesis Edilmiş Sac Oluk Sistemi Ülkemizde bugün için sadece Artvin-Yusufeli Bölgesinde sac oluklardan araziye aplike edilerek oluşturulmuştur. Bu sac oluk sistemi ile özellikle çok parçalı yakacak odununun bölmeden çıkarılmasında su gücünden de yararlanılarak, taşınan emvale ve çevreye herhangi bir zarar vermeden emvalin seri bir şekilde rampaya indirilmesi sağlanmaktadır. Böylece bölge ormanlarında fazlaca yer alan enkaz odunlarının ve bakım sonrası ortaya çıkan emvalin ormanda çürümesinin önüne geçilerek ülke ekonomisine kazandırılmaktadır Plastik Oluk (Log-line) Sistemi Ormancılıkta en eski bölmeden çıkarma şekillerinden biri olan ahşap oluklarla taşıma şekli, Orta Avrupa ve Kuzey Amerika'da 100 yıldan beri uygulanmaktadır. Değişik şekillerde uygulanarak süre gelen bu sistemde 1970 'lerde ilk olarak Avusturya'da, polietilen ve diğer bazı plastik maddelerden imal edilen log-line 'lar geliştirilmiştir. Bugün log-line'lar (metal ve plastik oluklar), Avusturya ve İtalya'da imal edilmektedir. Bunların ekonomik olup olmadığı, özellikle FAO tarafından, Kore gibi bazı ülkelerde denemeler yoluyla araştırılarak transferlerinin gerçekleştirilmesine çalışılmaktadır. Yine Güneybatı Çin'de log-line sisteminin yöresel imkanlardan oluşturulmuş değişik bir şekli, m arası mesafelerde ve % eğimdeki arazide 200 yıldan beri uygulanmaktadır. Bu olukların plastik olanları U şeklinde imal edilmiş olup her bir parçası 5 m uzunluğunda 35 cm çapında ve 9 mm kalınlığında ve 25 kg ağırlığındadır. Bu parçalar birbirine kolaylıkla monte edilebilmektedir. Kesim yapılan ormanlık alanın alt tarafındaki yol üzerine kamyonla getirilen plastik oluklar kamyonda mevcut yükleme boşaltma vinci yardımıyla buraya indirilmektedir. Uç kısımlarında birbirleriyle birleştirilmesini sağlayan oyuklar bulunmaktadır. Bunlar birbiri üzerine cm bindirmeli olarak birleştirilmektedir. Bunun için oyukların üst üste

92 84 gelmeleri sağlanmakta, bundan sonra paslanmaz çelikten yapılmış kilit sistemi ile oluklar birbiri ile birleştirilmektedir. Plastik oluk sistemi 3 parçadan oluşmaktadır. Bunlardan bir tanesi plakaya oturtulmuş yaklaşık 10 cm uzunluğunda ve yarım halka biçiminde bir çıkıntıyı ihtiva etmektedir. Bu parça oluğun iç tarafına yerleştirilmekte ve halka oyuktan geçirilmektedir. Diğer parça ise halkanın geçebileceği bir oyuğu ihtiva eden bir plaka şeklindedir. Bu plaka oyuktan geçmiş bulunan halkanın üzenine takılarak üçüncü parça olan bir kama ile sıkıştırılmaktadır. Kama kaybolmaması için ikinci plakadaki bir halka üzerine iple bağlanmaktadır. Şekil İki Ayrı Plastik Oluğun Birleştirilmesi Plastik olukların birbirine birleştirilmesi sırasında eğim arttığı yerlerde frenleme olukları yerleştirilir. Bu şekilde tomrukların aşağı doğru yerçekimi etkisi ile inerken hızlarını azaltılmaktadır. Frenleme olukları ürünlerin oluk içerisinde kayarken frenlemeyi sağlayacak özel malzemeden yapılmışlardır. Şekil Frenleme Oluğu ve Birleştirilmesi Yeter sayıda oluklar birleştirildikten sonra meydana gelen uzun oluk bir kızaklı vinç yardımıyla yamacın üst tarafına doğru çekilmektedir. Bunun için vincin çelik tel kablosu önce bir işçi tarafından yamacın yukarısında bulunan bir ağaca ya da dip kütüğüne tespit edilmekte ve vincin çalıştırılmasıyla tambura sarılan çelik kablo yardımıyla yukarı çıkan vincin arkasına takılan oluklar istenen yere taşınabilmektedir.

93 85 Şekil Birleştirilmiş Olukların Kızaklı Vinç Yardımıyla Yamaç Yukarı Çekilmesi Olukların araziye tesisi sırasında, arazinin topoğrafik yapısına bağlı olarak yerleştirilen oluklar bazı yerlerde kurplar meydana getirmektedir. Oluklar arazide mevcut ağaçlara ve dip kütüklere bağlanmak suretiyle tespit edilmektedirler. Bu tespit sırasında, kurpların olduğu yerlerde merkezkaç kuvvetinin etkisi ile tomrukların dışarı savrulmasını önlemek için kurpların dış kısımları daha yüksek tutularak yapılmaktadır.

94 86 Yükleme Yeri Yan hat Tesis Yönü Eğim max. % 55 Uzunluk max. 500 m Frenleme oluğu Oluk eğiminin %10-20 azaltılması Boşaltma % 30 Yol kenarı Orman yolu Şekil Ürünlerin Yamaç Aşağı Taşınmasında Kullanılan Plastik Oluklar Plastik olukların montajı aşağıdan yukarıya demontajı ise yukarıdan aşağıya doğru yapılmaktadır. Araziye tesisi sırasında, dere geçişleri uygun eğim verilerek geçilir. Eğimin yüksek olduğu yerlerde oluğun gittiği güzergah uzatılıp bu şekilde eğimin azaltılır. Bir güzergah ya da hat boyunca taşıma tamamlandıktan sonra, yan güzergaha geşçiş yapılır. Yine burada da olukların arazide tespiti için taşıma işi elle de yapılabilmektedir. Birbirine birleştirilmiş iki oluğu bir işçi kolayca sürüterek taşıyabilmektedir Oluklar İçinde Kaydırarak Bölmeden Çıkarma Oluklar içinde kaydırarak bölmeden çıkarma öncelikle, meşcere zararlarını azaltmak için ortaya konmuş bir yöntemdir. Oluk sistemleri, en ilkel olandan günümüze kadar; doğal zemin üzerinde oluşturulmuş toprak oluklar, tomrukların bir araya getirilmesiyle oluşturulan ahşap oluklar, sac oluklar ve en son olarak polietilen veya fiberglas malzemenden yapılan plastik oluklar (log-line) olmak üzere 4 grupta toplanmaktadır. Oluk sistemlerinden ahşap oluk ve plastik oluk sistemi ile bölmeden çıkarma üzerinde durulacaktır. a) Ahşap oluklar

95 87 Ahşap oluklarda bölmeden çıkarma yöntemi, ön sürütme ile olukların yanına getirilen tomrukların oluk üzerine konularak serbest kaymaya bırakılması suretiyle yapılmaktadır. Bu yöntemde tomruk yüzeyi ile zemin arasında oluşan sürtünme kuvveti azaltılmaya çalışılmaktadır. Ahşap oluklar içinde kaydırma yönteminde insan gücü ön sürütmede gereklidir. Bu yöntemin verimliliği ise yine ön sürütme mesafesi ve çalışan işçilerinin iş deneyimi önemlidir. Şekil Uygulamada Ahşap Oluk Tesisi ve Bölmeden Çıkarma Yöntemde olukların oluşturulması için oldukça yüksek miktarda tomruk kullanılması ve tesisin birkaç yıl aynı alanda kalması nedeniyle tekrar kullanılmaz hale gelmesi olumsuz yönleridir. Ahşap oluklar içinde kaydırarak bölmeden çıkarmanın başlıca olumlu yönleri aşağıdaki gibidir; Kaydırma sırasında meşcereye, ürüne, gençliğe ve orman toprağına zarar vermemesi, Bölmeden çıkarma işlerinin hızlı bir şekilde yapılabilmesi, Eğimi % 30 gibi olan eğimli arazilerde başarılı bir şekilde kullanılabilmesi İlk tesisinden sonra yıllarca pek çok kez kullanım imkanı sağlaması, Ahşap oluklarla bölmeden çıkarma yönteminin bazı olumsuz yönleri ise şu şekildedir; Ahşap oluk tesisinin çok zaman alması, Yapımı sırasında hacim olarak çok fazla miktarda tomruk kullanılması, böylece oluk maliyetinin oldukça yüksek kalması, Yıllarca kullanımı sırasında, özellikle yağışlı bölgelerde oluğu oluşturan gövdelerin böcek ve mantar salgınına uğraması, Her tür arazide kullanım imkanı verememesi, Bütün gövde halinde odun hammaddesi üretimine imkan vermemesi,

96 88 Ahşap oluklar yukarıda belirtilen olumsuz yönlerinden dolayı terk edilmeye başlanmış ve alternatif oluk sistemleri araştırılmaya başlanmıştır. Ülkemizde Karadeniz yöresinde ahşap oluk ve sac oluk sisteminin örnekleri vardır. b) Plastik Oluklar (Log-line) Ahşap oluklar yerine polietilen malzemeden yapılmış kanallar kanallar kullanılarak orman ürünlerinin eğimli arazide bu kanallar içerisinden aşağı doğru kaydırılarak bölmeden çıkarılması esasına dayanır. Oluklarla bölmeden çıkarma sırasında iş ilerlemesi yukarıdan aşağı doğru ve oluk kenarından meşcere içine doğru yönelir. Oluğun kenarındaki ürünler doğrudan insan gücü ile oluk içine atılır. Oluğun kenarında olmayan kesim ürünleri ön sürütme yapılarak veya doğrudan elle taşınarak ya da yardımcı araçlara kullanılmak suretiyle oluk kenarına getirilip oluk içine atılarak kaymaya terk edilir. Olukların verimleri değişik faktörlere göre hesaplanırken, saatteki verimleri 1-2 m 3 arasında değişir. Şekil Uygulamada Plastik Oluklar ile Bölmeden Çıkarma Plastik oluklarla bölmeden çıkarma yönteminin başlıca olumlu yönleri; Tüm ağaç türleri için kısa boy ve ağırlıkta hafif ince çaplı ürünler için uygun olması, Olukların kullanım sürelerinin uzun olması, Bölmeden çıkarma işlerinin kolay olması, Montaj ve demontaj sürelerinin kısa oluşu, Bakım ve onarım giderlerinin olmaması,

97 89 Kesim düzeni, iş planlama ve iş organizasyonunun kolay olması, İş kazaları olasılığının az olması, Orman içinde sürütme yolları gerektirmemesi, olarak sayılabilir. Bununla birlikte oluk sistemlerinin belirgin olumsuz yönleri ise; Sadece homojen, düzgün ve aksi eğimsiz arazilerde kullanılabilmesi, Plastik olukların pahalı olması, Ara ara sökülerek her m gibi aralıklarla tekrar kurulma gereğinin ortaya çıkması, En fazla 6 m gibi uzunluktaki ürünlerin bölmeden çıkarılmasına uygun olması, Sadece çapı 30 cm den küçük ince materyalin taşınmasına uygun düşmesi, Aralama kesimi ürünleri için kullanılabilirken, her tür için boşaltma kesimi ürünlerine uygun düşmemesi, Üretim metotlarından bütün gövde metoduna uyum sağlamaması, Plastik oluk hat uzunluğunun sınırlı kalışı, Aşağı doğru kaydırma işleri sırasında, aşağıdaki istifleme yerinde çalışılamaması, Ürünlerin doğrudan orman yoluna kaydırılması halinde, bölmeden çıkarma işleri tamamlanıncaya kadar orman yolunu kapatması ve orman içi ulaşımı engellemesi, gibi olumsuz yanlarını saymak mümkündür Log-Line ile Bölmeden Çıkarma Daha önceki yıllarda FAO tarafından polietilen malzemeden imal edilmiş log-line sistemi ile Kore'de yapılan denemelerde % eğimler için ve 200 m mesafede ortalama 6.21 $/saat ve Orta Avrupa'da 20 $/saat maliyet değerlerine rastlanıldığı dikkate alındığında sac oluklarla yörede yapılmış olan bu çalışma daha ekonomik bulunmuştur. Özellikle Avusturya ve İtalya'da üretilen log-line'ların satın alma bedellerinin 400 $ olması, çok daha ucuz olan sac olukların önem kazanmasına neden olacaktır. Ülkemizde Artvin-Yusufelin de kullanılmış olan sac oluklar içinden su akıtılmak suretiyle taşınan ürünlerin kolayca kaydırılması sağlanmıştır. Pratik olmasının yanında polietilen log line sistemlere göre ucuz olması sistemi önemli kılmaktadır.

98 90 Şekil Sac Oluklar İçinde Su Akıtılarak Bölmeden Çıkarma Sac olukların polietilen log-line'lara göre daha az dayanıklı ve ömrünün daha kısa olması, suyun bulunmadığı alanlarda kurulamaması, montajının daha güç olması ve altyapı istemesi ile yüksek eğimlerde frenleme için ahşap oluk gerektirmesi olumsuz yönleridir. Taşımalarda sac sayısının yeterli olması halinde taşınan emvalin hacmine göre ara yükleme-boşaltma mesafeleri bırakılarak tüm taşıma mesafesi boyunca sistemin montajı bir defa da yapılabilir. Hatta bu ara yerler güzergahtaki aşırı eğimli yerlerde seçilerek bu gibi yerlerin sistemin kuruluşuna engel teşkil etmesi de önlenmiş olur. Dağlık arazide yakacak odun emvalinin m gibi uzak mesafelerden transportu, orman yolunun bulunmadığı ya da yapımının ekonomik olmayacağı düşünülen alanlarda veya kısa vadede yolun geçirilemeyeceği orman alanlarında ancak insan gücü ile ataklardan atarak, kaydırarak, yuvarlayarak veya uzun mesafeli vinçli hava hatları ile mümkün olabilmektedir. Sac olukların kullanıldığı yerde uzun mesafeli orman hava hatları ile yakacak odununun transportu ekonomik bulunmamıştır. İnsangücü ile odunun transportu ise transportun uzun süre alması, iş sırasında fazlaca kaza riski taşıması, transport sırasında taşınan emvalde kalite ve miktar kayıplarına neden olması ile çevrede olumsuz etkiler bırakması gibi dezavantajlarına rağmen zorunlu bir tercih olarak karşımıza çıkmaktadır. Log-line sisteminin değişik bir şekli olan sac olukla taşıma şekli, yüksek bir akarsu yoğunluğu ile dere dallanım katsayısı gösteren Doğu Karadeniz Bölgesinde alternatif bir sistem olarak düşünülmektedir. Yapılan çalışmalarda sac olukların % 5-40 arası eğimlerde kurulabildiği bu sistemde 364 m uzaklıktan ibreli yakacak odunlarının taşınmasında verim direkt taşıma mesafesine göre 14.2 ster /saat olarak tespit edilmiştir. Ayrıca tüm işler (3 kez yapılan montaj-demontaj süresi dahil) için elde edilen verim 2.14 ster/saat ve maliyet değeri ise

99 $/saat olarak bulunmuştur. Buna göre sac olukla taşıma şekli log-line sisteminin daha geliştirilmiş bir şekli olan polietilen oluklara göre daha ekonomik bulunmuştur. Yine seri bir şekilde yakacak odun transportunu sağlaması, daha geniş bir eğim sınırı içinde kurulabilmesi, tamir-bakım ve çalışma masraflarının son derece düşük olması, taşıma hattına istifsiz emval verilebilmesi, kalifiye işçi gerektirmemesi, taşınan emvale ve çevreye zarar vermemesi gibi yönleri sistemin diğer avantajlı yönlerini oluşturmuştur Ahşap Raylar Üzerinde Bölmeden Çıkarma Ahşap raylar kısa mesafelerde yakacak türündeki orman ürünlerinin, kayalık alanlarda sürütülmesi için kullanılmaktadır. Maksimum 50 m. mesafede kurulabilen bu ray sistemi ince çaplı sırıkların iki sıra halinde tesis edilmesi ile oluşturulur. Ürünlerin taşınması, raylar üzerinde haraket eden bir kızak üzerine yüklenmeleri sayesinde olmaktadır. Tesisin çalışması için arazi eğiminin % 20 ile 50 arasında olması gereklidir. Düşük olması durumunda yer çekimi yenilememekte, fazla olması durumunda ise kontrol zorlaşmaktadır. Ahşap raylar üzerinde bölmeden çıkarmada kızağın kaymasını kontrol eden bir içi vardır. Boşaltma yapıldıktan sonra ray üzerinde hareket eden kızağın yükleme istasyonuna geri getirilmesi yine işçiler tarafından yapılmaktadır. Raylar üzerinde hareketin kolaylaştırılması için zift kullanılabilir. Verimi insan gücü ile omuzda taşımadan daha yüksektir. Taşıma mesafesinin kısa olması ise olumsuz yönüdür. Şekil Ahşap raylar üzerinde yakacak ürünlerin bölmeden çıkarılması Hayvan Gücüyle Bölmeden Çıkarma Ülkemizde başlı başına ve en fazla miktarda kullanılan bir metoddur. Hayvan gücünden yararlanılarak bölmeden çıkarmada genelde koşum hayvanları kullanılır. Bunlar en fazla at, manda, katır ve öküz gibi koşum hayvanlarıdır. Hayvanlar ile bölmeden çıkarma yöntemleri olarak; sırtta taşıma, koşum hayvanlarına boyunduruk takılarak

100 92 zeminde sürütme şeklinde taşıma, kızak, tomruk arabası gibi akslı arabaları çekme şeklinde taşıma yöntemleri mevcuttur. Bölmeden çıkarmada kullanılan hayvanların çekme gücü cinslerine, ağırlıklarına, çekme hızlarına ve çekme mesafesinin uzunluğu ve kısalığına göre değişmektedir. Ağlık olarak kg ağırlığındaki atların 1 m/sn. çekme hızındaki çekme güçleri 100 kg, kg ağırlığındaki atların m/sn. çekme hızındaki çekme gücü kg ve kg ağırlığındaki atların m/sn. çekme hızındaki çekme güçleri ise kg'dır. Bunlardan başka kg ağırlığındaki bir öküzün m/sn çekme hızındaki çekme gücü kg, kg ağırlığındaki bir katırın aynı çekme hızındaki çekme gücü 50 kg kadardır. Hayvan gücü ile bölmeden çıkarma sürütme şeritleri üzerinde yapılır. Bu şekildeki bir sürütme yolu üzerinde sürütmenin yapılması orman içindeki tahribatı minimuma indirilir. Hayvan gücü ile bölmeden çıkarmada verimli çalışma için, sürütme yolları mümkün olduğu kadar düz doğrultuda olup kütük ve köklerden temizlenmiş olmalıdır. Hayvan gücü ile bölmeden çıkarma 5 değişik şekilde yapılmaktadır. 1) Tomrukların hayvan gücü ile doğrudan zemin üzerinde sürütülerek bölmeden çıkarılması; hayvan gücünden yararlanarak tomrukların bölmeden çıkarılmasında uygulanan en basit şekil, tomrukların doğrudan zemin üzerinde sürütülmesidir. Bu işlerde maksada uygun bir sürütme yolu güzergahının seçilmesi enerji ve zamandan büyük tasarruf sağlamaktadır. Arazi fazla eğimli değil ise seçilecek güzergah çizgisi imkanlar nispetinde bir doğru teşkil edecek biçimde düzenlenmeli ve hafif bir eğimle aşağı doğru seyretmeli ve keskin dönüşlerden kaçınılmalıdır. Fazla eğimli arazide ise sürütülen tomruğun kontrollü bir biçimde taşınmasını ve koşum hayvanlarının kazaya uğramasını önlemek amacıyla uygun bir eğimle aşağıya doğru seyreden bir güzergah seçilmelidir. Hayvan gücünden yararlanarak tomrukların sürütülmesi en basit bir şekilde bir ucunda bir kancası bulunan sürütme ya da çekme zinciri yardımı ile olmaktadır. Bu zincirin ucundaki kanca tomruğa çakılmakta, zincirin diğer ucu hayvanların boyunduruğundaki halkaya takılarak tomruk yol üzerinde sürütülmektedir. Kalın çaplı tomrukların sürütülmesinde ise çifte kancalı sürütme zincirinden daha kalın tomruklarda ise dört kancalı çekme zincirinden faydalanılmaktadır. İki tomruğun birbiri peşinden sürütülmesi içinde bağlama zincirinden yararlanılmaktadır. Ayrıca tomrukların sürütülmesinde basit el araçlarından sapin, tomrukların sürütmeye hazır duruma getirilmesinde kancaların tomruklara çakılmasında ve çıkarılmasında ve ayrıca sürütme sırasında takılan ya da zemine gömülen tomrukların serbest hale getirilmesinde, çevirme sırığı ve çevirme çengeli de sürütme sırasında ve tomrukların çevrilmesinde gerektiği hallerde kullanılmaktadır. Çevirme çengeli ile gövdenin çevrilmesinde, kancanın sivri ucu gövde çevresinin bir miktar alt tarafına doğru saplandıktan sonra, manivela sırığı omuza dayanarak ileri doğru itilir. Fazla kalın gövdelerin çevrilmesinde çevirme çengeli iki kişi tarafından itilir. İki kişi ile çalışma şeklinde diğer bir çalışma şekli, birisi manivela kolunu iterken diğeri çekmek suretiyle gövdenin hareketi sağlanır.

101 93 Şekil Çevirme Çengeli ile Gövdenin Çevrilmesi Tomrukların sürütülmesi sırasında, tomruğun baş tarafının korunmasında ve sürütme direncinin kısmen azaltılmasında ve tomruğun daha kolay sürütülmesini temin için en basit uygulama çevrilemedir. Çevrileme tomruğun baş kısmındaki keskin çevrenin balta ile yontularak konik bir şekle getirilmesidir. Diğer taraftan ince çaplı tomrukların hayvan gücü ile sürütülmesinde m uzunluğunda ve uç tarafında bir kancası bulunan sürütme zincirinden de yararlanılır. Bu zincir, gövdenin uç tarafına dolandırıldıktan sonra, koşum tertibatının arkasındaki kancaya tespit edilmekte ve böylece bir ve birden fazla tomruk kolaylıkla sürütülebilmekte ve bu işin gerçekleştirilmesinde uygun bir koşum tertibatına gerek bulunmaktadır. İki veya ikiden fazla gövdenin birlikte sürütülmesinde, çekme zincirinin sürütülecek gövdelere dolandırılması ve tespit şekli şekilde gösterilmiştir. Şekil Tomruğun Hayvan Gücünden Yararlanarak Sürütülmesi Çekme zinciri yeter derecede uzun olmalıdır. Zincirin gerektiğinden kısa olması koşum hayvanlarının sürütme sırasında ayaklarının yaralanmasına, sürütülen gövdenin uç

102 94 kısımlarının yukarı kaldırılması suretiyle koşum hayvanlarının gereksiz yere fazla yüklenme ve zorlanmasına sebep olmaktadır. Şekil Hayvan Gücü ile Sürütmede Zincirin Gövde ve Koşum Tertibatına Başlanması 2) Hayvanların sırtına yüklemek sureti ile bölmeden çıkarma; daha çok sanayi odunu, yakacak odun gibi ince çaplı ve kısa boylu orman ürünlerinin hayvanların sırtına yüklenmek sureti ile bölmeden çıkartılması şeklidir. Bu şekilde hayvanların her iki tarafına yaklaşık miktarlarda yük halatlarla bağlanır. Bazen taşınan yük miktarını daha da artırmak amacıyla yükün bir ucu hayvanın sırtına diğer ucunu yerde sürütülmek suretiyle bölmeden çıkarma gerçekleştirilebilir. Genellikle bölmeden çıkarma sırasında orman toprağı, gençlik ve taşınan emval bir zarar görmez ancak bu yöntem ile bölmeden çıkarmada kalın çaplı gövdelerin hayvanların taşıyacağı kapasiteye düşürülmesi için normal boyutlardan daha kısa olarak kesilmesi ve böylece odunun kullanım alanının daraltılması söz konusudur. Daha çok orman ürünlerinin aşağı doğru hareketinde kullanılan bu metodda yükleme sırasında genellikle iki işçi birlikte çalışmaktadır. 3) Hayvan gücünden yararlanarak kablo çekimi ile bölmeden çıkarma; bu şekilde bölmeden çıkarmada çıkarılacak olan orman ürünü özellikle düşük hacimli, yol altında veya orman ürünlerinin önce sürütme yoluna çekilmesi zorunlu olduğu hallerde kullanılır. Yola çıkarılan ürün, zemin üzerinde sürütme ile bölmeden çıkarma yöntemiyle rampaya götürülür. Özelikle ibreli tomruk niteliğindeki türler için hayvanlarla kablo uygun düşmektedir. Arazi eğimi artıkça hayvanlarla çıkarmada yerde sürütme ve kablo çekiminin tehlikesi artmaktadır. 4) Tomrukların hayvan gücü ile kızak ve benzeri araçlarla bölmeden çıkarılması; Tomrukların zemin üzerinde hayvan gücü ile sürütülmesinde sürütme direncini azaltarak sürütmeyi kolaylaştırarak iş verimini artırmak için çeşitli araçlar geliştirilmiştir. Bu araçlar aynı zamanda tomrukların sürütme sırasında zemin içine gömülerek saplanmasını, toprağın oyulmasını önlemek, sürütülen tomruğun baş tarafının yarılma, aşınma ve parçalanmadan korunmasında yararlı olmaktadır. Sürütmede kullanılan bu yardımcı araçların başlıcaları sürütme konileri, sürütme tekneleri, kızaklar ve arabalardır. Bu yardımcı araçların sürütülen gövdeye tespitinin zaman alıcı olması, sürütme konilerinde gövde çaplarına göre çeşitli çaplarda konilerin kullanılması gibi sakıncalarına karşılık yararları avantaj sağlamaktadır.

103 95 Sürütme konisi, içi boş metal bir koniden ibaret olup sürütülecek gövdenin baş tarafına geçirilerek bu kısma bağlanan kancalı bir zincir, koninin ön tarafında bulunan bir delikten geçirilerek koşum tertibatına bağlanmaktadır. Kalın çelik levhadan yapılmış yan ve ön tarafları yukarıya doğru kıvrılmış bulunan sürütme teknesi üzerine tomruklar zincirle bağlanarak hayvan gücü ile sürütülmektedir. Bugün Avrupa ülkelerinde Avusturya'da Fiberglass'dan yapılmış sürütme tekneleri de zemin üzerinde kolaylıkla kayması ve hafif oluşu nedeniyle tercih edilmektedir. Şekil Hayvanlarla Bölmeden Çıkarmada Kullanılan Sürütme Teknesi Tomrukların baş taraflarının bir kızak üzerine yüklenerek sürütülmesi ile ilgili olarak yapılan araştırmalarda çeşitli tipte kızaklar kullanılmış bulunmaktadır. Bunlardan en basiti sert ağaçtan (meşe, kayın, gürgen) yapılmış iki taban ağacından ve bu tabanlar üzerine oturtulmuş ve bulonlarla bağlanmış bir bağlama ağacından ve taban başlarına bulon ve zincirlerle bağlanmış bir başlık ağacından oluşmaktadır. Gerek yastık ağacı ve gerekse başlık ağacı taban ağaçlarını mafsallı bir biçimde bağlanmış olup bu sayede kızak sürütme sırasında kavislere göre durumunu değiştirmeyi sağlayabilmektedir. Kızak, kızak yastığındaki özel halkalara bağlanmış bulunan bir çekme zinciri yardımıyla çekilmektedir. Kızak iki metre boyunda, 1.20 m genişliğinde, kızak tabanları arasındaki açıklık 1 m ve kızak tabanları 14 x 10 cm ve bağlama ağacı 14 x 14 cm kesitinde olup ağırlığı 67 kg dır. Diğer bir tip kızak ta yine sert ağaçtan yapılmış olup, birincisinden farklı olarak kızak tabanlarının alt yüzleri sürütme direncini azaltmak amacıyla kalın sacla kaplanmıştır. Ayrıca tomrukların yüklendiği yastık ağacı kısmı mafsallı iskemle biçiminde yapılmıştır ve tomrukların kızaktan kayıp düşmelerini önlemek maksadıyla bu iskemlenin üzerine sivri demir uçlar ilave edilmiştir. Kızak önündeki çekme halkalarına çekilen bir zincir yardımıyla çekilmektedir. Bu kızak da 2 m boyunda ve 1.2 m genişliğindedir. Kızak tabanları 14 x 12 ve bağlama ağacı da 14 x 14 cm kesitinde olup ağırlığı 87.5 kg dır. 5) Tomrukların hayvan gücü ile çekilen arabalarla bölmeden çıkarılması; Hayvan gücü ile bölmeden çıkarmada diğer bir şekil de sürütme arabalarından yararlanmaktır. Sürütme arabaları ile bölmeden çıkarmada tomruğun kalın ucu arabanın dingili üzerine ya da altına yüklenmektedir. Böylece tekerleklerin sürtünme direncini azaltmakta, doğrudan zemin üzerinde yapılan sürütmeye nazaran aynı çekme gücü ile daha fazla hacimde ya da aynı hacimdeki tomruk yükünün daha az bir çekme gücü ile taşınması mümkün olabilmektedir. Sürütme arabaları bir dingil üzerinde mevcut iki tekerlekten ibarettir. Bunlardan bazıları tomruğu dingilin alt tarafından kavrayacak biçimde yapılmışlardır. Bu tip sürütme arabalarında kısa tomruklar ağırlık merkezinden kavranarak tomruğun tümü zemine sürütülmeden yukarıya kaldırılarak taşınabilmektedir. Uzun tomruklar ise kalın uçlardan

104 96 kavranmakta, tomruğun ince tarafı ise yerde sürütülmektedir. Bu tip arabaların tekerlek çapları büyük olduğundan sürtünme dirençleri önemli ölçüde azaltılabilmektedir. Şekil Lastik Tekerlekli Tomruk Arabası ve Ahlborn un Tomruk Arabası Yukarıda açıklananların dışında iki tekerlekli değişik tipte tomruk arabaları bulunmaktadır. Bunlardan biri ve önemlisi Ahlborn'un bölmeden çıkarma arabasıdır. Bu arabada iki büyük çaplı tekerlekle bunları birleştiren kemer şeklinde bir dingil bulunmaktadır. Şekil Koşum Hayvanı Tarafından Çekilen Tek Dingilli Tomruk Arabası Dingilin orta kısmına bir araba oku tespit edilmiş olup ayrıca gene dingilin orta kısmından aşağıya doğru sarkan ve taşınacak tomrukları kavramaya yarayan iki kanca mevcuttur. Tomruğun yüklenmesi için araba tomruk üzerine çekilmekte ve arabanın oku yukarıya doğru kaldırılarak kancaların tomruğu kavraması sağlanmaktadır. Bundan sonra ok tekrar yatay konuma getirilmekte, tomruğun baş tarafı zincirle araba okuna bağlanarak araba hayvan gücü yardımıyla çekilmektedir. Böylece yüklemede araba okunun manivela etkisinden yararlanılmaktadır. Ancak bu manivela etkisi tomruk yükünün serbest bırakılmasıyla araba okunun birden yukarıya yükselmesine neden olduğundan, bu sakıncayı gidermek için dingilin üst tarafına elle çalıştırılabilen basit bir kriko ilave edilerek tomruğun tehlikesizce yüklenip bırakılması sağlanmış bulunmaktadır.

105 97 Şekil Koşum Hayvanı Tarafından Çekilen Dingilli Tomruk Arabası Hayvan gücü ile çekilen arabaların diğer bir tipi de iki dingilli ve dört tekerlekli veya ikiden fazla dingil yapısı olan çok tekerli olanıdır. Böylece tomruk arabasının dingili üzerine yüklenmekte ve zeminle teması tamamen kesilmektedir. Bu arabalar en basit olarak daha önce açıklanmış bulunan tek dingilli arabaların iki veya ikiden çok dingilin birbiri ile birleştirilmesi sonucu elde edilebilmektedir. Bu arabalarla bölmeden çıkarmada, bazı durumlarda yalnız ön taraftaki araba kullanılarak tomruk bir orman yolu kenarına kadar sürütülmekte, daha sonra diğer arabada takılarak taşımaya iki dingilli araba üzerinde devam edilmektedir. Ülkemizde topoğrafik yapısı fazla dik ve eğimli olmayan orman mıntıkalarında, örnek olarak Bolu mıntıkasında, bölmeden çıkarma işinde iki at ya da manda koşulu dört tekerlekli arabalar kullanılmaktadır. Bundan başka bugün özellikle Belgrad ormanında tomruk ve yakacak odunların kesim yerinden son depoya taşınmasında yani ana taşımada hala iki at koşulu ve dört tekerlekli arabalardan yararlanılmaktadır.

106 Makine Gücüyle Bölmeden Çıkarma İnsan ve hayvan gücü ile bölmeden çıkarma kas gücüne dayalı metotlardır. Her ikisi de yukarıdan aşağıya doğru bölmeden çıkarma işleminde uygulama yeri bulur. Makine gücünün bölmeden çıkarma işlerinde kullanılmasıyla bu özellik taşıma şekil değiştirmiş bulunmaktadır. Makine gücü ile bölmeden çıkarma ile aşağıdan yukarıya doğru da bölmeden çıkarma mümkün olmuştur Traktörler ile Bölmeden Çıkarma Traktörler ile bölmeden çıkarma 1960 lı yıllardan sonra ülkemizde kullanılmaya başlanmış bir yöntemidir. Daha önceki bölümlerde de anlatıldığı gibi traktörler güçlü makinelerdir.güçlü oldukları için, yüksek kesim dolayısıyla verimli orman istemektedir. Bununla birlikte iyi uygulanan bir kesim düzeni ve transport planı, orman içinde sürütme yolu veya şeridi istemektedir. Traktörlerle bölmeden çıkarmada çalışacak elemanların iyi eğitim görmüş tecrübeli olmasını gerekli kılar, aksi halde verimsiz kalmaktadırlar. Yine traktörler kendisini çalıştırabilecek ve maliyetini ödeyebilecek zengin orman işletmeleri ve ormancılık uygulamaları istemektedir. Traktörlerle bölmeden çıkarma özellikle aşağıda gösterilen amaç ve durumlarda kullanılan bir metot olarak gösterilir. 1. Yol yapımının orman varlığına zararlı olduğu yerlerde, yol yapılamadığı durumlarda bölmeden çıkarma işinin gerçekleştirilmesinde, 2. Odun hammaddesinin ataklardan atılması halinde kalite ve hacim kaybına uğradığı yerlerde, bu kalite ve hacim kaybının en aza indirilmesinde, 3. Yol altında kalan ve özellikle dere içlerine kaçan orman emvalinin çekilmesi ve çıkarılmasında, 4. Yerel iş gücünün yeterli olmadığı yerlerde bölmeden çıkarma işlemini gerçekleştirir, 5. Gençleştirme alanlarında boşaltma kesimlerinde bölmeden çıkarma işlemini ekonomik olarak gerçekleştirir, 6. Tomruk üretimi dışında, uzun boy ve bütün gövde üretimine de imkan vermesi ve kısa zamanda büyük miktarlarda orman ürününü bölmeden çıkarılmasında, Traktörler Hakkında Genel Bilgiler Traktör, tarım işlerinde kullanılan lastik tekerlekli, paletli ya da her ikisini de ihtiva eden, kendi kendine hareket edebilen bir kuvvet makinesidir. Traktör kelime olarak çeken manasına gelmektedir. Fakat bu günün traktörleri, çekme işlemi yanında kasnak, kuyruk mili ve yükleme işleri de yapacak şekilde imal edilmektedirler. Traktörler diğer motorlu taşıtlardan yapıları itibariyle ve dış görünüşleri bakımından ayrı özellikler taşıdığı gibi, normal taşıtlarda olmayan çeki kancası, kayış kasnağı, kuyruk mili, kaldırma düzeni, diferansiyel kilidi çift tesirli kavrama vs. bulundururlar. Traktörler, hareketli enerji kaynağı olarak orman işletmelerinin temel kuvvet kaynağını oluştururlar. Özellikle fidanlıklarda ve ağaçlandırma alanlarında çeşitli makinelerin veya ekipmanların çalıştırılmasına imkan sağlarlar. Bu nedenle işletmeler için önemi büyüktür. Traktörler üzerlerine çeşitli ekipmanların monte edilebilme ile de, insan gücü ile yapmanın ekonomik ve mümkün olmadığı gibi durumlarda da insanoğluna büyük iş olanakları sağlarlar. Bu yönleri ile de ziraatta ve ormancılıkta vazgeçilmez güç kaynaklarını oluştururlar.

107 Traktörlerin Genel Yapıları Traktörlerin genel ve temel yapısı, yani traktör elemanlarının düzenlenmesi ve çalışma ilkeleri traktörün çalışma koşullarına ve yararlanma amacına dayandırılır. Bir traktörün genel yapı elemanları aşağıdaki resimde verilmiştir İsteğe bağlı ön yükleyici 2. Ön aks 3. Hidrolik pompa 4. Motor 5. Kavrama 6. Vites kutusu 7. Difransiyet 8. Arka aks 9. Üç nokta bağlantısı 10. Kuyruk mili 11. Son redüksiyon 12. İsteğe bağlı ön tahrik Şekil 4.1. Bir Traktörün Önemli Yapı Elemanları Traktörlerin hareket edebilmesi için gerekli enerjiyi sağlayan motorları vardır. Bu motorlar ısı enerjisini hareket enerjisine çevirerek, motorun yardımcı organları sayesinde de bu hareket enerjisini gerekli kısımlara ileterek dönme hareketini sağlarlar. Çalışma zamanları bakımından iki zamanlı motorlar ve dört zamanlı motorlar olmak üzere iki çeşittir. Yine kullanılan yakıt cinslerine göre motorlar benzinli ve dizel olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Herhangi bir motorun gücü günümüzde Beygir Gücü (BG) veya Pferde Starke (PS), Horse Power (HP) veya kw (Kilo Watt)olarak da ifade edilmektedir. 1 Beygir Gücü (BG) denildiğinde 1 saniye içerisinde 76.1 kg'ı 1 m. ileriye çekebilen bir güç anlaşılır. Yine 1 PS=0.746 kw'dır. Traktörlerde mekanik tahrik gücü kuyruk mili üzerinden sağlanır. Burada bir ayırma-bağlama kavraması gereklidir. Ekipman traktöre montesi için ise üç nokta bağlantı düzeni vardır. Traktörlerde çekme düzenlerinin yanı sıra karayolları yasası gereğince fren ve ışık düzenleri de bulunur. Bunun dışında komut organları ve komuta yeri emniyet için kabin ve koruyucusu olan çerçeve traktörlerde görülen organlardır.

108 100 Şekil 4.2. Bir MB-Trac 1000'e Ait Kabin ve Komuta Organları Traktör Yapı Tarzları Traktörler yalnız başına iş yapamazlar. Ancak çekilen, asılan, tahrik edilen çeşitli alet ve makinelerle oluşturdukları kombinasyonlarla iş yaparlar. Yani varoluşunun nedeni çeşitli iş makinelerinin çalışmasına imkan tanımasıdır. Bu nedenle belirli çalışma koşullarına uygun çeşitli traktör tipleri geliştirilmiştir. Aşağıda bu tipler üzerinde bazı bilgiler verilmiştir. Standart Traktörler Arkasındaki üç nokta bağlantı düzeni ile asma tip aletle çalışma yeteneğine sahiptir. Özellikle çeki işlerinde kullanılırlar. Büyük çaplı olan arka tekerlekler traktörün hareketini, küçük olan ön tekerlekler ise yönlendirmesini yaparlar. Normal ölçülerde 45 KW (63 BG) ve büyük ölçülerde ise 75 KW (100 BG)'ya kadar güç sınıfına girerler. Çalışma sırasında akslardaki yük dağılımı % 20 ile % 80 dir. Arka tekerlekleri tahrikli veya dört tekerlekleri de tahrikli olabilir. Bazı durumlarda ön iki tekerleği küçük olurken, bazı durumlarda ise dört tekerleği de aynı olabilir. Dört eşit büyüklükte tekerleği olan gövdeden mafsallı (kırmalı) olan tipleri de vardır. İsteğe bağlı olarak ta ön kısımda bir üç nokta bağlantı düzeni yerleştirilebilmektedir. Alet Taşıyıcı Traktör Bu tip traktörlerde motor genellikle arka aksın önüne yerleştirilir. Uzatılmış olan çatıya her türlü ekipman bağlanabilmektedir. Böylece tek sürücü ile aynı anda çeşitli işler yapılabilmektedir. Sürücü yeri arkada olduğundan aletlerin kontrolü iyi yapılabilmektedir. Bu tip traktörlerin güçleri 52 KW'a ( 65 PS) kadar olabilmektedir. Sistem Traktörü

109 101 Önde ve arkada üç nokta bağlantı düzeni ve diğer ek düzenler için yer olanağına sahiptir. Genel olarak kolay alet bağlanma imkanı, iyi bir emniyet, yüksek konfor ve kaza güvenliği ile iyi sürücü kabini gibi özellikleri ile tanınırlar. Kural olarak, dört tekerleği eşit ölçüde ve tahrikli olup, ön tekerlek yönlendirmelidir. Hızları 40 km/saat ve güçleri 90 KW sınırına ulaşmaktadır. Paletli Traktörler Lastik tekerlek yerine palet düzeni yerleştirilmiştir. Bunun amacı, toprağa yapılan basıncı düşürmek ve traktöre yüksek bir çekim gücü vermektir. Traktörün çalışma koşullarına uygun, özel olarak imal edilen traktörler olup daha çok bataklık arazi için uygundur. Ormancılıkta çoğunlukla yol yapımı sırasında yol inşaatında kullanılırlar. Bunun yanında yine sınırlı olmak üzere ağır toprakların işlenmesinde ve köklerin sökülmesinde kullanım yeri bulmaktadır. Lastik Tekerlekli Traktörler Dört tekerleği de tahrikli olan traktörlerde her iki aks da tahrik edilir. Ön ve arka tekerlek genellikle aynı büyüklüktedir. Ön tekerleklerin tahrik edilmesi çekme gücünü artırır. Yönlendirmeyi kolaylaştırır ve kaza ihtimalini azaltır. Bütün tekerlekleri tahrik edilen traktörlerde ön tekerleğin ağırlığının 2/3'ünü arka tekerleğin 1/3'ünü alır. böylece ön tekerleğin ayağa kalkması ihtimali azalır. Genel olarak lastik tekerlekli traktörler aşağıdaki özelliklerine göre de sınıflandırılır: Aks sayısına göre; tek veya iki akslı, Yönlendirme şekline göre; ön tekerlekten veya bütün tekerleklerden yönlendirmeli, Tahrik yerine göre; ön aks tahrikli, arka aks tahrikli veya iki aks da tahrikli Gücüne göre; gücü 24 PS'den az olan hafif traktörler, gücü PS arası olan orta sınıf traktörler ve gücü 50 PS'den büyük olan büyük traktörler olmak üzere sınıflandırılmaktadırlar. Ormancılıkta tarım traktörleri ve orman traktörleri denilen iki farklı traktör çeşidinden bahsedilmektedir. Bu nedenle, tarım traktörleri ve orman traktörleri kavramlarını da birbirinden ayırmak gerekir Tarım Traktörleri Tarım traktörleri tarımsal amaçları karşılamaya yönelik imal edilmişlerdir. Güçleri düşük, yönlendirme görevi üstlenen ön iki tekerlekleri arkadakilere göre daha küçük olan traktörlerdir. Tarım traktörü, bir tarım işletmesinde kullanılan bütün makine ile ekipmanları çekebilecek veya çalıştırabilecek, kendi kendine hareket edebilen bir güç kaynağıdır. Normal tarım traktörlerinin ormancılıkta kullanılabilmesi için aşağıdaki üç özellikten birine imkan vermesi gerekir. Bunlar; Traktör arkasındaki üç nokta hidroliğine sürütme ekipmanının montajı, Traktör arkasına kısa sürede sökülüp takılabilen vinç sisteminin ve arka destek tablasının montajı, Ön kısmına kablolu vinç montajı, Bu şekildeki tarım traktörleri, yönlendirme görevi üstlenen ön iki tekerleği küçük olan ormancılık amaçları için donatılmamış olan traktörlerdir.

110 102 Şekil 4.3. Bir Tarım Traktörünün Genel Görünümü Orman Traktörleri Orman traktörleri; ormancılık amaçları için imal edilmiş ve ormancılığa ait özel koşullar için donatılmış olan, bütün tekerlekleri aynı büyüklükte ve hem ön hem de arka aksı da tahrik edilmiş ve genel olarak yönlendirmenin ön aks üzerinden gerçekleştirildiği traktörlerdir. Ormancılık çalışmalarında çok yönlü kullanılan orman traktörleri ön ve arka olmak üzere iki parçadan oluşmaktadır. Bu iki kısmın birleştiği yerde bir eksen etrafında dönebilen bir yapıya sahiptir. Orman traktörleri, çok küçük yarıçaplı kavislerde dönüş yapma imkanına ve büyük manevra kabiliyetine sahiptir. Orman traktörleri eğimleri %40-50'lere ulaşan arazide rahatlıkla çalışma yapabilirler. Orman traktörlerinin ön ve arka tekerlekleri aynı büyüklükte ve daha yüksek olduğu gibi ağırlıklarının aks'a dağılışı elverişli olduğu için çalışma sırasında ön tarafın ayağa kalkmaması gibi bir sorun bulunmamaktadır. Zeminden yüksek ön aks'ları, düşey ve yatay yönde hareketli olduğu için zeminle olan kuvvet bağıntısını kaybetmeden büyük engelleri aşabilir. Bu nedenle arazide gidebilirlikleri ve tırmanma kabiliyetleri yüksektir. Çeki kancasındaki yüksek çeki gücü ve hızlılığı yüksek bir etkiye sahip olmasını ortaya koyar. Zor arazi koşullarında bile diğer traktörlere oranla sağlamlığı ve hızlılığı ile üstünlüğünü ortaya koyar. Orman traktörlerinde aranan en önemli özellik, düşük hız kademesi ve çok vitesli aktarma organlarının olmasıdır. Orman traktörleri, orman işlerinde yaz-kış ve değişik arazi özelliklerinde çalışması gerekir. Bu şartlarına uyum sağlayabilmesi için orman traktöründe istenen şartlar şu şekilde özetlenebilir. Zemine İyi Tutunma: Traktörler, orman içinde çok kere taşlı ve ıslak, ölmüş bitki artıkları ile kaplı olan zemine uyması için tekeri tahrikli olmalıdır. Stabilite: Traktörler dik ve meyilli arazide çalışacakları için zemin serbestisi fazla olmalı, fakat bu yükseklik stabiliteye etki etmeyecek kadar sınırlı olmalıdır. Manevra Kabiliyeti: Orman içinde manevra kabiliyeti sınırlı olduğundan, traktörler belden kırma yönlendirmeli veya ön tekeri arka tekerleğe göre küçük tip ve direksiyon hidrolik olmalıdır.

111 103 İnsan Emniyeti: Orman traktörlerinde en önemli faktör ağaç devrilmeleri karşısında sürücü kabininin emniyet faktörüdür. Traktörün bilhassa motor ve diferansiyel tertibatı kayalık zeminler için korunmalıdır. Meteorolojik Şartlara Uygunluk: Orman traktörlerinin kabin sistemi yağışlı, soğuk havalara karşı sürücüyü koruyacak tertibata sahip olmalı, ısıtma tertibatı olmalı, sıcak ve soğuk için izole edilmiş olmalıdır. Orman traktörleri, genellikle orman ürünlerinin zemin üzerinde sürütmede, aşağıdan yukarı doğru yapılan kablo çekimlerinde kullanılırlar. Ayrıca çift tamburlu traktör vinçleri hava hattı olarak da çalıştırılabilmektedir. Son yıllarda ormancılığı gelişmiş ülkelerde yaygın olarak kullanılan orman traktörleri, diğer traktörlere tercih edilmektedir. Orman traktörleri dünyaca tanınmış çeşitli firmalar tarafından bir çok değişik tipte üretilmektedir. Orman traktörlerinin ülkemiz ormancılık faaliyetlerinde en çok kullanılan tipleri Mercedes-Benz firması tarafından üretilmiş olan; MB-trac 700, 800, 900, 1000 ve MB-trac 1100 modelleridir. Bu traktörler ortalama HP güce sahiptirler. Şekil 4.4. MB-trac 800 Orman Traktörünün Genel Görünümü Bu traktörlerden MB-trac 800 ve 900'e ait bazı teknik özellikler aşağıda gruplandırılarak verilmiştir. Özellikler MB-trac 800 MB-trac 900 Motor Gücü Tüm Ağırlık Çekiş Gücü Hız Silindir Hacim Soğutma sistemi Hız ileri doğru geri doğru 75 PS (55 kw) 6000 kg 2x6083 dan 2,4-30/40 km/saat 4 silindirli 3780 cm 3 suyla 3,1-25/40 km/saat 4,0-17,9 km/saat 85 PS (63 kw) 6360 kg 2x6083 dan 2,8-30/40 km/saat 4 silindirli 3780 cm 3 suyla 3,5-25/40 km/saat 4,5-20 km/saat

112 104 Vinç markası Kablo Çapı Kablo Uzunluğu Kablo Hızı (540 devirde) (1000 devirde) Kaldırma Gücü Depo Hacmi Motor Tipi C62M2ZD 12 mm 100 m 33/61 m/dk 19/35 m/dk 2000 dan 120 litre OM 314 C62M2ZD 12 mm 100 m 33/61 m/dk 19/35 m/dk 2000 dan 120 litre OM 314 Ülkemizde imal edilen ZERE marka sürütücü vinçlere ait teknik özellikler ise şöyledir. Tambur Özellikleri Tambur iç çapı 155 mm Tambur dış çapı 366 mm Tambur genişliği 225 mm Tambur kablo kapasitesi 125 m Tambur çalışma sistemi pnömatik Tambur sarma ve boşaltma hızı 0,60 m/sn Tabla Özellikleri Alın tablası ebadı 550x1900 mm Destek tablası ebadı 620x1900 mm Tablanın ekseni etrafında dönüş açısı, 45 Tablanın çalışma sistemi Hidrolik Bom Özellikleri Normal yükseklik 1,2 m Normal+hidrolik 1,75 m Normal+mekanik 2,5 m Normal+hidrolik+mekanik bom 3 m Zere marka tamburlu vinçte sistem uzaktan elektromanyetik kumandalıdır. Sistemin tamburları müşterek veya ayrı ayrı çalışabilmektedir. Sistemde emniyetli kilitleme vardır ve sistemin gücü 2x5000 kg'dır. MB-trac 800'e monteli, Zere çift tamburlu vinci Igland'lar kadar güçlü değildirler. Günlük verimler Zere için m 3, Igland için 40 m 3 olarak tespit edilmiştir. İki kişilik bir ekiple çalıştırılan her iki tambur sisteminde 12 mm'lik çelik özlü kablo söz konusudur. Her iki vinç de hareketini traktörün kuyruk milinden zincir vasıtasıyla alır Özel Orman Traktörleri Orman traktörlerinin bir üst sınıfında özel orman traktörleri bulunmakta, bu tip traktörlerde ormancılık hizmetleri için gerekli ful aksesuar (donanım) mevcut olup güç itibari ile diğer sınıf traktörlerden de daha yüksek güce sahiptirler. Özel orman traktörleri belden mafsallı yani kırmalı olabildikleri gibi daha konforlu bir kabine de sahiptirler. Bu tip traktörler çalışma kolaylığı sağladıkları gibi her türlü araziye uyum sağlayan sistemi ve çalışma güvenliği ile artı özellikleri olan traktörlerdir. Tarım traktörleri ile orman traktörleri arasındaki farkları incelendiğinde başlıca şu farklılıklar ortaya çıkmaktadır.

113 105 Tarım traktörü, bir tarım işletmesinde kullanılan bütün makine ile ekipmanları çekebilecek veya çalıştırabilecek, kendi kendine hareket edebilen bir güç kaynağıdır. Orman traktörleri ise, orman işlerinde yaz kış ve değişik arazi özelliklerinde ve ekonomik ölçeklerde çalışması gerekir. Görüldüğü gibi tarım traktörüne göre farklı koşullarda çalışma zorunluluğu vardır. Bu nedenle orman işletmesi şartlarına uyum sağlayabilmesi için orman traktöründe aranan özellikler; zemine iyi tutunmak, stabilite, manevra kabiliyeti, insan ve makine emniyeti ile meteorolojik şartlara uygunluk olarak özetlenebilir. Tarım traktörlerinden farklı olarak orman traktörlerinde aranan en önemli özellik, düşük hız kademesi ve çok vitesli aktarma organlarının olmasıdır. Şekil 4.5. Belden Mafsallı Özel Orman Traktörleri Bazıları Traktöre Uygun Ekonomik Ekipman Seçimi Genel olarak traktör kataloglarında yazılı güçlerin ancak % 45-55'ini faydalı güç olarak geliştirebilmektedir. Şayet traktöre taktığımız ekipman bu miktarlar içinde bir çeki kuvveti ile çalışıyorsa en ekonomik bir çalışma yapılmaktadır. Ancak bu her zaman mümkün olmaz. Tatbikatta traktöre en uygun yükleme oranı % oranında olmaktadır. Yani traktör motor güçlerinin ancak % ' inden istifade edilebilmektedir. Ancak bu bütün bir yıl boyunca gerçekleştirilebiliyorsa ekonomik çalışma yapılıyor denilmektedir. Örneğin, 480 kg çeki kuvveti ile çekilebilen bir mibzerimiz olsun. Çalışma hızı 21 m/sn olursa mibzeri çekebilecek güç, (480*2,1) / 75 = 13,4 BG ' dür. Elimizde 40 BG' lik bir traktör varsa mibzerimiz bu traktörün % 33 gücünü kullanacaktır. Yukarıdaki % ' lik ekonomik sınırına girdiğinden mibzer mevcut traktöre uygundur ve ekonomik bir çalışma yapılıyor demektir. Aynı mibzeri 65 BG'lik bir traktörle çekersek bu traktörün ancak % 20 gücünü kullanabileceğimizden bu mibzer traktöre uygun değildir ve ekonomik bir çalışma yapılamayacağı sonucuna varılır.

114 Traktör-Treylerler Traktörlerle taşımada traktörlerin arkasına bağlanan treylerle genellikle bir veya iki akslı olmaktadır. Lastik tekerlekli traktör-treylerler, kamyonlar ile birlikte ülkemizde orman yolları üzerinde taşımacılıkta en fazla kullanılan araçlardır. Traktörlerle çekilen treylerler çeşitli tipte ve büyüklükte olmaktadır. Bunlar paletli ve lastik tekerlekli olmak üzere ikiye ayrılmakta, ayrıca bunları çeken traktörler de paletli ve lastik tekerlekli olabilmektedir. Paletli olanlar 4 tekerlekli olup bunların iki tanesi arka arkaya bağlanıp çekilerek kullanılabilmekte ve öndeki olanda demirden iki adet yön tekerleği bulunmaktadır. Bunlar, lastik tekerlekli araçlarla geçilmesi mümkün olmayan yaş hava ve fena yol şartlarında ağır tomrukların taşınmasında kullanılmaktadır. Şekil 4.6. Lastik Tekerlekli İki Akslı Treyler Traktörler tarafından çekilen lastik tekerlekli treylerler de 1-2 akslı ya da 2-4 tekerlekli olabilmektedir. Ülkemizde bu treylerler daha çok tarım traktörleriyle çekilerek kullanılmaktadır. Şekil 4.7. Ön Yükleyici Monte Edilmiş Bir Tarım Traktörü ve Treyler Söz konusu tarım traktörleriyle çekilen bu treylerler çoğunlukla tek akslı olmakta ve tomruklar bunlarla da taşınmaktadır. Fakat bunların yük kapasiteleri fazla olmamakta ve daha çok 5-7 m³ civarında tomruk taşıyabilmektedirler. Bu treylerlere belirlenen yükleme yöntemlerinden herhangi birisi ile yükleme yapılabilmektedir.

115 Tarım Traktörleri ile Bölmeden Çıkarma Hayvan gücü ile bölmeden çıkarmanın bütün olumsuz yönlerini kapatan bir bölmeden çıkarma metodu olması yanında hayvan gücü ile bölmeden çıkarmanın yeterli olmadığı yerlerde, kaydırma sureti ile bölmeden çıkarmada meydana gelen zararların azaltılması gerektiği yerlerde kullanılan bir bölmeden çıkarma metodudur. Traktörlerde motor gücünden hareket almak koşulu ile arka tekerleklerin tahrik edilmesi ile hareket sağlanır. Ön tekerlekler yön seçicidir. Traktör ağırlığı ve yük arka tekerlerde dengelenir. Tarım traktörleri ile bölmeden çıkarma 4 değişik şekilde yapılmaktadır. 1) Kablo Çekimi ile Bölmeden Çıkarma: Tarım traktörleri ile en çok karşılaşılan bölmeden çıkarma tekniği kablo çekimleridir. Bu çekimde traktörle bölmeden çıkarma yerinin sonunda bir dönüş yeri varsa traktör, ön tekerlekler yönünde ilerler. Eğer yoksa arka tekerlekler yönünde geriye doğru çekim yapacağı noktaya doğru ilerler. Kablo çekimi yapılacağı yere gelen traktör durur. Bu sırada traktörün tamburu boşa alınır. Bir işçi tamburdan çözdüğü kabloyu çeker ve orman içine ürüne doğru götürür. Tamburdaki kablo açılır ve orman ürününe bağlanır. Bu işlemler sırasında işçinin mutlaka eldiven kullanması gerekmektedir. Yine kablo çekimine hazırlanan traktörün destek tablasının oturtulmuş olması gerekmektedir. Kablonun ürüne bağlanması sapan (çoker) sistemiyle yapılır. Bir veya birkaç ürüne bağlama yapılabilir. Traktör operatörü ve işçi arasında haberleşmeyi sağlamak için telsiz bulunması zorunludur. İşçi tarafından bağlama işi yapıldıktan sonra operatöre haber verilerek tambur hareketi ile kablonun sarılmasına başlanır. Bu anda traktör hareketli değildir. Motordan alınan güç tambura aktarılır. Böylece kablo kısaldıkça ürün meşcere içinden sürütme yoluna doğru çekilir. Bu şekilde yola sürütülen ürün traktörün sürütme yolunda hareket etmesi ile istif yerine kadar taşınır ve istif edilir. Traktörün verimli çalışabilmesi için sürekli olarak kesim ve kabukların soyulması ile dalların alınması gibi işlemler yapılmalıdır. Bu sistemin çalışması için gerekli çalışanlar şu şekildedir; 1 operatör (traktör sürücüsü) 1 kabloyu çekip orman ürününe bağlayan işçi 1 de depoda istif yapacak orman işçisi olmak üzere 3 kişiye ihtiyaç vardır. Kablo çekimi ile bölmeden çıkarma düz ve düze yakın araziler ile dağlık arazilerde birbirinden farklılık göstermektedir. Ancak Türkiye de bazen 5 işçi ile bu organizasyon gerçekleştirilebilir. 2 işçi meşcere içerisinde çalışırken 2 işçi de depoda istif işlemlerini gerçekleştirir. Eğimi yaklaşık % 25 den daha az olan düz ve düze yakın arazide tarım traktörünün hareket imkanı fazladır. Böyle yerlerde tarım traktörleri orman yoluna yakın kenarlarda, orman yolunda durarak doğrudan kablo çekimi yapılır. Meşcere içindeki ürünler ise; traktörün orman yolundan bir sürütme şeridi ile meşcere içerisine girmesi ve oradan ürünü önce bir ön sürütme ile sürütme şeridi kenarına kadar çekmesi sonra sürütme şeridi üzerinden sürüterek en yakın yerdeki geçici istif yeri kenarına kadar sürütmesi ile bölmeden çıkarma işlemi tamamlanmış olur. Sürütme yolu üzerinde bulunan ağaçlar sürütme şeridi içine devrilir. Diğerleri ise sürütme şeridi ile 45 o lik açı yapacak şekilde devrilir. Traktör meşcereye, sürütme şeridi üzerinde dönüş yerinin olup olmamasına göre, ya ön tekerleği ile girer veya geri tekerlekleri ile girer.

116 108 Şekil Düz Alanlarda Tarım Traktörü ile Bölmeden Çıkarma Sürütme şeridi boyunca taş, kök ve bitki örtüsü gibi engeller temizlenmelidir. Bölmeden çıkarma sırasında traktör sürütme şeridi orman ürünlerine mümkün olduğu kadar yaklaşılmalıdır. Bu olay düz alanlarda yukarıda anlatıldığı şekilde gerçekleştirilirken dağlık arazide ise traktörün yola dik bir vaziyette duramadığı hallerde aşağıdaki şekilde gösterilen teknik uygulanır. Traktör orman yoluna paralel olarak durur. Yolun üstündeki bir ağaca bir makara takılarak bu makaradan geçirilen kablo yolun altındaki ormanlık alana indirilir. Kablo buradaki ürünlere bağlanarak traktör tamburu sayesinde ürünler yola kadar çıkarılır. Bu durum eğimin fazla olduğu alanlarda traktörün sürütme yoluna giremediği hallerde söz konusu olmaktadır. Bu kablo çekimi sırasında ürünle beraber mutlaka bir işçi de hareket etmelidir. Çünkü çekim sırasında ürünün bir yere takılıp kabloyu koparması veya traktöre zarar vermesi söz konusudur. Bu tip takılmalarda işçi ürünü tekrar serbest posizyona getirmelidir. Bu nedenle bir işçinin sürekli aşağı ve yukarı doğru hareket etmesi söz konusudur. Bu işin çok yorucu olması nedeniyle bunu bir işçinin değilde iki işçinin sıra ile yapmaları daha uygundur. Traktörle; ön sürütme, sürütme ve istif yerine getirme ile burada istifleme işlemleri yapılır.

117 109 Şekil Dağlık Arazide Kablo Çekimi ile Bölmeden Çıkarma Traktörle kablo çekimi yukarıdan aşağıya doğru ve tesviye eğrilerine paralel yapılmamalıdır. 2) Traktöre takılan ek bir sistem yardımıyla orman ürünlerinin sürütülmesi; Bu işlem için T demiri adı verilen bir araç kullanılır. Traktörün arka kısmına bir çelik tabla aksamı eklenir. Bu tablanın 3 ya da 4 tane boşluğu vardır. T demiri bu tablaya yukarıdan aşağıya doğru takılarak bağlantı yapılır. Bu demirin ucuna bağlı kablo ürüne bağlanır. Böylece ürün traktöre bağlanmış olur ve traktörün ürünü sürüterek bölmeden çıkarması işlemi gerçekleşir. Bu şekilde bölmeden çıkarmada, traktörün ya ormana girmesi gereklidir ya da ürünü ön sürütme ile sürütme yoluna kadar getirilmesi söz konusu olmaktadır. Traktörün ormana girmesi istenen bir durum olmadığından bir miktar ön sürütme yapılarak ürünün yol kenarına getirilmesi daha uygundur. Yol kenarındaki ürünler ise direkt olarak traktöre bağlanarak istif yerine kadar taşınır. Çelik tablada 2 ile 8 tane arasında değişen oluklar bulunabilir. Yani aynı anda 2 ile 8 tane T demiri ile çekme işlemi yapılabilir. Eğimi % 20-30'a kadar olan alanlarda rahatlıkla kullanılabilir. Eğimin % 30'u aştığı alanlarda ise kablo çekimi yapılması daha uygundur. Bu alanlarda traktörün çalışması zorlaşır ve devrilme tehlikesi ortaya çıkar. Bu şekilde bölmeden çıkarma tamburların olmadığı hallerde tablanın takılması ile ormancılık işlerinde kullanılır. Tablanın sökülmesinden sonra traktör tekrar tarımda kullanılabilir. Bu sistem basit olduğundan iş organizasyonu gerektirmez. Eğitim almamış işçilerin çalışmasına imkan verir. Türkiye'de düz arazilerde oldukça pratik olarak kullanılmak-tadır. Hidrolik bir sistemi yoktur. T demiri Avrupa'daki kablo çekiminin Türkiye'ye uyarlanmış ve halk tarafından geliştirilip son derece yaygın olarak kullanılan bir yöntemdir. Düz arazilerde verimi oldukça yüksektir.

118 110 Şekil Traktörle Bölmeden Çıkarma ve T Demiri Bağlantısının Yapılması 3) Traktörün arkasına takılan bir sele yardımıyla bölmeden çıkarma; Küçük sanayi, yakacak ve istif odunlarının bölmeden çıkarılmasında kullanılan ve sele adı verilen bir ekipman takılarak yapılan bir bölmeden çıkarma metodudur. Şekil Traktörün Arkasına Monte Edilen Sele ile Taşıma Traktörün arkasına taşıyıcı bir sele monte edilir. Bu romörk değildir. Bu ekipmanla ancak yakacak odunlar, sanayi odunları ve kağıtlık odunlar gibi kısa boy ve insan gücü ile taşınabilen ürünler bölmeden çıkarılabilir. Odunlar meşcere içerisinde ön sürütme ile sürütme yoluna getirilir ve traktörün selesine atılır. Bu şekilde istif yerine getirilirler ve istif edilirler. Bu yöntemle çok kısa zamanda bölmeden çıkarma uygulanır ve oldukça verimli çalışılır. Bu yöntemde T demiri gibi Türkiye'de geliştirilmiş bir yöntemdir. Büyük bir hareketlilik gerektirir. Bu yöntem römorkun basitleştirilmiş bir şeklidir. 1 işçi traktör operatörü olarak 1 işçide yüklemeyi yapmak üzere en az 2 işçiden oluşan bir ekiple çalışılır. Diğer işçilerle yükleme beslenebilir ve verim artırılabilir. Bu yöntem ormanı korur, ikinci derece ürünleri bölmeden çıkarır, ek gelir sağlar ve traktörün tarımdan arta kalan zamanlarda orman işlerinde kullanımını sağlar. Türkiye'de son derece fazla kullanılan bir yöntem olarak gözlenmektedir. Düzce ve yöresinde yaygın olarak kullanılmaktadır. 4) Traktör ve traktör treyler yada römork yardımıyla bölmeden çıkarma; İki akslı olanlara treyler, tek akslı olanlara ise römork adı verilir. Her türlü tomruk ürünlerini römorklara veya treylerlere yükleyerek bölmeden çıkarılması olanaklıdır. Sürütme yollarında hareket edilerek gerekli yerlerde yüklemeler yapılarak uygulanır. Meşcere içlerine girilmez. Kesinlikle ön sürütmeye ihtiyaç vardır. Oldukça fazla oranda kullanılır. Treyler düz alanlarda kullanılır ve hareket kabiliyeti römorklara göre daha azdır.

119 111 Şekil Bölmede Çıkarmada Kullanılan Traktör Treyler Traktörle bölmeden çıkarma sırasında, traktörün verimliliğinin bir takım faktörlere göre değiştiği görülmektedir. Bunlar genel olarak; Traktörün gücü, Sürütme mesafesinin uzunluğu, Bir defada taşınabilen miktarı, Kesim düzeni ve işçi organizasyonu, Kablo çekimlerinde ortalama gövde hacmidir. Bir traktör aynı ürünü 100 m ileriye götürdüğü iş ile 200 m ileriye götürdüğü iş arasında verim düşmektedir. Aynı şekilde aynı mesafede taşıma yapıldığı halde gövde sayısı fazla olduğu için verim yine değişmektedir. Şekil Verimliliğin Parça Sayısı ve Sürütme Mesafesine Göre Durumu Orman Traktörleri ile Bölmeden Çıkarma Son yıllarda ormancılığı gelişmiş ülkelerde yaygın olarak kullanılan gerek orman traktörleri gerekse özel orman traktörler, tarım traktörlerine tercih edilmektedir. Orman traktörleri dünyaca tanınmış çeşitli firmalar tarafından bir çok değişik tipte üretilmektedir. Bunlardan bir kısmı yukarıda da açıklandığı şekilde tarım traktörlerine özel ilave ve değişikliklerle, bir kısmı ise özellikle orman işlerinde kullanılmak üzere üretilmektedirler.

120 112 Özellikle ormanlık arazide hareket yetenekli orman traktörlerinin üretilmesinde meydana gelen yenilikler 1960'lı yılların başlamasıyla büyük orman işletmelerinde bölmeden çıkarma işini kısmi bir değişikliğe götürmüştür. Bununla ilgili olarak son yıllarda büyük ve hızlı bir gelişme gösteren orman traktörleri ve özel orman traktörleri, tarım traktörlerine oranla orman ürünlerinin bölmeden çıkarılması dolayısıyla orman nakliyatının planlanmasında yeni imkanlar sağlayan araçlar olmuştur. Bunların ön ve arka tekerleri aynı büyüklükte ve tarım traktörlerine oranla daha yüksek oldukları ve ağırlıklarının akslara dağılışı da uygun ve elverişli bulunması nedeni ile diğer normal traktörlerle sürütmede her zaman meydana gelen traktörün ön tarafının havaya kalkması problemi bunlarda söz konusu olmamaktadır. Ayrıca ön taraflarına monte edilmiş bulunan hidrolik kontrollü küçük bir bıçak ile kendi çalışacağı yolların yapımını ve bakımın sağlamakta, bundan başka taşıdığı bütün ağaç gövdesi ve tomrukların istiflerini de yapabilmektedir. Bu traktörlerle tomrukların bir ucu kaldırılarak sürütüldüğü için tomruğun doğrudan zemin üzerinde sürütülmesine oranla daha az bir sürtünme direnciyle karşılaşılmaktadır. Orman traktörlerine monte edilen tamburlar ile 150 m ye kadar mesafelerden kablo çekimi yapılarak bölmeden çıkarma gerçekleştirilebilmektedir. Böylece orman traktörünün ormanlık alana girmeden, orman yolunda durarak çalışması da sağlanmaktadır. Bu sayede hem traktörün orman toprağına yaptığı sıkıştırma basıncı engellenmiş olmakta hem de çalışma kolaylığı sağlanılmaktadır. Şekil Özel Orman Traktörüne Birden Fazla Parçanın Bağlanması Tamburlar iki tane ise çift tamburlu orman traktörü, eğer bir tane ise tek tamburlu orman traktörü adı verilir. Kablo çapları genellikle 12 mm olup kablo uzunluğu 25 m.dir. Genelde operatör adı verilen sürücüleri ile kumanda edilirler. Bunun yanında operatör yardımcısı da olmalıdır. Bazı durumlarda traktörlerin önüne tesviye bıçağı ilave etmek sureti ile yol içlerinde bakım işlerinde de kullanılabilir. Orman traktörlerinde de tarım traktörlerinde olduğu gibi nakliyat aşağıdan yukarıya doğru yapılır. Aksi istikamette ve tesviye eğrilerine paralel olarak bölmeden çıkarma yapılmaz. Orman traktörlerin de güçlü motor yapısı, operatör kabininin korunmasının daha iyi olmasının ve tamburlarının çift olması başlıca özelliklerindendir. Bu traktörlerle yükleme yapılmaz ve genel olarak boyları tambur ve kablo çapına bağlı olarak m uzanabilen kablolara sahiptirler ve bu mesafeden ürünü çekebilirler. Kablo çapları 8

121 113 mm.dir. Çalışma sırasında ormanın her tarafına girmesi istenmez ve engellenir. Çünkü; toprağın sıkışmasına neden olur. Güçlü ve çift tamburlu olduğu için oldukça ağırdır. Bu nedenle geniş lastik tekerleklerin hareketli olması ve yüksek bir basınç yapması nedeniyle gençlikler zarar görür. Ayrıca dikili ağaçlara çarpmalar sonucu yaralanmalara neden olur. Sürütme yolunda ağaçlardan temizlenmiş ve % 20 eğime kadar yukarıdan aşağı doğru bölmeden çıkarma yapılabilir. Traktör yollarında ise % 40 eğime kadar çalışırlar. Çift tamburlu orman traktörlerinde 1 traktör operatörü 2 tane kabloları takip eden işçi ve 2 tanede istif yapan işçi olmak üzere 5 kişilik bir ekibe ihtiyaç vardır. Bu durumda işçilerin biri kabloyu çeker ve sürütme yoluna belli açı altında kesilmiş ve tomruk veya bütün gövde metoduna göre üretilmiş ürüne bağlar. Daha sonra traktör operatörü tamburu çalıştırır. Traktör motorundan alınan güç ile tambur hareket eder ve kabloyu kısaltmaya başlar. Böylece traktör hareket etmeden ürünü kendine doğru çeker. Ürün traktörün destek tablasına kadar çekilir ve tablaya yaslanır. Bu anda sürütmenin, sürütme yoluna kadar olan kısmı tamamlanmış olur. Traktör hareket ederek sürütme yolundan orman yoluna veya istif yerine gider. Burada ürün istiflenmiş ve bölmeden çıkarma tamamlanmış olur. Bu işleme kablo çekimi denir. Yukarıda anlatılan kablo çekimi düz arazilerde yapılır. Eğimli arazilerde ise sürütme yolları tesisleri kullanılmaz bu alanlarda traktörler orman yollarında durup aşağıdan yukarıya kablo çekimi yapar. Eğimli arazilerde kablo çekimlerinde ürünün çekim sırasında herhangi bir şeye takılıp kablonun kopması halinde arkasındaki işçiler zarar görebilir. Bu nedenle ürünün çekilmesi sırasında bir işçi ürünle sürekli hareket edip onun herhangi bir yere takılması halinde çekim işini durdurup ürünü serbest hale getirmeye çalışır. Kablo çekiminde ince veya kalın uçtan çekimlerin hiçbir farkı yoktur. Ancak bazı literatürlerde korunması gereken gençliklerin olduğu meşcerelerde ince uçla çekimin daha iyi olduğu bildirilmektedir. Fakat kalın uçla yapılan çekimin de motor gücünün etkinliğini artırdığı bilinmektedir. Orman traktörleri son derece başarılıdırlar. Dağlık arazilerde ise sınırlı kullanım alanı bulmaktadırlar. Verimleri kablo uzunluğu, traktör gücü, tambur sayısı ve arazinin kayalık ve diri örtü ile kaplı oluşuna göre değişir. Dağlık arazilerde çekimler aşağıdan yukarıya doğru ve sırt, yamaç ve vadi yollarına doğru yapılır. Düz arazilerde ise sürütme yolları tesisleri kurulur ve balık kılçığı şeklindeki sistem uygulanır. Dağlık arazilerde kesim orman yoluna dik bir şekilde yapılır. Düz arazilerde ise sürütme yollarına 'lik bir açı altında yapılır. Orman Kanununa (6831 sayılı) göre orman işletmelerin nakliyat yapması yasaklanmıştır ve bu işin orman köylüsüne yaptırılması mecburi kılınmıştır. Orman işletmeleri işin organizasyonunu yapmak ile görevlendirilmiştir. Türkiye'deki orman köylüsünün orman traktörü alımı için yeterli ekonomik gücünün olmaması, işletmelerin traktör alıp orman işçilerine kiralamasını gündeme getirmiştir. Traktörler işi yapan işçilere birim ürün veya saat karşılığı belirli bir ücret ile kiralanmaktadır. İşin sonunda hak ettikleri ücretten, ürünün traktörle nakliyatı karşılığı oluşan kira ücreti düşülerek, ücretler işçilere ödenmektedir.

122 114 Şekil Çift Tamburlu Orman Traktörü ve Belden Mafsallı Özel Orman Traktörü ile Bölmeden Çıkarma Kira bedelinin belirlenmesinde; yıllık olarak traktörün çalışma maliyeti, amortismanı, sigortası, yakıt masrafları, operatör ücreti, bakım masrafları ve yedek parça giderleri toplanarak yıllık masrafları bulunur ve daha sonra yıllık çalışma saati bulunur ve toplam masraf bu saat sayısına bölünerek, makinenin saat ücreti bulunur. Veya toplam masraflar makinenin bölgede bir yılda taşıdığı ürünün m³ cinsinden toplamına bölünerek m³ başına gideri hesaplanır. Türkiye'de orman traktörlerinin günlük verimleri 40 m³/gün civarındadır. Bu suretle ortalama 40 m³ orman ürününü bölmeden çıkarma, istif yerlerinde (rampalarda) istiflemektedirler. Etki sahalarının az olması dağlık arazide ve yol aralığının yüksek olduğu yerlerde son derece yetersiz olmasına neden olmaktadır. Bu durumda bu sahaların ya başka tesisler yardımı ile işletmeye açılması veya muhafaza ormanları haline getirilmesi gereklidir. Bu durumda yamaçta bulunan ürünler yukarıya yola çekilemediklerinden mecburen aşağıya sürütülmektedirler. Bu durum da ürünlerde % 30'lara varan hacim ve değer kaybı söz konusu olmaktadır. Ayrıca sürütmenin orman toprağı, gençlik ve dikili ağaçlara zararlar verir. Traktörlerle bölmeden çıkarma yönteminin olumlu yönleri; Bütün gövde üretimini gerçekleştirebilmesi, Düz ve dağlık arazilerde oldukça verimli çalışabilmesi, Dere içlerinde kalan ürünleri yukarı çekebilmesi, Sürütme yolu veya makine yolları içinde kaldığı sürece meşcereye harhangi bir zarar vermemesidir. Olumsuz yönleri ise; Satın alma bedellerinin yüksek olması ( USD), Ormanlarımızın fazla verimli olmaması nedeniyle yıllık çalışma sürelerinin düşük olması, orman işletmelerinde yılın büyük kısmında çalıştırılamaması, Sürekli olarak iyi yetiştirilmiş ve eğitilmiş orman işçilerine ihtiyaç duyması, Orman işlerinde iyi bir organizasyon ve üretim planını gerektirmesidir.

123 Özel Orman Traktörleri ile Bölmeden Çıkarma Daha önceki bölümlerde de belirtildiği gibi orman traktörlerinin bir üst sınıfında özel orman traktörleri bulunmaktadır. Bu traktörler güç itibari ile diğer sınıf traktörlerden de daha yüksek güce sahiptirler. Özel orman traktörleri belden mafsallı ve daha güvenli bir kabine de sahiptirler. Bu tip traktörler çalışma kolaylığı sağladıkları gibi her türlü araziye uyum sağlayan sistemi ve çalışma güvenliği daha fazla olan traktörlerdir. Özel orman traktörleri eğimleri % ye varan arazide rahatlıkla çalışabilmektedirler. Bunlar ile bölmeden çıkarma teknikleri de orman traktörleri ile aynı prensipte çalışmaktadırlar. Daha güçlü olan motor yapıları nedeniyle bir defada çok fazla miktarda ve ağırlıkta ürünü taşıyabilmektedir. Bu nedenle orman traktörlerinden ayrı olarak özel orman traktörleri ile bölmeden çıkarma teknikleri tekrar anlatılmayacaktır Skider ler ile Bölmeden Çıkarma Özel orman traktörlerinden olan Skider'ler % 'ye varan yamaç eğimlerinde bütün ağaç gövdelerini bir ucundan kaldırarak sürüterek bölmeden çıkarma yapabilmektedirler. Dolayısıyla daha önceleri kablo hatlarla taşıma yapılması öngörülen orman mıntıkalarında, bu araçlarla çalışma imkanı ortaya çıkmıştır. Özel orman traktörleri ile bir seferde 5-6 m³ tomruk taşınabilmektedir. Ancak bu yüksek verimi sağlayabilmesi, dalları ve tepesi kesilmiş ağaçların bir bütün halinde taşınması durumunda mümkün olabilmektedir. Günlük verimleri güçlerine bağlı olarak m³ kadardır. Bu traktörlerle ekonomik sürütme mesafesi m arasında olup, hızlarının yüksek olması nedeni ile sürütme mesafesinin verim üzerine çok fazla bir etkisi olmamaktadır. Tomruk yükünün bir kısmının traktör üzerine yüklenmesi sonucu tekerleklerin zemine yapışmasını artırmakta ve dolayısıyla motor gücünden en iyi şekilde yararlanma imkanı sağlamaktadır.

124 116 Şekil Skidder ve Skidder ile Bölmeden Çıkarma Orman Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma II. Dünya savaşından sonra orman ürünlerine olan ihtiyaç aşırı derecede artmış, bu nedenle de orman ürünlerinin bölmeden çıkarılmasındaki sorunlar gündeme gelmiştir. Bu gelişmelerin sonucu olarak ta araştırmalar başlamış ve mekanizasyona doğru bir yönelim oluşmuştur. Orman hava hatları diğer bölmeden çıkarma tekniklerinden çok farklıdır. İnsan gücü ile bölmeden çıkarmada hacim sınırlıdır. Kaydırma tek yönlü olup eğimin yüksek olması durumunda yapılabilmektedir. Hayvan gücü ile bölmeden çıkarmada yüksek eğimli arazilerde yukarıdan aşağıya doğru bölmeden çıkarma yapılamaz. Traktörle bölmeden çıkarmada ise yukarıdan aşağıya doğru nakliyatın yapılamaması, kablo boyunun kısa olması gibi olumsuz durumlar söz konusudur. Bütün bu olumsuz koşulların ortadan kaldırılması için hava hatları geliştirilmiştir. Orman hava hatları silvikültürel isteklere son derece uygun olmakta birlikte, orman koruma ve diğer ormancılık ilkelerine de ters düşmemektedir. 1960'ta Türkiye'nin isteği üzerine FAO'dan bir heyet ülkemize gelip bu yönde araştırmalar yapmış ve sonuçta Türkiye'nin dağlık kısımlarında hava hatları önermişlerdir. Bu sonuçla ilk olarak Alman, İsviçre ve Avusturya firmaları Türkiye'ye geldiler. Orman

125 117 işletmelerinde Baco, Wyssen ve Hinteregger firmalarına ait orman hava hatlarını kullanılmaya başlanılmıştır. Ülkemizde özellikle Karadeniz bölgesinde Artvin, Trabzon, Gümüşhane, Zonguldak ve Kastamonu'da, Akdeniz bölgesinde ise Antalya ve bir miktar da İzmir'de çalışmalar başlamıştır. Ülkemize getirilen ilk hava hatları sadece yukarıdan aşağı doğru taşıma yapan ve motorun yukarı istasyonda kurulduğu tiplerdir. Bu hava hatlarının kurulma ve tesisleri son derece zor olması oldukça fazla oranda eleştiri almıştır. Ancak daha sonra geliştirilen mobil vinçli hava hatları bu problemleri de ortadan kaldırarak, aşağıdan yukarıya, yukarıdan aşağı ve düz alanlarda gibi her yönde bölmeden çıkarma işlemini gerçekleştirdiği için eleştirileri de çürütmüştür. Hava hattı motorunun taşıyıcı araçla birlikte aşağı istasyonda durduğu halde yukarıdan aşağı yönde taşıma yapabilmesi mükemmel bir durum ortaya koymuştur. Bu son sistemle bölmeden çıkarma problemsiz ve çok kaliteli bir hale getirilmiştir. Bu sistem 1985'ten bu yana kullanılmaktadır. Orman hava hatları bölmeden çıkarma aşamasında yolların önemini azaltmıştır. Ancak silvikültürel ve koruma müdahaleleri gibi diğer ormancılık çalışmaları için orman yollarının yapımı vazgeçilmez bir durumdur. Orman hava hatları hizmet götürmekten çok bölmeden çıkarmaya yönelik olarak geliştirilmiştir. Bu nedenle belirli bir yol yoğunluğunun yanında hava hatları ile konbinasyon sağlanarak ormancılık faaliyetleri ve özellikle tali nakliyat en yüksek noktaya doğru çekilebilir Tel Kaydıraklar ile Bölmeden Çıkarma Bilindiği gibi orman hava hatları orman ürünlerinin tamamen askıda yada bir ucu yerde olmak üzere taşıyıcı kablo üzerinden havadan nakliyatına imkan veren tesislerdir. İşte bu orman hava hatlarının en ilkel şeklini tel kaydıraklar oluşturmaktadır. Tel kaydıraklarda yukarı ve aşağı istasyonlarda bulunan dayanaklar arasında gerilen taşıyıcı bir kablo tesisi yapılır. Orman ürünleri bu kablo üzerinde bir makara vasıtasıyla kaydırılarak yukarıdan aşağı doğru bölmeden çıkarılırlar. Tesisin kurulması aşamasında kesim sırasında bu hattın gerileceği güçlü ve dayanıklı iki dayanak ağacı tespit edilir ve bunların kesilmesine izin verilmez. Kesim yapıldıktan sonra dayanak ağacı aramak yapılabilecek en büyük hatadır. Tesis aşamasında arazi profilinin iyi bilinmesi gereklidir. Şöyle ki, gerilecek olan kablonun, ürünlerin hatta bindirildikten sonra kesinlikle yere temas etmemesi gereklidir. Profil ya çanak şeklinde olmalı ya da kablo bu olayı gerçekleştirecek kadar yüksekten bağlanmalıdır. Bu işlemde sehim (sarkma) payı da dikkate alınmalıdır. Sehim payı ya denemeler yoluyla ya da bir dizi hesaplamalar yardımıyla bulunur. Kablonun dayanaklardaki bağlantıları kütüklere kertikler açılarak yapılmalıdır. Aksi halde kablonun kütüklerden sıyrılıp çıkma tehlikesi vardır. Taşıyıcı kablo ağaçların yukarı kısmında uygun bir yerden geçirilerek 2-3 defa dolandırılarak bu kütüklere bağlanır. Kablonun gerilmesi ya palangalar yardımıyla ya da traktörler yardımı ile yapılır. Kablo uçları kütüklere bağlandıktan sonra saç örgüsü düğümü yapılır. Orman ürünü bir makaraya bağlı çengele bağlanarak hat üzerine bindirilir ve serbest bırakılır. Makaraya asılı vaziyette olan orman ürünü yerçekimi etkisi altında aşağı istesyona doğru kaymaya başlar. Aşağı istasyona gelen ürün destek parçasına çarpar ve makaranın telden fırlaması sonucunda yere düşer. Bu çarpma eski traktör lastikleri ile oluşturulan destek kısmında gerçekleşir ve böylece dayanak ağacına bir zarar söz konusu olmaz. Hiç bir motor gücüne ihtiyaç duyulmaz. İstasyonlar arasında bilirli bir kot farkının olması gereklidir. Sistemin kurulması için hiç bir hesaplamaya ihtiyaç duyulmamaktadır.

126 118 Kurulma aşamasından sonra 1 veya 2 deneme yapılarak sistemin çalışıp çalışmadığı test edilir. Bir gün içerisinde taşınabilecek ürün sayısı kadar makara bulundurulur ve bir seferde yukarı istasyona götürülür. Aşağı istasyon bir orman yolu kenarında planlanır ve gelen ürünler burada istif edilir. Tel kaydıraklar ile taşıma yapılması için eğim en az % 20-25, en fazla % 60 olmalıdır. Eğimin düşük olması durumunda sürtünme yenilemediği için kayma gerçekleşemez, fazla olduğu hallerde ise ürünün fazla hızlanmasından dolayı kontrol gerçekleşemez. Genellikle m uzunluklarda kullanılır. Bu durumda kablo çapı 8-12 mm arasında değişir. Tel kaydırakların 400 m uzunluktaki bir hat tesisinde, baş kısımlarında 50'şer m uzunluklar emniyet için bırakılır ve toplam 500 m'lik bir kabloya ihtiyaç duyulur. Tesis maliyeti oldukça düşüktür. İlk kuruluştan sonra bir kaç yıl kullanılabilir. Kullanılan kablo çelik özlü olup kendinden yağlıdır. Böylece paslanması ve kayma sırasında ısınması söz konusu değildir. Şekil Odun Hammaddesinin Tel Kaydıraklar ile Bölmeden Çıkarılması Makara yüklü iken ağırlık merkezi kabloya isabet ettiği için normal serbest kaymada kablodan çıkma tehlikesi yoktur. Bu sistemle genelde yakacak odunları taşınır. Bu şekilde Türkiye de Rize çevresinde son derece fazla kullanım alanı vardır. Bu bölgede sisteme ek olarak taşıyıcı bir araba ve kontrol kablosu takılarak kullanım alanı da bulmaktadır. Sistemde iki makara üzerine monte edilmiş bir araba bulunur. Orman ürünleri bu araba üzerine yüklenerek, arabanın hareketi insan gücü ile kontrol edilerek aşağı istasyona indirilir. Aşağı istasyona indirilen araba boşaltılarak, yukarıdaki işçi tarafından tekrar yükleme istasyonuna çekilmesi şeklinde çalışma sürdürülür. Sistemin basit olması, herhangi bir organizasyon gerektirmemesi, masraflarının az olması, kuruluşunun kolay olması olumlu yönleridir. Sürütme mesafesinin az oluşu, sadece yakacak odunlarının bölmeden çıkarılması, belirli eğimlerde çalışabilmesi, aşağı istasyonda bir orman yoluna ihtiyaç duyması ve ilkel olması ise olumsuz yönleridir.

127 119 Şekil Makaralarla Tesis Edilmiş Kontrol Kablolu Taşıyıcı Araba Bu tesisin günlük kapasitesi ton veya 8-10 m³'tür. 2 işçi yukar istasyonda ve 2 işçi de aşağı istasyonda olmak üzere toplam 4 işçilik bir posta ile çalışılır. Doğu Karadeniz bölgesinde kullanılan araba tesisinde ise arabanın kontrölü için 1 işçiye daha ihtiyaç duyulur Teleferik Sistemi ile Bölmeden Çıkarma Teleferik sistemi kısmen mekanize olmuş bir sistemdir. Çelik tel sistemindeki basit yapı burada motor gücü ile taşımaya kendini bırakmıştır. Bu sayede daha ağır odun hammaddesi, daha uzun mesafede ve daha fazla eğimde (%50-80) kontrollü olarak taşınabilmektedir. Çelik tel sistemine göre daha pahalıdır. Ancak güçlü ve mobil olması ile güvenli yapısı önemli avantajlarındandır. Uygulamada teleferik hatlarında genel olarak 1 taşıyıcı kablo, 1 geri hareket kablosu, 1 vagon, en az iki dayanak (pilon) noktası, 1 motor, yeterli sayıda makara, frenleme tertibatı ile motor tipine göre değişen basit bir şanzımandan oluşmaktadır. Sistemin hareketini sağlayan motor aşağı veya yukarı istasyonda olabilir. Bu sistemde çelik özlü kablolar kullanılmakla birlikte bu kabloların kalınlıkları kullanıldıkları işe göre değişmektedir. Ana taşıyıcı kablo genellikle 12 mm kalınlığında olup geri hareket kablosu ise 5 mm kalınlığındadır. Kullanılan motor ise elektrikli, dizel ya da benzinli olabilmektedir. Teleferik hatlarının montaj ve demontajı teknik eleman olmaksızın kurulabilir. Hattın uzunluğuna bağlı olmak üzere ortalama tesisi 2-4 saatte yapılabilmektedir. Teleferik hattının montajı öncesinde belirlenen güzergah doğrultusunda en az iki dayanak oluşturulmakta ve bu dayanaklar arasında bağlantısı gerçekleştirilen teleferik hattının taşıyıcı kablosu insan gücü ve basit bir manivela yardımı ile gerilmektedir. Arazinin dışbükey olması halinde ise, teleferik hattı vagonunun arazi ile temas ederek takılı kalmasını engellemek için gerekli noktalardan ara dayanaklar alınmaktadır.

128 120 Şekil Teleferik sistemi ve arazideki konumu

129 121

130 122 Teleferik hattının tesisi sırasında hattın güzergahının geçirildiği arazi üzerinde bazı durumlarda bir koridor açılması gerekebilir. Bu gibi durumlarda teleferik hattının tesisinden önce dayanak ağaçları da iyice belirlenmelidir. Çalışma sırasında mevcut vagona yükleme ve motorun kumandası için bir işçiye, boşaltma yerinde de diğer bir işçiye gerek vardır. Sistemde yine havadan taşıma olması itibariyle zeminden bağımsız olduğu için toprak ve toprak ekosistemi üzerindeki zararı azdır. Yöresel olarak kullanılan ve kısmen doğal koşullardan yararlanılarak oluşturulan orman transport sistemleri bu çevresel zararları asgariye indirebilmektedir. Çalışma sırasında boş veya dolu vagonun aşağı indirilmesi sırasında motor durdurulmuş olup frenleme basit bir mekanizma ile yapılmakta ve aşağı istasyonda dayanağa tespit edilmiş olan lastiğe çarparak durmaktadır. Aynı zamanda geri hareket kablosu üzerinde vagonun aşağı istasyona ulaştığını gösteren bir işaret mevcuttur. Bu işaret kablonun boyanması suretiyle yapılmaktadır. Vagonun yukarı çekilmesi sırasında ise motor çalıştırılmaktadır. Taşıma yönü aşağıdan yukarıya doğru olabildiği gibi yukarıdan aşağıya doğru da olabilmektedir. Çalıştırılması genelde 1 kişi ile olmaktadır. Ancak yoğun kullanım zamanlarında 1 operatör ve yük miktarına göre en az 1 veya 2 kişi de yükleme işinde çalışmaktadır. Teleferik hatlarının taşıma kapasiteleri taşıyıcı kablonun çapına ve teleferik hattının uzunluğuna bağlı olarak değişmekle birlikte maksimum 350 kg a kadar ulaşmaktadır. Yapılan bir araştırmaya göre; teleferik hattı ile 300 metre mesafe ve %40 hat eğimde orman gülü taşımacılığında ortalama verim m³/saat olarak bulunmuştur. Ortalama taşınan ürün hacmi ise m³/sefer olarak tespit edilmiştir. Toplam sürenin

131 123 %54.54 ünü yükleme süresinin oluşturduğu da ayrıca belirlenmiştir. İş akış dilimlerinin kısaltılabilmesi ve verimin artırılabilmesi için iyi bir iş organizasyonu gerekli bulunmuştur Çift Tamburlu Traktör Vinçlerinin Hava Hattı Biçiminde Çalıştırılması ile Bölmeden Çıkarma Çift tamburlu traktör vinçleriyle diğer bir bölmeden çıkarma uygulaması yine kısa mesafeli hava hattı kuruluşuna benzer bir uygulamadır. Çift tamburlu traktör vinçlerinin hava hattı biçiminde kullanılması, orman ürünlerinin havadan nakli sayesinde yöntemin uygulanabileceği alan için geçerli olabilecek diğer bölmeden çıkarma metotlarının meydana getirebilecekleri zararları ve organizasyon sorunlarını ortadan kaldırmak amacıyla kullanılmaktadır. Arazide tesisin kuruluşu için biri orman yolu kenarında diğeri meşcere içinde iki ağaç dayanak ağacı olarak seçilir. Bu iki dayanak ağacı arasına taşıyıcı kablo çekilir. Taşıyıcı kablonun uzun olması halinde kopmayı önlemek amacıyla kablonun ortalarına yakın bir yerden hat "M" askı kablosu ile askıya alınır. Bu sayede hattın direnci arttırılarak kopmalar ve sonucunda oluşabilecek kazalar önlenmiş olur. Askı sistemi çok basit olup vagonun hareketine hiçbir şekilde sınırlama getirmez. Yükün bağlandığı vagon taşıyıcı kabloya takılır. Vagonun bir ucu traktör tamburu ile kontrol edilen çekme kablosuna bağlanır. Vagonun aksi istikametindeki diğer ucu ise traktörün diğer tamburu ile kontrol edilen ve çekilen vagonun tekrar orman içerisine dönüşünü sağlayacak olan geri hareket kablosuna bağlanır. Şekil Çift Tamburlu Traktör Vinçlerinin Hava Hattı Biçiminde Kullanılması Sistem çalıştırıldığında, çekme kablosunun bağlı olduğu tambur kablonun sarılması yönünde döndürülüp, geri hareket kablosunun bağlı olduğu tambur serbest hale alınır. Yüklü vagon traktöre doğru yaklaştırılır ve çekme işlemi vagonun yol kenarına gelmesiyle son bulur. Vagon durduktan sonra otomatik kilit sistemi 5-6 sn içerisinde açılır ve vagonda asılı olarak yol kenarına gelen ürün yere iner. İşçiler tarafından kablodan çözülen ürün kenarına istif edilir. İkinci sefer için çalışan tambur boşa alınarak geri hareket kablosunun bağlı olduğu tambur hareket ettirilir ve kablo sarılmaya başlanır. Bu

132 124 işlem sonucunda vagon orman içerisine doğru hareket eder, yükleme yerine geldiğinde durdurularak ürünler vagona bağlanırlar ve aynı işlemler tekrarlanarak bölmeden çıkarma işlemi tamamlanır. Düz alanlar ile yukarıdan aşağıya taşıma sırasında taşıma kablosu sabit ve ayrı olup, tamburlardan biri çekme kablosu diğeri geri hareket kablosu tamburu olarak kullanılmak suretiyle bölmeden çıkarma işlemi gerçekleştirilmektedir. Şekil Dağlık Arazide Çift Tamburlu Traktör Vinçlerinin Hava Hattı Şeklinde Tesisi Dağlık yada arazi eğimin yüksek olduğu aşağıdan yukarıya taşıma şeklinde ise, düz yada düze yakın arazideki sistemden farklı olarak, ana kablo tesis edilmeyip tamburlardan birinden çözülen kablo yol üzerindeki bir ağaca tespit edilmiş makaradan geçirilerek, yine aşağı meşcere içinde yer alan diğer bir ağaca bağlanır. Sonra bir makara sistemi olan vagon bu kablo üzerene yerleştirilir. Diğer tamburdaki kablo ise bu vagona tespit edilir. Boş vagonun aşağı istasyona ulaşması yer çekimi etkisinde olacağı için burada geri hareket kablosuna gerek yoktur. Aşağıdan yukarı doğru kablo çekiminin yapıldığı, eğimi yüksek alanlarda ürünün çekilmesinin daha kolay yapılması için ürünün bir ucu akıya alınmakta diğer ucu ise yerde sürütülmektedir. Yukarıdaki şekle benzer şekilde her iki tamburun kullanılmasıyla kapalı bir devre oluşturarak çalışmadır. Tamburlardan biri kabloyu sardırılıp ürünün yola çekilmekte diğer tambur kablosu da yükleme yerine indirilmektedir. Böylece her seferinde işçinin yükle beraber yukarı ve aşağı gidişi ortadan kaldırılmaktadır. Çift tamburlu traktör vinçlerinin hava hattı biçiminde kullanılmasının belirli bir çerçeve içerisinde uygulanması gereklidir. Her arazi ve işletme koşullarında kullanılması düşünülemez. Bu sistemin kullanılabileceği örnek alanlar olarak aşağıdaki durumlar verilebilir. 1) Düz ve düze yakın (eğimin % 30`un altında olduğu) ve arazi yüzeyinin çok pürüzlü olduğu alanlarda insan gücü veya hayvan gücü ile bölmeden çıkarmanın ancak düşük çaplı veya kısa boy orman ürünlerinin bölmeden çıkarılmasına imkân vermesi nedeniyle tercih edilmemeleri sonucunda traktör kullanılması ihtiyacı doğar. Bu tip sahalarda gerek traktör vinciyle gerekse insan veya hayvan gücüyle yapılan zemin üstünde sürütmede yükün ağır olması, çekilen ürünün pürüzlü yüzeye takılmasıyla zorlanma yapması veya yerde sürütülen tomrukların çarpmalar sonucunda parçalanması gibi sorunlar oluşur. Bu gibi problemlerden kaçınmak amacıyla bu sistem uygulanabilir. 2) Dere içlerinden yola doğru yamaç yukarı yapılan çekimlerin tek metodu traktör vinçleridir. Kısa mesafeli mobil vinçli hava hatları maliyetlerinin traktör vinçleri

133 125 maliyetlerinden yaklaşık % 50 daha fazla olması ve 150 m gibi kısa mesafelerde kullanılmalarının ekonomik olmayışları, bu alanlar için tek yöntem olarak traktör vinçlerini zorunlu kılar. 3) Aralama kesimlerinden elde edilen ince ve orta çaplı ürünlerin bölmeden çıkarılmasında ormana zarar vermeden çıkarma işlemini gerçekleştirir. 4) İnsan gücü veya hayvan gücüyle yapılan bölmeden çıkarma işlemlerindeki organizasyon zorluklarının olduğu yerlerde bu yöntem oldukça basit olan uygulama şekliyle kullanılabilir. Ormanda çalışan işçilerin beslenme ve barınma sorunları, sürütmede kullanılan hayvanların ormanda beslenmeleri ve barındırılması gibi organizasyon sorunları vardır. 5) Traktör vinçleri 100, 150 m mesafelerde etkili olarak kullanılabilmektedir. 6) Yamaç eğiminin %33`ü aştığı alanlarda hava hatları amaca en iyi hizmet eden tesisler olmaktadır. Sistemin kullanım alanlarının sınırlanmasına ilişkin verilen bilgilerden hareketle, bu yönteme alternatif olabilecek diğer yöntemler ve uygulanabilirlik dereceleri şöyledir: 1) İnsan gücü ile elle taşımada insan gücünün yetersiz kalması nedeniyle çok küçük çaplı yakacak sınıfı ürünler bölmeden çıkarılabilir. Bu yöntemde verim çok düşüktür. Bir insan bir defada maksimum 0.1 m 3 ürünü bölmeden çıkarabilir. 2) Zemin üstünde sürütme metodunda ürünün kendi üzerinde kalite ve kantite kayıpları, meşcerede dikili ağaçlarda çarpmalar sonucunda oluşan yaralanmalar ve bunların yol açtığı artım kayıpları ve böcek salgınlarına ortam hazırlanması, orman toprağının yüzeyinin bozulması sonucunda erozyona yol açılması veya erozyonun hızlandırılması gibi bir çok problemlerin olması metodun uygulanmasını, ancak hiçbir alternatifin olmadığı zaman kullanılmasına olanak vermektedir. 3) Hayvan gücü ile bölmeden çıkarmada organizasyon güçlükleri yanında üretim metodunun sadece kısa boy tomruk üretimi ile kısıtlanması diğer bir sakıncalı yandır. Hayvanların çekim gücü çoğu kez düşük kalmakta bunun sonucunda da verim düşük olmaktadır. Hayvan gücünden yararlanılarak iğne yapraklı ağaç tomruklarının kızaklarla kuru zemin üzerinde 100 m mesafeden ortalama % eğimde taşınmasındaki verim m 3 /gün olarak bulunmuştur. 4) Hava hatlarının m`de kullanımları ekonomik açıdan sakıncalıdır. Hava hatları maliyetleri daha yüksek olduğundan bu makineler daha uzun mesafelerde kullanılmalıdır. 5) Traktörle kablo çekimi veya zemin üstünde sürütme şeklindeki bölmeden çıkarma metotlarında da sakıncalar olabilir. Traktörün orman içerisine girmesinin istenmediği hallerde kablo çekimi yapılır, ancak bazı durumlarda zeminin pürüzlü olması nedeniyle kablo çekimleri yapılamaz. Çekilen ürün sürekli olarak zemine takılarak hem iş akışını engeller hem de kazalara neden olabilir. Çift tamburlu traktör vinçlerinin hava hattı biçiminde kullanılması yukarıda açıklanan tüm koşullar bakımından bütün eksiklikleri kapatmakta ve başlangıçta belirtilen kullanım alanı sınırları içerisinde en iyi sonucu vermektedir. Çift tamburlu traktör vinçlerinin bu şekildeki kullanımları verimi artırmaktadır. Orman yolu ve yakınındaki meşcerelerde ışıklandırma ve bakım kesimlerinde hem düz hem de eğimli arazilerde iyi bir verim sağlar. Verimi kapasitelerine göre 2-3 kişilik gurupla günde m 3 arasında olup küçümsenmeyecek bir değerdir m mesafeler için sürütme sathının pürüzlü olduğu sahalarda çok iyi sonuç vermektedir. Montaj ve demontajı kolaydır. Fazla işçiye gereksinim olmamakta, işçinin koridor boyunca ürünün peşinden traktörün bulunduğu yere kadar gitmesine ihtiyaç duymamaktadır. Meşcereyi koruyucu özelliğe sahiptir.

134 126 Çok büyük bir alan üzerinde etkili olmayışı, çalışma yapılacak alanda mutlaka bir orman yoluna ihtiyaç duyması, büyük çaplı orman ürünlerinin bölmeden çıkarılmasına elverişli olmaması problemli yönleri olarak söylenebilir. Çift tamburlu traktör vinçleri diğer iş makinelerinde olduğu gibi orman işletmelerine aittir, ancak kullanım hakkı kiralanması suretiyle orman köylüsüne yasa güvencesinde verilmiştir. Kira bedelleri Orman Genel Müdürlüğü nce her yıl belirlenerek orman işletmelerine bildirilmektedir. İşçilere yaptıkları işin ücretleri ödenirken kira bedelleri bu tutardan kesilerek kira bedeli tahakkuk ettirilir. Hava hatlarında olduğu gibi verimi son derece etkileyen yandan çekme mesafesi m dir. Yani hiçbir ön sürütmeye gerek kalmadan taşıyıcı kablonun iz düşümünün sağında ve solunda kalan 25 m'lik alandan ürünler çekilebilir. Bu şeride etki sahası da denilmektedir. Bir defa kuruluşta alınan ürün miktarını dolayısıyla da verimi arttırmak amacıyla açıklanan etki sahası dışında kalan her iki taraftaki aynı genişlikteki sahadan ön besleme yapmak koşuluyla yapılan çalışmalarda başarılı olunmuştur. Böylece verim artarken masraflarda azalmaktadır. Şekil Yandan Çekme Mesafesi ve Ön Sürütme Alanı 3.2. Orman Hava Hatları İle Bölmeden Çıkarma Bu başlık altında, orman hava hatlarının sınıflandırılması, elemanlarının tanıtılması ve uygulamada görülen hava hatlarının tesis edilmesi anlatılacaktır. Orman hava hattı

135 127 tesislerinden özellikle uzun mesafeli hava hatları orman yollarına alternatif oluşturmaktadır Vinçli Hava Hatlarının Sınıflandırılması Vinçli hava hatlarının sınıflandırılması, belirgin özellikleri olan taşıma yönü, kuruluş uzunluğu ve portatif veya sabit oluşuna göre yapılmaktadır. a. Taşıma yönüne göre; Vinçli hava hatlarında taşıma yönü esas alındığında; aşağıdan yukarı doğru taşıma yapabilenler, yukarıdan aşağı doğru taşıma yapabilenler ile her iki yönde ve düz arazide taşıma yapabilen hava hatları olarak 3 değişik şekilde olabilmektedir. Yamaç aşağı ve yamaç yukarı yönde taşımalarda genellikle eşyükselti eğrilerine dik yönde kesecek şekilde taşıma yapılmaktadır. 1. Yamaç yukarı yönde taşıma yapabilen hava hatları Bu hava hatları geliştirilen hava hattı tiplerinden olup, iki tamburlu vinçli hava hatlarıdır. Vagonun bir ucuna çekme kablosu bağlı iken, diğer ucu boştadır. Hava hattı motorunun yukarı istasyonda bulunması gereklidir. Kuruldukları arazide yamacın eğimi en az vagonun kendi kendine aşağı inebilmesini sağlayacak kadar olmalıdır. 2. Yamaç aşağı yönde taşıma yapabilen hava hatları Yamacın üst kısmındaki orman ürünlerinin aşağı doğru taşınması şeklinde olmaktadır. Ülkemizde özellikle kızaklı vinçli hava hatları için geçerli olan bu taşıma şeklinde; yolun yamacın aşağısında ve taşıyıcı vagonun yerçekimi etkisi ana kablo üzerinde aşağı hareketi şeklinde olmaktadır. Hava hattı motoru dağ istasyonunda olup boş vagonun yukarı doğru boş çekilmesi ve aşağı yönde yüklü inişi şeklinde olmaktadır. Motor üzerine takılan pervane hava ile sürtünerek cer kablosunu ve cer kablosuna bağlı olan vagonun kontrollü olarak aşağı istasyona ulaşmasına yardımcı olmaktadır. 3. Yamaç aşağı ve yukarı yönde taşıma yapabilen hava hatları Bu tip hava hatları ilk yapılan hava hatlarının olumsuz yönlerini gidermek amacıyla tasarlanmış olan üç tamburlu hava hatlarıdır. Önceki modellerde bulunan ana kablo ve çekme kablosu tamburlarına ek olarak geri hareket kablosu tamburu eklenmiştir. Bu sayede yamaç aşağı taşımalar da mümkün olmuş ve yine bu tambur sayesinde düz alanlarda taşımada yapılabilir duruma gelmiştir. Geri hareket kablosu ile hem askıdaki ürünlerin kontrollü bir şekilde aşağı istasyona getirilmesi sağlanmakta hem de aşağı istasyona gelen vagonun tekrar dağ istasyonuna geri götürülmesi gerçekleştirilmektedir. Düz arazilerde yapılan bölmeden çıkarma işlerinde, yol kenarına çekme kablosu ile gelen vagonun orman içerisine boş olarak geri götürülmesi işlemini yine geri hareket kablosu gerçekleştirilir. Çalışma sistemi; çekme kablosu tamburu kabloyu sararken geri hareket kablosunun tamburu serbest bırakır. Vagonun orman içine boş dönüşünde ise bu işlem tersine gerçekleşmektedir. Hava hattı hem aşağı istasyonda hem de yukarı istasyonda rahatlıkla kurulabilir ve yine istenilen yönde taşıma yapılabilir. b. Hat Uzunluğuna Göre; Vinçli hava hatları kurulu hat uzunluğuna göre kısa, orta ve uzun mesafeli olarak sınıflandırılmaktadır. Genel olarak taşıma yapabildiği hat uzunluğuna göre hava hatları şu şekilde sınıflandırılmaktadır; 1. Kısa Mesafeli Vinçli Hava Hatları; hat uzunluğu 300 m. ve daha az, 2. Orta Mesafeli Vinçli Hava Hatları; hat uzunluğu 300 m m. ye kadar, 3. Uzun Mesafeli Vinçli Hava Hatları; hat uzunluğu 800 m. ve daha fazla ise, şeklinde sınıflandırılmaktadır.

136 128 Vinçli hava hatlarını iki değişik şekilde sınıflandırılması yapıldıktan sonra, vinçli hava hatlarında ortak kullanılan çeşitli elemanları tanıtılacaktır. Daha sonraki bölümlerde her bir hava için ayrıntılı bilgi verilecektir Orman Hava Hatlarının Çeşitli Elemanları Vinçli hava hatlarında kullanılan ve yukarıda sınıflandırılması yapılan bütün tiplerinde ortak kullanım alanı bulan kısımları genel olarak aşağıdaki şekildedir. a. Kablo (Halat) Orman hava hatlarında kullanılan kablolar çok sayıda ince çelik teller ve demetlerden oluşmuştur. Değişik kompozisyonlara haiz olup, hava hatlarında taşıma, çekme (cer) ve tespit (sabitleme) etme işlerinde kullanılır. Çelik kablolarda aranan iki önemli özellik elastikiyet ve yüksek kopma gerilmesidir. Çelik kablolar, bir eksen etrafında helezoni bir tarzda yer almış demetlerden oluşmuştur. Ormancılık uygulamalarında en çok kullanılan çelik kablolar, öz adı verilen ve merkezi kısım ve bunun etrafında yer almış 6 ile 8 demetten oluşur. Yine her demet de bir eksen etrafında helezoni bir şekilde yer alan belirli sayıda telden oluşur. b. Ana (Taşıma) Kablosu Üzerinde vagon hareketleriyle orman ürününün taşınmasını sağlayan ana kablo, yükleme ve boşaltma istasyonları arasında iki ucu da gerilerek sabitleştirilmektedir. Farklı tipteki hava hatları için, kapasitelerine göre çapları mm. arasında değişen çelik halatlardır. c. Çekme (Cer) Kablosu Ana kablo üzerinde bulunan iki istasyon arasında vagonun hareketini ve hava hattı koridorunun sağında ve solunda kalan yüklün alınmasını sağlamaktadır. Cer kablosu, hava hatları kapasitesi kadar uzunluk ihtiva eden 9-14 mm. çapları arsında değişen çelik halatlardır. d. Emniyet Kabloları Emniyet kabloları, hava hattı motorunu ve diğer elemanlarını sabitleştiren, devrilmemesi için emniyete alan mm. çaplarında olabilen çelik halatlardır. e. Geri Hareket Kablosu Geri hareket kablosu, cer kablosu uzunluğunun iki katı uzunluğunda ve genelde aynı çap ve kopma mukavemetinde olan çelik kablolardır. Orman yolunun ve hava hattı motorunun yamaç aşağısında olması durumunda, yukarıdan aşağıya taşımada ve düz arazide vagonun yüklü gidişinin kontrollü bir şekilde yaparken, boş vagonun yükleme yerine ulaşmasını sağlamaktadır. f. Montaj Kablosu Montaj kablosu yukarıdan aşağıya yapılan nakliyatta ana halatın dağ istasyonuna kadar taşınmasını sağlayan ve geri çekme kablosu uzunluğunda olan 6-10 mm. çapındaki çelik kablodur. g. Vagon Ana kablo üzerinde cer ve bazen geri hareket kablosu yardımıyla hareket eden ve yükü taşıyan değişik frenleme özelliklerine sahip olan ön önemli mekanik kısımdır.

137 129 Kelepçeleme Tertibatı Ana Kablo Cer Kablosu Yük çengeli Şekil Ana Kablo Üzerinde Vagon ve Kısımları Ana kablo üzerinden yükleme yerine gelen vagondan aşağı sarkıtılan yük çengeli, önceden hazırlanmış yükler kancaya bağlanıp vagona kadar çekilmekte ve yük çengeli vagona geldiğinde otomatik kilitlenme olmaktadır. Bu esnada hareket eden vagonun, yük yükleme ve yükün vagona çekilip kilitlenmesine kadar sabit kalması istenmektedir. Bu amaçla, vagonlarda değişik kilitlemem sistemleri geliştirilmiştir. Bazı tip vagonlarda ani çekme hareketi ile kilitlenme yaparken, son geliştirilmiş tiplerinde vagon 10 sn. hareketsiz tutulduğunda kilitlenme otomatik olarak yapılmaktadır. h. Tambur Hava hatlarındaki kabloların sarıldığı, kablo çap ve boy komposizyonlara göre muhtelif büyüklüklerde olan makara şeklindeki kısımdır. i. Kule Kule mobil (kuleli) tip hava hatlarında taşıyıcı kabloya yerden belirli bir yükseklik veren, her türlü kablo makaralarını taşıyan kısımdır. Bu makaralar; Gergi Makarası: Emniyet kablolarının sarılı olduğu tamburlar vardır. Bu tamburlar emniyet kablolarını gerginliğini korumak için aynı zamanda gergi makarası ile teçhiz edilmiştir. Gergi makarası üzerine emniyet kablosunun son birkaç sarımı yapılır ve dişliler sabitlenir. Böylece emniyet kablolarının gerilme işlemleri bu makaralarla yapılır (Şekil 3.52).

138 130 Şekil Mobil Hava Hatlarında Taşıyıcı Kablo Tamburu ve Gergi Makarası İstikamet Makarası: Hava hattı koridoru bir doğru şeklinde olup sağa ya da sola kırıklık göstermez. Hava hattı koridor üzerinde çalışırken, ürünleri çekme işleminin yönünün değiştirilmesinde kullanılan makaralara istikamet makarası denir. Askı Makarası: Gerek montaj, sırasında gerekse askı durumu gerektiren hallerde istifade edilen makaralardır. Askı makarası askı palangası olarak da bilinmektedir. Hava hattı pabucu (sabo) nun bağlanmasında da kullanılmaktadır. j-pilon : Kırık arazilerde hava hattı ana kablosu gerdirilmiş hali ile yere dokunuyorsa değişik şekilde yerden yükseltilerek vagon çalışır duruma getirilir. Ana kablonun yerden yükseltilmesi sırasında kullanılan bu ara dayanaklara pilon adı verilmektedir. Ara mesnet olarak da bilinen pilonlar, ormandaki dikili ağaçlar arasına kablo gerdirilerek oluşturulabileceği gibi, dikili ağaç bulunmaması durumunda sırık ve direk şeklinde ağaç gövdelerinden yararlanılarak oluşturulur (Şekil 3.53).

139 131 Sabo Şekil Ara Mesnet (Pilon) Diki Ağaç ve Direkten Tesisi k-hava Hattı Pabucu: Hava hattı pabucu nna kabloyu yerden yükselterek, kablonun tespit edildiği vagonun geçişine imkan veren özel bir yapıya sahip kısımdır (Şekil 3.53). Hava hattı pabucu sabo olarak da bilinmektedir. l-ana Kablo Bağlantıları : Ankraj bağlantısı; Hava hattı ana kablosunun yükleme ve boşaltma istasyonundaki uç kısmının sabit noktaya tespit edilmesi ankraj bağlantısı denilmektedir. Ankastra bağlantısı; arka emniyet bağlantılarının uç kısımlarının sabit noktaya tespit edilmesi olayıdır. Bu bağlantıların kuralına uygun yapılması gerekmektedir. Bağlantı yapılacak sabit noktalar olarak; dikili ağaç gövdeleri, dip kütükler, kaya blokları vb. gibi yerler seçilebilir. Hiçbir sabit nokta bulunmaması durumunda, ölü adam diye de bilinen toprağın kazılıp, içine tomruk gömülerek kablo bağlantısı yapılır.

140 132 m-sapanlar : Yükleme sapanı; bir ucu ilmekli diğer ucuna ise prestemanşon geçirilmiş orta kısmında bağlamaya uygun özel imal edilmiş demiri üzerinde taşıyan, ürün çapına göre değişik uzunlukta bulunan kablolardır. Bağlama sapanı; her iki ucundan ilmekli montaj işlerinde kullanılan 2-8 m. uzunluğunda olan kablolardır. Orman hava hatlarının çeşitli elemanları gene olarak tanıtıldıktan sonra, uygulamada kullanılmakta olan ve sınıflandırılması daha önce yapılan hava hatları konusu üzerinde durulacaktır Orman Hava Hatlarının Tesisi Bütün makinelerde olduğu gibi hava hatlarının da montajında bazı teknik esaslara uyulması gereklidir. Hangi tip sahada nasıl bir makinenin çalışacağının bilinmesi ve bunun için ön etüt yapılması şarttır. Seçilecek olan makine ve ekipmanların özelliklerinin de iyi bilinmesinde gerekir. Üretim makinelerinin randımanlı çalışabilmesi için sahanın önceden etüd edilmiş olması ve bir miktar üretimin yapılmış olması gerekmektedir. Aksi halde hava hattının günlük kapasitenin çok altında bir verim alınacağından amaca göre çalışılmamış olunur. Daha önce sınıflaması yapılan hava hatlarında, her farklı tipin farkı şekilde montaj ve demontajı da farklı şekilde olmakla beraber genel kurallar olarak hava hatlarının montajında bazı teknik esaslara uyulması gerekir. Bunlardan ilki kuruluş yerinin seçilmesidir. Yer seçiminde dikkat edilecek kurallar; Hava hatları, açılacak olan koridorda ormana en az zarar verebilecek ve bir kuruluşta en fazla ürünün taşıyabilecek yerlerde kurulmalıdırlar. Montaj ve demontaj sürelerini asgariye indirebilecek montaj kolaylığı olan yerlerde kurulmalıdır. Hava hatları yolun kazı şevi tarafına kurulmalı, sistem emniyeti alınmalı, bağlantılar sık sık kontrol edilmelidir. Çalışma esnasındaki titreşimlerden dolayı kablolarda çözülmeler olabilmekte ve oldukça tehlikeli sonuçlar doğurabilmektedir. Hava hatları, yola çekilen ürünlerin kabuklarının soyulması ve bölümlere ayrılması gibi işlemleri yapmaya imkan verecek ve yoldaki trafiği kapatmayacak kadar geniş yerlerde kurulmalıdırlar. Ayrıca makinenin alana nakledilmesinden önce montaj etütlerinin de yapılmış olması, özellikle ana kablo koridorunun belirlenmiş olması ve istenilen genişlikte açılmış olması gerekir. Arazinin genel durumu, tomrukların kesim ve devrilme durumu, hattın uzunluğu, açılacak olan koridorun durumu, makinenin kurulacağı yerdeki yolun emniyet ve ağaçlarının konumu hesaba katılarak yapılmalıdır. Ayrıca, her bir hava hattının kurulmasındaki özel kurallar da dikkate alınarak montaj yapılır.

141 Hava Hattı Güzergah Etüdü Vinçli hava hatlarında güzergahın etüd ve aplikasyonunda zor ve uzun zaman alan ölçme usullerinden ziyade basit ve kısa zamanda sonuca varan usullerden faydalanmak gerekmektedir. Vinçli hava hatlarında güzergahın etüdünde meşcere haritası, hava fotoğrafları ve arazi haritasından faydalanılmaktadır. Meşcere haritası olarak orman amenajmanındaki meşcere haritasının bir kopyası kullanılır. Bu kopyanın hava hattı kuruluşlarının yapılacağı bölme ve yerleri sırasıyla tespit etmek maksadıyla her bölme içerisine, bölmeden yapılacak yıllık kesim ve kesim yılları yazılmak suretiyle tamamlanmış olması gereklidir. Vinçli hava hatlarında güzergahın etüdünde şu hususlara dikkat edilmelidir: Hava hattı güzergahı aşağı ve yukarı istasyonları bir doğru ile birleştirilmelidir. Hava hattında taşıyıcı kablonun zeminden yüksekliği bu kablo üzerinde vince bağlı olarak asılı ve düşey konumda seyreden tomruğun kısa mesafede olsa bile toprağa sürünerek gitmesine meydan vermeyecek kadar olmalıdır. Bu sebeple taşıyıcı kablonun yerden yüksekliği en az; Vagonun yüksekliği + Tomruk bağlama kablonun uzunluğu + tomruğun uzunluğu kadar olmalıdır. Meşcere haritası, hava fotoğrafları ve arazi haritası üzerinde hava hattının kurulacağı bölme ve arazi şeridi belli edildikten, dere ve tepe istasyon noktaları harita ve fotoğraf üzerinde yaklaşık olarak tespit edilir ve bu iki nokta bir doğru ile birleştirilir. Eldeki bu bilgilerle araziye çıkılarak, durum bu sefer arazi üzerinde etüt edilir. Arazide önce dere ve dağ istasyon noktalarından, yeri bakımından tamamıyla sabit veya daha az değişken olanı sonra daha değişken olanı etüd edilerek yeri belli edilir. Bazen bu sabit nokta bir ara noktada olabilir. Dere ve tepe istasyon noktaları değişken nokta olarak kabul edilebilir. Arazide etüt ve tespit edilen dere ve tepe istasyon noktaları uygun birer işaretle belli edilir. Bu işaret 2 m. bir ayak üzerine çakılmış dikdörtgen şeklinde beyaz ve kırmızı renkli levhalar halindedir. Nişan tahtası büyüklüğü güzergah eksen doğrusunun uzunluğuna ve görüş mesafesine göre değişir. Güzergah eksen doğrusunun 1000 m. olması halinde levhanın 80 x 140 cm., müsait hava şartlarında 80 x 80 cm. boyutunda olması amacı gerçekleştirmektedir. Bu işaretler dürbün kullanmadan 2 km. mesafeden kolaylıkla görülebilmektedir. Arazide bu çalışmalar sırasında, hattın iki tarafında kalan sahalardan kesimle elde edilecek materyalin hava hattına kadar getirilmesi imkanları ve hat personelinin barınması için gerekli kulübelerin yerleri etüt edilerek tespit edilir. Uzun mesafeli hava hatlarında, etüdü müteakip proje çizilmesi pilon yerleri ve şekilleri belirtilmelidir. Proje tasdikini müteakip bir montör nezaretinde montaj tamamlanmalıdır. Kızaklı tip uzun mesafeli hava hatlarında sık sık montaj ve demontaj zorunluluğu olmamalı, hava hattı bir defa tesis edildiği yerde bir kaç yıl çalışabilmelidir. Etüdü için gerekli malzemeler şunlardır: Etüt karnesi, semt açısını ölçmek için Wyssen pusulası, eğim ölçmek için Klizimetre, 30 veya 50 m lik Şerit metre, tespit edilen noktaların arazide numaralamak için Kart, noktalarda pilon ağacı olabilecek ağaçları tespit için Bant, balta ile çevreden temin edilerek yapılacak tahta Kazık, klizimetre ve wyssen pusulası ile yapılacak rasat için Jalon kullanılır. Arazide yapılan istikşaf sonucu dağ ve vadi istasyonu arasındaki semt açısı okunur. Grad cinsinden okunan semt açısına göre etüde başlanır. En sıhhatli etüt aşağıdan yukarı olanıdır. Zira açı ölçmelerde daima bir evvelki noktadan sabit durulur. Jalon taşıyan kişi komutla sağa ve sola hareket eder. Alet sallanmaz ve sarsılmaz ise ölçmeler o derece sıhhatli olur.

142 134 Hava hattı etütleri özellikle uzun mesafeli hava hatlarında önemlidir. Hava hattı etüdünün en önemli kısmını boyuna profil oluşturur. Uzun mesafeli bir hava hattının tesisi için önce planlamasını yapacağımız arazi yukarıdan aşağı istikşaf edilir. Karnedeki değerler 1/1000 ölçekli olarak milimetrik kağıda geçirilerek boyuna profil elde edilir. Boyuna profilin çizilebilmesi için noktalar arasındaki kot farkı ve aralarındaki yatay mesafenin bilinmesi gereklidir. Arazideki güzergah doğrusu boyunca ölçülmüş bulunan eğik mesafelere ait % eğim oranları aynı zamanda bu mesafelerin tanjantlarını ifade ettiğinden ayrıca açıları ölçmeye gerek yoktur. % eğim oranlarını grad veya derece cinsinden açı değerlerine çevrilerek ve trigonometrik bir tablodan faydalanılmak suretiyle bu tanjantlara ait sinüs ve kosinüs değerleri bulunarak hesap tablosundaki yerine konulur.

143 135 Arazide, etüd sırasında yapılan ölçüm değerleri ve gözlemler etüt karnesine geçirilir. ETÜT KARNESİ Nokta No Meyil (%) Eğik mesafe (m) Düşünceler Çatal, kayın göğüs 44 çapı 52 cm. dipten 11 Bağlanacak m. solda pilon ağacı, cm. çapında pilon ağacı olabilir ladin Ladin 60 cm. çakışmayan 35 pilon, yolun altında, askı makarası asılacak. 40

144 136 Bundan sonra baş noktadan itibaren her eğik mesafe ilgili olduğu sinüs değeri ile çarpılarak yükseklik farkı ve kosinüs değeri ile çarpılarak yatay mesafe hesap edilir. Bu hesaplar bir hesap makinesiyle süratle ve emniyetli bir şekilde yapılmaktadır. Hesap edilen yükseklik farkları ve yatay mesafeler tablodaki yerlerine kaydedilir. Böylece güzergah üzerindeki muhtelif noktaların ordinat ve apsis değerleri elde edilmiş olur ki, bu koordinatlar, mili metrik kağıt üzerine veya daha iyisi mili metrik kağıt üzerine gerilmiş aydınger kağıdı üzerinde, profil başlangıç noktası olarak tespit edilmiş ve işaretlenmiş noktalardan itibaren alınmak suretiyle, söz konusu olan bütün profil noktaları işaretlenmiş olur. Elde edilen boyuna profil üzerinde pilon noktalarının tespiti gözle yapılır. Yukarıdaki örnekte yapılan ölçmeler sonucu 10 no'lu noktada tek ağaç pilon, 14 no'lu noktalarda ise askı makarasının asılacağı belirlenmiştir. Bu aşamadan sonra pilon boylarının hesabı yapılır. L² Le = L = Her sehim bölgesindeki eğik mesafe ( hm ) 4 Le = Boş kablo sehimi La = 3.7 x 7 La = Dolu kablo sehimi 3.7 = Değişmez faktör Bu formüller yardımıyla (1-10) ve (10-14) no'lu noktalar arasındaki boş ve dolu kablo sehimleri şöyle olur. (2.41)² 5.8 (1-10 ) arası, Le = = = 1.45 m. 4 4 La = 3.7 x 2.41 = 8.97 m. + Toplam = m. (1.75)² (10-14 ) arası, Le = = 0.76 m. 4 La = 3.7 x = 6.47 m. + Toplam = 7.23 m. 14 no'lu nokta ile vadi uç tespit ağacı arasındaki değerler çok küçük olduğundan ve burada taşıma yapılmayacağından bu noktalar arasında sehim hesabı yapılmasına gerek yoktur. Pilon yüksekliklerinin tayininde dikkate alınacak hususlardan ikincisi de sapan, vagon ve tomruk boylarının toplamıdır.

145 137 Şekil Vagon, Sapan ve Tomruk Boyu 10 no' lu noktada kurulacak pilon yüksekliğinin tayininde dikkat edilecek üçüncü bir husus, askı pabucunun yüksekliğidir. Dağ istasyonu ile vadi istasyonu arasına doğru bir hat çekilir. Pilon kurulacak noktaya dik (şakuli) inilir. Askı pabucu asılacak nokta bu hattın üzerinde olmalıdır. Hattın altında kalırsa taşıyıcı kablo askı pabucundan çıkar. Yüksekliği hesap ederken buna dikkat edilmelidir. Yani askı pabucunun asıldığı noktadaki ters açının 180 derece den küçük olması gerekir. (1-10) no' lu noktalar arasındaki boş ve dolu kablo sehimleri toplamı m. tomruk yüklü vagonun (vagon boyu + sapan boyu + tomruk boyu) yüksekliği 8 m. kabul edilmiştir. Bu ikisinin toplamı 18,32 m. olur. Bulunan bu yüksekliğe askı pabucunu ve onu asmak için kullanılacak sapan boyunu ve emniyetli çalışmayı sağlamak için bir de emniyet yüksekliği eklenirse bu yükseklik 21 m. olarak kabul edilir. Bulunan bu yükseklik 10 no' lu noktadaki askı pabucundan geçen taşıyıcı kablo yüksekliğidir. Pilon ağacının yüksekliği, tomruk uç çapının isabet edeceği nokta 24 m. olmalıdır. Bu işlemler 14 no'lu noktada da uygulanacak olursa taşıyıcı kablo yüksekliği 17 m. olmalıdır. Bu şekilde belirlenen noktalarda pilon tesisleri yapılır Güzergâh Aplikasyonu Aplikasyon; Vinçli hava hatları güzergah doğrusunun aplikasyonundan maksat taşıyıcı kablonun yamaç üzerindeki iz düşümünü araziye aplike ederek, bu iz boyunca yapılması gerekli nivelmana imkan hazırlamaktır. Bu sebeple bu safhada orman veya fundalıklar içinde, sadece bu iz boyunca yapılacak ölçmelerle fazlaca engel olan dalların kesilerek uzaklaştırılmasıyla yetinilmelidir. Aksi halde, bu iz boyunca az veya çok geniş bir şerit içinde orman veya fundalığı açmak çok külfetli ve zaman alıcı bir iştir. Bu sebeple, bu şekilde açılmış bir güzergâhın amaca uygun olmadığı sonradan anlaşılsa bile, çok zaman bu güzergahla yetinilmek zorunluluğu ortaya çıkmaktadır. Bundan dolayı uzunca mesafe içinde orman veya fundalığın açılması işine ancak güzergah eksen doğrusunun kesin olarak tespit ve araziye aplike edilerek, nivelmanın yapılmasından ve boyuna profilin çıkarılarak, pilon yerlerinin tespit edilmesinden sonra karar verilmelidir. Ancak bundan sonra aplike edilmiş bulunan güzergah eksen doğrusunun hava hattının kurulmasına müsait olup olmadığı kesin olarak anlaşılmış olacaktır. Aplikasyonda Kullanılan Aletler;

146 138 Açık arazide kısa ve basit güzergahların aplikasyonları jalonlarla ve bir çekülün yardımıyla yapılabilir. Çekül kullanılmadığı takdirde jalonları tam olarak dikey doğrultuya getirmek kolay kolay mümkün olmamaktadır. Arazi ormanla kaplı veya fundalıksa pusulanın kullanılmasında zaruret vardır. Dalgalı arazide uzun güzergâhların aplikasyonunda pusulalı bir teodolitin kullanılması icap etmektedir. Pusulalardan eğim ölçerle kombine edilmiş olanların % 100 oranında eğimleri gösterenlerini tercih etmek gereklidir. Sadece % 80 ve % 50'ye kadar olan eğim oranlarını okumaya müsait olanlar dik yerlerdeki eğim ölçmeleri için yeterli değildir. Sarkaç durumunda kullanılan bir el pusulası ile aplikasyon yapabilmek için alete ayak olarak kullanılan sopa ile birlikte bir çekülden faydalanmak gerekir. Üç ayak üzerinde kullanılan pusulalarla sık bir ormanda yapılacak aplikasyonda bu ayaklar çalışmayı engeller. Bir çok yerlerde aletin nokta üzerine ortalanmasından ve tesviyesinden sonra rasat hattının üzerinde bir ağacın bulunduğu ve rasada engel olduğu görülür. Vinçli hava hatlarında güzergâhın tayininde tercihen Wyssen pusulası kullanılır. Bu aletin sadece pusulasından ibaret olanının yanında eğim ölçerle kombine edilmiş olanları da bulunmaktadır. Bu alet madeni bir muhafaza içinde sıvılı bir pusula olup aletteki aynalı bir lup vasıtasıyla gradlar tam olarak okunmakta ve 1/10 gradlarda tahmin edilmektedir. Ölçme esnasında pusula mafsallı halka vasıtasıyla ayağı üzerindeki çengele asılmakta ve kendi kendine düşey durumu almaktadır. Alet daha ziyade aşağıdan yukarıya doğru ölçme yapmaya müsait olmakla beraber dikkatli kullanıldığı takdirde yukarıdan aşağıya doğru yapılacak ölçmeler içinde faydalanılabilir. Wyssen pusulasının kullanılmasında, alet serbest elle kullanılır. Bu takdirde baş parmak alına dayandırılır. Elin titremesi halinde alet bir ayağa asılı olarak kullanılabilir. Wyssen pusulasıyla sık ağaçlıklar ve dallar arasında bile kolayca rasat imkanı bulunabilir. Ölçme esnasında dalları aşağı veya yan tarafa doğru tutmak kafi gelmektedir. Bu sırada sağa sola bir miktar sapma zorunluluğunun ortaya çıktığı noktalarda bu noktalara çakılacak kazıklar üzerinde bu husus işaret edilmelidir. Açık arazide uzunca güzergahların aplikasyonunda dürbünü muylu ekseni etrafında dönen bir teodolit, sağladığı kolaylık, ölçüm sıhhati ve sürat bakımından çok önemlidir. Vinçli hava hat doğrusunun aplikasyonu, mevcut duruma ve kullanılacak aletlere göre aşağıdaki tarzda yapılabilir. Jalonlar ve bir çekülün yardımıyla yapılan aplikasyon Açık ve ormanla kaplı olmayan arazide aşağı ve yukarı istasyonların birbirini gördüğü yerlerde, uzunca bir güzergahın aplikasyonu daha önce karşı yamaçta alınacak bir rasat noktası yardımıyla emniyetle yapılabilir. Bu nokta, karşı yamaçtaki sivri bir ağaç, sivri bir tepe veya bu yamaca bir sinyal olabilir. Bir doğru üzerinde bulunacak yukarı istasyon ve aşağı istasyon noktalarıyla, karşı yamaçtaki yardımcı rasat noktasına göre jalonlarla ve çekülün yardımıyla ara noktalar tespit edilir. Bu durumda aplikasyon, çok kere yukarıdan aşağıya doğru yapılır. Dere istasyonuna yaklaştıkça yardımcı rasat noktasının görülmeme ihtimali mevcuttur. Bu durumda geriye doğru tesis edilmiş istikametten faydalanarak güzergah eksen doğrusu dere istasyonuna bağlanır.

147 139 Yamacın durumundan dolayı yukarı ve aşağı istasyon noktalarının birbirini görmediği ancak bu noktaların ara noktalardan görüldüğü yerlerde aşağıdaki tarz da hareket edilir. Yukarıda belirtildiği gibi dere ve tepe istasyon noktaları uygun bir işaretle belli edildikten sonra kişi-a ve kişi-b bu noktaların arasında ve bu noktaları görebilecek (D noktası gibi) birer noktada dururlar. Kişi-A, kişi-b ye kendi bulunduğu nokta ile aşağı istasyon noktası arasında ve bu iki noktayı bağlayan doğru üzerinde jalonu diktirir. Bundan sonra kişi-b, kişi-a ya işaret vererek onu kendi bulunduğu nokta ile yukarı istasyon noktasını bağlayan istikamet üzerine getirdikten sonra jalonu diktirir. Bu iş A ve B kişileri aşağı ve yukarı istasyon noktalarını bağlayan doğru üzerine gelinceye kadar devam eder (Şekil 3.55). Şekil Jalonlarla Birbirini Görmeyen İki Noktanın Bir Doğru ile Birleştirilmesi Bu suretle aşağı ve yukarı istasyon noktalarını bağlayan doğru A ve B noktaları vasıtasıyla baş ve son noktalar birbirini gören 4 kısma bölünmüş olur. Pusula ile Aplikasyon Güzergah eksen doğrusunun pusula ile aplikasyonunda bir el pusulası veya ayaklı bir pusula kullanılabilir. Aplikasyon ölçmelerinde mıknatıs ibrenin sapması çok defa dikkate alınmaz. Pusula ile aplikasyonda gidiş istikametinde bir doğrunun başında ölçülen kuzey semt açısı aksi istikamette, bu doğrunun diğer başında geriye doğru ölçülen kuzey semt açısı arasındaki fark tam olarak 200 grad (180 derece ) değildir. Bu sebeple kuzey semt açılarını daima aynı istikamette mesela gidiş istikametinde ölçmek ve hattın denkleştirilmesi maksadıyla da her kuzey semt açısının bir kaç defa ölçülerek ortalamalarının alınması icap eder. Diğer taraftan pusula ile ölçmelerde yine mıknatıslı ibrenin sapmasından ötürü ortaya çıkan hatanın daha müsait olarak dağıtılmasını sağlamak amacıyla, rasat doğrularının uzunluğu yaklaşık olarak birbirine eşit alınmalı ve her doğrunun uzunluğu 100 m.'yi geçmemelidir. Güzergah eksen doğrusu boyunca semt açılarının ölçülmesinde, bu doğruyu yukarıda belirtilen ölçüye göre kısımlara bölmek gerekir. Burada, el pusulalarıyla ölçmelerin daha süratli yapılabildiğini ve bu sayede mıknatıslı ibrenin sebep olduğu hatalardan kaçmanın daha kolay mümkün olduğunu belirtmek yerinde olur. Fakat diğer taraftan ayaklı pusulaların, ayağının pusula ile sağladığı stabilite bakımından üstünlüğüne de işaret etmek yerinde olur. Pusula ile aplikasyonda, yamaç üzerinde dere istasyonundan tepe istasyonunun görülebildiği veya görülemediğine göre iki tarzda hareket edilir.

148 140 Dere istasyonundan tepe istasyonundaki sinyalin görülebildiği takdirde ölçmelere dere istasyonundan başlanır. Pusula ile aşağı istasyon noktasında durularak bu nokta ile yukarı istasyon noktasının teşkil ettiği doğrunun kuzey semt açısı ölçülür. Bu iki nokta arasında ölçülen semt açısına göre bu doğru üzerinde ara noktaları bulmak ve bu noktalar üzerinde kazıklar çakmak suretiyle güzergah doğrusunun aplikasyonu yapılmış olur. Dere istasyonundan tepe istasyonundaki sinyalin görülemediği yerlerde, yukarıda belirtildiği gibi her iki istasyon noktası işaretlendikten sonra bir jalon alınarak karşı yamaca çıkılır. Buradan itibaren dere istasyonundaki işaretle tepe noktasındaki işareti aynı doğru üzerinde görünceye kadar sağa sola ve ileri geri hareket edilerek bulunan nokta ile bir çekülün yardımıyla yamaç üzerinde işaretlenir ve eldeki jalon bu noktaya dikilerek bulunan istikametin kuzey semt açısı ölçülür. Bu aşamadan sonra bu semt açısıyla açıklandığı üzere dere istasyonundan itibaren güzergah boyunca ara noktaların aplikasyonları yapılır. Böylece ve icabında yukarı istasyon noktasının bir miktar sağa veya sola alınmasının mümkün ve uygun olan hallerde, güzergâh eksen doğrusu çok kere bir çırpıda aplike edilmiş olur. Fakat, şayet yukarı istasyon noktası da aşağı istasyon noktası gibi tam manasıyla sabit bir nokta ise, yani bu noktanın bir miktar sağa veya sola alınması mümkün görülmezse bu takdirde çakılmış kazıkların yerlerinden çıkarılarak gerekli istikamete getirilmesi lazımdır. Aplike edilmiş istikamet ile, gerçek istikamet arasındaki farkın büyük olması yani bu iki istikamet üzerinde karşılıklı bulunan son iki nokta arasındaki açıklığı fazla olması halinde, bu açıklık ve aplike edilmiş güzergah uzunluğunda hedefe varmak için açıda yapılacak tahsis miktarı hesap edilerek, tahsis edilmiş bu açıyla aplikasyon tekrar edilir. b. Teodolit ile Aplikasyon Hava hat güzergahı eksen doğrusunun ormanda uzunca mesafeler içinde gençlik ve sıklıklardan veya fundalıklar içinden geçtiği yerlerde, ağaçların veya fundalıkların kesilmesi ve dallarının budanması ve nihayet aplikasyonun bir kaç defa tekrar edilmesi ihtimali karşısında, aplikasyonu bir teodolitle karşı yamaçtan yapmak daha uygun olur. Bu takdirde teodolidi karşı yamaç üstünde dere ve tepe istasyon noktalarını birbirine bağlayan doğru üzerinde bulunan bir noktada kurmak icap eder. Bu usulde gerek idareci yani teodolitin başındaki kişi ve gerekse yardımcısı birbirleriyle özel işaretlerle kararlaştırdıkları gibi anlaşarak aplikasyonu gerçekleştirirler. Yardımcısı, karşı yamaçta teodolitin kurulmuş olduğu yeri görerek nişan levhasını daha önce çakılmış olan ara kazık üzerine tutmak ve icabında bir sırık vasıtasıyla yukarı kaldırmak suretiyle ve borazanla vereceği işaretle bu istikametin teodolotin başındaki taraftan kontrol edilmesini ister ve onun vereceği işareti bekler. Aralarındaki özel işaretlemeyle elinde nişan levhası olan kişinin istasyonlar arasındaki doğru üzerine gelmesi sağlanır. Yapraklı veya karışık meşcereler içerisinde kış aylarındaki güneşli ve aydınlık günlerde bu maksatla yapılacak rasatlar nişan levhasının yukarı kaldırmadan kolaylıkla yapılmaktadır. Dere ve tepe istasyon noktalarının yalnız bir noktadan görüldüğü hallerde aplikasyonu teodolitle yapmak icap eder. Bunun için teodolit ara nokta üzerine kurularak, ileri rasatla tepe istasyon noktası ve geri rasat ile dere istasyon noktası görünceye kadar, yani ana doğru üzerinde bulununcaya kadar teodolit sağa sola ve ileri geri alınır. Dere istasyonundan, tepe istasyonu görülmediği yerlerde güzergah eksen doğrusu pusula ile deneme suretiyle de aplike edilebilir. Bu usulde uygun olacağı tahmin edilen bir semt açısı ile dere istasyon noktasından itibaren uzunca doğrular almak ve aplikasyonu bir kaç defa denemek suretiyle aranan istikamet bulunabilir.

149 Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Kısa mesafeli hava hatları 300 m. ve daha kısa mesafelerde kurulan hava hatlarıdır. Bu hava hatlarından faydalanma oldukça sık yol şebekesine ihtiyaç göstermekle beraber, yol şebekesinin en iyi bir şekilde tamamlarlar. Kısa mesafeli hava hatları odun hammaddesinin hem aşağı hem de yukarı doğru taşınmasına elverişli bulunmaktadır. Yukarı doğru taşımada boşaltma yeri ya yolun üzerinde ya da yolun hemen yakınında olacağından hattı çalıştıran motorun hattın yukarısına yerleştirilmesi kolay olmaktadır. Aşağı doğru taşımada devamlı çalıştırılabilmesi için hava hattı mototrunun hattın yukarı kısmında yer alması gerekmektedir. Bu durumda vinç kablosunun aşağı ucu yol üzerinde olacağından eğer yukarıda bir yol yoksa vincin kurulması açısından zorluklar ortaya çıkacak ve dolayısıyla masraflar artacaktır. Genel olarak eşit koşullarda ve eşit mesafelerde yukarıya doğru taşıma, aşağı doğru taşımaya nazaran daha kolay, daha az tehlikelidir ve her şeyden önce daha ucuz olmaktadır. Bunun nedeni yukarıya doğru taşımada montaj masraflarının daha az olması, vinçli hava hattının, bir yoldan itibaren aşağı doğru kurulması ve vinçli motorun yolun kenarına, ya da üzerine yerleştirilmesi ve yükün kolaylıkla taşıyıcı kablonun altına kadar çekilerek vagona bağlanabilmesi olarak anlatılabilir. Ülkemizde uygulamada kullanılan kısa mesafeli vinçli hava hatları olarak Koller K 300 ve URUS MI hava hatlarıdır. Aşağıda her biri için bölmeden çıkarma teknikleri üzerinde durulacaktır Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hatlarının Tesisi Kısa mesafeli hava hattına yolun kazı şevi tarafında hazırlanan bir yerde uygun bir pozisyon verilir. Hava hattı montaj alanına geldiğinde kule eğik durumdadır. Montajda yapılacak ilk iş olarak kule hidrolik sistem sayesinde insan gücü kullanılmaksızın düşey konuma getirilir. Bu anda kabloların hepsi tamburlara sarılı haldedir. Kule doğrultulduktan sonra emniyet kabloları tamburlardan sökülür ve kulenin üstündeki kendi makaralarından geçirilerek bağlantıları yapılır. Emniyet kabloları bağlanırken, aralarında en az 40 en fazla 60 derecelik bir açı olmalıdır. Ayrıca emniyet kablolarının açı ortayı ana kablo ile aynı doğrultuda olmalıdır. Emniyet kablolarının kule ile dikey yönde yaptığı açı da 75 derece olmalıdır. Emniyet kabloları bağlandıktan sonra ana kablo kulenin tepesindeki makaradan geçirilerek ankraj bağlantısının yapılacağı noktaya işçiler tarafından çekilerek götürülür. Ayını zamanda çekme kablosu da kulenin tepesinde bulunan ve kendisine ait makaradan geçirilir ve bir ucu serbest hale getirilir. Ana kablonun ankraj noktasına götürülebilmesi için koridorun açılmış olması gereklidir. Bu işlem şöyle yapılır. Amaca uygun bir harita üzerinde odun hammaddesi üretiminin yapıldığı alanda, aracın kurulacağı yer ve dayanak ağacının (ankraj bağlantısının yapılacağı dayanak) yerleri belirlenir. Bundan sonra traktör ile dayanak ağacı bir doğru ile birleştirilip doğrunun kuzey ile yaptığı açı (semt açısı) belirlenir. Daha sonra araziye gelinip basit bir işlem ile dayanak ağacı belirlenir. Bu işlemde, haritada belirlenen semt açısına göre, eldeki bir açı ölçer sayesinde doğrultu belirlenerek kısa mesafelerde hareket ederek ankraj noktasına varılmaya çalışılır. Bir kaç denemeden sonra ankraj noktasına ulaşılır. Daha sonra 3-4 m. lik koridor açılarak vagon hareketinin kolayca yapılması sağlanır.

150 142 Şekil Kısa Mesafeli Mobil Hava Hattı Kuruluşunda İlk Aşama Yukarıda anlatılan koridor açılması işlemi, aralama ve bakım kesimlerinde uygulanır. Tıraşlama ve boşaltma kesimlerinde bu işleme gerek duyulmaz. Koridor belirlendikten sonra ana kablo dayanak ağacına 3-4 defa sardırılarak yakınındaki bir dip kütüğe tespit edilir. Bu durumda ana kablo serbest durumdadır. Daha sonra vagon bu ana kablo üzerine monte edilir. Vagonun bir ucuna da çekme kablosu bağlanır. Bu işlemlerden sonra çekme kablosu tamburla sabitleştirilir. Ana kablo tamburu hidrolik kol sayesinde harekete geçirilerek kablo sarılmaya başlanır. Bu şekilde ana kablo gerilmeye başlanır. Kablo gerekli olan dereceye kadar gerdirilerek vagonun ana kablo üzerinde kalması sağlanır. Şekil Kısa Mesafeli Mobil Hava Hattı Kuruluşunda İkinci Aşama Bu aşamadan sonra hava hattının montajı tamamlanmış olur. Birkaç deneme seferi yapılarak bağlantılarda herhangi bir bozulmanın olup olmadığı kontrol edilir.

151 143 Aşağıda bölmeden çıkarma işleminin Koller K300 ile yapıldığı bir sahanın genel görünümü vardır. Burada oluşmuş heyelan nedeniyle kesim yapılmış ve daha sonra bölmeden çıkarma işlemi Koller K300 ile yapılmıştır. Üretim alanında tıraşlama kesimi yapıldığı için herhangi bir koridor açılması söz konusu değildir. Burada traktör yeri seçilip uygun bir dayanak ağacı belirlenmiş, daha sonrada ana kablo gerilerek hava hattı kuruluşu gerçekleştirilmiştir. Buraya kadar genel olarak aşağıdan yukarı doğru taşıma yapan bir sistemin kuruluşu anlatılmıştır. Bu işlemden farklı olarak bir de makinenin aşağıda yolda durduğu halde yukarıdan aşağı doğru taşıma yaptığı durum vardır. Bu şekilde ki tesisin kurulması daha değişiktir. Burada öncekine benzer olarak dayanak ağacı belirlenir, koridor açılır daha sonra ana kablo gerilir. Ana kablo gerdirilmeden önce yine vagonun kapağı açılarak ana kabloya monte edilir. Daha sonra öncekine benzer bir şekilde vagonun bir ucuna çekme kablosu bağlantısı yapılır, diğer ucuna ise geri hareket kablosu bağlantısı yapılır. Geri hareket kablosu, ana kablonun etrafından makaralar sayesinde ana kablonun uç (ankraj) tarafından doğrultusuna sokulur. Yukarıdan aşağıya doğru yüklü vagonun kontrollü olarak hareketini geri hareket kablosu üstlenir. Bunun yanında geri hareket kablosu daha ince çaplı olduğundan ana kablonun yukarı doğru taşınmasında yararlı olmaktadır. Geri hareket kablosu ana kablonun iki katı uzunluğundadır. Bu kablo dayanak ağacına kadar işçiler tarafından çekilir. Daha sonra burada bir makaradan geçirilerek tekrar hava hattının yanına getirilir ve ana kabloya bağlanır. Daha sonra ana kablo tamburu serbest bırakılır ve geri hareket kablosu tamburu çalıştırılarak sarılmaya başlanır. Böylece geri hareket kablosu tambura sararken ana kablo da yukarı istasyona doğru çekilir ve yukarı istasyonda ankraj bağlantısı yapılır. Yukarı istasyonda bulunan geri hareket kablosu ucundan çekilerek tekrar aşağıya makinenin olduğu yere getirilir ve vagona bağlanır. Ana kabloya vagon monte edilir ve vagonun diğer ucuna da çekme kablosu bağlanır. Ana kablo makine sayesinde gerilerek montaj tamamlanır. Şekil Koller K300 ün Bölmeden Çıkarmada Kullanıldığı Bir Alan

152 Koller K300 Kısa Mesafeli Hava Hattı ile Bölmeden Çıkarma Koller K 300 Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hattı Bir yandan sürütme biçiminde taşımaya elverişli olmayan, diğer yandan taşıma mesafesi olarak traktör vinçleriyle doğrudan zemin üzerinde sürütme mesafesi sınırını aşan yer ve koşullarda kısa mesafeli vinçli hava hatları söz konusu olur. Kısa mesafeli vinçli hava hatları taşıyıcı ve diğer bazı kabloların bulunması ve hat boyunca taşıma sırasında tomruğun bir ucunun yerden yükseltilmesi ile traktör vinçlerinden ayrılır. Bu yöntemle taşımada tomruğun kalın ucu yerden kaldırılır ve böylece arazide bulunan engeller kolaylıkla aşılabilir. Tomruğun diğer ucu ise çoğu kez yerde sürütülür. Ana kablo ile yer arasında yeterli yükseklik olan yerlerde ürünler askıda da taşınmaktadırlar. Koller K 300 kısa mesafeli vinçli hava hattı, daha çok aşağıdan yukarı doğru nakliyat yapan ve vagonunun kendi ağırlığı ile vadi yönüne doğru gidebilmesi için % eğimden itibaren kullanılabilen orman hava hattıdır. Çalışma mesafesi kullanılan kablo çapına bağlı olarak 300 ile 500 m. arasında değişir. Hava hattında çift tamburlu bir vinç ünitesi mevcut olup bu ünite gücünü bir traktörün üç nokta hidroliğinden alır. Araç çift tambur ile donatılmıştır. Ancak aşağı doğru nakliyat yapabilen modellerde üçüncü bir geri hareket kablo tamburu ilave etme gereği vardır. Kule profil demirden yapılmış olup m. yüksekliğindedir. Kulenin emniyetli bir şekilde durabilmesini sağlamak amacıyla çelik gergi kablosu kule tepesinden geçirilerek gerideki uygun ağaç gövdelerine tespit edilir. Kısa mesafeli vinçli hava hatlarında ilk uygulamalar sırasında bunlara özellikle aşağıdan yukarıya taşıma yapılacağı öngörülmüş ve bu amaçla basit bir vagon geliştirilmiştir. Koller K 300 hava hattının çalışma sistemi açısından iki değişik tipi mevcuttur. Birinci tip bir traktörün arkasına monte edilmiş olan, motor gücüne bağlı olarak m. yüksekliğinde kule ve traktörün motor gücüyle çalışan tamburlardan oluşur. Bu tip kısa mesafeli vinçli hava hattı tesisi 300 m.' ye kadar verimli olarak çalışır. Traktöre monte edilmiş kuleden dolaşan çekme kablosuna ilaveten, bir de geri hareket kablosu bulunur. Geri hareket kablosu yönlendirme makarasından geçirildikten sonra, vagonun çekme kablosunun bağlandığı ucun karşısındaki diğer ucuna bağlanır. İkinci tipi ise; traktöre monte edilmiş olana Koller K300 den daha küçük ve tek akslı treyler römork şeklindeki mobil tesis şeklindedir. Hava hattı motoru, operatör kabini, tamburlar ve hidrolik olarak katlanabilen çelik kule bu treylerin üzerindedir. Tamburlar motorun dişli ünitesi aracılığı ile operatör tarafından istenilen güçte çalıştırılabilir. Ana kablo tamburu, cer kablosu tamburu ve geri hareket kablosunun tamburunun treyler kasasının üzerinde olması hem montaj ve demontaj, hem de yer değiştirmede kolaylık sağlar. Operatör ile tomrukları yükleme çengeline bağla işini yapan orman işçisi arasındaki iletişim bir arazi telefonu sağlanır. Bu tip hava hattı, 300 m.' lik mesafelerde son derece verimli ve kullanışlı olmaktadır. Yüksek hareket yeteneğine sahip olan bu mobil tesislerle yamaç aşağı, yamaç yukarı ve yatay bir zeminde taşıma yapılabilmektedir. Bütün ağaç, bütün gövde ve tomruk boyutlarındaki ürünlerin bölmeden çıkarılması kolayca gerçekleştirilir.

153 145 KOLLER K300 Şekil Traktöre Monteli Koller K 300 Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hattı Koller K300 Tamburları Kumanda kolu Motordan tambura güç aktaran şaft sistemi Şekil Treylere Monteli Koller K 300 Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hattı Geri çekme kablosu bulunmayan Koller K300 hava hatları, aşağıdan yukarıya doğru taşımayı gerçekleştirirler. Bunlar yukarıdan aşağı doğru nakliyat yapamazlar. Hava hattının motorunun yamacın aşağısında durması halinde, yani orman yolunun yamaç aşağısında olması halinde, yukarıdan aşağı doğru bölmeden çıkarma işlemini ancak geri

154 146 hareket kablosu ve tamburu olan hava hatları yapabilmektedirler. Bu hava hatları 1986 yılından sonra imal edilmişlerdir. Koller K 300 Mobil Vinçli Hava Hattının Teknik Özellikleri Aralama, seçme ve bütün ince çaplı odun hammaddesi üretim çalışmaları için basit ve küçük bir hava hattıdır. Hızlı ve kolay kuruluşuyla birlikte kolay bir kullanıma sahip olan Koller K 300 aşağıdaki teknik özelliklere sahiptir. Burada verilen bazı teknik özellikler uygulamadan aktarılmıştır. Taşıma yük kapasitesi : tamamen askıda 1 ton, bir ucu yerde 1.5 ton, Saatteki sefer sayısı : 6-8 sefer, Max. taşıma mesafesi : 300 m. Ortalama günlük verimliliği : 48 m 3 /gün (6 m 3 - saat) Teknik işçi sayısı : 1 operatör 1 yardımcısı, olmak üzere 2 kişi, Yükleme ve boşaltma için : 4 işçi Montaj süresi : ara dayanaksız ise 3 işçi ile 24 saat, ara dayanaklı ise 3 işçi ile 48 saat. Demontaj süresi : ara dayanaksız ise 3 işçi ile 12 saat. Ana kablo çapı : 16 mm. Çekme kablosu çapı : 8-10 mm. Her iki kablo : Çelik özlü ve kendinden yağlıdır 50 lt. benzin ile : yaklaşık 100 m 3 ürün taşınır. Tambur sistemi İlk geliştirilen modellerde 2, daha sonrakilerde ise 3 adet tambur vardır. İlk modellerinde ana kablo ve çekme kablosu tamburları bulunurken, daha sonra geliştirilen modellerinde hava hattının aşağıda durup ürünün yukarıdan aşağı doğru indirilmesine imkan veren, geri çekme kablosu tamburu öncekilere ilaveten bulunur. Motordan gelen güç, dişliler vasıtasıyla tamburlara aktarılır. Daha önce belirtilen tamburlara ile birlikte, kulenin devrilmesini önlemek için 2 adet emniyet kablosu tamburları bulunur. Emniyet kablosu tamburları diğerlerine göre daha küçüktürler. Emniyet kablolarında yeterince gerilme sağlandıktan sonra, emniyet kablosunu tamburu, kenarındaki yer alan emniyet kablosu makarasına son birkaç sarım yapılarak dişliler sabitlenir.

155 147 Şekil Koller K 300 de Motordan Tambura Güç Aktaran Şaft Sistemi Hava hattının tambur tertibatı kulenin alt kısmında yer alır. Tamburlardan çıkan kablolar kulenin üstündeki makaralardan geçirilerek diğer bağlantıları yapılır. Şekilde en üstte geri hareket kablosu tamburu, geri hareket kablosu tamburunun altında sağ tarafta iki adet emniyet kablosu tamburu, en alt kısımda ise çekme (cer) ve ana kablo tamburları da yer almaktadır. Şekil Treylere Monteli Koller K300 Hava Hattının Tambur Sistemi Şekil Traktöre Monteli Koller K300 Hava Hattının Tambur Sistemi Mobil vinçli hava hatlarında kulenin emniyetle bir şekilde dik durmasını sağlayan emniyet kablolar, her iki tip Koller K300 de aynı şekilde imal edilmişlerdir. Bazı durumlarda, bölmeden çıkarma çalışmaları sırasında uygulamada bu kablolar yeterli olmuyorsa kuleye ilave bağlantılar yapılmaktadır.

156 148 Şekil Koller K300 Hava Hattının emniyet kablosu Tamburları. Vagon Yapıları Vagon hava hatlarının en önemli bir elemanıdır. Hava hatlarında vagon, ana kablo üzerinde ürünlerin askı vaziyetine alan, ürünlerin hareketini yükleme istasyonundan boşaltma istasyonuna doğru ana kablo üzerinde hareketini sağlayan en önemli mekanik elemandır. Değişik tip ve ebatlarda olabilen vagonun çalışma prensibi genel olarak aynıdır. Ana kablo üzerinde aşağı ya da yukarı yönde hareket eden vagonun yükleme sırasında ve ürünleri askıya alıncaya kadar sabit kalması istenmektedir. Bu amaçla vagonlarda, vagonu ana kablo üzerinde sabitleyen değişik kilitleme sistemleri geliştirilmiştir. Bu bazı tiplerde ani çekme hareketi ile kilitleme yaparken son geliştirilen sistemde vagon 10- sn. hareketsiz tutulduğunda kilitleme otomatik olarak yapılmaktadır. Kilitleme ile vagon ana kabloya sabitlenmektedir. Yükleme yapıldıktan sonra çekme kablosu sarılmaya başlanır ve ürün askıya alınarak vagona kilitleme yapılır. Bundan sonra vagonun ana kablo üzerinde yukarı istasyona doğru çekilmeye zorlanması ile vagon ve ana kablo arasındaki kilitleme otomatikman açılarak ürünün vagon ile beraber yukarı istasyona çekilmesi sağlanır.

157 149 Şekil Koller K300 SKA1-Z Model Vagonunun Görünüşü 1- Taşıyıcı disk 2- Yağ haznesi 3- Yağ pompası 4- Yardımcı sıkma abı 5- Kontrol supabı 6- Sıkma kontrolü 7- Yağ depolama 8- Silindir açıcı 9- Silindir Şekil Koller K300 Vagonunun İç Yapısının Şematik Görünümü URUS MI Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hattı Kuruluş şekilleri ve çalışma prensibi olarak Koller K300 ile hemen hemen aynı olup Hinteregger firması tarafından üretilmektedir. Genellikle yamaç yukarı taşımada kullanılmaktadır. Koller K300 de olduğu gibi traktöre monteli ve treyler monteli tipleri vardır. Aşağıda orman ürünlerini yamaç yukarı bölmeden çıkarma işlemi gerçekleştiren URUS MI görülmektedir. Şekil Treylere Monteli URUS MI Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hattı Urus MI kısa mesafeli hava hattının teknik özellikleri kısaca şu şekildedir. Kule yüksekliği 8m., etki alanı 350 m., maksimum taşıma kapasitesi 1500 kg., ana kablo 15

158 150 mm. çapında ve 380 m. boyunda, çekme kablosu 10 mm. çapında ve 400 m. boyunda, emniyet kabloları da 14 mm. çapında 40 m. boyunda ve 4 adettir. Bölmeden çıkarma teknikleri Bir yandan sürütme biçiminde taşımaya elverişli olmayan diğer yandan taşıma mesafesi olarak traktör vinçleriyle doğrudan zemin üzerinde sürütme mesafesi sınırını aşan yer ve koşullarda kısa mesafeli vinçli hava hatları söz konusu olur. Kısa mesafeli vinçli hava hatları taşıyıcı ve diğer bazı kabloların bulunması ve hat boyunca taşıma sırasında tomruğun bir ucunun yerden yükseltilmesi ile traktör vinçlerinden ayrılır. Bu yöntemle taşımada tomruğun kalın ucu yerden kaldırılır ve böylece arazide bulunan engeller kolaylıkla aşılabilir. Tomruğun diğer ucu ise çoğu kez yerde sürütülür. Ana kablo ile yer arasında yeterli yükseklik olan yerlerde ürünler askıda da taşınmaktadırlar. Daha önceki bölümlerde anlatılan kurulma şekli ile makine arazide kurulduktan sonra çalışmaya başlatılır. Bir defa kurulması ile işletmeye açılan alanın genişliği şu şekilde belirlenebilir. İşletmeye açma uzunluğu 300 m. dir. Yandan çekme alanı da 30 m. dir. Bu hali ile bir 1.8 ha. lık bir alan işletmeye açılır. Ancak bu sınırlara 30'ar m. lik mesafelerden yandan besleme yapılırsa yaklaşık 4 ha.'lık bir alan işletmeye açılabilir. Şekil Koller K 300 ile Bölmeden Çıkarmada Yandan Çekme Sahası Koller K 300 ün bölmeden çıkarma sırasında çalışma şekilleri aşağıdaki gibidir; 1- Hava hattının yolda durması, yol altında kalan alanda yukarıya doğru ürünü çekmesi şeklindedir. Uygulamada sıkça rastlanan bir durumdur. Vagon, çekme kablosu tamburunun serbest bırakılması ile kendi ağırlığından (100 kg.) dolayı ana kablo üzerinde aşağı doğru kayar. Yükleme yerine getirildiğinde vagon durdurulur ve vagon özelliğine göre kilitleme yapılır. Vagon ana kabloda sabitleştikten sonra kanca aşağı doğru iner, kanca işçiler tarafından yakalandıktan sonra ürüne bağlanır. Daha sonra operatöre haber verilir. Çalışmalar sırasında haberleşme çok önemlidir. Bu işlem arazi telefonları ile mutlaka çok sağlıklı bir şekilde yapılmalıdır. Son yıllarda el telsizleri de son derece iyi sonuç vermektedirler. Haberleşmeyi sağlayan telefonsuz yada telsiz sistemi olmaksızın hiç bir şekilde çalışılmamalıdır.

159 151 Şekil Koller K 300 ile Aşağıdan Yukarı Yönde Bölmeden Çıkarma Daha sonra operatör çekme kablosu tamburunu çalıştırarak ürünü çekmeye başlar. Ürün çekilerek ve vagona kadar yükselir, bu aşamada vagona kilitleme yapılarak ürün askıya alınır. Bundan sonra vagonun ana kablo ile olan kilitleme hali ani bir çekme ile açılarak vagonun ana kablo üzerinde yukarıya doğru hareketi sağlanır. Ürün yola kadar çekilir burada ürün yere indirilir, açılır ve vagon tekrar serbest bırakılır yükleme yerine geri döner. Bu şekilde bir bölmeden çıkarma uygulaması aşağıda herhangi bir yolun olmadığı durumlarda kullanılır. Burada kullanılan yol yamaç veya sırt yolu olabilir. Aşağıda yol olmadığı için bölmeden çıkarmanın yönü mecburen yukarı doğrudur. Aslında istenmeyen bir durumdur, ancak ülkemizde yol yoğunluğunun düşük olmasından dolayı uygulamada sıkça rastlanan bir durumdur. 2- Kuruluş aşağı istasyonda iken yamaç aşağı taşıma. Bu şekildeki taşımada geri hareket kablosu olmayan hava hatlarında gerçekleşememekte idi. Bu kablonun hava hatlarına eklenmesi sayesinde vagonun aşağı istasyona indikten sonra tekrar yukarıdaki yükleme istasyonuna geriye getirilmesi sorunu çözülmüştür. Bu şekilde yol üstünde kalan meşcerelerden son derece emniyetli bir şekilde hava hattı ile bölmeden çıkarma işlemi gerçekleştirilebilmektedir. Bu şekildeki bölmeden çıkarma işlemi daha çok yukarıda yolun olmadığı yerlerde kullanılır. Ürünün aşağı indirilmesi sekonder transportta (kamyon nakliyatı) masrafları azaltıcı yönde etki eder. 3- Bu uygulama şekli düz arazide uygulanır. Burada ürünün bölmeden çıkarılması yola doğru yapılır. Dolayısıyla ürün hava hattına doğru taşınması sağlanır. Bu olayda çekme kablosu yüklü vagonu meşcere kenarına getirirken, yükü boşaltılan vagonun tekrar meşcere içerisine götürülmesi geri hareket kablosu ile yapılır. Bu şekildeki bölmeden çıkarma uygulamada pek rastlanılmamaktadır. Hava hatları genellikle dağlık alanlardaki bölmeden çıkarmada ürünlerin kontrolsüz olarak zeminde kaydırılmasında meydana gelen kayıpları önlemede kullanılmaktadırlar. Bunun yanında orman traktörünün çalışma sınırını (eğim yönünden) geçen sahalarda hava hattı kullanılmaktadır. Böyle bir arazide sürütme yolları tesisi ile rahatlıkla orman traktörleri

160 152 bölmeden çıkarma işlemini yapabilirler. Bu yönleri ile hava hattı genel olarak bu şekildeki bir bölmeden çıkarmada kullanılmamaktadır. Şekil Koller K 300 ile Yukarıdan Aşağı Yönde Bölmeden Çıkarma Şekil Koller K300 ile Düz Alanda Yapılan Bölmeden Çıkarma Yukarıda verilen kuruluş şekillerinin dışında, kuruluşun yukarı istasyonda olması halinde yamaç aşağı taşıma sırasında, ürünlerin askıda taşınması için gerekli ana kablonun yüksekliğinin olmaması durumunda uygulanan; yukarıdan aşağı taşıma gibi kuruluşları da mevcuttur. Yukarıda verilen üç kuruluş şekli uygulamada en çok kullanılan modellerdir. Genel olarak Koller K300'ün kullanılamadığı bir bölmeden çıkarma durumu

161 153 yoktur. Etki sahasına (300 m.) tam olarak hakimdir. Her türlü pozisyonda rahatlıkla çalıştırılabilir. Burada her türlü pozisyonla kast edilen yamaç aşağı ve yamaç yukarı durumlarıdır. Verimliliği Koller K 300 ün verimi saatte 6 m 3 tür. Ancak bu miktar üzerine oldukça fazla sayıda faktörün etkisi vardır. Bunlar şunlardır: Operatörün eğitimi; deneyimli operatörlerin çalışma verimi daha yüksektir. İşçilerin tecrübesi; ürün hazırlama, bağlama, çözme gibi işlerde önemlidir. Hava halleri; olumsuz hava koşullarında verim düşmekte elektrikli havalarda çalışmaya ara verilebilmektedir. Bir defada bölmeden çıkarılabilen ürünün hacmi. Yandan çekme mesafesine ek olarak yandan beslenebilme mesafesi. Etkili olabilmektedir. Zeminin ve taşınan ürünlerin durumu; zemin ıslak, talkı ve ürünün dallı budaklı olması, gibi etmenler, Çalışılan sahadaki diri örtü vb gibi diğer etken faktörler çalıma verimini doğrudan etkilemektedir. Ancak bu etmenlerin de çok aşırı derecede bir etkisi yoktur. Uygulamada hava hattının normal ve kış şartlarında bir günlük (8 saat) çalışma süresinde çekmesi gereken hacim O.G.M.'ce belirlenmiştir. Uygulamadaki çalışmalarda operatörler bu miktarları rahatlıkla alabildikleri gibi çoğu zaman bu değerlerin üzerlerine çıkabilmektedirler. (O.G.M.'nün gönderdiği cetvellerde Koller K 300'ün bir günde çekmesi gerektiği ürün miktarı normal şartlarda: 20 m³ kış şartlarında 18 m³ tür.) Yol Ağı ile Olan Uyumu Etki sahası 300 m. olduğu için, aşağıdan ve yukarıdan bölmeden çıkarma yaptığı düşünülerek 600 m. lik sahada etkili olmaktadır. Buna göre yol yoğunluğunun 16 m/ha. olması yeterli olmaktadır. Bu yönü ile günümüzde Ülkemiz için hedeflenmiş olan 20 m/ha. lık yol yoğunluğunda son derece rahat ve uyumlu çalışabilmektedir. Bu yol yoğunluğu ile hava hattı konbinasyonu oluşturulduğunda entansif bir ormancılık yapılabilecektir. Sonuç olarak, Koller K 300 belirli bir yol aralığına dolayısıyla yol yoğunluğuna ihtiyaç duymaktadır. Koller K 300 Operatörü Düşünceleri Uygulamada operatörler rahatlıkla hava hattını kullanabilmektedirler. Belirli bir eğitimden geçirilen operatörler hava hatlarında çalıştırılmaktadırlar. Sorun olarak kumanda panelinin dışarıda olması nedeniyle açık hava koşullarından son derece etkilenmesi en çok eleştirilen yönü olmaktadır. Bunun yanında operatörün kablo kopmaları durumunda korunmasız olması eleştirilmektedir. Operatörler tarafından belirtilen diğer bir husus da emniyet kablolarının yetersiz olmasıdır. Hava hattının orijinal kabloları yanında bunlara ilaveten iki kablo daha kullanılmaktadır URUS MI Kısa Mesafeli Hava Hattı İle Bölmeden Çıkarma Urus MI kısa mesafeli mobil vinçli hava hattının çalışma prensibi ve kuruluş şekilleri Koller K300 ile benzerdir. Bu hava hattı Hinteregger firması tarafından üretilmektedir. Genel olarak bölmeden çıkarma işerlinde yamaç yukarı taşımada kullanılmaktadır. Traktöre monte ve treyler monte tipleri vardır. Bu hava hattının bölmeden çıkarmada etkili olabileceği mesafe, 350 m dir.

162 154 Şekil URUS MI Hava Hattı ile Yamaç Yukarı Bölmeden Çıkarma Genel olarak incelendiğinde kısa mesafeli mobil vinçli hava hatlarının olumlu yanları ve olumsuz yanlaları şu şekildedir. Olumlu yönleri: Montaj ve Demontaj işlemlerinin çok kolay olması ve çok az zaman alması. Montajı üç işçi ile üç saatte olarak gerçekleştirilmektedir. Demontaj süresi de prensip olarak montaj süresinin yarısıdır. Ana kablonun hava hattı tamburunun sayesinde gerilmesi ve çok kolay olmasıdır. Aşağı ve yukarı yönde taşımayı rahatlıkla yapabilmesidir. Günlük verimlerinin oldukça yüksek olması (48 m³/gün). Fazla sayıda işçi gerektirmemesi. Ormana, ağaçlara, gençliğe taşıma sırasında zarar vermemesi. Orman ürününe hiç bir zarar vermemesi. Aralama ve boşaltma kesimlerine son derece uyum sağlaması. Olumsuz yönleri: Dağlık arazide etki sahasının yer yer yetersiz kalması. Sık sık kurulma ve sökülme gereğinin ortaya çıkması. Taşıma yaptıkları alanlarda yeterli bir orman yol yoğunluğuna ihtiyaç duyması. Çalıştırılması sırasında iyi bir iş organizasyonu gerektirmesi. Ana kablo ve diğer emniyet kablolarının gerilmelerinin bilgi ve deneyim gerektirmesi. Motoru kumanda eden operatörün açık hava şartlarına karşı korunmamış olması. Kablo kopmaları gibi kaza durumlarında operatörün korunmasız olması. Verimlerinin taşıma ve yandan çekme mesafelerine oldukça bağımlı olması. Çalışırken gürültülü çalışmaları ve bunun operatör ile diğer çalışanlarda etkili olması, Eksoz gazlarının operatörü rahatsız etmesi İş gücünün yoğun olduğu bölgelerde, işsizliğe neden olması,

163 Orta Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Ülkemiz genelinde ortalama yol yoğunluğu 8-10 m/ha ve ortalama yol aralığı da m. dir. Bu yol yoğunluğu ve yol aralığı değerlerinin ilk planda değiştirilmesinin çok zor olması nedeniyle ülkemizde özellikle dik yamaçlarda orman ürünlerinin bölmeden çıkarılmasında dikili ağaçlarda ve orman toprağında büyük zararlar ortaya çıkaran elle kaydırma metodu yerine aşağı ve yukarı doğru nakliyatı kombine olarak gerçekleştirebilen ve bu amaç için son derece başarı ile kullanılabilen orta mesafeli vinçli hava hatları kullanılmasının bu açıdan bir çok yararı vardır. Ülkemizde uygulamada orta mesafeli hava hatları olarak en çok kullanılanı Hinteregger firmasının ürettiği URUS MIII tür. Yine Koller K 500 ve Koller K 800 de orta mesafeli hava vinçli hatlarından olup bölmeden çıkarmada kullanılan hava hatlarıdır Orta Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hatlarının Tesisi Ülkemiz genelinde ortalama yol yoğunluğu 8-10 m/ha, ortalama yol aralığı ise m. dir. Bu değerlerin ilk planda değiştirilmesinin çok zor olması nedeniyle ülkemizde dik yamaçlarda orman ürünlerinin bölmeden çıkarılması sırasında dikili ağaçlarda, gençliğe ve orman toprağında büyük zararlar ortaya çıkaran elle kaydırma metodu yerine aşağı ve yukarı doğru nakliyatı kombine olarak gerçekleştirebilen ve bu amaç için son derece başarı ile kullanılabilen orta mesafeli vinçli hava hatları kullanılmalıdır. Orta mesafeli vinçli hava hattının monte edilmesinde iyi eğitilmiş ve yetkili elemanların çalıştırılması gereklidir. Montaj işlemleri için kule vincini taşıyan araç mümkün olduğu kadar düz bir zemine getirilmelidir. Eğer zemin düz değil ise aracın önü yükseltilebileceği gibi arka tekerler için çukur da açılabilmektedir. Orta mesafeli vinçli hava hatlarının kuruluşu aşağı istasyonda olduğu halde yukarıdan aşağı doğru taşıma modelinin kurulması adım adım şöyle gerçekleşir. Birinci adım; işçiler hava hattı tamburuna bir ucu bağlı olan ve hava hattı ana kablosunun tambur aracılığı ile araziye çekilmesini gerçekleştirecek olan kabloyu, çekerek hava hattının kurulacağı koridoru çıkarlar. Daha sonra ince çaplı bu kabloyu makaralar ile dolaştırarak tekrar hava hattının yanına döner. Bu kablosu hava hattı tamburunda sarılı halde duran geri hareket kablosuna bağlarlar. Kablonun yön değiştirdiği noktalarda makaralar kullanılır. Yamaç uzunluğu 250 metreden daha fazla ise bu durumda kabloyu çekmek için iki işçi kullanılmalıdır. Yardımcı kablonun yukarıya çekildiği anda aşağıda bir işçi de emniyet bağlantılarını gerçekleştirir. Emniyet gergi kablosu olarak en az üç adet çelik kablo kullanılmalıdır. Gergi kablosunun gerdirilmesinde iki kablo arasındaki açının 60 olmasına dikkat edilmelidir. Gergi kablolarının bağlanmasında yere çok dik bağlamaktan kaçınılmalıdır, bu maksatla bağlantılar için mümkün olduğu kadar uzak ağaçlar seçilmelidir. Ayrıca bu bağlantılar için kullanılan kabloların sağlam olmalarına özen gösterilmelidir. Emniyet önlemi olarak bu kablolara ilaveten iki adet daha gergi kablosu kullanılmasında fayda vardır. Orta mesafeli hava hatlarının montajında kullanılan gergi kabloları mm. çaplarında ve m. uzunluğunda olmaktadır.

164 156 Şekil Orta Mesafeli Mobil Hava Hattı Kuruluşunda İlk Adım İkinci adım; ilk aşamada arazide geri hareket kablosunun hareket edeceği yerlerden geçirilerek tambura bağlanan kablonun bağlı olduğu tambur çalıştırılarak kablo kısaltılmaya başlanır. Bu aşamada işçilerden biri araziye çekilmekte olan geri hareket kablosu ile hareket ederek arazide herhangi bir yere takılmasını engellerken, diğer işçi ise ana kablonun askıya alınmasını gerçekleştirecek olan ara dayanağın inşası ile ilgilenir. Şekil Orta Mesafeli Mobil Hava Hattı Kuruluşunda İkinci Adım Üçüncü adım; geri hareket kablosu araziye çekildikten sonra bu kablonun ucu hava hattı tamburlarında sarılı halde duran ana kabloya bağlanır. Bu bağlantı yapılmadan önce bu kablonun açılarak hava hattı kulesinin üstündeki makaralardan geçirilmiş olması gereklidir. Bu işlemden sonra geri hareket kablosunun bağlı olduğu tambur çalıştırılarak ana kablo kablosu yukarı istasyona çekilirler.

165 157 Şekil Orta Mesafeli Mobil Hava Hattı Kuruluşunda Üçüncü Adım Dördüncü adım; yukarı istasyona çekilen ana kablo hava hattı pabucuna (askı pabucu) oturtularak ankraj bağlantısı yapılır. Bu işlemi takiben vagon ana kabloya kapakları açılarak yerleştirilir. Vagon yerleştirildikten sonra vagonun bir ucuna geri hareket kablosu, diğer ucuna da çekme kablosu bağlantıları yapılır. Şekil Orta Mesafeli Mobil Hava Hattı Kuruluşunda Dördüncü Adım Beşinci adım; Hava hattı montajının bu son aşamasında ana kablo kendi tamburu aracılığı ile gerdirilir. Daha sonra vagon geri hareket kablosu yadımı ile hareket ettirilerek, dayanaklardan geçiş sırasında tüm işlevlerin yerine getirilip getirilmediği kontrol edilir.

166 158 Şekil Orta Mesafeli Mobil Hava Hattında Kuruluşunda Beşinci Adım Orta mesafeli mobil hava hattının tesis işlemi tamamlandıktan sonra, iki işçi kesim alanında çalışmaya başlayarak bölmeden çıkarma işlemine geçilir. İki işçi kesim ve tomruklama işlerini yapıp ürünleri vagon çengeline bağlarken, hava hattı operatörü ürünleri yola kadar çeker ve kabloyu açar. Daha sonra vagonu tekrar yükleme yerine gönderir. İlk gün çalışmadan sonra bütün güzergah gezilerek bağlantılarda herhangi bir bozulma olup olmadığı kontrol edilir. Şekil Montajı Tamamlanmış Orta Mesafeli Urus M III Hava Hattı Yukarıda açıklanan montaj işlemi basamakları ve işçi sayısı Avrupa ülkeleri için belirlenmiş standartlardır. Ülkemizde montaj işlemleri kalifiye elemanlardan 6 işçi ile 2 saatte yapılabilmektedir. Hava hattı operatörü işletmenin sürekli işçisi olduğundan boşaltma işlerinde çalışmamaktadır. Çalışma ekibi olarak iki adet yükleme istasyonunda, iki adet boşaltma istasyonunda ve operatör ve yardımcısı olarak iki teknik işçi olmak üzere 6 işçilik bir gurup oluşturulur. Güvenlik önlemi olarak hava hattının ve gergi kablolarının

167 159 altında gezilmesi yasaklanmakta, bu kabloların bulunduğu yerlere ikaz levhaları asılmaktadır. Hava hatlarında en çok kullanılan kuruluş şekli olan yukarı istasyon kuruluşu ile yamaç yukarı taşıma işlemi, için orta mesafeli hava hattı kuruluşu aşağıdaki şekilde yapılmaktadır. Arazi eğiminin % 20 den fazla olduğu alanlarda bu şekilde kuruluş verimli bir şekilde çalıştırılabilmektedir. İlk adım olarak 4 mm. lik yardımcı kablo işçiler tarafından çekilerek aşağı istasyona getirilir. Bu işlem kablonun orta kısmından çekilerek yapılır. Bu işlem devam ederken başka bir işçide hava hattı emniyet bağlantılarını gerçekleştirir. İkinci adımda ise; aşağı istasyona getirilip burada dip kütüğüne bağlı makaradan geçirilen yardımcı kablonun bir ucu, geri hareket kablosu ve ankraj bağlantısının yapılacağı bağlantı kablolarına bağlanır. Operatör tamburu çalıştırarak yardımcı kabloyu kısaltırken geri hareket kablosunun aşağı istasyona çekilmesi işlemini yapar. Alanda ankraj bağlantısının yapılabileceği kadar çapta ağacın bulunmadığı veya traşlama kesimin yapıldığı sahalarda ankraj bağlantısı kesilmiş ağaçların dip kütüklerine yapılır. Bu aşamadan sonra hava hattı tamburu çalıştırılarak ana kablo gerilir. Kablolar gerilmeden önce hava hattı operatörü vagonu ana kabloya bağlayarak ana kablo ve geri hareket kablosu ile olan bağlantılarını gerçekleştirir. Bu şekilde yapılan son bulan işlemden sonra, odun hammaddesinin bölmeden çıkarılmasına başlanabilir. Şekil Orta Mesafeli Hava Hattında Yamaç Yukarı Taşıma İçin İlk Adım

168 160 Şekil Orta Mesafeli Hava Hattında Yamaç Yukarı Taşıma İçin İkinci Adım Üretim işçilerinden birisi kesim alanın alt kısmında kesim yaparken, diğeri de üst kısımda kesim işlemini gerçekleştirir. Her işçi kesitiği ağaçları hava hattı vagonu çengeline bağlar ve ürünler sürütme yolundaki geçici istif yerlerine kadar taşınır. Kesim ve taşıma süresince bir sonraki kuruluşun yapılacağı alanda hazırlık yapılır. Orta mesafeli hava hattının ilk kurulduğu alanda kesim ve taşıma işleminin bitmesinden sonra hava hattı aracı orman yolunda ikinci kuruluşun yapılacağı alana getirilir. Ankraj bağlantısının yapılacağı yer belli edildikten sonra yine yardımcı kablo sayesinde ana kablo bu noktaya taşınır. Burada tekrar kuruluş gerçekleştirilerek bölmeden çıkarma işlemine devam edilir. Şekil Orta Mesafeli Hava Hattında Yamaç Yukarı Taşımanın Başlaması

169 161 Şekil Orta Mesafeli Hava Hattının Yandaki Kuruluş Alanına Taşınması Yamaç yukarı taşımanın yapılması için açıklanan kuruluş sistemi, Avrupa ülkelerinde entansif orman işletmeciliği yapan işletmelerde kullanılan sistemdir. Kuruluşlar arasındaki mesafe 20 m. olarak alınmakta ve kesim işi taşıma ile aynı zamanda gerçekleştirilmektedir. Bu işleri yapacak olan işçileri son derece iyi eğitimli ve deneyimli olması gereklidir. Bu vasıflardaki işçiler ile iyi bir verim elde edilmektedir. Ülkemiz şartlarında bölmeden çıkarma işlerinin vasıfsız orman işçilerine yaptırılması dolayısıyla sistemin bu günün şartlarında kullanılmasıyla istenilen verim elde edilmeyebilir. Ancak bu işlemler sırasında yukarıdaki sistemin kullanılması en iyi sonucu vermektedir. Hava hattının kurulduğu andan itibaren yolu tamamen kapatması hava hattının olumsuz bir yönüdür. Orman ürünleri ile kapanan yolda yoldan gidiş geliş sağlanamamaktadır. Ancak bu duruma kuruluş yeri seçimi sırasında dikkate alınırsa bu sorunda halledilmiş olacaktır. Aksi takdirde hava hattının işlevi bittikten sonra yol ulaşıma açılabilmektedir. Mobil Hava Hatlarının Demontajı Ormanda ürünlerin kesildiği yerden ormana ve ürünün kendisine zarar vermeden ve daha verimli çıkarılmasını sağlayan hava hatlarının görevi bittikten sonra, en son iş olarak onun tamamen başka bir yerde kurulması için sökülmesi yapılmaktadır. Hava hattının demontajı, 1 operatör, 1 operatör yardımcısı ve iki işçi ile ortalama 1.5 saatte yapılabilmektedir. Bu şekilde hava hattı tamamen toplanarak başka bir üretim alanına hareket edecek hele getirilir. Orta Mesafeli Hava hatları olarak URUS MIII, Koller K 500 ve Koller K 800 uygulamada en çok kullanılan hava hatlarıdır. Bunlarla birlikte bu marka ve tiplerin yeni modelleri imal edilmiş olup, vagon sistemi daha da geliştirilmiştir.

170 URUS MIII Hava Hattı ile Bölmeden Çıkarma Hinteregger URUS MIII Orta Mesafeli Mobil Hava Hattı Ülkemizde kullanılan Hinteregger URUS MIII hava hattı bir adet Mercedes Benz Unimog U1500 model kamyon üzerine monte edilmiş orta mesafeli hava hattıdır. Genellikle aşağıdan yukarıya doğru bölmeden çıkarma işlemi yapmaktadır. Hinteregger URUS MIII hava hattının günlük ortalama verimliliği 25 m³/gün olmaktadır. Ancak değişik arazi ve çalışma şartlarına göre bu verimlilik değeri değişebilmektedir. Bu hava hatları m. mesafeden taşıma yapabilecek şekilde kurulabilirler. Vagon 500 m.' lik mesafeyi yukardan aşağıya yerçekimi etkisi ile ortalama 1 dakikada giderken, aynı mesafeyi aşağıdan yukarıya ortalama 10 dakikada gelmektedir. Hinteregger Urus MIII için bazı teknik özellikler şu şekilde sayılabilir. Kule yüksekliği 9 m., maksimum taşıma kapasitesi tamamen askıda 2500 kg. bir ucu yerde 4000 kg dır. Ana kablo 18 mm. çapında 650 m. (800 m.) uzunluğunda, çekme kablosu 10 mm. çapında 1000 m. uzunluğunda, geri hareket kablosu 8 mm. çapında m. uzunluğunda ve yine 4 adet 18 mm. çapında 60 m. uzunluğunda olan emniyet kablosuna sahiptir. Urus MIII hava hattı ana kablo, çekme kablosu ve geri hareket kablosu tamburlarından oluşan üç adet tamburla donatılmışlardır. Gücünü üzerinde monte olduğu kamyondan almaktadır. Aşağıdaki resimlerde hava hattı bölmeden çıkarma işini gerçekleştirme işlemi ve kuruluş alanı görülmektedir. Şekil URUS MIII Hava Hattı ile Aşağıdan Yukarı Yönde Bölmeden Çıkarma Şekilde de görüldüğü gibi Urus MIII mobil vinçli hava hatları aşağıdan yukarıya taşıma yaptıkları gibi yukarıdan aşağıya doğru da taşıma yapmaktadırlar. Yukarıdan aşağıya taşıma yapmak için geri hareket kablosu kullanılır. Bu kabloyu saran ayrı bir tambur bulunmaktadır. Hinteregger URUS MIII hava hattının yandan çekme mesafesi maksimum m. dir. Ancak yandan çekme mesafesi ana kablonun yüksekliğine bağlı olarak değişmektedir. Ana kablonun yüksekliği genel olarak ortalama 8 m. olmakla birlikte değişik kuruluş alanları için farklı olabilmektedir. Odun hammaddesinin bölmeden çıkarılması sürecinde bu hava hattında çalışanlar 1 operatör, 1 operatör yardımcısı ve 4 işçiden oluşmaktadır. Günde 8 saatlik bir çalışma için hava hattının net çalışma süresi 4 saat olduğu ülkemizde yapılan çalışmalarda belirtilmektedir.

171 163 Şekil URUS MIII Hava Hattı ile Yamaç Aşağı Taşıma Şekli ve Kuruluş Şekli Koller K 500 ve K 800 Orta Mesafeli Vinçli Hava Hatları Kısa mesafelilere göre orta mesafeli hava hatlarında, taşıma mesafesi arttığı için ara dayanaklar kullanımı gerekmektedir. Ara dayanakların kurulması işlemi de montaj zamanını arttırmakta buna bağlı olarak ta kısa mesafeli hava hatlarına oranla maliyeti arttırmaktadır. Buna rağmen yine de son derece ekonomik ve verimli çalışmaktadırlar. Koller K 500 önceki modeli olan K 300'den biraz daha güçlüdür. Ayrıca bu modelin yeni üretilen makinelerinde hava hattının bağlı olduğu araca bağlı olan bir yükleme vinci eklenmiştir. Bu sayede hava hattı ile yola çekilen orman ürünleri bu vinç vasıtasıyla hemen orada hazır halde bulunan kamyonlara yüklenerek işlemlerde hız arttırılmaktadır. Aşağıdaki resimlerde bu modelin teknik özellikleri ile teknik yapısı ve bölmeden çıkarma işlemini yaparken kuruluş şekilleri görülmektedir. Koller K 500 ün Koller K 300 e göre en belirgin özelliği bir kamyon üzerine monte edilmiş olmasıdır. Hava hattının montajı ve demontajı çok kısa zamanda, hızlı bir şekilde yapılabilmektedir. Gücünü üzerine monte edildiği dizel motorlu kamyondan alır. Hava hattı kulesi hidrolik bir sistemle yükseltilip alçaltılabilmektedir. Hava hattı operatörü, özel olarak imal edilmiş ve çalışan tamburların doğrudan görülebildiği kabinde oturarak çalışabilmektedir. Acil durumlarda maksimum çalışma güvenliği için, hava hattı tamburuna sarılı kabloyu ani bir şekilde serbest bırakabilen bir sisteme sahiptir. En son modellerinde yükleme vinci ya da prosesör başlığı eklene bilmektedir. Böylece yükleme vinci ile yola kadar çekilen ürünler kamyona yüklenebilmektedir. Yine prosesör başlığı ile bütün ağaç şeklinde yola çekilen ürünlerin dalları alınıp, tomruklama işlemi yapılabilmektedir. Yine yeni modellerinde vagon tertibatı (radio control) uzaktan kumandalı olarak yapılmaktadır. Hem aşağıdan yukarıya, hem de yukarıdan aşağıya bölmeden çıkarma işlemini yapabilmektedir.

172 164 Koller K 500 ün Teknik Özellikleri Kule yüksekliği: 11 m. Tambur sayısı: 3 adet Taşıma yönü: Yukarı ve aşağı doğru Kablo çap ve uzunluğu: taşıyıcı kablo 22 mm. ve 600 m. çekme kablosu 12 mm. ve 1000 m. geri hareket kablosu 12mm. ve 1000 m. Emniyet kablosu: 4x50 m. Kablo çekme hızı: m/dk Güç kaynağı: 2 veya 4 akslı kamyon Şekil Koller K 500 Hava Hattının Taşıyıcı Aracı ve Kule Tertibatı Şekil Koller K 500 Mobil Hava Hattı ile Bölmeden Çıkarma ve İstifleme

173 165 Koller firmasının ürettiği bir diğer model ise Koller K 800 dür. Koller K 800 bu firmanın üretmiş olduğu en güçlü hava hattı olurken, etki sahası 800 m. dir. Hava hattının teknik özellikleri aşağıda özet olarak verilmiştir. Koller K 800 ün Teknik Özellikleri Kule yüksekliği: 11 m. Tambur sayısı: 3 adet Taşıma yönü: Yukarı ve aşağı doğru Kablo çap ve uzunluğu: Ana kablo 24 mm. ve 750 m. Çekme kablosu 13 mm. ve 1300 m. Güç kaynağı: 2 veya 4 akslı kamyon 111 KW ( 152 PS ) gücünde kamyon. Bölmeden Çıkarma Daha önceki bölümlerde de anlatıldığı gibi, Urus M III hava hattı ile hem aşağıdan yukarıya hem de yukarıdan aşağıya doğru taşıma yapılabilmektedir. Yukarıdan aşağıya nakliyatta geri hareket kablosu kullanılmaktadır. Geri hareket kablosunu saran ayrı bir tambur bulunmaktadır. Geri hareket kablosu yukarıdan aşağıya taşıma yapma sırasında, boş vagonun yukarı istasyona tekrar götürülmesinde kullanılmaktadır. Bazı durumlarda ise yardımcı kablo olarak kullanılmaktadır. Örneğin, aşağıdan yukarı bölmeden çıkarma işleminde, tomrukların toplandığı yerde, veya yol üzerinde bir miktar sürütülmesinde kullanılmaktadır. Kablo yüksekliğine bağlı olarak değişen, Hinteregger URUS MIII hava hattının yandan çekme mesafesi maksimum 35 m dir. Yine değişik koşullarda farklılık gösterebilen ana kablonun yüksekliği ortalama 8 m dir. Şekil URUS MIII Hava Hattı ile Yukarıdan Aşağıya Bölmeden Çıkarma Urus MIII ile bölmeden çıkarma işlemi için, uygulanan silvikültürel müdahale hava hattı kuruluşu üzerinde etkili olmaktadır. Örneğin, traşlama kesimi yapılmış bir alanda, aşağı istasyon noktasında tespit ağacı bulunamaması durumunda ana kablo bir dip kütüğe tespit edilebilmektedir. Bu durumda ana kablonun yere yakın olmakta ve dolayısıyla ürünler bir ucu yerde sürütülerek orman yoluna getirilmektedir. Bu durumda zemindeki engellere takılan emvallerin kurtarılmasında geri hareket kablosu ya da yardımcı kablo kullanılmaktadır.

174 166 Bu gibi durumlarda çalışma tomrukları kurtarmaya gidecek işçinin güvenliği açısından, gerekli önlemler alınır. Verilen böyle bir durum için; engele takılma olduğu hava hattı operatörüne haber verilir, operatör ilk olarak vagon bir miktar serbest bırakılıp sonra ana kabloya sabitler, bundan sonra yardımcı aletler ile takılma yerine gelen işçi engelden yükü kurtarır ya da geri hareket kablosunun çalıştırılmasını ister. Eğer yükler çözülmüş ise tekrar bağlanır ve işçi uzaklaştıktan sonra tekrar yükün yukarı çekimi başlar. Şekil URUS MIII ile Bölmeden Çıkarmada Geri Hareket Kablosunun Kullanımı Bölmeden çıkarma çalışmaları sırasında çalışan sayısı 1 operatör, 1 operatör yardımcısı ve 4 işçiden oluşmaktadır. Bu çalışan sayısı ile ortalama saatlik verimleri 4-8 m 3 arasında gerçekleşmektedir. Genellikle aracın günlük çalışma süresi 8 saatlik iş süresince 4 saatlik net çalışma süresi olmaktadır. Her seferde taşıdıkları ürün miktarı ise 1,5-2,0 m 3 olmaktadır Uzun Mesafeli Kızaklı Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Uzun mesafeli hava hatları, orman yollarına bir alternatif oluşturmakta ve ormanların işletmeye açılmasında özellikle yol aralığının yüksek olduğu yerlerde etkili olmaktadır. Bu nedenle uzun mesafeli kızaklı hava hatları ile bölmeden çıkarma şekillerine gelmeden önce, bunlarla işletmeye açma ve nakliyattaki önemi konuları üzerinde durulacaktır Uzun Mesafeli Hava Hatlarının Orman Nakliyatındaki Önemi Uzun mesafeli vinçli hava hatlarında, ormanda sadece bir kaç ara dayanakla 2000 m uzunluğunda bir hat kurmak mümkün olup, böyle bir hatla ortalama 100 m olan yandan çekme mesafesi ile 20 ha büyüklüğündeki bir saha kesilerek elde edilen materyali, aynı zamanda ormanı korumak suretiyle, nakletmek mümkün olmaktadır.

175 167 Vinçli hava hatlarıyla yamaçlar üzerinde nakliyatta, ya birbiri ardı sıra paralel, ya da aşağı veya yukarı istasyonda ışın biçiminde kuruluşlar yapmak suretiyle geniş yamaç alanlarını nakliyata ve işletmeye açmak mümkün olmaktadır. Vinçli hava hatlarının nakliyat bakımından önemli bir diğer özelliği de, ormanda kesim sonuçlarını en ince dallarına varıncaya kadar hatta yakın yerlerde toplayarak yükleme ve nakletmek imkanının olmasıdır. Yükleme imkanları bakımından ne taşıyıcı kablo zeminden olan yüksekliği ve ne de arazinin durumu pratik olarak bir rol oynamamaktadır. Yükleme yapılan yerlerin herhangi bir şekilde tesviye edilmesine ve hazırlanmasına ihtiyaç yoktur. Ormanlarda ve kesim işlerinin yapılabileceği en dik yerlerden dahi yükleme yapılabilir. Bizzat yükleme işleri de klasik hava hatlarından olduğundan çok daha çabuk yapılabilmektedir. Yüklenecek materyalin taşıyıcı kablonun altına getirilmesine de ihtiyaç kalmamaktadır. Vinç kablonun ucuna bağlı olan ve ormana sarkıtılan vinç çengeli yan taraftaki istiflere kadar çekilerek yükleme yapılabilmektedir. Odunun yanlara doğru çekilebilmesinin hangi mesafeler içinde mümkün olduğu konusu, yamacın eğimi ve taşıyıcı kablonun yerden olan yüksekliği ve yan mesafe içinde arazinin durumu ile ilgilidir. Yamaç ne kadar yatık, taşıyıcı kablo belli sınırlar içerisinde yerden ne kadar yüksek ve yan mesafe ne kadar engelsiz olursa, odunun yandan çekilmesi o kadar uzun mesafelerde mümkün olabilmektedir. Ürünlerin yukarı çekilmesinde arazi engelleri dolayısıyla rastlanan zorluklar, vinç kablosunun aşağıdan itibaren az çok eğik olarak yukarı doğru çekilebilmesi yenilebilmektedir. Uzun mesafeli vinçli hava hatları oynak, yani kurulmuş oldukları yerden sökülerek başka yerlere taşınabilen ve tekrar kurulabilir tesisler olduğu gibi, ormanda belli yerlerde birbiri ardına yapılacak kesimlerden elde edilecek materyali taşımak maksadıyla, dayanakları hatta taşıyıcı kabloyu da yerinde sabit olarak kullanma şekli de uygun olabilir. Bu takdirde, orman tesviye eğrileri yönünde şeritlere göre kesim yapılması ve bu şeritlerin teraslarla tamamlanması da yerinde bir hareket olur. Böylece vinçli hava hatları ile en basit orman yollarının kombinasyonu meydana gelmiş olur ki, bu biçim uzak ve sarp dağ ormanlarını nakliyat ve işletmeye açma bakımından en uygun bir şekildir. Bu şekil aynı zamanda bütün bakım tedbirlerini almaya ve bakım kesimlerini yapmaya elverişlidir. Uzun mesafeli vinçli hava hatları % eğimli olarak kurulmaktadır. Bir defada nakledilecek odunun miktarı en çok 1.5 m³ tür. Nakledilecek materyalin orman kurusu ibreli ağaç odunu ve mesafenin 1200 m olması halinde yan mesafenin durumuna göre, 1 saatte 3-6 m³ odunun nakledileceği tespit edilmiştir. 1 m³ odunun taşınması için 0.5 lt benzine ihtiyaç olduğu belirtilmektedir. Ancak bu değişik arazi ve durumlarda farklılık göstermektedir Uzun Mesafeli Vinçli Hava Hatlarıyla İşletmeye Açma Arazinin elverişli olduğu ormanlar için en uygun işletmeye açma vasıtası, ormanın her tarafına eşit bir şekilde nüfuz etme imkanını veren, keza sürütme nakliyatının belli bir ekonomik sınırın altında kalmasını sağlayan birbirleriyle irtibatlı karayollarından oluşan bir yol şebekesidir. Ancak arazinin dik, kayalık ve yer yer kaya bloklarıyla kaplı olması gibi gerek yol inşaatını teknik bakımdan değilse bile ekonomik bakımdan imkansız kılan ve gerekse klasik sürütme nakliyatı için elverişsiz bulunan hallerde dağlık arazi yapısındaki ormanların işletmeye açılması için en elverişli çözüm yolu uzun mesafeli vinçli hava hatlarının kullanılması suretiyle elde edilmektedir. Şüphesiz bu gibi şartların bahis konusu olduğu mıntıka ormanlarında esasen meşcerelerin kuruluş ve servetleri bakımından arz ettikleri durumda bu ormanlarda kesif bir nakliyat şebekesinin tesisine elverişli bulunmamaktadır. Bu sebeple de bu gibi ormanlarda ancak belli periyotlarla müdahaleyi

176 168 mümkün kılan vinçli hava hatlarıyla işletmeye açmanın gerçekleşebilmesi tercihen dere tabanını bu kabil değilse sırtı takiben bir yolun inşasını gerektirir. Orman nakliyatında kullanılan vinçli hava hatlarının uzunlukları 2 km. 'ye kadardır. Bu tesisler entansif işletmelerde hattın iki tarafında 100 m.' ye kadar olan mesafedeki tomrukları önce hat'ta kadar çekmekte, devamında da hat boyunca aşağı veya yukarı nakletmektedir. Böylece takriben 200 m. kadar genişlikteki bir saha dahilinde kesilip hazırlanmış tomrukları bir kuruluşta taşıma imkanı sağlamaktadır. Buradan da kolaylıkla anlaşılacağı üzere büyük bir orman parçasının bu şekilde işletmeye açılabilmesi hattın bir veya daha fazla sayıda tesis edilmesini zorunlu kılmaktadır. Ormanın bulunduğu duruma ve yolun dere tabanı veya sırtı takip etmesi durumlarına bağlı olarak birden fazla sayıda tesis edilen hava hatlarının güzergahları birbirine paralel ya da bir noktada birleşen ışınlar şeklinde olabilir. Işınlar şeklinde boşaltma istasyonu dere tabanında olduğu takdirde, hat istikametini gösteren ışınlar aşağıda, boşaltma istasyonu sırt üzerinde olduğu takdirde ise bu ışınlar yukarıda birleşmektedir. Genişçe bir orman parçasının birden fazla sayıda tesis edilecek vinçli hava hattı ile işletmeye açılmasında birbirini takip eden kuruluşlar arasındaki mesafe bir seri faktöre bağlıdır. Bu durumda ormanın hektardaki verimi ve dolayısıyla tesisin bir defada taşıyacağı hacım, yamacın eğimi ve arazi yapısının durumu, montaj ve demontaj masrafları ile işçi ücretleri gibi faktörler zikredilir. Genel bir ifadeyle vinçli hava hatlarının kuruluş aralıkları; ormanın hektardaki verimi, arazi şartlarının güçlük derecesi ve yüksek işçi ücretleri ile ters, montaj ve demontaj masrafları ile doğru orantılıdır. Şu halde diğere şartlar değişmediği takdirde montaj ve demontajı yapan ekip ne kadar iyi yetişmiş olursa hat aralığı o nispette küçülecektir. Montaj ve demontaj masraflarını böylece montör ve işçileri iyi yetiştirmek suretiyle azaltmak mümkün olduğu gibi bu, aynı sahalarda belli zaman aralıkları ile takip eden kuruluşlar söz konusu ise, tesise ait bazı unsurları sabit karakterde yapmak yoluyla da sağlanabilir. Taşıyıcı kablonun vadi ve dağ

177 169 istasyonlarındaki tespit tertibatları, yükleme ve boşaltma yerleri, dağ istasyonunda motor makaranın tespiti ve ara pilonlar sabit unsurlar olarak yapılabilir. Tesis aralıkları üzerine etkili olan bir diğer unsur olan elverişsiz arazi durumu, çalışmayı güçleştirdiği gibi yanlardan çekme mesafesini de kısaltmaktadır. Zira dik yamaçlar üzerinde tomruklar zemin üzerinde taşıyıcı kabloya dik değil ancak eğik istikamette çekilebilmektedir. Böylece aşağı doğru yuvarlanarak hattı tahrip etmesi önlenebilmektedir. Bu nedenle yandan çekme taşıyıcı kablo izdüşümü ile, 45 'lik yamaçlarda ise 30 'lik bir açı teşkil edecek şekilde yapılabilmektedir. Dolayısıyla yandan çekme mesafeleri hat aralığının yarısından fazla olmaktadır ve 45 'lik açı altında yandan çekme halinde bu mesafe hat aralığının yarısının kök iki katı (1.4 katı) 30 'lik açı altında yapılan çekme halinde ise iki katı olmaktadır. Entansif orman işletmelerinde birbirini takip eden kuruluşlara ait hat aralığı m olarak düşünülmelidir. Diğer taraftan tek makaralı hava hatlarının güzergahlarının etüdünde kara yollarındakinin aksine uygulanması gereken asgari eğim sınırlıdır ve bu, boş vagonun yukarıdan aşağıya doğru hareketini sağlayacak kadar olmalıdır. Yapılan tespitlere göre bu maksat için taşıyıcı kablo eğiminin % 15 ve daha iyisi % 20'den az olmaması gerekmektedir. Şekil Hava Hattının Yandan Çekme Mesafesinin Tayini Uzun mesafeli kızaklı vinçli hava hatları, uzun süreli olarak kurulan tesisler olduğu için kuruluşu sırasında iş güvenliği ve verimli çalışmayı maksimum düzeyde sağlamayı gerektir. Bu nedenle, özellikle yukarı istasyonda yer alacak hava hattı motorunun kuruluşu önem kazanmaktadır.

178 170 Şekil Uzun Mesafeli Kızaklı Hava Hatlarında Hava Hattı Motorunun Tesis Yeri Genel olarak hava hattı motorunun, istikamet makarasına olan uzaklığı, üzerine monte edildiği kızak genişliğinin 20 katı mesafede olması istenmektedir. Bu mesafe nakliyat sırasında çekme kablosunda yada ana kabloda meydana gelebilecek kopma anında operatörün güvenliği açısından son derece önemli olmaktadır. Hava hattı tamburundan, istikamet makarasına olan çekme kablosu doğrultusu ile, ana kablo doğrultusu arasında kalan açının doğru şekilde tespit edilmesi, hem çalışma verimliliği hem de iş güvenliği açısından önemlidir Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatlarının Tesisi Burada ülkemizde en çok kullanılan bölmeden çıkarma şekli olarak karşımıza çıkan yukarıdan aşağıya yer çekimi etkisi altında taşıma yapan kuruluş şeklinin açıklaması yapılacaktır. Bu sistemde vagon yer çekiminin etkisi altında hareket ettiği için geri hareket kablosuna ihtiyaç yoktur. Hava hattının kurulmasının da ilk aşama hava hattı kızağının yukarı istasyona çıkarılmasıdır. Bu işlem için hava hattı tamburundan faydalanılmaktadır. Tambura sarılı olan çekme kablosu kısa mesafelerde işçiler tarafından çekilerek yukarıda yeter kalınlıkta bir ağaca bağlanır. Bu aşamadan sonra tambur çalıştırılarak kablo kısaltılmaya başlanır. Bu işlem devam ettirilerek yukarı istasyona varılır.

179 171 Şekil Uzun Mesafeli Kızaklı Hava Hattının Yukarı İstasyona Taşınması Uzun mesafeli kızaklı hava hattının yukarı istasyona getirilmesinden sonra yapılması gereken işlemleri adım adım aşağıdaki şekilde açıklayabiliriz. 1. Adım; hava hattı ve çekme (cer) kablosunun sarılı olduğu kızak yukarı istasyona geldikten sonra hava hattının ve ana kablo bağlantısın yapılacağı yerler tespit edilir. Hava hattı yerleştirileceği yer tesviye edilerek altlık döşeme hazırlanır. Bu sırada gerekli olan ara dayanakların inşası gerçekleştirilir. Şekil Uzun Mesafeli Hava Hattında Yamaç Aşağı Taşıma İçin İlk Adım 2. Adım; hava hattı çekme kablosu işçiler tarafından çekilerek aşağı istasyona getirilir. Bu çalışma yerçekimi etkisi altında yapıldığından bu iş için genellikle iki işçi yeterli olmaktadır. Bu sırada operatör ana kabloyu ara dayanaklar arasına asılan hava hattı pabucunu hazırlar.

180 172 Şekil Uzun Mesafeli Hava Hattında Yamaç Aşağı Taşıma İçin İkinci Adım 3. Adım; Aşağı istasyonda ayrı bir tambur ile getirilmiş olan ana kablo, yukarıdan getirilen cer kablosuna bağlanarak yukarı istasyona doğru motor gücü ile çekilir. Ana kablo bağlantıları yapıldıktan sonra vagon operatör tarafından ana kabloya monte edilir. Aşağı istasyonda, vagonun yükü alındıktan sonra dayanak ağacına çarpmasını önlemesi için bir destek hazırlanır. Daha sonra ana kablo gerilmeye başlanır. Şekil Uzun Mesafeli Hava Hattında Yamaç Aşağı Taşımada Üçüncü Adım 4. Adım; montaj işlemi tamamlandıktan sonra hava hattı operatörü yukarı istasyonda ve işçiler de arazide yerlerini alırlar ve taşımaya başlanır..

181 173 Şekil Uzun Mesafeli Hava Hattında Yamaç Aşağı Taşımada Son Adım Hava hattı operatörü çalışma boyunca arazide askı makaralarını kontrol eder. Bir miktar yük taşındıktan sonra çalışma ekibi tekrar çalışmaya başlamadan önce bağlantıları ve dayanakları gözden geçirmelidirler. Uzun mesafeli hava hattının tesis çalışması bitirildikten sonra haberleşme için arazi telefonu tesisi yapılır. Hava hattı operatörünün hava koşullarından etkilenmemesi için basit bir çatı oluşturulur Şekil Uzun Mesafeli Kızaklı Hava Hattının Kuruluş Yeri Yukarı istasyonda kızaklı hava hattının kurulacağı yer ile istikamet makarası arasındaki mesafe hava hattı kızağının genişliğinin 20 katı kadar mesafede olması verimli çalışma ve emniyet için uygun olmaktadır. Eğer bu mesafede belirlenen yer düz bir alan değil ise şekilde görüldüğü gibi kızaklı hava hattına yer hazırlanır.

182 174 Kısa, orta ve uzun mesafelerde taşıma yapabilen orman hava hatları orman yallarına alternatif oluşturmaktadır. Bu ve benzeri diğer özellikleri dikkate alındığında orman transport tesisi olarak değerlendirilirken aynı zamanda orman transport taşıtıdırlar. Bu nedenle uygulamada görülen orman hava hatları, konu birliğinin sağlanması açısından orman transport taşıtları bölümünde verilmesi gereken bilgiler burada verilecektir Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları Uzun mesafeli hava hatlarının kuruluşu daha önce anlatılmıştı, bu bölümde ise ülkemizde kullanılmış ya da hala kullanılmakta olan kızaklı hava hatlarının çalıştırılması ve teknik özellikleri üzerinde durulacaktır. Genel olarak uzun mesafeli hava hatlarının kısa ve orta mesafeli hava hatlarına nazaran bazı avantaj ve dezavantajları vardır. Yamaç aşağı ve yerçekimi etkisi ile ürünler taşındığı için güç sarfiyatının az olması böylece yakıt yönünden ekonomik olması, yanında bazı avantajları şunlardır; Etki sahasının uzun olması, Yol yoğunluğunu düşük olması durumunda orman yoluna alternatif oluşturması, Bir seferde taşıdığı ürünün daha fazla olması, Kullanım kolaylığının olması, Yüksek eğimli ve dağlık alanlarda son derece kullanışlı olması, Olumsuz yönleri ya da dezavantajları olarak ise şunlar söylenebilir; Kuruluş süre yani tesisinin çok zor ve zaman alıcı alması, Ekonomik olarak çalıştırılabilmesi için, kurulduğu yerde oldukça fazla miktarda taşıyacağı ürünün olmasını gerektirmesi (bunun pratik hesabı, genel olarak hat uzunluğu kadar m 3 cinsinden taşınacak ürün olması istenir), Operatöre ait bir kabin olmadığı için, kazalara karşı korunmasız olması, Hat uzunluğunun fazla olması nedeniyle elektrikli havalarda yıldırım çekme olasılığının yüksek olması, BACO Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları Bu hava hatları İsviçre de faaliyet gösteren Baco firması tarafından üretilmektedir. Türkiye'ye ithal edilen ilk hava hatlarından olup, günümüzde ilk alınanlar ekonomik ömürlerini tamamlamışlardır. Ancak ülkemizde bazı yörelerde, tamir ve diğer hava hatlarına ait bazı parçalar eklenerek bazı orman köy kooperatifleri tarafından çalıştırılmaktadır. Baco uzun mesafeli kızaklı vinçli hava hattı, m. mesafede taşıma yapabilmektedir. Diğer hava hatlarında da olduğu gibi kurulduğu bu mesafede verimli bir şekilde çalıştırılabilmesi için minimum eğim % 25 dir. Baco kızaklı hava hattının kuruluşunda motor yukarı istasyona monte edilir. Hava hattının kurulu olduğu güzergahın, bir başka deyişle hava hattı koridorunun sağ ve solunda kalan 35 m. lik mesafeden yandan çekme yapılarak ürünler taşınabilmektedir. Baco kızaklı hava hattının ana kablo üzerinde vagonun hareketini sağlayan bir adet çekme kablosu tamburu vardır. Vagon ana kablo üzerinde istenilen yerde durdurulabilmesi için otomatik durdurma tertibatına sahiptir.

183 175 Şekil BACO Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hattı ve Otomatik Vagonu Baco Kızaklı Hava Hattının Teknik Özellikleri Spiral bükümlü taşıyıcı kablo 22 mm. kalınlığındadır. Kordon bükümlü çekme kablosu mm. kalınlığındadır. Vagon ve yük çengelinin toplam ağırlığı 320 kg. dır. Vagonu ana kablo üzerinde çekme hızı 8-10 m/dk dir. Motor PS gücünde olup, motor dizel ya da benzinle çalışmakta, hava ile soğutulmaktadır. Yükleme ve boşaltma esnasında vinç arabası (vagon) taşıyıcı kablo üzerinde otomatik olarak tutuklanmakta ve serbest bırakılmaktadır. Vincin toplam uzunluğu 1150 mm. dir WYSSEN Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları Uzun mesafeli vinçli hava hatlarından memleketimize ilk geleni Wyssen tipidir. Wyssen tipi hava hatları ile 2000 m. ve daha uzun mesafelerde nakliyat yapmak mümkündür. Bu hava hatları % eğimli olarak tesis edilirler. Bu tesis ile hattın her iki tarafında yer alan 30'ar metrelik bir şerit dahilinde tomruklar çekilip nakledilebilmektedir. Bu yandan çekme olarak 30 m.'ye kadar çıkabilmektedir. Vagonun yukarı doğru çekilebilmesi kızak üzerine oturtulmuş bir motor ve buna bağlı bir çekme kablosu tamburu ile sağlanmaktadır. Taşıma yukarıdan aşağı yönde yapılmaktadır. Wyssen Kızaklı Hava Hattının Teknik Özellikleri Spiral bükümlü taşıyıcı kablo 22 mm. kalınlığındadır. Kordon bükümlü cer kablosu 8-9 mm. kalınlığındadır.

184 176 İlk modellerde vagon durdurma tertibatlı iken, daha sonra üretilen modellerde otomatiktir. Vagonu ana kablo üzerinde çekme hızı 6-9 m/sn dir. Motor PS gücünde olup dizel ya da benzinle çalışmakta, hava ile soğutulmaktadır. Kızaklı motor saranın ağırlığı 690 kg. dır. Tambur kapasitesi 3000 m. dir. Kızağın tabanları arasındaki açıklık 1.0 m. dir Şekil Wyssen Uzun Mesafeli Vinçli Hava Hattı Motoru ve Tamburu Şekil Hidrolik Otomatik Wyssen Vagonu

185 HINTEREGGER Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları Tek tamburlu ve cer kablosu açık olan Hinteregger D2 uzun mesefali hava hattı çalışma prensibi olarak Wyssen hava hattı ile benzerlik göstermektedir. Wyssende olduğu gibi burada da vagonun istenilen noktada durdurmaya yarayan durdurma tertibatı vardır. En fazla 3000 m. uzunluğunda bir mesafeden taşıma yapabilen hava hattı, en az % 10 eğimli yamaçlar üzerinde kurulabilmekted ve verimli çalışabilmektedir. Hem aşağıdan yukarı hem de yukarıdan aşağı yönde taşıma yapabilmektedir. Hinteregger (D2) Kızaklı Hava Hattının Teknik Özellikleri Spiral bükümlü taşıyıcı kablo 24 mm. kalınlığındadır. Kordon bükümlü cer kablosu 10.5 mm. kalınlığındadır. Motor PS gücünde olup benzinle ya da dizel çalışmakta, hava ile soğutulmaktadır. Hinteregger D2 tipi vinçli hava hattında vagon 4 tekerlekli ve uzunca olup vagonun bu biçimi, taşıyıcı kablo üzerinde yükün ağırlığının daha uzun bir kablo kısmına dağılmasını ve böylece taşımanın daha sarsıntısız ve emniyetle yapılmasını sağlamak içindir. Cer (çekme) kablosu tamburu, kablonun kalınlığına göre m. uzunluğunda kablo sarmaktadır GANTNER Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları Avusturya da faaliyet gösteren GANTNER firması 1948'de kuruldu. Kuruluşundan bu yana düşük yol yoğunluğunda dağlık ve düz alanlarda ekonomik ve çevreyi koruyucu taşımayı gerçekleştirmek için özel taşıma araçları ve ekipmanları geliştirmektedir. Gantner hava hatları taşıma kapasitesi ve taşıma uzaklığına göre temel olarak; 1.3 ton, 3 ton, 5 ton, 8-10 ton kapasiteli olmak üzere 4 guruba ayrılır. Bütün bu sistemler yer çekimi etkisi ile yamaç aşağı, yamaç yukarı ve düz arazilerde yatay olarak uzun mesafelerde kullanılabilirler. Orman yollarına alternatif oluşturması açısından yapılan maliyet analizlerinde iyi bir transport çözümü oluşturdukları belirlenmiştir. Yer çekimi etkisi ile çalışılan yamaç aşağı ve yamaç yukarı çalışmalarda taşıma mesafesi kablo çapına ve tambur kapasitesine bağlıdır. Düz ya da düze yakın arazide yatay çalışma sırasında ise transport mesafesini arttırabilmek için kapalı ana kablo kullanılır. Kapalı sistem esas olarak düz arazilerde, bataklıklarda, yağmur ormanlarında yağmur sezonunda veya nehirlerin üzerinden geçişlerde kullanılır. Ülkemize Gantner uzun mesafeli kızaklı hava hatları 1986 yılında ithal edilmişlerdir. Ülkemizde genel olarak yukarıdan aşağı doğru taşıma yapan Gantner USW modeli kullanılmaktadır. GANTNER USW Kızaklı Hava Hattının Teknik Özellikleri Hava hattı motoru kızak üzerine monte edilmiştir. Bu nedenle orman içindeki hareketleri, kendi kendini sürüklemek şeklinde olmaktadır. Ana kablo hava hattından ayrıdır ve ayrı bir makarada sarılı olarak getirilir. Taşıma yapabileceği yük kapasitesi kg olup maksimum kapasite kg dır. Ana kablo çapı 24 mm. dir. Taşıma mesafesi, 10.5 mm. çapındaki çekme kablosu ile m. dir. Uzun mesafelerde bir saatte 2 sefer yapabilmektedir. Tatbikat neticesinde günde ortalama 32 m³/gün ürün taşıdığı tespit edilmiştir. Bölmeden çıkarma sırasında çalışan işçi sayısı 1 operatör, 1 operatör yardımcısı ve 4 işçi olmak üzere toplam 6 kişilik bir ekiptir. Hava hattının montajı 1 montör, 2 operatör ve 3 işçi ile günde tamamlanmaktadır.

186 PS gücünde motorla çalışmaktadır. Yapılan tatbikat neticesinde, bir günde ortalama 8 saatlik çalışma için 20 litre benzin kullanılmaktadır. Şanzıman yağı 150 saatte değiştirilirken, 9 lt. motor yağı ile 100 saat çalışır. Bu hava hatları boşaltma kesimleri için uygun olup rahatlıkla kullanılabilir. GANTNER USW model kızaklı hava hattı bir çok vagon çeşidi ile çalışabilen beş hız kademeli motora sahiptir. Motor elektrik ateşlemeli, kolay kontrol edilebilen, alt kısmı kapalı vinç kızağı üzerine monte edilmiştir. Şekil GANTNER USW Kızaklı Hava Hattı Motoru Gantner kızaklı hava hatları ile yapılan bölmeden çıkarma çalışmalarında verimliliği 4 m³/saat olarak belirlenmiştir. Bu değer ürünün daha önceden hazır halde bulunması ile operatör ve istihsalde çalışan işçilerin ustalık derecelerine göre biraz daha artırılabileceği belirtilmektedir. Hava hattı veriminin kısa mesafelilere oranla düşük olmasının nedeni hat uzunluğunun fazla olmasının olduğu belirtilmektedir. Buna karşılık bir seferde taşıdığı ürünün fazla olmasından dolayı bu fark fazla olmamaktadır. Gantner firması tarafından üretilen bir diğer kızaklı hava hattı tipi Gantner HSW dir. Bu firmanın ürettiği kızaklı hava hatlarından en güçlü olan modeli HSW 150 NB dir. Bu modelin taşıma kapasitesi kg olup, taşıma mesafesi de m. dir.

187 179 Şekil GANTNER HSW 150 kızaklı vinçli hava hattı Gantner kızaklı hava hattının otomatik kilitleme yapan vagona sahiptir. Vagonun ana kablo üzerindeki ani hareketi vagonu kilitlemeye tahrik eder. Kilitleme sonrasında vagonun harekete zorlanması kilit sistemini çözer ve tekrar hareketli hale geçer. Şekil Kızaklı Hava Hattı Ana Kablo Askısı Geçiş Pabucu ve Vagonu Dış bükey bir arazide ya da uzak mesafelerde ana kablodaki sarkma nedeniyle uzun mesafeli hava hatlarında ara dayanaklar çok önemlidir. Uzak mesafelerde ana kablonun çoğu durumda tamamen dayanaksız olarak tesis edilmesi oldukça sınırlı arazi koşulları gerektirmektedir. Ara dayanak kullanılmaması için profili iç bükey olan bir arazi yapısı gereklidir. Hava hattı ana kablosu ile yer arasında doğal olarak ürünlerin asılı olarak geçmesi için yeterli olacak yükseklik yok ise bu durumda bu noktalarda ana kablo dayanaklarla yerden yeteri kadar yükseltilmelidir. Yerden yükseltilmiş ana kablo üzerinden, kabloya monte edilmiş olan vagonun bu noktalardan geçişine imkan veren özel kısımlar gerekmektedir. Bu kısma askı pabucu, ya da sabo denilmektedir BACO Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma

188 180 Baco kızaklı vinçli hava hatları Türkiye'ye ithal edilen ilk hava hatlarından olup, İsviçre nin Baco firması tarafından üretilmektedir. Günümüzde ilk alınanlar ekonomik ömürlerini tamamlamışlardır. Baco kızaklı vinçli hava hattı ile m mesafeden bölmeden çıkarma ve nakliyat yapılabilmektedir. Hava hattı vagonunun istenen noktada durdurulması, vagon içinde bulunan ve onunla birlikte hareket eden özel bir tertibat yardımı ile sağlanır. Bu hava hatlarının araziye kurulabilmesi için gerekli minimum eğim % 25 dir. Genel olarak kızaklı hava hatlarında olduğu gibi Baco vinçli hava hattı da kurulurken motor yukarı istasyona kurulur. Bu vinçli hava hattında taşıyıcı kablonun sağ ve sol tarafında kalan 35'er m mesafe içinde kalan alanda tomruklar taşınabilmektedir. Diğer bir ifade ile yandan çekme mesafesi 35 metre olup, 2000 m bir tesis uzunluğu için; 70 m x 2000 m lik bir alan üzerinde etki sahası kurabilmektedir. Bu alan ise 14 hektara karşılık gelmektedir. Şekil Üniversal Baco Uzun Mesafeli Vinçli Hava Hattı ile Bölmeden Çıkarma WYSSEN Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Diğer kızaklı hava hattı ile aynı standart malzeme ile çalışmakta olan W20 ve W30 tiplerinin bir defada taşıyabildikleri yük 1.5 ton veya m 3 ibreli ağaç tomruğudur. Aşağıdaki resimlerde hava hattının çalışma şekli ve hava hattıyla bölmeden çıkarılmakta olan tomruklar görülmektedir. Wyssen kızaklı hava hatları, çok güçlü makinelar olup, ormancılıkta bölmeden çıkama faaliyetlerinde kullanılabildikleri gibi özellikle baraj inşaatlarında inşaat malzemesinin taşınması işlerinde de kullanılmaktadır. Yeni üretilen Wyssen kızaklı hava hatlarında diğer hava hatlarında da olduğu gibi vagonda yük bağlama kancasının hareketini sağlayan uzaktan kumanda sistemi geliştirilmiştir. Bu hava hatlarında kullanılan Wyssen kızaklı hava hattının yeni modellerlinden HY-3 tipi vagonu; 127 cm uzunluğunda, 28 cm genişliğinde ve 90 cm yüksekliğindedir. Taşıyabileceği yük kapasitesi 3000 kg dır. Ana kablo çapı mm, çekme kablosu çapı ise 9-16 mm arasında değişmektedir

189 181 Şekil Wyssen Hava Hattı ile Bölmeden Çıkarmada Vagon ve Yükün Bağlanması Wyssen uzun mesafeli kızaklı vinçli hava hatları traşlama işletmelerinde kullanılabileceği gibi, seçme işletmesinde de kullanılabilmektedir. Hava hattı vinci yukarı istasyonda kurulu ise ürünler yerçekimi ile aşağı istasyona ulaşır ancak, yolun vadiden oldukça yukarıda olması halinde ve yol altındaki kısımda da üretim yapılması durumunda aşağıdan yukarıya da nakliyat gerekli olabilir. Bu durumda vinç gücünden faydalanılır. Şekil Wyssen Hava Hattının Kuruluşu ve Bölmeden Çıkarma Hinteregger (D2) Hava Hattı ile Bölmeden Çıkarma

190 182 Yükleme esnasında vinç arabası taşıyıcı kablo üzerinde bir tampon tertibatı yardımıyla tutuklanmakta ve serbest bırakılmaktadır. Boşaltma ya araba taşıyıcı kablo üzerinde bir tampon vasıtasıyla tutuklanmakta ya da bir tampon tertibatına lüzum kalmadan yapılmaktadır. Tek makaralı ve dolayısıyla cer kablosu açık olan Hinteregger D2 vinçli hava hattı çalışma prensibi itibarıyla daha ziyade Wyssen vinçli hava hattına benzemektedir. Burada da vagonun istenilen noktada durdurulmasını temine yarayan bir durdurma tertibatı bulunmaktadır. En az % 10 Eğimli Yamaçlar üzerinde kurulabilen bu tesisin uzunluğu en fazla 3000 m. olabilmektedir. Diğer vinçli hava hatları gibi hem aşağıdan yukarıya hem de yukarıdan aşağıya doğru taşıma yapabilmektedir. Maksimum yükü tiplere bağlı olarak kg. arasında değişmektedir. A: Aşağı istasyonda taşıyıcı halar üzerinde vagonu tutmaya yarayan tampon, B: Aşağı istasyonda tamponsuz boşaltma yeri, 1 : Aşağı istasyonda taşıyıcı halatın bir kütüğe bağlanması, 2: Aşağı istasyonda taşıyıcı halat üzerinde arabayı tutmaya yarayan tampon, 3: Aşağı istasyona kadar gelen orman yolu, 4: Yüklü vagonun aşağı istasyona gelişi, 5: Yükleme yeri üzerindeki tampon, 6: Taşıyıcı halatın dayanağı pilon, 7: Cer halatı makarası, 8: Yukarı istasyondaki taşıyıcı halat dayanağı (dikili ağaç), 9: Cer halatı makarası, 10: Cer halatını saran kızaklı hava hattı tamburu ve motoru, 11: Taşıyıcı halatın yukarı istasyonda bir dip kütüğe bağlanması, Şekil Hinteregger D2 Vinçli Hava Hattı ile Bölmeden Çıkarmada Çalıştırılması GANTNER Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma

191 183 Gantner kızaklı vinçli hava hattı üç değişik şekilde farklı amaçlar için kullanılabilir. Bunlar, yer çekimi etkisi ile yamaç aşağı veya yamaç yukarı taşıma, düz arazilerde kapalı kullanım poligon seklinde kullanım ve çift tamburlu çalışma şekilleridir. 1) Yer çekimi etkisi ile çalışma: Hava hattı motoru daima yukarı istasyondadır. Hava hattının sorunsuz bir şekilde çalışabilmesi için ana kablo eğiminin en az % 15 (7.5 ) olmalıdır. Ana Kablo boyunca herhangi bir noktadan yükleme yapılabilir. Eğer hat boyunca yer ile ana kablo arasında yeterli mesafe yok ise ara dayanak inşa edilir. Şekil Gantner Kızaklı Vinçli Hava Hattı ile Yamaç Aşağı Taşıma Uzun mesafeli kızaklı hava hatlarının kuruluş profiline genel olarak bakıldığında il göze çarpan özellik ara dayanak sayısının daha fazla olmasıdır. Özellikle uzun mesafelerde hem kablodaki sarkmalar, hem de arazi yüzeyinin dış bükey olaması gibi durumlarda ara dayanak kullanma zorunluluğu ortaya çıkmaktadır. Şekildeki hava hattı profilinde dağ istasyonundan boşaltma yeri istikametinde aşağıdaki elemanları vardır. 1.Tek tamburlu vinç 2. Vagon, 3. Ara dayanak, 4. Ana kablo, 5. çekme kablosu, 6. Orman yolu, 7. Geçici istif yeri, 8. Yukarı istasyon ankrajı, 9. Aşağı istasyon ankrajı, 10. Yönlendirme makarası,

192 184 Şekil Yamaç Aşağı Taşımada Ürünlerin Bölmeden Çıkarılmasında İş Akışı Dağlık alanlarda yamaç aşağı taşımada ara dayanağın kullanılması halinde hava hattı kuruluş şeması şekilde görülmektedir. Burada ürünlerin bölmeden çıkarılması sırasında, yük kancasına bağlanan ürünler, önce yandan çekme mesafesi kadar vagona doğru çekilmekte ve daha sonra vagona kadar yükselip kanca kilitlenmektedir. Vagon bir miktar yukarı çekildikten sonra yer çekimi etkisi altında aşağı doğru hareket etmektedir. 2) Düz arazide çalışma: Bu çalışma şekli eğimin, vagonun yer çekimi etkisi altında kendiliğinden hareket edemeyeceği kadar düşük olan yerlerde kullanılır. Yerçekimi kullanılamadığından sonsuz geri hareket kablosu diye adlandırılan kablo kullanılmalıdır. Hava hattının hat boyunca herhangi bir noktada kurulabilir. Düze arazide kullanılan geri hareket kablosu, diğer hava hatlarında da olduğu gibi çekme kablosunun ters istikametinden vagona bağlanmakta ve yine ters istikamette vagonun hareketini sağlamaktadır. Geri hareket kablosunun tesisinde kabloyu yönlendirmek üzere yönlendirme çok sayıda makara kullanılmaktadır. Şekil Düz Arazide Uzun mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hattının Kuruluş ve Kullanımı

193 185 3) Çift tamburlu çalışma : Çift tamburlu çalışma şekli özel uygulamalar için kullanılırlar. Yerel koşullardan kaynaklanan değişik uygulamalarda kullanılır. Bura da iki sırt arasında kalan bir vadiden taşıma yapılıyor. Bu sistemim kurulması ve çalıştırılması oldukça zor ve masraflı olmaktadır. Şekil Kızaklı Hava Hatlarında Çift Tamburlu Çalışma Şekli Genel olarak kızaklı hava hatları için belirtilen üç şekilden, yerçekimi etkisi ile çalışma şekli kullanım alanı bulur. Bu çalışma şekli diğerlerine göre hem daha ucuz hem de daha kolay kurulma ve çalıştırılma özelliklerine sahiptir. Verimliliği Verimliliği saatte 4 m³ tür. Operatör ve istihsalde çalışan işçilerin ustalık derecelerine göre biraz daha artırılabilir. Bunun yanında ürünün hazır halde bulunması da etkilidir. Verimin kısa mesafelilere oranla düşük olmasının nedeni hat uzunluğunun fazla olmasındandır. Ancak bir seferde taşıdığı ürünün fazla olmasından dolayı fark fazla açılmamaktadır. Yol Ağı ile Olan Uyumu Gantner hava hattı uzun mesafeli olduğu için yol yoğunluğunun fazla bir önemi yoktur. Düşük yol yoğunluğuna (3-10 m/ha) bile rahatlıkla intibak edebilmektedir. Sadece vadi yollarının olduğu meşcerelerde veya ormanlarda bölmeden çıkarma işlemini son derece başarı ile gerçekleştirir. Yukarıdan aşağıya taşıma yaptıkları için, aşağı istasyonda mutlaka yol bulunmalıdır. Bazı durumlarda yamaç yolunun olduğu durumlarda da yukarıdaki kısmı yamaç yoluna yukarıdan aşağı doğru, yamaç altında kalan kısımları da aşağıdan yukarı doğru bölmeden çıkarma işlemi yaparak işletmeye açabilir. Sonuç olarak aşağı istasyonda ister vadi yolu ister yamaç yolu olsun mutlaka bir yola ihtiyaç duyar. Ülkemizde özellikle Doğu Karadeniz Bölgesinde yol yapım masraflarının yüksek olduğu eğimli yerlerde sadece vadi yolu inşasından sonra Gantner kullanımı ile verimli ormanlık alanlar işletmeye açılır. Hava Hattı Operatörü Düşünceleri Uygulamada operatörlerin makineden dolayı kaynaklanan hiç bir sıkıntıları yoktur. Ancak tesisin montajı aşamasında bir çok güçlükle karşılaşılmasından dolayı daha yeni montaj kolaylıkları istemektedirler. Kazalara karşı operatörü koruyacak her hangi bir bölümün olmaması da sorun oluşturmaktadır.

194 186 Ürün aşağı doğru kaydırılmasında kontrolü sağlamak amacıyla kullanılan hava freni çok ses yapmaktadır, bunun yerine daha değişik bir tedbirin uygulanması önerilmektedir. Eksoz gazı, hava halleri, motor bakımı, kablonun tambura düzenli sarılmasını sağlayacak bir ekipmanın olmaması diğer eleştirilen yönleri olmaktadır. Kablonun tambura düzenli sarılması çok önemli bir sorun olmakta ve çözümü istenmektedir. Daha önceki bölümlerde de belirtilen Gantner uzun mesafeli kızaklı vinçli hava hattının olumlu ve olumsuz yönleri dikkate alınarak, yapılacak bölmeden çıkarma çalışması için en iyi seçenek ortaya konulmalıdır. yönlerini maddeler halinde şu şekilde sıralanabilir. Orman Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarmanın Genel Değerlendirmesi Orman hava hatlarının sınıflandırılması, tesisi ve teknik özelliklerine ilişkin bilgiler yukarıda sistematik bir şekilde verilmiştir. Ülkemizde kullanılan kısa, orta ve uzun mesafeli vinçli hava hatlarının çalışma prensipleri ve birbirine göre durumları aşağıda genel olarak verilmiştir. Koller K 300 Urus M III Gantner Sınıfı Kısa mesafeli, mobil Orta mesafeli, mobil Uzun mesafeli, kızaklı Kuruluş yeri Orman yolu Orman yolu Dağ istasyonu Taşıma Mesafesi < 300 m < 600 m m. Taşıma Yönü Genellikle yukarı Genellikle yukarı Yukarıdan aşağı Montaj Süresi 3 gün 8 gün gün Demontaj Süresi 1,5 gün 4 gün 7-10 gün Kule Yüksekliği 7-9 m. 9 m. Kule yok Yamaç Yolu Gerekli Gerekli Gereksiz Taşıdığı Ürün Tomruk, ince ç. odun Tomruk, ince ç. odun Genellikle Tomruk Motor durumu Motor devamlı çalışır Motor devamlı çalışır Yalnız vagon çekilirken Verim değeri Taşıma kapasitesi 1500 kg 2500 kg 3000 kg

195 Diğer Transport Tesis ve Taşıtları ile Bölmeden Çıkarma Tekray (Monorail) Monorail aşağı ve yukarı yönde %100 eğimlere kadar kurulabilen, üretim alanlarına orman işçisi ve operatörlerini yakacak odun ile orman tali ürünlerini emniyetle ve hızla taşıyabilen bir raylı sistemdir. Kurulup sökülme kolaylığına sahip monorail'den ağaçlandırma alanlarına fidan ve işçi taşınması, orman hava hattı kumanda alanına operatör ve işçilerin taşınması, peyzaj açıdan görsel değerlere sahip doğal kaynaklarda insanların gezdirilmesi, orman içi dinlenme turları gibi daha birçok alanda yararlanmak mümkündür. Monorail ile işe gidiş gelişin daha cazip duruma getirilmesi ile birlikte iş yorgunluğunun azalıp iş verimliliğinin artması bu tekniğin en olumlu yününü oluşturmaktadır. Bugün ormancılıkta kullanılan monorail Japonya'da 1970 yıllarında ilk olarak ziraat işlerinde transport amaçlı bir araç olarak kullanılmıştır. Burada Shirtake mantarlarının gelişiminde kullanılan ağaçları taşımak için küçük boyutlu bir taşıma aracı şeklinde geliştirilmiştir. Daha sonra ormancılıkta mini forwarderlerin gelişimi üzerine monoraillerin popülaritesi bir süre azalmıştır. Bununla beraber monoraillerin güç ve emniyet sistemlerinin geliştirilmesi, son yıllarda çok sayıda insanı emniyetle taşıyan yeni bir araç olarak dikkatleri üzerine çekmesine neden oldu. Japonya Çalışma Bakanlığı'nın nisan 1996'da "Ormancılıkta Monorailler için Emniyet Rehberi"'ni önererek gerekli yasal standartları ortaya koyması sonucunda monorail tekniği daha da önem kazandı. Japonya'da ormancılıkta kullanılan monoraillerin sayısı 1985'lerden beri artarak özellikle son beş yılda 100 adet civarına ulaşmış olup genelde dik arazilere sahip Kinki, Shikoku ve Chubu bölgelerinde kullanılmaktadır. Daha çok dağlık arazide yararlı olan ve diğer ülkelerde belirgin bir gelişme göstermeyen monorail ülkemizde ormancılık uygulamalarında henüz mevcut değildir. Ancak bir proje kapsamında bir adet prototipi hazırlanıp tamamlanmıştır. Önümüzdeki yıllarda bun geliştirilerek ülkemiz koşullarına adaptasyonu beklenmektedir. Monorail dik arazide iş verimliliğini artırdığı gibi günümüzde ilgi çekici bulunmuştur. Monorail'in dik arazide daha yararlı olacak şekli olan tramvay ile sadece işçi taşınmayıp odun ve diğer materyaller de taşınabilir durumdadır. Tramvayla çalışma sırasında emniyet ve dayanıklılık önemli noktalardır. Ölçülen değerlerin belirlenen kabul edilebilir gerilme değerlerinin altında ve emniyetli olması gerekir. Tramvayla çalışmanın etkisinin, iş alanının eğimi ve orman yolundan uzaklığın artması ile değiştiği belirlenmiştir. Ayrıca yıllık bakım maliyetlerinin geleneksel yol sistemi maliyetlerinin 1/3'ünden daha az olduğu da tespit edilmiştir. Monorail'in avantaj ya da olumlu yönleri genel olarak aşağıdaki gibidir. Bunlar; İşe gidiş ve dönüş süresinin kısalması, İşe gidiş-dönüş sırasındaki yorgunluğun azalması, İstenilen bölgeye ulaşımın ve taşımanın kolay olması, Düşük montaj maliyetinin olması, Bakım maliyetinin düşük olaması, Küçük ölçekli işler için uygun olması, Ormanda çevreye zarar vermemesi, Portatif (mobil) olması, gibi olumlu yölrei vardır. Sayılan bu nedenlerle monorail'lerin önemi her geçen gün daha fazla artmaktadır. Monorail iş yerine gidiş geliş süresi ile tekrar sayısının azaltılması ve iş verimliliğini

196 188 artırması amacıyla geliştirilmiştir. Ormancılıkta bu araçla odun taşımadan başka araçlar, malzemeler ve işçilerin taşınması da gerçekleştirilebilir. Monorailler arazi eğiminin % + 45 'den - 45 'e kadar eğimlerde rahatlıkla kullanılır. Monorail planında emniyet ve mukavemet özellikle dikkate alınmıştır. Çünkü monorail ile birçok işçi ve ağır objeler taşınır. Monorail'lerde ortalama hız 50 m/dk (3 km/saat) olarak belirlenmiştir. Şekil'de bir monorail planı çizilmiş ve burada bir monorail'in ana kısımları gösterilmiştir. Şekil Bir Monorail Planı ve Ana Kısımları Şekilde genel olarak görünümü verilen tekray sisteminin ana kısımları ve bunlar ile ilgili bilgiler aşağıda sıralanmıştır. a) Çekiş vagonu Su soğutmalı 6 HP gücünde manyetik ateşlemeli tek silindirli 4 zamanlı, üstten subaplı motor, Hidrolik kumandalı hareket sistemi, Arızalara karşı otomatik kumanda sistemi, 3 kişilik kapasite b) Transport vagonu Maksimum yük ağırlığı 1000 kg, Bir hidrolik kumanda sistemi Uzunluk 4200 mm ve genişlik 600 mm c) Bağlantı cihazları Çok kullanımlı bağlama çubuğu, Ana ve alt bağlantı cihazları, d) Raylar ve destekler Ana ve alt ray olmak üzerer iki ray sistemi, Dişli kol ve fener dişli, Önceden hazırlanan ray sistemi, Raydan çıkmayı önleme mekanizması, olmak üzere dört kısımdan oluşmaktadır. Ancak resimde de görüleceği gibi monorail temel olarak alt ve üst yapı olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır. Bununla birlikte bu iki yapının birbiri ile bağlantısını sağlayan arada dengeleme ve yürüme işini gören bir kısım daha mevcuttur. Buna göre sistem ayrıntılı olarak incelendiğinde, araziye kurulan bir ray düzeneği ve bu ray üzerinde hareket eden bir sistem ile ona takılıp sökülebilen lokomatif ve vagon kısımlarından oluşmaktadır. Genelde ise hareketsiz alt yapı ve ray üzerinde hareket üst yapı olarak temelde iki kısım olarak değerlendirilmektedir.

197 189 Monorail Altyapısı ile İlgili Teknik Bilgiler Monorail zemine tutturulan taşıyıcı ayak ve yardımcı ayaklar üzerine monte edilen ana raydan oluşmaktadır. Bu araçta altyapı rayların, desteklerin, metal teçhizatların ve cıvataların vs. oluşturduğu karmaşık bir iskelet yapısına sahiptir. Bu yapı 8 parçadan oluşmaktadır. Destek tablası 1. Taşıyıcı ayak 2. Yardımcı ayak 3. Bağlantı kelepçeleri 4. Tutucu kol 5. Kremayer dişlisi 6. Bağlantı pabuçları 7. Montaj cıvataları 8. Bağlantı kelebeği Şekil Bir Monorail de Alt Yapı Elemanları Burada, kremayer ve dişli sistemi, dönme hareketini doğrusal harekete veya aksine kuvvet iletimi sağlayan mekanizmadır. Tekray sisteminde motor tahriki ile sağlanan dönme hareketi doğrusal harekete dönüştürülmektedir. P v1 Q E F P H2 P v2 P H2 H G I B C J A D Şekil Bir Monorail Altyapısının Planı ve Gerilme Hesabı Modeli Altyapının (tabanın) emniyeti tramvay emniyeti için önemlidir. Bu nedenle tabanın yapısı ve emniyeti deneme yoluyla test edilmektedir. Daha sonra hesaplanan yük ve gerilme değerleri tramvayla çalışma sırasında ölçülen değerlerle karşılaştırılır. Yük ve gerilim hesaplama yönteminde her parçayı birleştiren gerilme ve yük ayrıca hesaplanır. Burada kiriş ve desteklerden ibaret bir nokta kaynak merkezi olarak alınır. Gerilim ölçme deneyi yapılırken altyapının her parçasına ilişkin gerilme silsile

198 190 miktarları ile ölçülür. Ölçülen ve hesaplanan değerlerin karşılaştırılmasında her bir parça için ölçülen değerlerin gerekli gerginlik değerlerin altında bulunması deneme operasyonunun emniyetli olduğunu gösterir. Şekil Bir Monorail Alt Yapısı ve Güzergaha Aplikasyonu Şekil Bir Monorail'de Altyapının Taşıma Aracına Montajı Tekray (Monorail) ile Bölmeden Çıkarma Monorail ile çalışma ormancılıkta özellikle dik ve dolaşımı güç olan bölgeler için üretim alanları ile büyük alandaki ağaçlandırmalarda, geniş fidanlıklarda bölümler arası transport işlerinde rahatlıkla ve verimli bir şekilde kullanılabilir. Bunlara ilaveten Milli Park

199 191 alanlarında gezi amaçlı veya yükseklere tırmanarak doğal yapıyı göstermek amacıyla kullanılabilir. Monorail'ler ormancılıkta özellikle bölmeden çıkarma çalışmalarında ince çaplı ürünleri taşıyarak ekonomiye girdi sağlamakla beraber özellikle uzun mesafeli vinçli orman hava hatlarında operatör ve üretim işçilerinin dağlık arazide metre mesafelere taşınarak bir an önce işe başlamalarını sağlayarak zaman kayıplarını azaltmakta, ayrıca zaten yetersiz beslenen işçi ve operatörlerin işyerine tırmanması ile ortaya çıkacak güç kayıplarına da engel olmaktadır. Monorail ile çalışma orman işçileri açısından zaman ve güç tasarrufu yanında her geçen gün artan orman işçisi bulamama probleminin çözümü açısından da önem arzetmektedir. Sistemin montaj-demontaj süresinin kısa ve çok kolay olması işin tamamlanması ile mevcut yerinden diğer gerekli alanlara naklini kolay kılmaktadır. Yani istenilen yere nakletmek için söküp yeniden yerleştirmenin kısa zaman alması ve düşük emekle gerçekleştirilebilmesi sistemin en önemli avantajlarındandır. Şekil Monorailin Güzergahta Kullanılması Şekli Ormancılık çalışmaları yanında özellikle Doğu Karadeniz Bölgesi gibi dağlık arazide çay ve fındık taşımasında, değişik nedenlerle yol yapılamayan küçük yerleşim alanlarına ulaşmada vs verimli bir şekilde kullanılabilir. Ormancılıkta monorail kullanımının iş verimliliğinde büyük bir etkiye sahip olduğu ve 21. yüzyıla doğru orman işçileri için çağdaş bir ulaşım aracı olacağı ortadadır. Bu nedenle zaman ve güç açısından işgücü kayıplarının azaltılarak iş verimliliğinin ve hatta iş kazalarının azaltılması açısından monorail sistemi 21. yüzyıla girerken gerekli bulunmuştur.

200 192 Monorail kullanımı ile elde edilecek kazancın sadece zaman azalmasına bağlı olmayıp ince materyallerin taşınması ile ekonomik bir değer girdisine de neden olduğu anlaşılmıştır. Bu sonuçlardan monorail'in çok emniyetli olduğu ve ormancılıkta iş verimliliğinin artması için yararlı olacağı sonucuna varılmıştır. Kısaca; montaj-demontaj kolaylığına sahip olması, % 100 eğimlerde kurulabilmesi, iş verimliliğini artırması, iş yorgunluğunu ve iş kazalarını azaltması, emval kayıplarını azaltması, düşük montaj ve demontaj maliyeti ile ormancılık işlerinin çevreye zarar vermeden gerçekleştirilmesi monorail sisteminin önemli avantajları arasında görülmüştür. Monorail sistemi yararlı olduğu gibi karmaşık bir yapıya da sahip değildir. Bu nedenle yapılacak projelerle monorail sisteminin ülkemizde geliştirilerek daha uygun maliyetle üretilmesi ormancılık sektörü kadar diğer sektörlere açısından da yararlı sonuçlar doğuracaktır Walking Machine'ler ile Bölmeden Çıkarma Walking machine'ler zeminin düzeltilmesi yerine, kendisini düzensiz orman yüzeyine adapte ederek engellerin üzerinden aşabilmektedir. Bunun ötesinde operatör cm. arasındaki yüksekliklerde makineyi düz konuma getirebilir. Bunun bir sonucu olarak toprak sıkışması minimize edilir ve üretim makinesinin arkasında geleneksel makinelerde oluşan sürekli izler bu makineler de oluşmaz. Walking machine ler ile dağlık arazi koşullarında ve aralama kesimlerinde çalışılabilir. Makine hem kesim hem de taşıma işini aynı anda yapabildiğinden oldukça verimli çalışmaktadır. Yürüyen makine (Walking machine) gelecekte çevre ile daha dost mekanize edilmiş üretim metodlarının gelişmelerine yeni potansiyel oluşturmaktadır Kombine Hasat Makineleri ile Bölmeden Çıkarma Kesim, dalların alınması, tepenin alınması, kabukların soyulması, boylara ayırma, bölmeden çıkarma ve boşaltma işlemleri çok çeşitli şekillerde kombine hasat makineleri ile yapılabilir. Bu makinelerle bölmeden çıkarma tam mekanize bir sistemde gerçekleşmektedir. Özellikle iş gücü bakımından orman işçilerine iş sağlama konusunda sosyal problemi çözme konusunda olumsuzlukları dışında, mekanizasyon bakımından gelişmiş ülkelerde kullanılmaktadırlar. Bu tip makinelerin kullanılabilmeleri için her şeyden önce verimli ormanlar gerektirmekle beraber şu şartların oluşması gerekir: Büyük alanda tıraşlama kesimleri, Düz veya düze yakın arazi, Homojen meşcere yapısı, Tek bir çeşit (cins) üretimin olması,

201 YÜKLEME VE BOŞALTMA TEKNİKLERİ Türkiye'de planlı orman yolu yapımı, çalışmalarını yoğun bir şekilde yaygınlaştırılması, dolayısıyla işletilebilen orman alanlarının genişletilmesi ile yıllık odun hammaddesi üretiminde önemli artışlar sağlanmış ve bu artışlar, orman ürünlerinin kesim yerinden satış ya da işleme merkezlerine taşıma işlerini işletmecilerin en önemli sorunu haline getirmiştir. Taşıma faaliyetlerinde yükleme boşaltma işleri, gerek bu işlere özgü zaman ve masraflar, gerekse taşıma işlerinin akışı yönünden büyük öneme sahiptir. Örneğin; Türkiye'de genellikle elle gerçekleştirilen bu işler için yapılan harcamaların tutarı toplam taşıma masraflarının yaklaşık % 40-50'sini bulmaktadır. Öte yandan, bu işlerin görülmesi için gereksinilen iş gücünün sağlanması da bazı yörelerde sorun olmakta ve bu durum, taşıma işlerinin normal akışını aksatmaktadır. Temelde motorlu araç teknolojisinde kaydedilen gelişmeler ile birlikte yükleme - boşaltma araç ve metotlarının gelişimine neden olmuş, tehlikeli ve aynı zamanda güvencesiz olan elle yükleme ve boşaltma işlerine karşı eğilimin azalmasına yol açmıştır. Ancak ülkemizde son yıllarda iş hacmi yüksek olan bazı işlerde satış depolarında kısmi bir makineli çalışma görülmekle birlikte gerek orman içi istif yeri ya da rampalarda, gerekse diğer işletme depolarında yükleme boşaltma işleri halen elle yapılmaktadır. Son zamanlarda, işletme satış depolarında ve ormanda istif yerleri ve rampalarda da Catarpıllar 920 istifleyici, Cranab 900 yükleme vinci ve Liebber yükleme vinci gibi makinelerle yükleme ve boşaltma işlerinin yapıldığı görülmektedir. Bilindiği gibi orman ürünlerinin bölmeden çıkarma safhasından sonraki ana taşıma safhası; ara depo ya da istif yerlerinde taşıma aracına yükleme, yüklü gidiş, son depo ya da fabrikalarda boşaltma ve boş dönüş safhalarından oluşmaktadır. Bu dört iş safhasından yükleme safhası, diğer iş safhalarına nazaran daha fazla bir süre almaktadır. Ayrıca son depolarda satışları yapılan orman ürünleri de çeşitli araçlara yüklenerek kara yolları üzerinde uzun mesafeler boyunca pazar yerlerine taşınmaktadır. Yükleme, odun hammaddesi nakliyatının aksaksız olarak gerçekleştirilmesi bakımından önemli fonksiyona sahiptir. Bu fonksiyonun etkinliği, yükleme faaliyeti ile kesim, bölmeden çıkarma, istifleme ve ana taşıma arasında iyi bir koordinasyonun sağlanmasına bağlıdır. Örneğin mevcut yükleme olanakları ile taşıma işini gerçekleştiren araçların gereksiniminin zamanında sağlanamaması taşıma araçlarının yükleme için sıra beklemesine, dolayısıyla bu da prodüktif zaman kayıplarına neden olur. Ya da aksi halde yükleme ekibi boş bir kamyon veya treyler gelinceye dek atıl olarak beklemek durumunda kalır. Bu nedenle, randımanlı bir yükleme faaliyeti için, taşımayı gerçekleştiren kamyon ve benzeri araç sayıları ile yükleyici kapasiteleri ya da yükleme ekibi olanaklarının yükleme öncesi beklemelerle zaman kayıplarına meydan vermeyecek şekilde dengelenmesi gerekir. Yükleme makinelerinde aranılan hareketliliğin derecesini yükleme koşulları belirler. Örneğin yüklenecek tomrukların bir istif yerinde toplanması halinde sabit ya da palet tekerlekli; tomrukların yol kenarları boyunca istif edilmiş olması veya dağınık bir vaziyette bulunması halinde de hızlı hareket etme özelliğine sahip lastik tekerlekli yükleme makinelerinin kullanımı söz konusu olur. Lastik tekerlekli yükleme makineleri, istif yerleri veya depolarda istifler arasındaki hareket sırasında zaman tasarrufu sağladığından ya da kablo hatlarla çıkarmada bir i,istif yerinde yüklenmek üzere hazır vaziyette bulunan tomruk miktarının yükleme kapasitesinden az olması halinde birden fazla istif yerinde hızla yükleme yapma imkanını verdiğinden, böyle yerlerde uygun yükleme aracı olarak yaygın bir kullanım eğilimine sahiptir.

202 Yükleme Metotları Yükleme, depo ya da istif yerindeki tomrukların taşıma aracına çeşitli yöntemlerle aktarılması, boşaltma ise yüklemenin tamamen tersi bir iş olup tomrukların taşıma aracından depolara indirilmesidir. Genel olarak hacim miktarı arttıkça yükleme, boşaltma aynı zamanda sınıflama ve istifleme işleri de daha fazla önem kazanır. Yükleme işlerinde duruma göre elle yükleme aletlerinden kendi gücü ile iş gören yükleme makineleri kadar çok değişik tipte araç kullanımı söz konusudur. Kullanılacak araçların tipi, yüklemenin yapıldığı yere, yüklenecek parça yükün boyut ve miktarına, ayrıca iş gücü durumu ile ekonomik koşullara bağlı olarak değişir. Travers, sanayi ve yakacak odunu gibi küçük boyutlu ürünler genellikle taşıtlara elle yüklenir. Tomruk ve uzun gövdelerin yüklenmesinde ise gene bir ölçüde elle yükleme söz konusu olmakla birlikte daha çok çeşitli tip ve büyüklükte yükleme makineleri kullanılır. Yüklenecek odun miktarının fazla olması yükleme işinde yüksek kapasiteli yükleme makinelerinin kullanımını gerektirir. Öte yandan, özellikle yükleme işinin nispeten az olduğu yerlerde kullanılmak üzere seçilen makinelerin gerektiğinde yol inşaat makinelerinin dönüştürülme özelliğine sahip olması ayrıca önem taşır. Bu suretle bu makineler hem yükleme, hem de yol yapım işlerinde kullanılabilir. Örneğin kıskaç ile ya da kepçeli yükleme ekipmanlarına sahip makineler, bunların kıskaç ya da kepçelerinin bir toprak tesviye bıçağı veya toprak yükleme kepçesi ile değiştirilmesi suretiyle toprak kazı ya da yükleme makinelerine dönüştürülebilir. Ormancılıkta değişik yükleme metotları mevcuttur. Genele olarak incelendiğinde yükleme işinde kullanılan güç kaynağı bakımından; insan gücü ve yardımcı araçlar ile yükleme, hayvan gücünden yararlanarak yükleme ve makineli yükleme şeklinde bir sınıflandırma yapmak mümkündür. Aşağıda bu sistem dahilinde yükleme metotları açıklanmıştır Elle Yükleme En eski yükleme metodu olan elle yükleme bugün gelişmiş ülkeler ormancılığında yalnızca travers, kağıt ve yakacak odunu gibi nispeten küçük boyutlu odunların yüklenmesinde söz konusu olmaktadır. Türkiye'de tomruk ve uzun gövdelerin yüklenmesinde de halen yaygın bir kullanım alanına sahiptir, hatta ülkenin çoğu kesimlerinde tek yükleme seçeneği durumundadır. Bu yöntemde taşıma aracı yükleme yapacağı istife uygun bir şekilde yanaşmakta, varsa istif tarafındaki kasa kapağı açılmaktadır. Bundan sonra kamyonun kasa platformu ile istif zemini arasında eğik bir düzlem meydana getirecek şekilde yükleme araçları yerleştirilir. Yükleme işi bu eğik düzlem üzerinde tomrukların insan gücü ile yukarı doğru yuvarlanması suretiyle yapılır. Bu yuvarlama işi elle, ancak duruma göre ya kısmen yerçekimi etkisi ya da doğrudan insan gücü ile sağlanır. Bunlardan ilki rampadan yükleme, diğeri yerden yükleme olarak adlandırılır. Tomrukların insan gücü ile taşıma araçlarına yüklenmesi işinde kullanılan aletler, çevirme ya da yuvarlama sırığı, demir manivela, çevirme çengeli, sapin, kloma (kanca) ve yükleme ağaçları, kendir halat ve insan gücü ile çalışan yükleme vincidir. Yükleme ekipleri 2-10 işçiden oluşur. Rampadan yükleme, orman yollarının kazı şevi yamaçları üzerinde uygun yükseklikte rampa yapmanın mümkün olduğu ya da bu yolların dolduru şevi eteğinde taşıma araçlarının yüklenmesi için rampa olarak elverişli banket kısımlarının bulunduğu yerlerde söz konusu olur. Kamyonun kasa platformu seviyesi tomrukların istif seviyesi ile eşit ya da daha aşağıda bulunabilir.

203 195 Şekil 6.1. Rampadan Yükleme Şekilleri Yerden yüklemede kağıt ve yakacak odunu gibi küçük boyutlu materyaller kaldırılarak, tomruk ve tel direği gibi büyük boyutlu ağır odunlar ise yükleme ağaçları üzerinde yuvarlanarak taşıma araçları üzerine bindirilir. Bu şekil yükleme, rampa olanaklarının bulunmadığı yerlerde, örneğin satış depolarında uygulanır. Şekil 6.2. Yerden Yuvarlanarak Yükleme Elle yükleme metotlarından birisi de kendir halatlarla yükleme yöntemidir. Bu yükleme yönteminde kendir halatın bir ucu yükleme yapılan tarafın aksi tarafındaki kasa kapağına bağlanmakta, serbest kalan uç da yüklenmesi yapılacak olan tomruğun altından geçirilerek yukarı doğru tomrukla birlikte çekilmektedir. Çekme işini kamyon ya da zemin üzerindeki bir ya da birkaç işçi yapmaktadır.

204 196 Şekil 6.3. Odun Hammaddesinin Elle Yükleme Metotlarından Bazıları Elle yükleme yöntemleri başlığı altında söz edilebilecek bir yöntem olarak insan gücü ile çalışan vinçlerle yükleme metodu da vardır. Bu vinçlerle yükleme metodu da kendir halatla yapılan yüklemenin aynıdır. Bu yöntemde, yüklemeyi yapacak vinç kamyonun yükleme yapılacak tarafının aksi tarafına ve kasasına dayandırılarak tespit edilmektedir. Vincin elle döndürülen tamburuna sarılı bulunan tel kablonun serbest ucu yükleme yapılacak tomruğun üzerinden geçirilerek bu uçta mevcut çengel yardımıyla vincin tepesinde bulunan makaranın hemen altındaki halkaya takılmaktadır. Bundan sonra vincin tamburu elle döndürülerek tambura sarılan kablo yardımıyla tomruk kamyona yüklenmektedir. Yükleme yapıldıktan sonra vinç kablo çengeli çıkarılmakta ve başka bir tomruğun yüklenmesine geçilmektedir. Şekil 6.4. Portatif Vinç ile Yükleme Çapraz Yükleme Çapraz yükleme elle yükleme metodundan geliştirilmiş bir yükleme şeklidir. Bu metotla tomruklar yükleme araçları boyunca aşağıdan yukarıya doğru kablo çekimi sureti ile yuvarlanarak yüklenir. Bu tür yüklemede güç kaynağı insan, hayvan, genellikle de traktör ya da vinç olur. İnsan gücü ile çapraz yükleme iki şekilde uygulanır. Birinci şekilde tomruk ya da direklerin yükleme araçları üzerinde yuvarlanmasını sağlayan halatların çekimi doğrudan insan gücü ile gerçekleştirilir. İkinci şekilde ise Boog tipi yükleyici gibi elle çalışan vinçler vasıtası ile olur.

205 197 Şekil 6.5. Boog Tipi Vinçle Tomruğun Kamyona Yüklenmesi Hayvan ya da motor gücü ile çapraz yüklemede çekme gücü ya taşıma aracından bağımsız ya da araca bağımlı halde bulunur. Bağımsız güç kaynağı bir traktör veya vinç ya da çekim hayvanları olabilir. Şekil 6.6. Traktör ve Hayvan gücüyle Çapraz Yükleme Taşıma aracının motor gücü yardımı ile gerçekleştirilen çapraz yüklemede, yükleme vinci araca monte edilmiş olarak da kullanılabilir Makine Gücü ile Yükleme: Makina gücünden yararlanarak uygulanan yükleme yöntemlerini, bu makinaların taşımayı yapacak araca monte edilmiş ve bundan ayrı bulunmalarına göre iki ayrı kısımda ele alarak incelemek gerekir. Üretim hacminin fazla ve taşıma faaliyetinin yoğun olduğu yerlerde iş kapasitesi yüksek metotlar söz konusu olur. Hareketli yükleyiciler hem toplu, hem de dağınık durumda bulunan tomrukların yüklenmesinde verimli olurlar. Son yıllarda çok çeşitli tipte hareketli tomruk yükleyicileri geliştirilmiştir. Bu yükleyicilerin önemli özellikleri; yavaş ve pahalı olan el işçiliğine gereksinimi azaltması, iş verimini artırması, yükleme zamanını kısaltması, dolayısı ile yükleme masrafında düşüş sağlanması, buna karşılık yüksek yatırım masrafını ve yetenekli operatör kullanılmasını gerektirmesidir Taşıma Aracına Monte Edilen Vinçle Yükleme Bu araçlara kendi kendini yükleyen araçlar da denmektedir. Yükleme vasıtalarının doğrudan doğruya taşıma araçları üzerine monte edilmesi halinde böyle araçlarla hem

206 198 yükleme hem de taşıma işi birlikte gerçekleştirilir. Bunlar da yüklemeyi yapma şekillerine göre çeşitli tiplerde yapılmışlardır. Taşıma aracına monte edilen bütün modern yükleyiciler (hidrolik kreynler) aracın motor gücünden yararlanarak hidrolik olarak çalıştırılır ve hemen her tip taşıma aracına monte edilebilir. Dar orman yollarında olduğu gibi yükleme alanı sıkıntısı çekilen yerlerde yükleme kolaylığı sağlamak bakımından önemli bir üstünlüğe sahiptirler. Hidrolik kreynler taşıma aracı üzerine düşey bir gövde ile oturtulur. Bu gövdeye hidrolik bir silindir vasıtasıyla alçalıp yükselen bir içkol monte edilmiştir. Gövde ile bu kolun durumu yataya göre aşağıya 30 derece, yukarıya 80 derecelik açılar oluşturacak şekilde değişir. İç kola bir mafsal tertibatı ile dış kol tespit edilmiştir. Bu kolun aşağıyukarı hareketi de hidrolik bir silindirle sağlanır. Bu iki kol arasındaki açı 20 dereceden, bu kollar birbirinin devamı şeklinde tek hat haline gelinceye (180 dereceye) kadar değişik değerler alır. Dış kol mekanik ya da hidrolik olarak uzatılabilir. Dış kolun uç kısmına hidrolik bir döndürücü aracılığıyla kreynlerde tomrukların ağırlık merkezi dışında kavranıp dengeli bir şekilde kaldırılması için bir denge kolu da bulunur. Şekil 6.7. Taşıma Aracı Üzerine Monteli Hidrolik Kavrama Kepçeli Yükleyici a- Taşıma Aracına Monte Edilen Çift Tamburlu Vinçle Yükleme Bu yöntemde taşıma aracına monte edilmiş ve hareketini bu aracın motorundan alan çift tamburlu bir vinç yardımıyla yükleme yapılmaktadır. Isachen firmasının geliştirdiği bu sistemde kamyon kasası üzerindeki yan direklerden yükleme yapılmayan taraftakiler yekpare olup uçlarında birer makara bulunmaktadır. Bu nedenle aynı zamanda vinç direği görevi de yapmaktadırlar. Yükleme yapılan taraftaki yan direkler de yükleme ağacı görevi yaparlar. Bu direkler eklemli olarak yapılmışlardır. Yük yüksekliği arttıkça, bunlar eklemleri yardımıyla uzatılarak tomrukların araçta stabilitesini sağlamaktadırlar. Çift tambur üzerine sarılı kablolardan birisi öndeki, diğeri de arka ve yükleme yapılmayan taraftaki yekpare direklere makara yardımıyla ulaştırılmakta ve bunların içindeki makaralardan da geçirilip yükleme durumuna getirilmektedir. Bundan sonra motor çalıştırılarak tel kabloların tamburlara sarılmasıyla yükleme yapılmaktadır. b- Kreynler ile Yükleme Kreynler taşıma araçlarına, genellikle şoför kabininin arkasına ya da üzerine sabit veya geçici olarak monte edilir. Kreynin çalıştırılmasına yarayan kumanda kolları kreyn gövdesi üzerindeki özel kumanda yerinden veya şoför kabininden idare edilir.

207 199 Bazı hidrolik kreynlerde yükleyici, taşıyıcı aracın arka kısmına monte edilmiş olup kumanda ünitesi gelen yüklenmeye karşı alt desteklerle takviye edilmiştir. Yükleme işi sonunda yükleyici, araç üzerine yatırılmakta ve alt destekler yukarıya çekilmektedir. Araç bir kişi ile çalıştırılmaktadır. Hareketli döner kreynler esas olarak taşıyıcı kaide üzerine monte edilen kumanda ünitesi ile bir ulaşım kolundan oluşur. Ulaşım kolu makina dairesinin ön kısmında bulunur, arka ucunda ise, bir denge ağırlığı vardır. Palet ya da lastik tekerlekli olurlar. Lastik tekerlekli olan tipler, ağırlığı tekerleklerin dışına aktarmak için yükleme sırasında zemine dayanan hidrolik sabitleyicilerle takviye edilir, böylece kreynin yanal stabilitesi arttırılmış olur. Hareketli döner kreynler tomrukların yüklenmesi, boşaltılması, kısa mesafelerde taşınması ve istiflenmesi, orman yolları kenarındaki hendeklerin iç tarafında bulunan tomrukların yola çıkarılması ve bütün ağır ekipmanların yüklenmesi ve boşaltılması işlerinde yüksek verimle kullanılır. Kablo Kontrollu Kreynler ile Yükleme Taşıyıcı araçlara monte edilen yükleme araçlarından birisi de kablo kontrollü kreyn olup, bu kreyn şoför kabininin hemen arkasına ve kamyon kasa platformu üzerine dik bir şekilde tespit edilen çelik bir direk ile bu direğin ortasından bir mafsal yardımıyla diyagonal olarak birleştirilmiş kaldırma kolundan oluşmaktadır. Direk ayrıca bir yandan gergi kablolarıyla aracın ön kısmına iyice ve diğer yandan kaldırma kolunun uç kısmından zincirlerle tespit edilmiş bulunmaktadır. Şoför arkasına yerleştirilen vinç tamburundan gelen tel kablo, kreyn direğinin ve kaldırma kolunun uç kısmında bulunan makaralardan geçerek, kaldıracağı tomruğa ulaşmaktadır. Bu tel kablonun tomruğa ulaştığı bu uçta bir kıskaç ya da çengel bulunmaktadır. Vinç tamburu hareketini taşıma aracının motorundan almaktadır. Kablolu kreynler ülkemizde uygulamada kullanılmaktadır. Şekil 6.8. Kablo kontrollü kreyn Hidrolik Kontrollü Kreynler ile Yükleme Günümüz teknolojisinde, yukarıda açıklanan kreynlerin yerini hidrolik kontrollu kreynler almış bulunmaktadır. Bu kreynler bugün çeşitli firmalar tarafından üretilmekte ve istiflerden yükleme, satış depolarında ve fabrikalarda boşaltma, yükleme ve istif yerlerinde kullanılmaktadır. Bu yükleyiciler taşıma aracında ya şoför kabininin hemen arkasına ya da taşıma aracı kasası platformunun arka ucuna monte edilmektedir. Bunlar da düşey bir döner çelik gövde üzerine yerleştirilmektedir. Bu gövdenin uç kısmından mafsallı ve hidrolik tertibatla alçalıp yükselebilen bir kol ve bu kolun da uç kısmından mafsallı bir diğer ikinci kol yapılmış bulunmaktadır. Bu ikinci kolun hareketi de hidrolik tertibatla sağlanmaktadır.

208 200 İkinci kol çoğu kez mekanik ya da hidrolik bir mekanizma ile uzatılabilmektedir. Bu kolun uç kısmına bir döndürücü ve buna bağlı bir tomruk kavrama kepçesi takılmaktadır. Bu kreynler hem kendi monte edildiği araca hem de diğer araçlara yükleme yapılmasında kullanılabilirler. Bu yönleri ile avantaja sahiptirler. Şekil 6.9. Hidrolik Kreynlerin Taşıma Araçları Üzerine Montaj Yerleri c- Hiab Tipi Vinçle Yükleme Taşıyıcı araçlara monte edilen yükleme araçlarından birisi de Hiab tipi vinçtir. Bu vinç her kamyona kolaylıkla monte edilebilen ve tamamıyla hidrolik çalışan bir vinç olup, kısa ve uzun tomrukların, her çaptaki direklerin kamyonlara yüklenip boşaltılması ve gerektiğinde vinç kolunun ucuna takılan bir kepçe vasıtasıyla toprak, kum, çakıl ve taş gibi malzemenin kamyonlara doldurulup boşaltılmasında da kullanılır. Hiab vinci kamyonun motoru ile çalışır. Vincin yükleme kapasitesi 1 tona kadardır. Şekil Taşıyıcı Araca Monte Edilmiş Hiab Tipi Yükleyici ile Yükleme

209 Taşıma Aracından Ayrı Olan Araçlarla Yükleme Taşıma aracından ayrı olan hareketli yükleme araçlarına bir traktör ya da kamyona monte edilmiş vinçler, hareketli döner kreynler ve kendi kendine yükleyen araçlar dahil bulunmaktadır. a- Elevatörler ile Yükleme Elevatör iki dayanak üzerine yerleştirilmiş iki adet sonsuz kancalı zincir banttan oluşmaktadır. Bunlar ayrı bir içten yanmalı motor yardımıyla çalıştırılmaktadır. El ile yükleme yüksekliğini ayarlamak mümkün olabilmektedir. Bir yerden diğer bir yere tekerlekleri yardımıyla kolaylıkla taşınabilmektedir. Yüklenecek tomruklar elevatöre doğru yuvarlanmakta ve burada dönmekte olan elevatörün kancalarına takılan tomruk elevatörün kamyona ulaştığı üst noktadan kamyon kasasına düşmekte ya da yuvarlanmaktadır. Yükleme ekibi 3 ya da 4 işçiden oluşmaktadır. Bunlardan ikisi elevatöre tomruk sevketmekte, diğer ikisi de kamyon üzerinde elevatörden gelen tomrukları düzenlemektedir. b-traktör ya da Kamyona Monte Edilmiş Vinçlerle Yükleme Bu yükleme yönteminde, traktör ya da kamyon üzerine monte edilmiş vinç, yükleme yapılacak tarafın aksi tarafında bulunmakta, aynı hayvan gücünden yararlanarak yapılan yüklemede olduğu gibi, kamyon kasa platformunun baş, son ve yükleme yapılacak tarafına tespit edilmiş olan iki tel kablonun diğer uçları yüklenecek tomruğun altından geçirildikten sonra birleştirilerek aksi tarafta bulunan traktör ya da kamyon üzerinde mevcut vinç yardımıyla ya da traktörün ileri doğru hareketi ile çekilerek yüklenmektedir. Hareketli Döner Kreyn ile Yükleme Bunlar inşaatlarda malzeme taşıma ve kaldırma işlerini görmekte olup, aynı zamanda tomruk yükleme işlerinde de kullanılmaktadır. Hareketli döner kreynlerin yürüme takımları palet ya da lastik tekerlekli olabilmektedir. Bu nedenle bunlar ya traktör ya da bir kamyon üzerine monte edilmektedir. Şekil Hareketli Döner Kreyn ile yükleme

210 202 Hareketli kreynler yürüme takımı üzerinde kendi ekseni etrafında dönebilen bir makina dairesi ve ulaşım kolundan oluşmaktadır. Ulaşım kolu makina dairesine alttan mafsallı 9olarak tespit edilmiştir. Bu nedenle makina dairesi ile birlikte dönmekte ve mafsal yardımıyla da aşağı yukarı hareket etmektedir. Ulaşım kolunun ucunda bir makara bulunmakta, gerektiğinde buna ilave olarak ağır yükler için palanga da kullanılabilmektedir. Hareketli döner kreynlerin kolları değişik tiplerde yapılmaktadır. Bunlar düz, kazboynu ve menteşeli tipte olmak üzere ayrılmaktadır. Kendi Kendine Yükleyen Araçlarla Yükleme Bu yükleyiciler de bir traktör ya da kamyon üzerine monte edilmekte olup, bunlar da lastik tekerlekli ya da palet tekerlekli olabilmektedir. Yükleme kollarının ucuna monte edilen ve tomrukları yüklemekte kullanılan kıskaçlar genellikle hidrolik kontrollü olarak çalışmaktadır. Bu kıskaçlar da çeşitli tiplerde yapılabilmekte, iki kollu kıskaçtan çok kollu olana kadar değişebilmektedir. Ayrıca çoğu kez tomruklar iki alt ve bir üst kolu bulunan hidrolik bir kavrama mekanizması yardımıyla da yüklenebilmektedir. Bunlar aynen kepçeli malzeme yükleyicileri gibi çalışmaktadır. Yükleme sırasında kavrama mekanizmasının üst kolu açılmakta ve alt iki kol yüklenecek tomruğun altına sokulup üst kol kapatılarak tomruk kavranmaktadır. Böylece kavranan tomruk kaldırılarak taşıma aracı üzerine yüklenmektedir. Bu tip yükleyicilerle kısa mesafeler içindeki taşımalar da yapılabilmektedir. Kendi kendine yükleyen yükleyicilerden, daha ağır ve büyük yükler için olanları da yapılmış olup, bunlar da kablo ve hidrolik kontrollü olarak çalışmakta ve kıskaçları çeşitli şekillerde olabilmektedir. Şekil Kendi Kendine Yükleyen Araçlarla Yükleme Hidrolik Kıskaçlı Yükleyicilerle Yükleme Bu makineler bir traktörün ön ya da arka kısmına bir ucunda kıskaçlı yapıda bir tomruk kavrama düzeni bulunan ulaşım kolunun monte edilmesi yoluyla gerçekleştirilmiştir. Gerek tomruk, gerekse toprak yükleyicilerinin çalıştırılmasında aynı hidrolik mekanizmadan yararlanılmıştır. Bu makinelerde toprak yükleyici kepçe ile tomruk yükleyici kıskaçlı kavrama düzeni birbirinin yerine monte edilebilir şekilde monte yapılmıştır. Tomruk kavrama düzeni genellikle iki alt ve bir üst tırnaktan oluşur. Düz olan alt tırnaklar çalışma sırasında tomruğun altına sürülüp, uç kısmı aşağıya doğru kıvrık olan üst tırnak indirilerek tomruk kavranır. Yükleme, kavranan yükün kaldırılıp araç üzerine

211 203 bindirilmesi suretiyle gerçekleştirilir. Bu yükleme makinelerinde gerek ulaşım kolunun, gerekse kıskaç tırnaklarının hareketi traktörün motor gücü ile hidrolik olarak sağlanır. Traktörler paletli ya da lastik tekerlekli olabilir. Lastik tekerlekli tipte olanların hareket kabiliyeti olduğundan özellikle tomruk depolarında çeşitli depolama işlerinin görülmesinde çok faydalı olmaktadır. Basit ve verimli bir yükleme şeklidir. Kısa mesafeler içindeki taşımalar için de kullanılır. Ancak daha çok tomruk yükleme, boşaltma ve istifleme işlerinde verim sağlanır. Bu makinelerle yükleme-boşaltma işleri bir kişi ile, yalnızca araç sürücüsü tarafından gerçekleştirilebilir. Şekil Hidrolik Kıskaçlı Yükleyici ile Yükleme a -Caterpillar 920 İstifleyici Önüne istifleme vinci monte edilmiş loader tip iş makineleridir. Güçlü makinalardır. 3 tonluk yükü 3 metre yükseklikte kaldırabilir. Depolarda seri istifleme yapabilirler. Belden kırmalı oldukları için hareket yetenekleri çok fazladır. Günlük metreküp istif yapabilirler. Depolardaki sıkışıklık kolayca giderilebilir. Ancak ince çaplı emval için istiflemede uygun değildir. Bir opertatör tarafından kullanılır. b-cranab 900 Yükleme Vinci Kamyon üstüne montelidir. Hidrolik pompası yardımıyla gücünü kamyonun motorundan alır. Kaldırma bomları yukarıda iken 9 ton kaldırabilir. En açık konumda, yani ağırlık en uzakta iken 1800 kg kaldırma gücü vardır. Rampalarda veya depolarda yükleme için çok uygundur. Özellikle ağır tomrukların yüklenmesinde çok başarılıdır. 7 tonluk bir kamyona 25 dakikada yükleme yapabilir. Bir operatör tarafından kullanılır. Traktöre monteli küçük tipleri de vardır. Rampalardaki tıkanıklık hızlı yükleme sayesinde giderilebilir. c-liebher Yükleme Vinci Bunlar ekskavatörlere yükleme vinç monte edilmiş makinelerdir. İş yapabilme yetenekleri çok yüksektir. Zira makine kendi ekseni etrafında 360 derece ve uçtaki rotor da 360 derece dönebilir. Bir operatör kamyonu 20 dakikada yükleyebilir.

212 Depolarda Boşaltma Metotları Boşaltma işi yüklemenin tamamen tersi bir iş olduğundan, yüklemede kullanılan araç ve tekniklerin hemen hepsi boşaltma işlerinde de kullanılabilir. Bu nedenle ülkemizdeki uygulamaları göz önüne alarak boşaltmayı elle ve makineyle boşaltma olmak üzere iki kısma ayırmak gerekir Elle Boşaltma Kamyonların, traktör-treylerin ya da diğer araçların elle boşaltılmasında tomruk yükünü bağlayan zincir çözüldükten sonra, kasa kapaklarının üst seviyesinde bulunan ve birbirlerine klomalarla (kancalarla) tutturulmuş bulunan tomruklar, bu klomaların çıkarılmasıyla serbest duruma geçer ve boşaltmayı yapan işçi tarafından bir levye ile aşağıya yuvarlanır. Yük kasa kapakları seviyesine gelince bu kapaklar açılır ve geriye kalan tomruklar da boşaltılır. Şayet taşımayı yapan kamyonların kasa kapakları bulunmuyorsa, yükü bağlayan bağlar çözüldükten sonra tomruklar boşaltılır Makine ile Boşaltma Makina ile boşaltmada, yüklemede kullanılan tüm araçlar kullanılabilir. Örneğin, hidrolik kreynle boşaltma gibi. Bu araçlarla boşaltmada tomruklar kamyonun üzerinden alınarak istif yerine indirilir Yükleme Ve Boşaltmada Verimler Yükleme ve boşaltmada verimler elle ve makina ile olmak üzere iki kısımda mütaala edilerek verilmiş bulunmaktadır Elle Yüklemede Verimler Ülkemiz koşullarında yapılan elle yükleme denemeleri yapraklı ve iğne yapraklı ağaçlar üzerinde elle ve elle çalışan vinçlerle olmak üzere 4 ayrı şekilde yapılmış bulunmaktadır.yapraklı ağaç tomruklarının elle yüklenmesinde verim 6.4 metreküp/işçi/gün, iğne yapraklı ağaç tomruklarının elle yüklenmesinde ise günlük verim 12.0metreküp/işçi/gün olarak hesaplanmıştır. Yapraklı ağaç tomruklarının elle çalışan vinçle yüklenmesinde ise verim 9.3 metreküp/işçi/gün, iğne yapraklı ağaç tomruklarında ise verim 14.2 metreküp/işçi/gün belirlenmiş bulunmaktadır. İğne yapraklı ağaç tomrukları üzerinde yapmış olduğu yükleme denemelerinden yapılan hesaplamalar sonucu halatla ve elle yapılan yüklemede verim 11.4 metreküp/işçi/gün ve rampadan yüklemede bu verim 35.6metreküp/işçi/gün olarak saptanmıştır. Burada görüldüğü üzere, iğne yapraklı ağaç tomruklarının yapraklı ağaç tomruklarına göre yoğunlukları dolayısıyla ağırlıklarının az olması nedeniyle günlük verim, iğne yapraklı ağaç tomruklarında yapraklı ağaç tomruklarınınkine oranla yaklaşık iki misline ulaşmaktadır. İğne yapraklı ağaç tomruklarının vinçle yüklenmesi elle yüklenmesine göre % 30 fazla bir verim sağlarken, yapraklı ağaç tomruklarında bu fark vinçle yüklemenin lehine %50'ye kadar ulaşmaktadır.

213 Makine ile Yüklemede Verimler Makine ile yüklemede, iğne yapraklı ağaç tomrukları ile ve İsachen yükleme aracı ile iyi yükleme şartlarında verim 88,7 m 3 /makine/gün (44,4 m 3 /işçi/gün), vasat yükleme şartlarında ise 65,7 m 3 /makine/gün, (32,8 m 3 /işçi/gün), kablo kontrollü kreynlerle yüklemede verim iyi yükleme şartlarında 106,2 m 3 /makine/gün (53,1 m 3 /işçi/gün), vasat yükleme şartlarında ise 77,0 m 3 /makine/gün (37,5 m 3 /işçi/gün), elevatörle yüklemede kış şartlarında verim 122,4 m 3 /makine/gün, (40,8 m 3 /işçi/gün) olarak hesaplanmış bulunmaktadır. Burada belirtilen iyi ve vasat yükleme şartları yükleme yerinin eğim, zemin ve hava durumu ile tomrukların yüklenmeye uygunluğu, istiflerin kamyondan uzaklığı ve yükleme yüksekliği gibi faktörlerin değerlendirilmesi sonucu belirlenmektedir. Ülkemiz şartlarında yapılmış bulunan denemelerden yararlanarak yapraklı ağaç tomruklarının kreynle yüklenmesinde verim 119,5 m 3 /makine /gün (39,8m 3 /işçi/gün) olarak hesaplanmış bulunmaktadır. Yukarıda verilmiş olan değerlerden de anlaşılacağı üzere, makine ile uygulanan yükleme yöntemlerinden elde edilen verimlerin elle uygulanan yükleme yöntemlerinden elde edilen verimlere göre büyük farklar gösterdiği belirlenmiş bulunmaktadır. Ayrıca makina ile yapılan yüklemede buna iş emniyeti üstünlüğü de ilave etmek gerekmektedir Elle Boşaltmada Verimler Elle boşaltmada verimler yapraklı ve iğne yapraklı ağaç tomruklarının elle boşaltılması olarak ayrı ayrı hesaplanmıştır. Buna göre yapraklı ağaç tomruklarının elle boşaltılmasında verim 138,8m3/gün ya da 69,4m3/işçi/gün; iğne yapraklı ağaç tomruklarının elle boşaltılmasında ise 234,6m3/gün ya da 117,3m3/işçi/gün olarak belirlenmiş bulunmaktadır. Burada iğne yapraklı ağaç tomruklarında elde edilen günlük verim fazlalığı bir kamyon yükü tomruğun, iğne yapraklılarda yapraklılara nazaran daha fazla olmasından ileri gelmektedir Makine ile Boşaltmada Verimler Yapraklı ağaç tomruklarının makine ile boşaltılmasıyla ilgili denemelerden yararlanarak verim 169,8 m 3 /makine/gün olarak hesaplanmış bulunmaktadır. Burada da görülmektedir ki elle boşaltmada verim makine ile boşaltmadaki verim değerine çok yaklaşmakta, buna karşılık elle boşaltmada iş emniyetinden söz edilememektedir.

214 ORMANCILIKTA UZAK NAKLİYAT TEKNİKLERİ Genel anlamda işletme, insan ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla mal ve hizmet üretiminde bulunan teknik ve ekonomik bir birimdir. İşletmenin üç temel işlevi vardır ki bunlar; üretim araçlarının sağlanması, mal ve hizmet üretimi ile üretilen mal ve hizmetlerin piyasaya sunulmasıdır. Ormancılıkta üretilen malların piyasaya sunulmasında genellikle kamyonlar kullanılır. Bir defada taşıdıkları yükün fazlalığı, hızlı olmaları ve verimli çalışmaları bakımından kamyonların kullanım yaygınlığı her geçen gün artmaktadır. Çok çeşitleri olan kamyonların pek az çeşidi, yurdumuz orman yollarında çalışabilecek ölçülerdedir. Orman yollarının düşük standartlarda olmaları bu kısıtlamayı getirmektedir. Odun hammaddesinin orman içinden ara ve ana depolara, oradan da satış depolarına ve fabrikalara taşınmasında genelde kamyonlar kullanılmaktadır. Ürünler kamyonlara, Karayolları Genel Müdürlüğünün belirlediği boyut ve ağırlıklara göre yüklendikten sonra karayoluna çıkarlar. Bu boyut ve ağırlıkları aşan bölünemeyecek ve parçalanamayacak şekildeki ürünlerin karayollarında taşınabilmesi için, Karayolları Genel Müdürlüğü'nden özel yük taşıma izin belgesi alınır Traktör-Treylerle Taşıma Traktörlerle taşımada traktörlerin arkasına bağlanan treylerle genellikle bir veya iki akslı olmaktadır. Lastik tekerlekli traktör-treylerler kamyonlar ile birlikte ülkemizde orman yolları üzerinde taşımacılıkta en fazla kullanılan araçlardır. Traktörlerle çekilen treylerler çeşitli tipte ve büyüklükte olmaktadır. Bunlar paletli ve lastik tekerlekli olmak üzere ikiye ayrılmakta, ayrıca bunları çeken traktörler de paletli ve lastik tekerlekli olabilmektedir. Paletli olanlar 4 tekerlekli olup bunların iki tanesi arka arkaya bağlanıp çekilerek kullanılabilmekte ve öndeki olanda demirden iki adet yön tekerleği bulunmaktadır. Bunlar, lastik tekerlekli araçlarla geçilmesi mümkün olmayan yaş hava ve fena yol şartlarında ağır tomrukların taşınmasında kullanılmaktadır. Traktörlerle çekilen lastik tekerlekli treylerler de 1-2 akslı ya da 2-4 tekerlekli olabilmektedir. Ülkemizde uygulamada bu treylerler daha çok tarım traktörleri tarafından çekilmek suretiyle kullanılmaktadır. Şekil 7.1. Tarım Traktörü Tarafından Çekilen Treyler ile Nakliyat

215 207 Söz konusu tarım traktörleriyle çekilen bu treylerler çoğunlukla tek akslı olmakta ve tomruklar bunlarla da taşınmaktadır. Fakat bunların yük kapasiteleri fazla olmamakta ve daha çok 5-7 m³ civarında tomruk taşıyabilmektedirler. Yukarıda konu edilen treylerler daha önce açıklanmış bulunan yükleme yöntemlerinden herhangi birisi ile yüklenebilmektedir Kamyon ve Kamyon-Treyler ile Taşıma Teknik Özellikleri Kamyonlar ağır yük taşımakta kullanılan motorlu taşıtlardır. Uzak mesafelere ağır yük taşımakta kullanıldığından, güçlü motorlarla donatılmaları gerekir. Büyük kamyonların motor gücü genelde 400 BG'nün üzerindedir. 1930'lara değin kamyonlarda benzin motorları kullanılırdı. Ancak II. Dünya savaşından sonra özellikle ağır kamyonlarda dizel kamyonlar yaygınlaştı. Dizel motor büyük güç üretmekle birlikte benzin motoruna oranla daha yavaştır ve daha çok sayıda ileri vitesli bir transmisyon sistemi gerektirir. Modern uzun mesafe yük taşıyıcılarında, takviyeleri ile birlikte 16 ileri vites bulunur. Bu vitesler arazide yol alırken ya da dik yokuşları tırmanırken kamyona büyük güç sağlar ve ayrıca taşıtın düz otoyollarda hız yapabilmesini de olanaklı kılar. Başlıca iki kamyon türü vardır: Bütün dingilleri şasiye bağlı bükülmez dingilli kamyonlar ve iki ya da daha fazla şasisi uygun bağlantılarla birbirine bağlanmış yarım römorklu kamyonlar. Yarım römorklu kamyonlar genellikle bir çekici ile bir ya da daha çok arka dingille donatılmış ve ön ucundan doğrudan çekiciye bağlanmış bir yarım römorktan oluşur. Böylece, yarım römorkun arka dingilleri yükün dengede kalmasını sağlarken çekici de yükün ve yarım römorkun ağırlığının bir kısmını taşır. Yarım römork çekiciye beşinci tekerlek olarak bilinen bir sistemle bağlanır. Bu sistem bir muylu düzeneği ile yarım römorktaki göbek milinin içine girdiği ve sıkıca kapatıldığı bir kilitleme mekanizmasından oluşur. Kamyon ve çekici şasilerinde gövde ve sürücü bölümü genellikle birbirinden ayrılır ve çelik alaşımlı 'H' profilinden yapılır. Günümüzde, temel ilkesi aynı kalmakla birlikte, çok çeşitli yarım römorklu kamyon türü geliştirilmiştir. 1960'tan bu yana birçok kamyon ve çekici şasisi, yalnızca ön süspansiyonlu ya da duruma göre değişen arka süspansiyonlu olarak yapılmaktadır. Bir kamyon ya da çekicinin, yaprak yaylarla (makas) şasiye bağlanan arka dingillerinin biri ya da ikisi birden çekişli olabilir. Ağırlık arka dingil gövdesi üzerinde taşınır ve böylece direksiyon milinin bağlı olduğu ön dingile yük binmez. Kamyonlar ağır taşıtlar ve lastikli otomobillere göre çok daha geniştir; Bu da direksiyonlarının son derece sert olmasına yol açar. Kamyonlardaki bu sorun 1980'lerin başlarında geliştirilen servodireksiyon düzeneğiyle aşılmıştır. Bu amaçla kullanılan Ackerman Sistemi'nde ön tekerleklerin her birinde ayrı bir dingil saplaması bulunur; bu da direksiyonun yönlendirilmesinde büyük kolaylık sağlar. Servodireksiyon ayrıca, çift direksiyon dingilli büyük kamyonların yapılmasını olanaklı kılmıştır. Önceden kamyonlarda frenleme, fren düzeneğinin dört tekerleğe ayrı ayrı uygulanmasıyla sağlanırken, günümüzde birçok çekicinin ve kamyonun bütün tekerlekleri havalı frenlerle donatılmıştır. Taşıma sırasında taşıta isabet eden yüklenme, lastik tekerlek ve zemin arasında oluşan temas yüzeyi aracılığıyla zemine iletilir. Bu nedenle zeminde elastik ve plastik deformasyonlar meydana gelir. Zeminin deformasyonu, zemine gelen yüklenmenin büyüklüğü kadar zeminin taşıma yeteneğine de bağlıdır. Taşıma yeteneği fena olan zeminlerde taşıtlar alçak lastik iç basıncı ve yüklenme ile ulaşıma sokulmalıdır. Deformasyonların meydana gelişini önlemek veya sınırlı tutmak amacıyla zemin ve motorlu taşıt mekaniği yönünden bir dizi önlem alınabilir.

216 208 Bir kamyona ilişkin teknik özellikler olarak örnek olması açısından, ülkemizde orman yollarındaki transport araçlarından BMC Morris'in bölgede en çok kullanılan TM 140 modeline ait teknik özellikleri aşağıda verilmiştir. dev/dk) Motor gücü : 120 hp (2600 İz ön : 1715 mm genişliği arka : 1740 mm Yüksüz max. devir : 2860 dev/dk Yük altında azami devir: 2600 dev/dk Azami uzunluğu : 7609 mm Ön dingil kapasitesi : 3556 kg Azami genişliği : 2490 mm Arka dingil kapasitesi : 9398 kg Azami yüksekliği : 2250 mm Net ağırlığı : 3770 kg Dönüş yarıçapı : 9000 mm İstiab haddi : 7230 kg Silindir adedi : 6 Azami yüklü ağırlığı : kg Silindir çapı : Dingil mesafesi : 4597 mm Toplam silindir hacmi : 5.66 lt. Uzunluklar (mm) Ağırlıklar (kg) 4450 A: Dingil mesafesi Net boş ağırlık B: Azami uzunluk C: Azami genişlik Azami yüklü ön dingil ağılığı. Azami yüklü arka dingil ağırlığı D: Azami yükseklik.... Taşıma sınırı (kasa ile birlikte) E: Ön tampon sürü kabini arası F: Sürücü kabininden şasi ucuna G: Arka uzunluk H: Ön iz genişliği. J: Arazi iz genişliği K: Şasi yüksekliği (ön-arka) Azami yüklü ağırlık.. Azami yüklü katar ağırlığı. Diğer özellikler Azami yüklü ağr. tırmanma yeteneği(%) Azami araç hızı (km/saat) L: İdeal yük merkezi... Motor gücü (PS).

217 M: Faydalı şasi uzunluğu. N: Şasi genişliği (ön-arka) 912- Şekil 4.8. BMC Fatih Turbopower Kamyonun Teknik Özellikleri Araçların Boyutları ve Ağırlıkları Orman Yolu Standartlarına Göre Boyut ve Ağırlıklar Orman yollarında taşıma yapacak araçlar belli kurallara ve ölçülere uymak zorundadır. Bunun nedeni, orman yolunun yapılırken dikkate alınan, yolun kaldırabileceği yükten daha fazla bir yüke maruz kalıp çabuk bozulmasını önlemek ve güvenli bir taşıma yapılmasını sağlamaktır. Orman yolları ile karayollarının araç ölçü ve yüklerini sınırlandırmaları arasında orman yolları standartlarının, karayolları standartlarından daha düşük olmasından kaynaklanan farklılıklar vardır. Buna göre orman yollarında uygulanan ölçü ve ağırlıklar şöyledir: a) Kamyonlarda Boyuna Sınırlandırma Uygulamada sıkça rastlanan kamyon tipleri ile bunların boyutsal ölçüleri aşağıda verilmiştir. Tek römorklu araçlarda boyuna sınırlandırma iki şekilde incelenir, bunlar: Normal Römorklu Araçlar: Genel olarak endüstri odunu, yakacak odunu, yonga vs. gibi orman ürünleri taşımacılığında kullanılan ve normal kamyona eklenen normal boyutlardaki bir römorku kapsayan taşıtlardır: 9.2 m a1: Akslar arası uzaklık: m a2: Arka akslar arası uzaklık: m c1: Faydalı yükleme alanı uzunluğu: 4.1- d : Şasi ön çıkıntısı: m e : Şasi arka çıkıntısı: m g: Toplam uzunluk: m

218 m f : İki araç arası uzaklık: m c 1, c 2 : Faydalı yükleme alanı uzunluğu: 6.0- a 3 : Römork aksları arası uzaklık: m Şekil 4.9. Normal Römorklu Bir Araçta Boyuna Sınırlandırmada Ölçüler Özel Römorklu Araçlar: Genellikle orman yollarında uzun tomruk nakliyatı için kullanılırlar. Bu tip kamyonlarda kullanılan özel römork bir veya birden fazla akslı olabilir. ) ) Şekil Özel Römorklu Araçlarda Boyuna Sınırlandırmada Ölçüler a) Römorku İki Akslı Olan, İki veya Üç Akslı Çekici Araç b) Römorku Tek Akslı Mafsallı Olan, Tek Akslı Çekici Araç Uzun tomruk nakliyatı için kullanılan araçlarda boyuna sınırlandırmada ölçüler şu şekildedir; a 1, a 2 : Kamyon ölçüleri gibi i: Çekici araç arka aksı ile römork aksı arasındaki uzaklık: m a 3 : m l : m ü: Römork arkası tomruk uzunluğu: m b) Kamyonlarda Enine Sınırlandırma

219 211 Genel olarak bütün taşıtlarda enine sınırlandırma unsuru olarak genişlik birbirinin aynı olup: Maksimum araç genişliği; b max = 2.50 m olmaktadır. Bununla birlikte bazı ziraat makinelerinde maksimum araç genişliği ise; b max = 3.05 m olarak sınırlandırılmıştır. Şekil Araçlarda Enine Sınırlandırma c) Kamyonlarda Aks Yükü Sınırlandırması Orman yollarında nakliyat yapan araçların azami ağırlık sınırlandırması ise aşağıdaki gibidir: Azami aks ağırlığı: 8.0 ton İki akslı motorlu araçlarda: 16.0 ton Üç akslı motorlu araçlarda; a) Sadece tek aks tahrikli ise: 19.0 ton b) En az iki aks tahrikli ise: 25.0 ton İki veya daha fazla akslı normal römork: 12.0 ton Arkada çift akslı bir normal römork: 10.0 ton Tek akslı normal römork: 8.0 ton En az iki aksı tahrikli, üçten fazla akslı uzun tomruk nakliyatı yapan araçlarda: 28.0 ton Yukarıda belirtilen aks yükü sınırlandırmasında görüldüğü üzere, sınırlandırma tek aks veya çift aks üzerinde farklı şekilde gerçekleşmektedir. Bu nedenle tek veya çift aks kavramını açıklığa kavuşturmak gereklidir. Buna göre; herhangi bir araçta iki aks arası 1 m'den daha az ise bu akslar tek aks olarak kabul edilir. Akslar arası 1 m'den daha yakın bulunmayan ve 2 m'den de daha fazla birbirinden uzak olmayan akslar çift aks olarak kabul edilir. d) Kamyonlarda Yükseklik Sınırlandırması Karayollarında nakliyat yapan tüm araçlar için genel olarak bir yüksekli sınırlandırması vardır. Bu yükseklik genellikle, tünel girişlerinde, köprü ya da üst geçit yükseklikleri belirtilmekte ve bu gibi yerlerde önem kazanmaktadır. Ayrıca araçların kendi geometrilerinden kaynaklanan ve savrulmaları engellemek için bir yük yükleme yüksekliği olmaktadır. Genel olarak orman yollarında nakliyat yapan araçlar için yükleri ile birlikte yüksekliği 4.0 m' yi geçemez. Ormancılık için özellikle dağlık ve kayalık alanlarda yol üst şevinin tamamen kaya olduğu yerlerde r şeklinde, bir tünelin boyuna profilinde yarısını andırır şekilde oyulmaktadır. Böylece bir yol yapımı mümkün olmaktadır. Kayaların yol üzerine doğru kavisli bir şekilde oyulduğu bu gibi yerlerde araçların 4 m. lik yükseklikten daha fazla yüklü geçişi imkansız olmaktadır.

220 Karayolu Standartlarına Göre Boyut ve Ağırlıklar Karayolları Trafik Yönetmeliğinin 144. maddesi gereğince karayollarında trafiğe çıkarılacak araçlarda yüklü ve yüksüz olarak uyulacak boyutlar ve karayolu yapısına zarar vermeden güvenle seyredebilecekleri ağırlıklar genel olarak şöyle tespit edilmiştir: 1- Azami genişlik m 2- Azami yükseklik m 3- Azami uzunluklar İki dingilli araçlarda m İki dingilli otobüs ve toleybüslerde m Üç veya daha çok dingilli araçlarda m Yarı römorklu araçlarda m Bir römorklu katarlar ile mafsallı otobüslerde m İki römorklu katarlarda m 4- Azami ağırlıklar Taşıt ağırlıkları daha çok üst yapı kalınlığının hesaplanması sırasında nazara alınan bir karakteristiktir. Yürürlükteki trafik yasasına göre; 1- Dingil Ağırlıkları: Tek dingilde en çok 13 ton, iki dingilli bir aks grubu için en çok 19 ton'dur. İki dingilli bir aks grubu için, dingil eksenleri arasındaki mesafe en az 1.00 m, en çok 1.99 m olabilir. 2- Toplam Ağırlıklar: Dingil ağırlığı 13 tonu ve iki dingilli bir aks grubu ağırlığı 19 tonu geçmemek üzere toplam ağırlık en çok; İki dingilli araçlarda 19 ton, Üç veya daha çok dingilli araçlarda 26 ton, Üç dingilli yarı römorklu araçlarda 32 ton, Dört dingilli yarı römorklu ve araçlar ile dört dingilli bir römorklu katarlarda 38 ton, Beş veya daha çok dingilli yarı römorklu araçlar ile beş veya daha çok dingilli bir veya iki römorklu katarlarda 42 ton'dur. Karayolları Genel Müdürlüğünce yapılacak yol boyu sabit ve seyyar ağırlıklı kontrolü esnasında, aracın azami toplam ağırlığının en çok % 2'si kadar tartı toleransı tanınır. Azami ağırlıkların tetkikinde, araçların imal ve monte edilmiş oldukları fabrikaca verilen orijinal teknik kapasite değerleri esas alınır. Bu maddede belirtilen istisnalar hariç azami ağırlık sınırlarının üzerinde kapasiteye sahip araçlar için karayolu uygunluk belgesi verilemez ve bu gibi araçlar tescil edilmez. Yukarıdaki belirtilen ölçü ve ağırlıklara uygun olan araçlar, bu yönetmelik ve ilgili yönetmeliklerde belirtilen diğer şartlara da uygun olması halinde, normal tescil işlemine tabi tutulur ve bu sınırlar dahilinde yüklü veya yüksüz olarak karayoluna çıkabilir. Karayolundan başka bir ulaşım imkanının olmadığı, zorunlu ve istisnai hallerde; bölünemeyen özel yüklerin taşınması aşağıdaki şartlarla mümkündür. Yükü taşıyacak aracın seçiminde, yukarıdaki maddelerin hükümlerine uygunluğunun sağlanması imkanı aranır. Bu imkanın bulunup bulunmadığı, Karayolları Genel Müdürlüğü'nce takdir olunur. Bu imkan bulunmadığı takdirde ağırlık veya boyutları bakımından yukarıdaki maddelerin bentlerinden en az birine uymayan bölünemeyen özel yüklerin taşınması, yol ve köprülerin durumu göz önünde tutulmak, trafik güvenliğini tehlikeye düşürmemek ve gösterilecek güzergah üzerinde istenecek gerekli güvenlik tedbirlerini almak kaydı ile mümkündür.

221 213 Ancak bunun için Karayolları Genel Müdürlüğünden, Karayollarında trafiğe çıkışın devamlı olarak yapılmasının gerekli görülmesi halinde, bu işe ayrılacak her bir araç, yarı römorklu araç veya katar için güzergah ve taşıma şartları ile süre belirtilerek, süreli izin belgesi alınması mecburidir. Bununla birlikte karayollarında trafiğe çıkışın münferit olarak yapılması halinde, bu işe ayrılacak araç, yarı römorklu araç veya katar için güzergah ve taşıma şartları ile taşıma zamanı belirtilerek, her çıkış için ayrı bir özel yük taşıma izin belgesi alınması mecburidir. Alınan bu izin belgelerinin birer örneği ilgili trafik zabıtasına gönderilir. Özel Yük Taşıma İzin Belgesi alarak taşıma yapabilecek araç, yarı römork ve römorkların tescilinde, bunların yüklü veya yüksüz olarak trafiğe her çıkışlarında Karayolları Genel Müdürlüğü'nden Özel Yük Taşıma İzin Belgesi veya Özel İzin Belgesi alınması mecburiyeti Karayolu Uygunluk Belgesine ve Trafik Belgesine işlenir. Özel İzin Belgesi veya Özel Yük Taşıma İzin Belgesi ile trafiğe çıkacak araçlar üzerinde, izin belgelerinde gösterilen özel işaretlerin sürekli olarak bulundurulması ve özel şartların sağlanması mecburidir. Özel İzin Belgesi veya Özel Yük Taşıma İzin Belgesi alınması gereken araçlar, izin almadan veya izin şartlarına uymadan karayoluna çıkarıldığında trafikten men edilir. Şekil Orman Yollarında Odun Hammaddesinin Kamyon ile Nakliyatı Kamyon ve Kamyon-Treyler Çeşitleri Kamyonların gerek tek başına, gerekse treylerle birlikte kullanılsın taşınacak ürünün özelliğine göre çok çeşitli kamyon tipi ve taşıma şekilleri mevcuttur. Odun hammaddesi üretiminde kullanılan taşıma şekilleri ve bu taşımada kullanılan kamyon çeşitleri aşağıda verilmiştir. Bu taşıma şekillerini şu şekilde açıklayabiliriz:

222 Kısa tomruk taşımacılığı için iki veya üç akslı kamyonlar kullanılmaktadır. Bu kamyonlara yükleme işçi ücretlerinin düşük olduğu ve sosyal imkanların az olduğu ülkelerde elle yapılmaktadır. Diğer ülkelerde, sürücü kabininin arkasına yerleştirilen 7-10 ton gücündeki hidrolik vinçlerle yükleme yapılır. Kamyon kasası açık olup özel dikmelerle teçhiz edilmiştir. Aynı kamyonlar, dikmelerin yerine kenarlık monte edilmek veya konteyner kullanmak suretiyle yongalanmış orman ürünlerinin taşınmasında da kullanılır. Bu kamyonlar 4x2 veya 6x4 şeklinde olmaktadır. Yani 4 veya 6 tekerlekli olup 2 veya 4 tekerleği tahriklidir. 2. Üç akslı, 6x6 tipinde bütün tekerlekleri müteharrik ahşap kasalı çift akslı ve römorklu bu kamyonlar taşıma sırasında sıkça başvurulan bir araçtır. Bu araç zor ve engebeli yol koşullarında çok yararlı olmaktadır. Avrupa'da dağlık bölge ormanlarında kullanılmaktadır. Bu kamyonlarda yükleme, kamyon arkasına monte edilen hidrolik bir vinç sayesinde yapılmaktadır. 3. Alttaki resimde çift akslı kamyon ile, üç akslı römork düzeni görülmektedir. Yükleme vinci ve tomruk kasası bir evvelki şekilde görüldüğü gibidir. 2 ve 3 numaralı şekil arasında görülen aks farkları, o ülkedeki trafik tüzüğüne göre değişik toplam ağırlıkların seçilmesini ifade etmektedir. 4. Ağaç bölümlerinin taşınmasında dikme yerine yüksek kenarlı kasa ile donatılmış kamyon ve römorku kullanılır. Burada kamyon 6x6 olup bütün tekerlekleri tahriklidir. Arkaya monte edilen hidrolik vincinin kapasitesi yaklaşık 7 ton dur. Taşınan ağaç bölümleri dallı ve yapraklı olduğu için fazla yer kaybını önlemek üzere pres altında yükleme yapılması daha uygundur.

223 Üç akslı, 6x4 tekerlekli çekici kamyon görülmektedir. Sürücü kabini arkasında yaklaşık 10 tm kapasiteli hidrolik vinç bulunmaktadır. Çekici yarı treyler üzerine 2 akslı bir treyler tablası aracılığıyla taşıma yapmaktadır. Treyler tablası, treylerin boş olduğu durumda çekici üzerinde taşınmakta ve bu şekilde nakledilmektedir. 6. Üç akslı, 6x4 tekerlekli çekici kamyon, 6 numaralı şekilde gösterilen düzende taşıma yapmaktadır. Treyler tablası sökülebilir. Bu tip taşıma özellikle çok yağmurlu tropik bölgelerde önem kazanmaktadır. 7. Üç akslı, 6x6 tekerlekli ve 6 numaralı şekle benzer şekilde ancak burada bütün tekerlekleri tahriklidir. Çekici kamyon, sürücü kabini arkasında yaklaşık 10 tm kapasiteli hidrolik bir vinç ile teçhiz edilmiştir. Tomruk çift akslı yarım treyler aracılığıyla taşınmaktadır. 8. Üç akslı, 6x6 bütün tekerlekleri tahrikli, çekici kamyonun sürücü kabini arkasında 10 tm kapasiteli hidrolik vinci bulunmaktadır. Yüksek kenarlı, çift akslı yarı treyler bütün tepeli ve dallı bütün ağaç nakli için kullanılmaktadır.

224 Üç akslı, 6x6, bütün tekerlekleri tahrikli konteyner taşımaya uygun hidrolik silindirler ile donatılmış bir özel kamyon ve ayrıca arkasına konteyner nakline mahsus çift akslı treyleri ile birlikte kullanılmaktadır. Bu tip araç tüm artıkların nakli için kullanılmaktadır. Bütün araçlar için kamyonlarda yüklemeye mahsus hidrolik vinç bulunmaması halinde yükleme ya kepçe ile donatılmış hidrolik ekskavatör ya da kepçe ile donatılmış lastik tekerlekli yükleyici ile yapılabilir. Böylece kamyonların taşıma kapasitesi ton arasında artırılabilir Taşıma Ülkemizde orman ürünlerinin istif yerlerinden ya da ara depolardan son depo ve fabrikalara taşınmasında en fazla tercih edilen araç tipi kamyonlardır. Daha çok kısa tomruk taşımacılığında ya da kağıtlık odun, sanayi odunu ve yakacak odun gibi orman ürünlerinin taşınmasında kullanılan bu araçlar iki veya üç akstan meydana gelirler. Bu kamyonlarda karoser üzerine yapılacak yükleme elle veya şoför mahallinin hemen arkasına yerleştirilen 7-10 ton gücündeki hidrolik bir vinçle gerçekleştirilir. Taşıma şekli kamyon kasası kapalı olarak veya özel dikmelerin kullanılması halinde açık olarak yapılır. Üç akslı olan bazı kamyonlarla yapılan boş geri dönüşlerde arkada bulunan iki akstan geride olanı özel bir tertibatla havaya kaldırılarak bu aksa bağlı tekerleklerin kısa sürede yıpranmaları önlenir. Kamyonlarla taşımada verimin arttırılması ya taşıma mesafesinin kısa sürede kat edilmesi ya da yükleme süresinin kısaltılması suretiyle olur. Taşıma mesafesinin daha kısa sürede kat edilmesi orman ana ve yan yollarının bu taşıma şekline uygunluğuna yani bu yolların belli bir hızla seyredebilecek durumda olmalarına bağlıdır. Yol standartları uygun duruma getirildiği takdirde bir seferde taşınabilecek kamyon yükünü aks ilave etmek suretiyle arttırmak ve böylece günlük verimi yükseltmek mümkün olacaktır. Bugün ana orman yollarında seyreden kamyonlara iğne yapraklı ağaç tomruklarından m³ yapraklı ağaç tomruklarından ise m³ tomruk yüklemek mümkün olabilmektedir. Bu miktarları arttırdığımız oranda taşımadaki verimde kendiliğinden artmış olacaktır. Ayrılabilen treylerlere sahip kamyon-treylerle çeşitli istif yerlerinden, kağıtlık veya kerestelik odun işlemelerinin yapıldığı büyük bir fabrikaya taşıma yapılırken, merkezi bir telsiz ve iki serbest telsiz kullanılır. Serbest telsizler arabada ve istif yerlerinde bulunur. Yükünü teslim eden sürücü boş treylerini arkasına çekerken görevi tamamladığını

225 217 merkeze telsiziyle rapor eder. Bunun üzerine merkezdeki kişi değişik istif yerlerinden aldığı rapora göre taşımaya hazır doldurulmuş treyler bulunan yerleri sürücüye listeler. Haberi alan sürücü hangi istif yerine gideceğini merkeze bildirdikten sonra yola çıkar. Doldurulmuş treylerin bulunduğu istif yerine gelen sürücü boş treylerini indirerek doldurulmuş treyleri gerisine bağlar. Kamyon-treyler sürücüsü, yola çıkmadan önce tekrar merkezle bağlantı kurarak yola çıkacağını bildirir. Birkaç treyler gerektiren bu çalışma şekli bugün batı ülkelerinde çokça uygulanmaktadır. Ayrıca bu yöntemle çalışma yapılırken kamyon-treylerlerde veya diğer konularda olabilecek olumsuz durumlar derhal merkeze haber verilerek gerekli servis aracı da çağrılabilir. Kamyon ve kamyon-treyler ile yapılan taşımalarda Karayollarınca belirlenen yük sınırları içinde kalmaya dikkat edilmelidir. Bazı büyük taşıma araçlarında bulunan yükağırlık göstergeleri, yükleme sonrası aracın sürücü tarafından ağırlık kontrolünun yapılabilmesini sağlar. Yine kamyon ve kamyon-treylerde karoser genişliği, uzunluğu, yükün çıkıntı derecesi, fren sistemleri, çamurluklar ve farlar yasal sınırlar içinde olmalıdır. Özellikle batı ülkelerinde uzun mesafelerde kamyon ve kamyon-treyler ile karayolu taşımacılığına sık sık başvurulur. Ülkemizde de zaman zaman bu tip taşımacılık uygulanmaktadır. Kamyon ve kamyon-treyler ile kısa kağıtlık odunlar taşınırken yükün dengeli dağılımını gerçekleştirmek için kamyon uzunluğuna dik olacak şekilde çapraz yükleme yapılır. Taşıma anında yüklerin sabit kalmaları için tomruk taşımacılığında kenar dikmelerden, kısa kağıtlık odunu ve yakacak odunu taşımacılığında ise ön ve arka dikmelerden yararlanılır. Sağlam ve sert yapıda olan bu ön ve arka kenar dikmelerden başka bağlayıcı demirler ve sargı zincirleri de yükün sabit tutulması amacıyla kullanılır. Odun hammaddesinin bölmeden çıkarma safhasından sonra istif yerlerinden veya ara depolardan taşıma araçlarına yüklenen tomruklar, taşıma araçlarıyla son depo ve fabrikalara taşınmaktadır. Genellikle tomruklar, genel yük taşımacılığında kullanılan iki ve üç akslı kamyonlarla taşınmaktadır. Kamyonlara bazı hallerde treyler de bağlanmaktadır. Kamyonlarla çekilen treylerler çeşitli tip ve büyüklükte olmaktadır. Bunlar bir akslı, iki akslı, üç akslı veya dört akslı olabilmektedir. Bunlarla taşıma, tomrukların ya kamyonun kendisine ve treylere ayrı ayrı yükler halinde yüklenmesiyle ya da uzun boy tomrukların kamyon ve treylere birlikte yüklenmesi suretiyle yapılmaktadır. Ülkemizde orman ürünlerinin istif yerlerinden ya da ara depolardan son depo ve fabrikalara taşınmasında en fazla tercih edilen araç tipi kamyonlardır. Daha çok kısa tomruk taşımacılığında ya da kağıtlık odun, sanayi odunu ve yakacak odun gibi orman ürünlerinin taşınmasında kullanılan bu araçlar iki veya üç akstan meydana gelirler. Bu kamyonlarda karoser üzerine yapılacak yükleme elle veya şoför mahallinin hemen arkasına yerleştirilen 7-10 ton gücündeki hidrolik bir vinçle gerçekleştirilir. Taşıma şekli kamyon kasası kapalı olarak veya özel dikmelerin kullanılması halinde açık olarak yapılır.

226 218 Şekil 7.2. Kamyon Treyler ile Uzak Nakliyat Üç akslı olan bazı kamyonlarla yapılan boş geri dönüşlerde arkada bulunan iki akstan geride olanı özel bir tertibatla havaya kaldırılarak bu aksa bağlı tekerleklerin kısa sürede yıpranmaları önlenir. Kamyon ve kamyon-treyler ile kısa kağıtlık odunlar taşınırken yükün dengeli dağılımını gerçekleştirmek için kamyon uzunluğuna dik olacak şekilde çapraz yükleme yapılır. Taşıma anında yüklerin sabit kalmaları için tomruk taşımacılığında kenar dikmelerden, kısa kağıtlık odunu ve yakacak odunu taşımacılığında ise ön ve arka dikmelerden yararlanılır. Sağlam ve sert yapıda olan bu ön ve arka kenar dikmelerden başka bağlayıcı demirler ve sargı zincirleri de yükün sabit tutulması amacıyla kullanılır Uzun Mesafeli Orman Hava Hatları ile Uzak Nakliyat Uzun mesafeli orman hava hatları ile genellikle fazla miktarlardaki tomruklar sabit bir depo ya da istif yerinden uzak mesafelere taşınmaktadırlar. Böylece bu tesisler bir araya toplanmış bulunan tomrukların ana taşıma safhasını yerine getirebilmektedirler. Bu şekilde uzun mesafeli kablo hat sistemleri bazı şartlarda orman yollarının yerini almakta ve buralarda orman ürünlerinin taşınmasını mümkün kılmaktadır. Taşıma kapasiteleri yüksek olan sabit ve uzun mesafeli hava hatlarının uzunluklarını sınırlayan teknik bir neden söz konusu olmamaktadır. Kablolu hava hatlarının hem doğrudan doğruya yerin çekim kuvvetinden yararlanılan ve bir taşıyıcı ve frenleme görevi yapan açık ya da sonsuz bir çekme kablosu bulunan herhangi bir çekme kuvvetine gerek göstermeyen ve hem de bir motor gücünden yararlanan tipleri mevcut bulunmaktadır. Yerin çekim kuvvetinden yararlanan hava hatları Yerin çekiminden yararlanarak çalışan ve çekme kablosu sonsuz olan tipinde, basit bir vagon yardımıyla taşıyıcı kablo üzerine asılan yük kendi ağırlığı ile aşağı doğru hareket etmektedir. Burada hız kontrolü, aşağı ve yukarı istasyonlarda bulunan yön makaraları arasında kapalı bir devre teşkil eden ve devamlı bir şekilde dönerek hareket eden cer kablosunun, yukarı istasyondaki makaraya tespit edilen basit bir mekanik fren yardımıyla frenlenmesi şeklinde yapılır. Aşağı istasyonda boşalan vagonların, cer kablolarının yukarı seyreden kısımına tespit edilerek yukarı istasyona gönderildiği durumlarda, bunların yukarıya başka araçlarla taşınması gerekmektedir. Bu tesislerin uzunlukları yamaç uzunluğu ile sınırlandırılmış

227 219 bulunmaktadır. Bu nedenle yakacak ve sanayi odunu gibi ürünlerin taşınması için tel ve kablo kaydırakların tesisi daha uygun ve ekonomik olmaktadır. Çekme kuvvetinden yararlanılan hava hatları Çekme kablosunun hareketli bir motor gücü ile sağlanan çekme kablosu kapalı olan tiplerde ise taşıma hem eğim yukarı ve hemde eğim aşağı yapabilmektedirler. Bu durumda çekme kablosu bir fren kablosu değil gerçekten çekme görevi yapmaktadır. Çekme kablosunun sonsuz olması durumunda hareket devamlı, buna karşılık taşıyıcı kabloya eşit uzaklıkta bulunması ve ona paralel seyretmesi halinde ise hareket aralıklıdır. İki kablonun eşit olması halinde yani hareketin aralıklı olması durumunda tomruk yükü aşağı sevk edilmekte yük burada boşaltıldıktan sonra boş vagon çekme kablosunun yardımıyla tekrar yukarıya çekilmekte ve bu da fazla süre kaybına neden olmaktadır. Bunu önlemek amacıyla bir Alman firması boş vagonları yukarı istasyona ayrı bir kablo ile taşıyan bir sistem geliştirmiş olup bu sistem % 25'in üzerindeki yamaç eğimlerinde tesis edilebilmekte ve uzunlukları 1000 m ile sınırlandırılmış bulunmaktadır. Bunların saatteki verimleri 1 ton'a kadar çıkabilmektedir Su Yoluyla Uzak Nakliyat Teknikleri Tomrukların sularla taşınması, akışı düzenli ve bol suyu olan akarsuları bulunan ülkelerde yapılmaktadır. Tomruklar ya sallar halinde ya da etrafı çevrilmiş büyük gruplar halinde su üzerinde yüzdürmek ya da çekilmek suretiyle taşınmaktadır. Su ile taşımanın başlıca yararlı yanları taşınan tomruğun dayanaklılığının artması, dış etkilerden korunması, kolay işlenmesi ve sonuçta diğer taşıma şekillerine göre daha ucuz olmasıdır. Buna karşılık taşıma sırasında tomrukların akarsu yatağı içerisindeki engellere takılması ve kenarlarda kalması, batması, tomruk başlarının fırçalanması, gövdelerin yaralanması ve kırılması, taşıma yapılan akarsuyun denize ulaştığı yerde tomrukların denize kaçması ve son olarak da taşımanın kesin olarak kontrol altına alınamaması gibi olumsuz yanları bulunmaktadır. Aradan 100 yılı aşkın bir süre geçmesine rağmen, prensip olarak sularla taşıma sırasında esasta bir değişiklik olmamıştır. Sularla taşımanın en önemli safhası büyük tomruk yakalama alanlarının inşası ve bunların bakımıdır. Su ile taşıma yöntemleri esasta aynı olmakla birlikte, sadece tomrukların tek ya da toplu halde taşınması durumuna göre değişmektedir. Buna göre su ile taşımada mevcut akarsuyun düzenli akıp akmaması ve suyun bol olup olmamasına göre taşıma şekli de değişmekte akışı düzenli olmayan sularda tomruğun salma şeklinde yani tek tek suya salınarak taşınması söz konusu olmaktadır. Akışı düzenli olan akarsularda ise sal halinde taşıma yapılmaktadır. Bazen de akarsu yatakları büyük ve geniş olduğu takdirde ya da göl ve denizlerde tomruklar, etrafı çevrilmiş büyük gruplar halinde bir çekici motor yardımıyla su üzerinde çekilmekte ya da tomruk taşımaya özel olarak yapılmış tekneler yardımıyla taşınmaktadır. Bunların boşaltılması teknenin yana yatırılması suretiyle kendi kendine olabilmektedir. Bazen de düz platformlar üzerine yüklenen tomruklar bir çekici tekne ile su üzerinde çekilerek taşınmaktadır.

228 Diğer Araçlarla Uzak Nakliyat Teknikleri Helikopterle Taşıma Helikopterlerle taşıma 25 yıla yakın bir süredir dünyanın çeşitli ülkelerinde denenmekte ve aynı zamanda uygulana gelmektedir. Bu taşıma yöntemi Orta Avrupa'da ancak son yıllarda özel ve münferit durumlarda kullanılacak biçimde önem kazanmıştır. Helikopterlerin çalışma alanı, diğer taşıma araç ve gereçlerinde olduğu gibi ormancılık alanının küçük bir parçası değildir. Bunlar taşıma yaptıkları yerdeki bütün bir hava sahasını kullanabilmektedir. Helikopterler arazi şartlarından hemen tamamen bağımsız olarak orman alanındaki uçurum, bataklık ve akarsuların üzerinden bunlardan hiç etkilenmeden taşıma yapabilmektedir. Bu taşıma yönteminde herhangi bir taşınılamayacak durum söz konusu olmamaktadır. Taşıma hızı diğer bütün taşıma yöntemlerine oranla daha farklıdır. Ancak bunların ekonomik çalışma alanları yarıçapı yaklaşık 2 km olan bir alandır. Bir uçuş turu 2,5-3 dakika kadar sürmektedir. Ormanda kesilen ağaçlar sınırlı bir orman bölgesi içinde dağınık olarak bulunabilirler. Bunların hepsinin belli bir minimal büyüklüğü olması gerekmektedir. Bu şekilde küçük alanlarda da faydalanılabilmektedir. Şekil 7.3. Helikopter ile Orman İçinden Uzak Nakliyat Yukarda sayılan bütün avantajlarına rağmen helikopterlerle taşıma bugüne kadar ancak ender istisnalar için kullanılmış bulunmaktadır. Orman yolları ile işletmeye açılabilen orman alanları için helikopterler herhangi bir alternatif olmamaktadır. Çünkü taşıma ve işletme masrafları son derece yüksek bulunmaktadır Balonlarla Taşıma Balonlarla taşıma helikopterler ile taşımaya benzemektedir. Çünkü bunlarda gerçek bir havadan taşıma söz konusu olmamaktadır. Balonla taşımada bugünkü düşünce onu bir uçurtma gibi kullanmaktır. Bu nedenle bunlar kablo hat sistemleri ile kombine bir şekilde kullanılmakta ve böylece kablo hatlar balonun kaldırma gücünden yararlanmaktadır ve bu şekilde taşıma hızı artmaktadır. Bu taşıma yöntemi de zor arazi şartlarından etkilenmemekte, dik ve sarp uçurumlar, yüksek dağlık alanlar, bataklık ve akarsular üzerinden klasik kablo hat

229 221 sistemleri için kullanışlı ve uygun olmayan şartlarındaki güzergah sapmalarının zorunlu olduğu yerlerde kullanılmaktadır. Şekil 7.4. Balonla Taşıma

230 ORMANCILIKTA DEPOLAR VE DEPOLAMA TEKNİKLERİ 8.1. Genel Anlamda Depo, Depolama ve Orman Depoları Büyük Larousse sözlük ve ansiklopedisinde depo sözcüğü, "malların saklanmak, korunmak için konduğu yer, ambar" olarak tanımlanmıştır. Depolamak sözcüğü ise, "bir şeyi depoya koymak, depo etmek, biriktirmek" karşılığında kullanılmıştır. Ana Britannica genel kültür ansiklopedisinde depolama sözcüğü, "malların daha sonra kullanılmak amacıyla saklanmasını ve korunmasını sağlayan yöntemler" şeklinde tanımlanmıştır. Depoyu bir işletme örgütü içinde değerlendiren geniş anlamlı bir tanımı ise şöyle yapılmıştır: "Depolama; ham ve yardımcı maddelerle işletme malzemesinin, yarı mamullerle mamullerin kullanılmalarına veya herhangi bir sebeple elden çıkarılmalarına kadar muhafaza edilmesidir". Buradan da anlaşılacağı gibi işletmecilikte depolama; üretim zamanı ile satış faaliyetlerinin tamamlanması arasında ürünün uygun şartlarda elde tutulması demektir. Depolama, esas itibariyle bir işletmenin fiziksel dağıtım faaliyetlerindendir. Fiziksel dağıtımın ekonomikliği açısından ideâl olan, ürünlerin üretilir üretilmez depolama faaliyetine gerek duyulmadan talep merkezlerine ulaştırılıp tüketilmesidir. Aksi takdirde malların bazı noktalarda duraklaması, bu sırada yüklenip boşaltılması, gerektiğinde istiflenmesi yeni masraf unsurlarını ortaya çıkarır. Bunların aradan çıkarılması, dağıtım faaliyetlerinin daha az masrafla gerçekleştirilmesini mümkün kılar. Ancak uygulamada karşılaşılan bazı durumlar depolama faaliyetini zorunlu hale getirebilir. Bu durumlar; Üretim ve tüketim faaliyetlerinin genellikle ayrı zamanlarda, ayrı yerlerde ve ayrı hızlarda olması, Bazı malların mevsimlik üretilip bütün yıl tüketilmesi, bazı malların ise bütün yıl üretilip mevsimlik tüketilmesi, Üretim ile tüketim arasındaki dengenin tam olarak kurulamamış olması, Bazı malların üretim sonrası kalitesinin artırılması veya kalite kayıplarının azaltılması lehinde, biçim değiştirmesi için bekletilme gereği. Kısaca söylemek gerekirse, üretim ile tüketimin zaman ve mekân bakımından koordinasyonu depolar vasıtasıyla sağlanır. Ormancılık açısından da depolar hemen aynı özellikte olup, orman işletmelerinin ürünlerini arz ettikleri vitrinler olarak algılanmalıdır. Orman depoları da genel anlamdaki depolardan pek farklı değildir. Ancak depolamaya konu olan odun hammaddesinin kendine has bazı özellikleri vardır. Şöyle ki; odun hammaddesi ağır ve hacimli bir üründür. Bu nedenle odun hammaddesinin depolama işleri ve özellikle hareket ettirilmesi büyük kuvvet tatbikini gerektirmekte ve yapılan iş ekonomik olmamaktadır. Ayrıca odun hammaddesinin depolarda açık hava etkisinde uzun süre bekletilmesi önemli ölçüde değer kayıplarına sebep olmaktadır. Bu durumda ormancılıkta depolama, ürünün bekletilerek değer kazanması için değil, odun hammaddesinin tüketiciye teslim edilinceye kadar belirli yerlerde korunması ve değer kayıplarının önlenmesi gereğinden ortaya çıkmaktadır. O halde odun hammaddesinin depolanması zorunlu olmakta, ancak depolama süresini kısa tutmak gerekmektedir. Daha önce de belirtildiği gibi odun hammaddesinin üretimi kesim yerinden, işleme merkezlerine kadar birçok safhada gerçekleştirilmektedir. Odun hammaddesinin depolanması ise, kısmen de olsa birden çok yerde, örneğin; orman içinde, orman yolu kenarında veya ormana uzak alanlarda olabilmektedir. Depolamanın söz konusu olduğu her yerde ise bir yükleme, boşaltma ve istifleme faaliyeti kaçınılmaz olmaktadır.

231 223 Araştırmaya konu olan depolamanın üretim içerisindeki yeri şematik olarak Resim 3.1 de gösterilmiştir Orman Depolarının Önemi Ülkemizde orman depoları, önemini bugüne kadar koruduğu gibi bugün de korumaktadır. Ormancılık bilim ve tekniğinin ortaya koyduğu plânlı yetiştirme ve üretim sistemi uygulanmadıkça, orman ürünlerinin belirli noktalarda istiflenmesi zorunluluğu devam edecektir. Bunun başlıca nedenlerini şu şekilde özetleyebiliriz; Türkiye genel alanının %26'sını oluşturan ormanların geniş alanlara yayılmış olması ve bu alanlar üzerindeki ormanların çoğunluğunun verimsiz olup, genel orman alanının %56'sı, birim alandaki üretimin düşük miktarlarda oluşu, Orman alanlarının yerleşim yerlerinden uzaklarda ve coğrafi yapı îtibarı ile dağlık araziler üzerinde oluşu, Ulaşım ve taşıma olanaklarının yetersizliği, Yıllık çalışma periyodunun açık arazi koşullarında kısa olması ve dolayısıyla üretimin bu kısa zamanda yapılmak durumunda olması, Odun hammaddesinin, her mevsim ulaşılabilir alanlar üzerinde piyasaya arz edilmek durumunda olması, Bütün bunlar, odun hammaddesinin kısa zamanda ormandan çıkartılıp, talebi artıracak şekilde ve ulaşım olanakları iyi alanlar üzerinde kalite, boy ve çap sınıflarına ayrılarak depolanmasını gerekli kılmaktadır Orman Depolarının Fonksiyonları Genel olarak deponun tarifinden de anlaşılacağı üzere, depolama sistemi başlıca iki önemli fonksiyona sahiptir. Bunlar hareket ve koruma fonksiyonlarıdır Koruma Fonksiyonu Koruma fonksiyonu, belli bir zaman periyodunda bir arada bulundurulan ürünlerin çeşitli zararlara karşı korunmasını ifade eder. Depoya gelen malların depoda bekleme süresi bazı hallerde plânlanandan daha uzun sürebilir. Bekleme süresince çeşitli faktörlerin zararlı etkileri söz konusu olur. Örneğin hırsızlık, yangın, güneş ve rüzgar etkisiyle oluşan yarılma ve çatlamalar, böcek ve mantar zararları, sel, heyelan ve diğer afetler gibi birçok zararlar hemen akla gelenlerdir. Bunlardan hırsızlığa karşı; deponun etrafı çitle çevrilir, bekçi bulundurulur. Çatlama ve ardaklanmaya karşı; depo gölgeli ve serin yerlerde kurulur, emval su havuzlarında korunur, kesimler kış aylarında yapılır, istifler yönü rüzgara dik olacak şekilde ve ızgaralar üzerinde yapılır, kimyasal maddeler kullanılır Hareket Fonksiyonu Depoya nakledilen emvâlin "girdi" muamelesi görmesi, nakil aracından boşaltılması, sınıflandırılması, depo içinde taşınması, istiflenmesi ve çıkışı yapılacak emvâlin araçlara yüklenmesi işleri hareket fonksiyonudur. Depoya gelen emvâl, taşıyıcının elinde bulunan sevk pusulasına uygunluğu kontrol edilerek depo memuru tarafından teslim alınır. Bu sevk pusulasında malın cinsi, adedi, boyutları, hacimleri, geldiği yer, taşıyıcının ismi ve aracın plakası yazılıdır. Bu

232 224 bilgiler depodaki istif yeri defterine işlenir. Teslim alınan mallar, deponun girişinde asılı olan ve gelen malların özelliklerine göre istifleneceği yerleri gösteren vaziyet plânı esas alınarak depo memurunun göstereceği yere boşaltılır. Tomrukların boşaltılması genellikle insan gücü ile yapılmaktadır. Ancak makineli çalışma yapılan bazı orman depolarında özellikle kalın çaplı ve ağır tomrukların boşaltılmasında makinelerden yararlanılmaktadır. Depoya boşaltılan emvâl ağaç cinsi, ürün çeşidi, boyut ve kalitesine göre sınıflara ayrılarak, bir başları aynı hizada olmak üzere tekniğine uygun ve düzgün bir şekilde istif edilir. İstiflemenin kuralına uygun yapılması, depo kapasitesinin iyi kullanımı ve depolama faaliyetlerinin ekonomikliği açısından önemlidir. Tomrukların veya genel olarak odun hammaddesinin ızgaralar üzerinde istife alınması teknik bir zorunluluktur. Bunun için kullanılan beton ayaklar, yaklaşık m. aralıklarla yerleştirildikten sonra üzerine cm. çapında ve 4-5 m. uzunluğunda kabukları soyulmuş, düzgün ve sağlam tomruklar yerleştirilerek istif ızgaraları oluşturulur. İstife alınan mallar, satış partileri şeklinde düzenlenir. Satılarak çıkışı yapılan emvâlin istif numarası, adedi, miktarı, taşımayı yapan kişi, araç plâkası ve nereye gideceği bilgileri istif ve icmâl defterine işlenir. Depoların yerine ve kapasitesine göre yükleme işleri bazen sadece insan gücü bazen de insan ve makine gücünün kombinasyonu ile gerçekleştirilmektedir. Buna göre de uygulamada birçok yükleme metodu söz konusu olmaktadır Orman Depolarının Kuruluş Yeri Orman depolarının kuruluş yeri için genellikle üç seçenek söz konusudur. Bunlar; Pazara yakın depolar, Hammadde kaynağına yani ormana yakın depolar, Pazar ile hammadde kaynağı arasında uygun bir yerde kurulan depolar. Orman depolarına, adından da anlaşılacağı gibi, odun hammaddesi depolandığından, bu depoların kuruluş yeri seçilirken ve düzenlenirken odun hammaddesinin özelliklerinden hareket edilir. Odun hammaddesinin en belirgin özelliği, ağırlık ve hacimdir; odun hammaddesinin ağırlığına göre hacmi fazladır. Taze kesilmiş bir ağaç fazla miktarda su ihtiva ettiğinden kurumuş haline göre ağırdır. Odunun bu özellikleri dikkate alındığında, depolama ve taşınmasının özellik gösterdiğini söyleyebiliriz. Her mevsim ulaşıma açık, orman içinde veya kenarında, yükleme ve boşaltma yapmaya uygun alanların odun hammadde deposu olarak seçilmesi akılcıdır. Bu gibi yerlerde teknik, ekonomik ve organizasyon açısından önlemler daha rahat alınır. Ülkemizde odun hammaddesi kaynağına yani ormanlara toprak yollar üzerinden ulaşım sağlanmaktadır. Bu yollar üzerinde ulaşım ve taşıma, yörenin iklim ve arazi şartlarına göre değişmekte ve genelde az yağışlı yaz aylarında gerçekleşmektedir. İşte bu nedenle orman işletmelerinin vitrini durumunda olan odun hammaddesi depolarının ulaşımın her mevsim sağlanabildiği pazara yakın yerlerde kurulması gerekli olmaktadır. Ancak amaca en uygun olan depo yerinin seçiminde aşağıdaki hususlar göz önünde bulundurularak karar verilir. Orman depo yerlerini seçerken dikkat edilecek hususlar: Her mevsim ulaşım söz konusu olmalı, İş gücü rahatlıkla temin edilebilmeli, Depo yeri olarak uygun bir alanın mevcut olması, Depo ile üretim yapılacak orman arasında ulaşımın mümkün olması, Güvenlik önlemlerinin rahatlıkla alınabilir olması,

233 225 Kalite kaybına neden olacak faktörlerin olmaması, Kontrol kolaylığı, Depo için gerekli altyapı tesislerini kolayca kurma koşullarının mevcut olması, Arz ve talebin olumlu yönde etkilenmesi, Halihazırda geçerli Orman Genel Müdürlüğü kabullerine göre depo yerlerinin seçiminde ve tesisinde aşağıda sıralanan hususlar esas alınmaktadır: 1- Depo yeri arazisi, öncelikle mülkiyeti orman teşkilatına veya devlete ait olan arazilerden seçilmesi, mümkün olmadığı hallerde belediye, özel idare, köy tüzel kişiliği vb. resmi kuruluşlardan veya şahıslardan satın alınması, 2-Orman bloklarında bulunan vadilerin birleşim yerinde veya en büyük vadinin uygun bir yerinde ve orman yollarının nakliyat istikameti yönünün üzerinde olması, 3-Yaz-kış nakliyata müsâit, öteden beri ticaret erbabı tarafından benimsenmiş yerlerde, büyük tüketim merkezleri (şehir ve odun hammaddesi işleyen fabrika) göz önüne alınarak kara yolu, iskele ve istasyon civarında olması, 4-Sel ve feyezana maruz kalmayacak ve erozyon tehlikesi olmayan yerlerde kurulması, 5-Orman içi istif yerinden uzaklığı asgarî 25 km. olacak şekilde, birbirleri arasındaki mesafe ise; aynı orman yolu ile birbirine bağlanmaları durumunda asgarî 25 km., devlet yolu veya devlet yolu+orman yolu ile birbirine bağlanmaları durumunda asgarî 50 km. olacak şekilde kurulması, 6-Yüklü araçların kolaylıkla giriş ve çıkışına imkân verecek az meyilli arazilerde kurulması, 7-Depo içi yollar dahil olmak üzere depolanacak malın miktarına göre 1 m 3 emvâl için 2 m 2 yer esasına uygun ve en az m 3 kapasiteli olması, 8-Orman teşkilatının bulunduğu yerde, mümkün olmuyorsa en az bir köyün bitişiğinde veya yakınında, suyu bol olan veya en azından içme suyu bulunan yerde olması, 9-Yeterli iş gücünün bulunup bulunamayacağının dikkate alınması Orman Depolarının Çeşitleri Yapısal Özellikleri Bakımından Orman Depoları Yapısal özellikleri bakımından, yani depolamanın şekilsel yönü dikkate alındığında, iki çeşidine rastlanır. Bunlar; a) Açık arazi üzerinde depolama veya kuru depolama b) Havuz, baraj ve göl gibi su dolu yerlerde depolama veya yaş depolama Brown (1958)'a göre su içinde depolamanın kuru depolamaya göre avantajlı yönleri şu şekilde sıralanmaktadır: Tomrukların su içindeki hareketi toprak zemin üzerindekine nazaran daha kolay ve dolayısıyla daha az masraflıdır, Çatlama ve yarılmalar su içinde minimuma iner, Su içindeki tomruklar temiz olarak muhafaza edilir,

234 226 Kabuk böcekleri gibi zararlı böceklerin su içinde depo edilen tomruklara zarar vermesi önlenmiş olur. Aynı kaynakta su içinde depolamanın kuru depolamaya göre dezavantajlı yönleri şu şekilde özetlenmiştir; Su üstünde yüzen tomrukların dışarıda kalan kısımları böcekler tarafından tahrip edilebilir, çürüyebilir veya lekelenebilir, Tomruk havuzları iyi bir temizleme sistemine ve yeterli su akıntısına sahip değilse, suda eriyen bazı maddeler tomruklar üzerinde birikerek renk değişimine ve lekelenmeye sebep olabilir, Göl gibi doğal su birikimlerinin söz konusu olmadığı yerlerde tomruk havuzlarının inşası çok masraflıdır. Kuru depolamaya göre daha az tomruk depolanmaktadır. Daha çok yapraklı ağaç odunlarının kalite kaybına uğramaması ve özellikle kayında ardaklanmayı önlemek için su havuzlarından yararlanılır. Su havuzlarının inşası ekonomik olmadığı için suni yağmurlama yapılması daha yaygın olarak kullanılmaktadır Mülkiyet Yönünden Orman Depoları a) İşletmenin kendi malı olan depolar, b) Kiralık depolar. Orman işletmeleri deposunu devlet ormanı sayılan açıklıklarda kurmayı yeğler; bu hem çeşitli hareket olanaklarımızı kısıtlamaz hem de ekonomiktir. Her şeye rağmen uygun depo yeri bulunamaması, ormanların verimsiz ve geniş araziler üzerine yayılmış olması ve yol durumunun iyi olmaması durumlarında, orman işletmeleri sahipli arazi üzerinde depo kurmak zorunda kalabilir Depolanan Ağaç Cinsine Göre Orman Depoları Depolanan ağaç cinsine göre yapılacak sınıflandırmada orman depolarını ikiye ayırmak mümkündür; a) Yapraklı odun depoları, b) İğne yapraklı odun depoları. Depoların bu şekilde, yani ağaç cinsine göre ayrılmasında en başta gelen fayda koruma önlemlerinin daha etkin bir biçimde alınabilmesidir. Örneğin, yapraklı ağaçların ve özellikle de kayının kolayca ardaklanması su içinde depolama veya sunî yağmurlama ile koruma önlemi alınmasını gerekli kılar. Eğer karışık ağaç türleri aynı alanda depolanmış olsaydı alınacak önlem de zor alınabilirdi Ürün Çeşitlerine Göre Orman Depoları İşletmenin şimdiki ve gelecekteki üretimi göz önüne alınarak; kerestelik odun depoları yada tomruk depoları, kağıtlık odun depoları, maden direk depoları, yakacak odun depoları gibi çeşitlere ayırmak mümkündür Kuruldukları Yer Bakımından Orman Depoları Odun hammaddesi, kesim yeri dikkate alınmazsa genel olarak, üç farklı yerde istife alınmaktadır.

235 227 a)orman içi istif yeri (rampa), b)ara depo, c)son depo (ana depo=satış deposu). Bunlardan ilki, orman içinde veya dışında, orman yolu kenarındadır. Bu depoların yol platformundan yeteri kadar yüksekte tesis edilmesi esastır. Rampa olarak da adlandırılan bu yerler, bölmeden çıkarılan ürünlerin, taşıma araçlarına yüklenmek üzere istiflendiği yerlerdir. Rampalar, odun hammaddesi nakliyatının bölmeden çıkarma ve ana taşıma safhalarında kullanılan araç ve metotların farklı olması, dolayısıyla bu safhalar arasında indirme, bindirme ve bekletilme faaliyetinin zorunlu bulunması nedeniyle ortaya çıkmaktadır. Bu gibi yerlerin, kesim bölmelerinden çıkarılan odun hammadde miktarına yeterli ve onların motorlu taşıt araçlarına yüklenmesine olanak sağlayacak büyüklükte olması gerekir. Rampalar ile son depo arasında söz konusu olan ara depolar, özel koşulların gereği olarak, ürünlerin taşınması sırasında aktarma yapılması zorunluluğundan ortaya çıkmaktadır. Ara depolama, iş gücü ve masraf yönünden üretim giderleri içinde ek giderlere neden olmaktadır. Ara depolamaya gerek kalmayacak bir düzenlemeye gidilmesi, fazladan yapılan yükleme ve boşaltma işlerini ortadan kaldıracağı için daha ekonomik olmaktadır. Satış depoları, rampalardan getirilen orman ürünlerinin cins, boy ve kalite itibarı ile sınıflandırılıp, tekniğine uygun istiflenerek satışa sunulduğu yerlerdir. Tüketim merkezlerine yakın yerlerde kurulmalıdır. Satış depolarının yıllık depolama kapasiteleri yüksektir ve bu nedenle mekanizasyon için elverişli koşullara sahiptirler Kullanma Süreleri Bakımından Orman Depoları Kullanma süreleri bakımından orman depoları ikiye ayrılır. Bunlar; a) Sürekli depolar (son depo ya da satış depoları), b) Geçici depolar (ara depolar ve rampalar) olarak ayrılmaktadır. Sürekli depolar çoğunlukla orman işletmesinin kendi arazisi üzerinde, yerleşim yerlerine yakın ve her mevsim ulaşıma açıktır. Geçici depolar altyapı tesisleri yönünden yetersizdirler. Ulaşım ve taşımanın mümkün olduğu yaz aylarında geçici depolardan satış yapılabilmektedir. Gelişmiş ülkelerde bu tür uygulama yaygındır. Çünkü, odun hammaddesine dayalı endüstriler, ormanda kesilen ağaçları bütünüyle değerlendirmek ve en kısa sürede işlemek ister Ara Depolar Orman ara depoları, bölmeden çıkarılan ürünlerin hemen orman satış depolarına taşınamaması durumunda tesis edilirler. Orman ürünleri orman yolu kenarlarına istif edilerek ara depo tesisi yapılır. Orman ara depolarına istiflenen orman ürünleri en kısa zamanda ana depolara taşınmalıdır. Çünkü ara depolarda, gerekli koruma tedbirleri alınamamaktadır. Yol kenarına istifleme yapılırken ürünleri boylara, ürün cinslerine ve kalite sınıflarına göre yapılır.

236 228 Şekil Orman İçi Yol Kenarında Bir geçici veya Ara Deponun Görünüşü Rampalar Orman ürünlerinin bölmeden çıkarılmasından sonra, uzak nakliyat için yüklemenin yapıldığı yere rampa denilmektedir. Rampalar genellikle yol kenarlarında yapılırlar. Rampa yerinin seçiminde, yükleme sırasında trafiği aksatmayacak yerler seçilir. Rampalar yükmenin yapılacağı aracın girebileceği ve yol seviyesinden daha alçak bir yer hazırlanır. Bu sayede tomrukların insan gücü ile yüklenmesi daha kolay biy şekilde gerçekleştirilebilir. Makina gücü ile yüklemelerin yapıldığı yerlerde ise yol seviyesinde daha düşük bir alanın hazırlanmasına gerek yoktur. Şekil Hava Hattı ile Taşınmış Tomrukların Rampada Kamyona Yüklenmesi

237 229 Kısa ve orta mesafeli orman hava hatları ile yapılan bölmeden çıkarma çalışmalarında, hava hatları genellikle yolun üst kısmına kurulurken, yolun alt kısmına ise kamyonların girebileceği, daha düşük kotta bir yer hazırlanarak reampa tesisi yapılır. Bu şekilde çalışmada, yola çekilen tomruklar bekletilmeden hemen kamyonlara yüklenerek iş verimi artırılır. Uzun mesafeli orman hava hatları ile odun hammaddesinin taşınmasında ise ana kablonun vadi istasyonu bağlantısının yapıldığı yerde yine kamyonların girebileceği ve yol seviyesinden daha düşük seviyede olan bir yer rampa olarak düzenlenir Orman Depolarında Alt Yapı Tesisleri Depoya Ulaşım Yolu Üretim yapılan ormanları depoya, depoyu tüketim merkezlerine bağlayan yollardır. Depo ile tüketim merkezleri arasındaki yolların büyük bir kısmı karayolları ağının bir parçasıdır. Depoyu karayolları ağına bağlayan kısmı her mevsim ulaşıma açık olmalı ve nakliyatta kullanılan motorlu araçların normal nakliyat koşullarını yerine getirmesini engellemeyecek özelliklere sahip olmalıdır Depo İçi Yollar Deponun her tarafına ulaşımı mümkün kılan ana yollar, ara yollar ve çevre yollarından oluşurlar. Ana yollar, depo alanının şekil ve büyüklüğüne göre enine ve boyuna bir uçtan diğer uca kadar uzanırlar; iki aracın yan yana geçişini sağlayacak şekilde ve yaklaşık olarak 6-7 m. genişlikte olmalıdırlar. İstif parsellerinin arasından geçen ara yollar ile depo alanının etrafını tel örgünün hemen iç kenarından çeviren çevre yolu, bir taşıtın girip serbestçe yükleme ve boşaltma yapmasını mümkün kılacak şekilde ve yaklaşık m. genişlikte olmalıdır. Ayrıca bu yolların her zaman ulaşıma açık olması için; üst yapı, eğim ve drenaj yönünden gerekli şartları yerine getirmelidir Drenaj Tesisleri Depo iç alanının, depolama faaliyetlerini engelleyici bataklık durumuna gelmemesi ve zemin üstü sularının uzaklaştırılması için iyi drene edilmesi gerekir. Bu amaçla kenar hendeklerden ve küçük çaplı büzlerden yararlanılmalı ve bunların zaman zaman bakımı yapılmalıdır Binalar Deponun giriş-çıkışına yakın inşa edilen idare binası, depoda görevli personelin mesai ve barınması için gerekli bina ve lojmanlardan oluşmaktadır. Ayrıca deponun tamamını görebilecek noktalarda gözetim kulübeleri inşa edilmelidir. Ayrıca işçi barınaklar da yapılmalıdır Tel Çit ve Çevre Duvarları Depo alanlarının etrafı, gerek sınırlarının belirlenmesi gerekse deponun korunması için tel örgü veya duvarla çevrilir. Böylece kontrolsüz giriş-çıkışlara karşı korunmuş olur.

238 Su ve Yangın Tertibatı Depo binalarında ve depoda yangına karşı yeterli miktarda su ve kum kovası bulundurulmalı ve ayrıca istifler arasında sigara içilmemesi ve ateş yakıl-maması için ikaz levhaları konulmalıdır. Depo alanının her tarafına ulaşabilen su tesisatından, yangın tehlikesine karşı yararlanılacağı gibi sunî yağmurlama için de kullanılır. Depo alanının yakınlarında bir su deposunun bulunması da yararlıdır Elektrik Tesisatı Depodaki mevcut tesisleri ışıklandırmak ve geceleri depo sahasının daha iyi bir şekilde kontrol ve korunmasını sağlamak amacıyla deponun aydınlatılması gerekir. Böylece deponun güvenliği artırılmış olur İstif Parselleri ve İstif Izgaraları İstiflerin kurulacağı parsellerin genişliği, iki istif boyu ile ara yolların genişliği toplamı kadar olmalıdır. İstif yüksekliğine, ürün çeşidine ve arazinin durumuna göre boyutlar değişebilmektedir. İstifte bekleme sırasında değer kayıplarının en aza indirilmesi için odun hammaddesinin toprakla temasının kesilmiş olması gerekir. Bu bakımından istifler, topraktan belirli yükseklikte ve sabit olmayan ızgaralar üzerine yapılırlar Orman Depolarının Kapasiteleri Bir orman deposunun kapasitesi, belirli bir zaman aralığında depolanan odun hammadde miktarı ve faaliyetlerin yoğunluğu biçiminde tanımlanabilir. Depo kapasitesi; coğrafi bölge, depolanacak ürünün cinsi ve boyutları, makine kullanımı ve diğer etkenlere göre farklılıklar gösterir. Arazinin dağlık ve sarp olması, depo yeri bulmayı güçleştirir ve kapasitesi sınırlı depolarla yetinmek zorunluluğunu gerektirir. Küçük depoların yıllık depolama kapasitesini artırmak için, devir hızının artırılması gerekir; yani, depoya bir defada depolanabilecek ortalama mal miktarının daha fazlasının, bir yıl içinde depoya girip çıkması gerekir Depoların yıllık devir hızı; m 3 cinsinden yıllık depolama miktarının yine m 3 cinsinden ortalama depo kapasitesine oranlanması şeklinde basit bir bağıntı ile hesaplanabilir. Yıllık depolama miktarı (m 3 ) Devir hızı = Ortalama depo kapasitesi (m 3 ) Tomrukların hacimli ve ağır olması, depolama faaliyetlerinin insan gücü ile yürütülmek zorunda kalınması halinde depo kapasitesi büyük olmalıdır; çünkü, ağır tomrukların insan gücü ile istiflenmesinde istif yüksekliği artırılamaz, bunun yerine daha büyük alan gerekir. Makine gücünden yararlanılan depolarda ise istifler daha yüksek yapılabildiğinden (yaklaşık 4-5 m.ye kadar) ve ayrıca bu işlerin hızlı yürütülebilme imkânı olduğundan depo kapasitesi artırılmış olur Orman Depolarında İş Gücü Odun hammaddesinin depoya getirildikten sonra boşaltılması, gerektiğinde depo içinde taşınması, sınıflandırılması, istiflenmesi, taşınmak üzere yüklenmesi gibi işler

239 231 makine gücünden yararlanmanın söz konusu olmadığı durumlarda büyük çoğunlukla yöre insanlarından oluşan işçi ekiplerince yapılır. Bazı orman depolarında ise bu işler makine gücü ile yapılmaktadır. Yörenin sosyo-ekonomik yapısı sonucu iş gücünün büyük oranda temin edilebilme kolaylığı ile makine gücünden yararlanma zorunluluğunun ağır basması durumlarındaki seçim; teknik ve ekonomik görüş noktalarına göre yapılır Orman Depolarında İstifleme Liebher 902 ile Tomrukların İstiflenmesi İstifleme için makine istifin yapılacağı yere getirilmektedir. İstifin başlayacağı yere önceden tomruk boşaltılmış ise, istifleyici makine bu tomrukları bir kenara devretmekte ve istif yerini hazırlamaktadır. İstiflenecek tomrukların zeminle temasını kesmek için, yaklaşık aynı boyutlarda iki adet tomruk belirli aralıkta, birbirine paralel ve istif yönüne dik olacak şekilde zemine yatırılmaktadır. İstifleyici makine uygun bir konuma getirilerek destek ayakları zemine oturtulmaktadır. Makine, istifleme kolu ile kavradığı tomrukları zemine yatırılan istif ağaçları üzerine ve bir uç yüzü aynı hizada olacak şekilde yerleştirilmektedir. Makinenin tüm bu hareketleri hidrolik kumanda ile olmaktadır. İstiflenecek tomrukların karışık olması durumunda kalite ve boyları dikkate alınarak yan yana birkaç istif yeri hazırlanmaktadır. Böyle durumlarda istifleyici makine aynı anda üç farklı istifi yapabilecek uygun bir konuma getirilmekte ve destek ayakları zemine indirilmektedir. Kalite ve boy sınıfı farklı olan tomruklar seçilerek bir kenara ayrılmaktadır. Daha sonra bu tomruklar aynı boy ve kalite sınıfındaki istiflere taşınarak yerleştirilmektedir. Belirli periyotlarda depoya tomruk girişlerinin yoğun olması ve istifleyici makineye başka işler yaptırılması istifleme işini geciktirmiş, istif parselleri ve depo içi yollar dağınık boşaltılan tomruklarla doldurulmuştur. Böyle olunca da plâna uygun boşaltma yapılamamakta-dır. Bu durum depolardaki iş organizasyonunu aksatmaktadır. İstiflemede zaman tespitlerinin yapılması için iş sırasına uygun olarak iş kısımlarına ait zamanlar kronometre ile tespit edilip ve geliştirilen etüt formuna kaydedilerek yükelyiciye ilişkin zaman analizi değerleri ortaya konulabilir. Liebher ile tomruk istiflemede zaman tespiti yapılan iş dilimleri; 1. Makinenin istif yerine yaklaştırılması, 2. İstif yerlerinin hazırlanması, 3. Makinenin istiflemeye hazır pozisyona gelmesi, 4. Her bir tomruğun yükleme kolu ile kavranıp ait olduğu istife yerleştirilmesi, 5. Bir defada yerleştirilemeyen tomruklar için özel süreler, 6. Yapılmakta olan istife uygun olmayan tomrukların seçilerek ayrılması, 7. İstifleyici makinenin yer değiştirmesi ve tekrar yükleme pozisyonuna gelmesi, 8. Seçilerek ayrılan tomrukların ait oldukları istif yerlerine taşınması, 9. Her türlü duraklamalar ve dinlenme süreleri, şeklinde 9 safhada incelenebilir.

240 232 Şekil 8.1. Liebher 902 ile Tomrukların İstiflenmesi İnsan Gücü ile Tomrukların İstiflenmesi Yapılan bir araştırmada Asarcık Orman Deposunda karaçam tomruklarının kişilik işçi ekipleri ile kalite ve boy sınıflarına göre ayrılıp istiflenmesi yapılmıştır. İstiflemeye başlamadan önce istif yeri hazırlanmaktadır. Depo alanı eğimli olduğundan, bu eğimi yatay hale getirmek için yükseklik çizgisine paralel olarak bir tomruk zemine yatırılmakta ve yuvarlanmaması için güvenceye alınmaktadır. Daha sonra bu tomruğun uç taraflarına dik gelecek şekilde, eğim yönünde iki tomruğun uçları birinci tomruğun üzerine bindirilmekte, diğer uçları ise zemine oturtulmaktadır. Böylece arazinin eğimi yatay olmakta ve istiflenecek tomrukların toprakla teması kesilmiş olmaktadır. Kalite ve boy sınıflarına göre belirli aralıklarla bu hazırlıklar yapılmaktadır. Hazırlanmış istif ağaçları üzerine aynı kalite ve boy gurubuna dahil tomruklar, bir uç yüzü aynı hizada olacak şekilde yerleştirilir Orman Depolarında Satış Sonrası Yükleme Metotları Ormancılıkta yükleme, istif yerindeki ya da depodaki odun hammaddesinin taşıma aracına bindirilmesi olayıdır. Elle yükleme ve çapraz yükleme metotları depolarda da bölüm 6.1 de belirtilen şekillerde yapılmaktadır. Motorla çalışan yükleyiciler ile yükleme konuları ayrıntılı bir şekilde bölüm de anlatılmış olup burada ülkemizde yoğun bir şekilde kullanım alanı bulan Cranab ve Caterpillar yükleme vinçleri hakkında bilgi verilecektir Cranab 9000 Yükleme Vinci İle Yükleme Kamyon üzerine montelidir. Gücünü hidrolik pompası vasıtasıyla kamyonun motorundan alır. Kaldırma bomları kapalı durumda iken 9 ton kaldırabilir. En açık konumda, yani ağırlık en uzakta iken kaldırma gücü 1800 kg kadardır. Rampalarda veya depolarda yükleme için çok uygun bir araçtır. Özellikle ağır tomrukların yüklenmesinde çok başarılıdır. 7 ton'luk bir kamyonu 25 dakikada yükleyebilir. Çalışmalar tek bir

241 233 operatörle yürütülür. Traktörlere monteli küçük tipleri de mevcuttur. Rampalardaki tıkanıklıklar bu araçlarla ve hızlı yükleme ile giderilebilir. Yükleme işlemi tomrukların aracın hidrolik kolu ile kavranıp, kamyon üzerine taşınması şeklinde yapılmaktadır. Tomrukların kamyon üzerinde düzeltilmesi ve kancalar ile birbirlerine bağlanması insan gücü ile yapılmaktadır Caterpillar Yükleme Vinci İle Yükleme Önüne istifleme vinci monte edilmiş yükleyicilerdir. 3 ton'luk bir yükü 3 metre yüksekliğe kaldırabilen güçlü makinelerdir. Depolarda seri istifleme işini görürler. Belden kırmalı bir tekniğe sahip oldukları için hareket yetenekleri çok fazladır. Günlük istif kapasiteleri m 3 civarındadır. Bu nedenle depolarda oluşabilecek sıkışıklık kolayca giderilebilmektedir. Ancak ince çaplı emvalin istiflenmesinde uygun bir araç değildir. Tek bir operatör tarafından çalıştırılır Patlayıcı Madde Depoları ve Depolama Tekniği Ormancılık çalışmalarında gerekli olan patlayıcı maddeler usulüne uygun olarak inşaa edilmiş dinamit depolarında muhafaza edilmelidir. Bu depoların yapılması ve kullanılması yasa, nizamname ve tüzüklerle belirtilmiştir. Patlayıcı madde kullanan kuruluşların bunlara göre hareket etmesi yasa gereğidir. Patlayıcı madde depoların yapılırken 2000 kg.dan az ve fazla depoların yapımları için valilik kanalıyla izin alınmalıdır. İnşaat tamamlandıktan ve gerekli rapor alındıktan sonra bu depolar için depolama ruhsatnamesi alınması gerekir. 50 Ton dan fazla patlayıcı madde ihtiva edecek ana stok depolarının inşaatı ise İçişleri Bakanlığı nın iznine tabidir. Patlayıcı madde deposu doğal ve yapay dış etkilere karşı korunaklı yerde inşaa edilmelidir. Ayrıca orman yoluna kısa bağlantı sağlayacak yol sonunda yapılmalıdır. Bina çatı, havalandırma pencereleri ve demir bir kapıya sahip olmalıdır. Havalandırma pencereleri ayrıca demirli olmalıdır. Büyük depolarda yakınında bir bekçi binası da bulundurulmalıdır. Deponun çevresindeki koruyucu teller canlıları engelleyecek boyutta ve sağlamlıkta olmalıdır. Patlayıcı maddeler temiz, kuru, iyi havalandırılmış, uygun yer seçilmiş, sağlam yapıda ve emniyetli bir şekilde kilitlenmiş depolarda muhafaza edilmelidir. Deponun etrafı ayrıca tel örgü ile çevrilmiş olmalıdır. Depolara 18 yaşından küçük kişiler yaklaştırılmamalıdır. Depolardan 7.6 m.lik mesafede yaprak, ot, çimen, çalı ve çöp birikmesine imkan verilmemelidir. Depo içinde ve civarında sigara içilmemelidir. Depo içinde herhangi bir madeni alet bırakılmamalıdır. Patlayıcı madde sandıkları depo içinde ve madeni aletlerle açılmamalıdır. Patlayıcı madde başlatıcıları depoda hazırlanmamalıdır. Dinamit lokumları yatay konumda depolanmalıdır. Patlayıcı maddelerin tehlikeli olması yanında pahalı olması da bunların iyi bir şekilde depolanması gereğini de ortaya koymaktadır.

242 ORMANCILIKTA TRANSPORT PLANLARI VE DAĞLIK ARAZİDE ORMAN TRANSPORT PLANLARININ OLUŞTURULMASI Plan, amaca erişmek için hangi işlerin, hangi sırayla, ne zaman ve nerede yapılacağını gösteren bir modeldir. Planlar, alternatifin varlığına dayanır. Her alanda birçok yararları bulunan planlar, optimal birer süreye sahip olup geleceğe dönük olarak hazırlanırlar. Bu itibarla planlama eylemi, bir amacı gerçekleştirmek için en iyi davranış biçimini seçme ve geliştirme niteliğini taşıyan bilinçli bir süreçtir. Bu açıdan bakıldığında planlama işlemi, ulaşılmak istenen amacın saptanması, bu amaca ulaşmak için uygulanabilecek alternatif davranış biçimlerinin araştırılması ve bunlar arasından en uygununun seçilmesi aşamalarından oluşmaktadır. Doğal ve yapay gençleştirme ile yetiştirilen orman ağaçlarını üretime alıp insanlığın hizmetine sunabilmek için uzun yıllar beklenilmektedir. Odun hammaddesine olan ihtiyacın her geçen gün arttığı aksine orman alanlarının azaldığı ülkemizde, odun hammaddesinin kendisine ve çevresine zarar vermeden taşınması zorunlu hale gelmiştir. Halbuki yapılan araştırmalar dağlık bölgelerde özellikle yapacak odun üretiminde önemli oranlarda kalite ve kantite kayıplarına rastlanıldığını ortaya koymaktadır. Orman ürünlerine olan ihtiyacımızın her geçen gün şiddetle arttığı ülkemizde, miktar ve parasal yönden oluşan bu kayıplar çok önemlidir. Zira, ülkemizde yapılan istatistiklere göre bugün için 3,5 milyon m 3 olan odun hammaddesi arz açığı her geçen yıl daha da artmaktadır. Ülkemizde orman alanlarının genellikle yüksek ve çok eğimli dağlık arazide yer alması, bölmeden çıkarma problemini daha da güçleştirmektedir. Bölmeden çıkarma aşamasında izlenecek olan yanlış bir yol, bölmeden çıkarmanın daha fazla güç, para ve zaman harcayarak daha az miktarda ve kalitede odun hammaddesinin elde edilmesine, gençlik ve orman toprağı üzerinde zararlara neden olacaktır. Ülkemizde ve dünya da orman alanlarının her geçen gün dağlık alanlara doğru çekilmesi ve bu tip alanlarda çalışma zorunluluğunun artması konuyu daha güncel hale getirmiştir. Ayrıca, orman ürünlerine olan talebin arza göre her geçen gün artmakta olması, transport problemlerini azaltıp kalite ve kantite kayıplarını minimuma indirecek çözümlerin aranmasına neden olmuştur. Bu durum gelişmiş ülkelerde daha önceden kendini hissettirmiş ve transport planlarının hazırlanması gereğini ortaya çıkarmıştır Orman Transport Planları Orman Transport planı, orman ürünlerinin taşımaya hazır duruma getirilmesinden sonra yol ağı planı, amenajman ve silvikültür planları, arazinin durumu, mevcut makine parkı, iş hacmi, iş verimi, işçi durumu gibi faktörleri dikkate alarak ve çıkarılan orman ağacına, meşcerede kalan ağaçlara, gençliğe, orman toprağına, işgücüne zarar vermeyecek şekilde orman ürünlerinin bölmeden çıkarılması ve yollar üzerinde taşınabilmesi için en uygun transport şekillerinin seçimi, bunların hangi sırayla, ne zaman ve ne şekilde yapılacağını gösteren bir modeldir. Buna göre Orman Transport Planı, bir orman bölgesinde kesim işi sonrasında taşımaya hazır hale gelen orman ürünlerinin orman yoluna taşınabilmesi için mevcut olanakların en iyi şekilde ve bir plan dahilinde değerlendirilerek zaman ve mekan boyutunda düzenlenmesidir. Orman transport planları, ülkemizde orman işletmelerinin üretim çalışmaları sırasında plan olarak hazırlanmamakta, uygulamacılar tarafından sadece düşünce bazında veya bir tablo üzerinde bazı iş kısımları için oluşturulmaktadır. Bu nedenle transport planı terimi, bir amenajman planı ya da silvikültür planı kadar sıkça ve eskiden beri kullanılan bir terim olmamıştır.

243 235 Bu nedenlerden dolayı dağlık arazideki üretim çalışmaları sırasında transport çalışmalarının bir plan dahilinde, zaman ve mekan boyutu çerçevesi içerisinde düzenlenerek önceden tatbike hazır transport planları haline getirilmesi, transport aşaması sırasında yukarıda sayılan birçok zararı ortadan kaldırabileceği gibi iş akışının sekteye uğramadan devamını da sağlayabilecektir. Ülkemizde bugüne kadar yapılan orman transport çalışmaları planlamadan uzak kalmıştır. Bu nedenle bölmeden çıkarma sırasında kalite ve kantite kayıpları artmış, ithal edilen pahalı transport araçlarında rantabilite sağlanamamış, planlamanın önceden yapılmamasından dolayı organizasyon hataları ortaya çıkmış ve sezon sonunda odun hammaddesinin ormanda kalması önlenememiştir. Orman transport planları ile bu problemlere çözüm bulunacağı gibi orman yollarının % 80'in üzerinde bir işletmeye açma oranına ulaştırılması ve ilkel transport metotlarından ziyade modern metotlarla çalışılmasına olanak sağlanmıştır. Böylece orman yol ağı planlaması ile transport işlerinin biteceğini sanan ormancılık düşüncesi yerini, gelişmiş ülkelerde olduğu gibi orman transport sistemlerini öncelikle dikkate alan orman transport planlarına bırakmıştır. Orman transport planları, orman yol ağının belirgin amaçlara yönelik olarak planlanmasını sağlamaktadır. Yüksek mali değerlerle inşa edilen orman yollarının, transport planları ile daha akılcı ve amaca uygun şekilde planlanması sağlanırken, önceden yapılmış yollarda ise planlanacak ek makas yollarla bu yolların aktivitesi ve verimi artırılmış olur. Orman transport planlarının orman yol ağı planlamasına olan katkısı yanında en uygun transport metodunun önceden belirlenmesi konusunda da önemi vardır. Zira buna göre eldeki üretim makineleri zaman ve mekan olarak daha uygun yerlerde ve sürelerde kullanılmış olacaktır. Hatta bu durum 10 yıllık plan periyodunda açıkça görülebilecektir. Yine bu durum işletme şefine gelecekte yapacağı ve yaptıracağı işleri önceden görebilmeyi sağlayarak başarılı, organize çalışmalar yapmasında etkili olacaktır. Dağlık arazide yapılacak transport planları ile ayrıca, kayın gibi ormandan bir an önce çıkarılması gereken ağaç türleri en az zararla taşınmış olmaktadır. Yine değişik nedenlerle dereye veya yol altlarına düşen odun hammaddesi buralardan çıkarılabileceği gibi sezon sonunda ormanda taşınamamış odun hammaddesi de bırakılmamış olacaktır. Kısaca orman transport çalışmaları ile organizasyondan doğan problemler çözülecek, pahalı ithal makineler daha rantabl kullanılacak, taşınan odun hammaddesi üzerinde ve meşcerede ki taşıma güzergahında ortaya çıkan zararlar asgariye indirilecektir. Ayrıca, orman yol ağı ve transport işleri uyumlu hale getirilerek modern transport araçlarının rahatlıkla uygulanabilmesine imkan hazırlanacak, orman yol ağı planlarında % 100'e yakın işletmeye açma oranına ulaşılacak ve en uygun transport metodunun seçiminde kolaylıklar sağlanacaktır. Yine organizasyonun sağlanması ile kalite ve kantite kayıpları azalacak, silvikültür ve amenajman planlarına tam anlamı ile uyulacak, iş zamanında bitirilecek ve sezon sonunda ormanda odun hammaddesi bırakılmayacaktır. Kısaca; orman transport planı ile zamandan tasarruf, mevcut makinelerin rantabl olarak kullanımı, kaliteli ve fazla miktarda ürün üretimi, minimum sürütme maliyeti ve en uygun transport metodu ile çalışma olanağı ortaya çıkarılmıştır. Sonuç olarak, günümüzde küçük ölçekli işletmelerin bile giderlerini planlamak zorunda olduğu işletmecilik sektöründe, zaman ve ekonomik açıdan yararları tespit edilen Orman Transport Planları, çağdaş bir orman işletmeciliği için gerekli ve kaçınılmaz olarak bulunmuştur Transport Planlarının Ormancılıkta Diğer Planlarla Olan İlişkileri Transport planı, herhangi bir orman bölgesinde bölmeden çıkarma metotlarını analiz ederek, amenajman planında yer alan zaman ve mekan boyutundaki düzenlemeler

244 236 için, silvikültür planında belirtilen silvikültür tekniği ve prensipleri doğrultusunda uygulanacak transport işlerinin zaman ve mekan boyutunda ve diğer planlarla aynı süre için belirlenmesi ve düzenlenmesidir. Transport planı, amenajman ve silvikültür planlarının bir tamamlayıcısı olup içerisinde optimal orman yol ağını kapsayan, Amenajman ve Silvikültür planları ile orman yol ağı planlarının başarılı sonuçlar vermesinde etken olan bir plandır. Ayrıca bu iki planın gelecekteki yenilenmesi çalışmalarında referans vazifesi görür. Yine transport planı ile ormancılıktaki üretim işlerinin en güç ve en pahalı aşaması olan bölmeden çıkarma aşaması sırasında ormancılık üretim çalışmalarının özellikle dağlık arazide ortaya çıkaracağı ekonomik ve ekolojik yöndeki olumsuz sonuçlar da giderilmiş olur Amenajman ve Transport Planları Arasındaki İlişkiler Orman amenajmanında ormancılığın ana prensiplerine göre ormanlar planlanırken süreklilik, iktisadilik, verimlilik, çok amaçlı faydalanma, koruma ve estetik unsurları amaçlanmıştır. Bu amaçlara ulaşma sırasındaki üretim ve transport gibi uygulama aşamalarına transport planlarının katkısı büyük olacaktır. Kesim düzeni, ormanda dış etkilere karşı bağımsız kılınmış, güven altına alınmış üretim ve yararlanma bloklarıdır. Bir veya birkaç bölmeyi içeren kesim düzeninin oluşturulmasında orman yol ağlarının ve buna dayalı olarak transport planlarının önemi büyüktür. Kesim düzeni, yol-ulaşım, bölmeden çıkarma ve taşıma sistemi, yangın emniyet şeritleri, perdeleme teknikleri ve arazinin topoğrafik yapısı bağdaştırılarak kurulur. İşte transport planı, kesim düzeninin oluşturulması öncesinde ilgili tüm doğal ve yapay faktörleri dikkate alarak, ayrıca gelişen teknoloji ve transport tekniklerini de göz önünde bulundurarak amenajmancıya ve tatbikatçıya bilimsel yönden yol göstermiş olmaktadır. Geçmiş döneme ait transport planlarının bulunması amenejiste, planda verilecek etanın miktarını, dağılımını, zamanlaması gibi unsurları planlarken elinde ekonomik, ekolojik ve topoğrafik açılardan veriler olacağı için daha gerçekçi ve daha uygulanabilir bir plan hazırlanmasına yardımcı olacaktır. Yine transport planlarında yer alacak transport sınırları da amenajman planında kesim düzeni oluşturulurken yarar sağlayacaktır. Amenajman planında verilecek etanın üst sınırı, bir önceki transport planı uygulama sonuçlarından yararlanılarak tespit edilir. Yine amenajman planında maktalı işletmelerdeki gençleştirme alanları için üretim metodu, transport metodu ve makine seçiminde karar verilirken transport planından yararlanılacaktır. Transport planı hazırlanırken ormandan alınacak etanın yeri, miktarı ve zamanı, bölme ve meşcere bazındaki verilerin eldesi, etanın dağılımı(son hasılat etası, ara hasılat etası gibi) vb hususlar Amenajman planından elde edilir. Bu veriler akılcı bir transport metodunun seçiminde de yardımcı olur. Yine amenajman planında boniteti ve kapalılığı yüksek alanların görülmesi, buralarda yapılacak müdahalenin daha dikkatle yapılmasına neden olur. Transport planının temel bir parçası olan orman yol ağları düzenlenirken özellikle dağlık arazide orman yolu yapımının daha zor ve pahalı olduğu göz önüne alınarak planlamaya gidilmelidir. Bu amacın dışında Orman Amenajman planlarının bölmeleme için orman yollarından yararlanacağı ilkesi ikinci derecede önem taşır. Orman Transport Planları, ormanda üretim ve transport işlerinin düzenli, ekonomik ve teknik esaslar dahilinde ilerlemesini sağlayacaktır. Ülkemizde planlanmış orman yollarının zamanında yapılamaması nedeniyle odun hammaddesinin alınamadığı yerlerde, Amenajman Planında yöre transport imkanları üzerinde bir miktarda verilen etanın çıkarılamadığı durumlarda ve dağınık üretim alanlarındaki bölmelerde Orman Transport Planları sayesinde işgücünün bölünmesi, verimin azalması gibi olumsuz

245 237 durumlar ortadan kalkacaktır. Sonuç olarak transport planları ile Orman Amenajman Planına daha fazla işlerlik kazandırılmış olunacaktır. Amenajman planları ile orman transport planlarının ortak ve farklı yönleri ise şöylece özetlenebilir. Amenajman planında tek bir açıdan planlama işlevi yapılırken transport planları mikro ve makro düzeyde gerçekleştirilir. Amenajman planında tespit edilen optimal kuruluşa bu planla uzun vadede ulaşılmaya çalışılır. Transport planında ise transport işleri daha kısa vadede optimize edilmeye çalışılırken, ayrıca ekonomik ve ekolojik faydalar da sağlanmaya çalışılır. Amenajman ve Silvikültür Planlarında planlanan obje canlı iken, transport planında birinci derecede odun hammaddesi ve orman yolları üzerinde çalışılmaktadır. Amenajman planında tüm alanı temsilen örnek alanlar üzerinden veriler alınmakta ve bunlar üzerinde yapılan ölçme, değerlendirme sonucu ilgili plan aynı yıl içinde hazırlanmaktadır. Transport planları ise çalışmalarını pratikte önce üretimde tek bir ağaç boyutuna kadar inerek yapmakta ve daha sonra ise asli ve tali yollar üzerinde çalışmaktadır. Dolayısıyla Orman Amenajman planına göre orman objesi ile daha iç içe çalışılmaktadır. Amenajman planında topoğrafik faktörler etanın yeri ve zamanının belirlenmesi sırasında ikinci derecede önem taşırken, aksine orman transport planlarında bir arazi sınıflaması ile işe başlanır. Ayrıca Amenajman planından farklı olarak insan faktörü, ergonomi, mekanizasyon ve verimlilik gibi konularda transport planlarında incelenmesi gereken konulardır. Amenajman planlarında meşcerelerden alınacak etanın planlanmasında ekonomik, ekolojik sonuçlara dikkat edilmezken bu durum transport planlarında asıl önemli amaçlar arasında yer alır ve planın başarısı da bu sonuçlara göre ölçülür. Orman Transport Planları, Amenajman Planlarına göre teknolojik gelişmelerden daha çok etkilenebilen özellikte, dolayısıyla yenilenebilir, her an revizyona açık planlar durumundadır. Transport planında uzun ve kısa vadeli amaçlar bir arada yer alır. Uzun vadeli amaç orman yol ağının planlanması ve yapımı aşamasıdır. Kısa vadeli amaçlar ise asıl amacı teşkil eder ve transport işlerinde sürekli olarak yıllık başarıları amaçlar. Transport Planı uzun vade de orman yol ağlarını düzenlerken kısa vade de ise aynı plan dönemi için Amenajman ve Silvikültür amaçlarının uygulamadaki başarısına hizmet eder, planlar. Transport planı, Amenajman ve Silvikültür planlarının amaçlarına en iyi şartlarda ulaşmasına pratikte yardımcı olur. Her iki plan da bölge bazında ve aynı planlama dönemi için gerçekleştirilir. Transport planları, Amenajman ve Silvikültür planlarından hemen sonra hazırlanır. Amenajman Planları OGM tarafından gönderilen bir heyet tarafından gerçekleştirilirken, transport planları taşrada olayın içindeki kişiler (İşletme Şefi, Müdür Muavini ve Makine-İkmal Şube Müdürü) tarafından hazırlanacaktır. Transport planı Amenajman planından planlamaya esas alanları alarak işe başlar. Amenajman planı ise yol ağı durumu ve geleceği, makine ve işgücü

246 238 durumu vb konulardaki verileri bir önceki dönemin transport planından alır. Yani bir anlamda karşılıklı etkileşim söz konusudur. Orman Amenajman Planı tek başına yetersiz bir plandır. Tatbikattaki ilgili kişilerce Silvikültür Planı ile Orman Yol Ağı Planını da içine alan Orman Transport Planlarının hazırlanması sonrasında Orman Amenajman Planı denetlenerek yürürlüğe sokulmuş olur Silvikültür ve Transport Planları Arasındaki İlişkiler Orman Transport planlarının Amenajman planlarıyla olan ilişkisi genelde seri bazında olmakla beraber silvikültür planları ile bölme bazında ilişki söz konusudur. Transport planlarının can damarları olan orman yollarının silvikültürel açıdan önemi büyüktür. Silvikültürel amaçlara ulaşmada büyük görevler üstlenen orman yolları, orman sistemi içerisinde yapay olarak inşa edilen değişmez veya değiştirilmesi çok güç yapılardır. Orman yollarının planlanması sırasında ormanın durumu ve silvikültürel istekleri ön planda tutulur. Örneğin, yoğun üretim yapılabilen prodüktif ormanlardaki orman yol yoğunluğu oranı prodüktif olmayan ormanlara göre çok daha yüksek tutulmaktadır. Yine planlama sırasında orman yollarının dağılımı, özellikle kesim düzeni olmayan ve ormana her an müdahale gerektiren seçme işletmesinde çok sık ve dikkatli, yani mümkün mertebe düşük yol aralığı (yüksek yol yoğunluğu ve işletmeye açma oranı) gerektirir. Yani seçme ve siper işletmelerinde yeterli ve alana iyi dağılmış bakımlı yollar her zaman arzu edilmektedir. Siper işletmelerinde müdahaleler, seçme işletmesinde olduğu gibi idare süresi boyunca her dönem ve zamanda olmayıp genelde tek bir periyotta (ışıklandırma ve boşaltma kesimlerinde) yoğunlaşacağı için ve altta gençlik bulunması itibariyle yine yüksek bir yol yoğunluğu gerektirecektir. Tıraşlama işletmelerinde orman yollarının çok kısa bir süre kullanılıp uzun yıllar boyunca terk edileceği düşünülürse, ayrıca yoğun üretimden dolayı yüksek düzeyde mekanize metotların (orta ve uzun mesafeli hava hatlarıyla transport) kullanılacağı veya gençlik olmayacağı için kaydırma metotlarının kullanılabileceği düşünüldüğünde düşük bir yol yoğunluğu (yüksek bir yol aralığı) amaca ulaşmada yeterli olacaktır. Tıraşlama işletmelerinde ve düşük eğimli arazide orman yolu yanında çok sık sürütme yolları planlamak ekonomik açıdan daha yararlıdır. Bu gibi yerlerde maksimum derecede mekanizasyona gidilmesi ekonomik olacaktır. Özellikle yol yapımının zor ve pahalı olduğu dağlık arazide bu konulara daha titizlikle uyulması gerekmektedir. Transport planında üretim metotları tercih edilirken ise şu noktalara dikkat edilir. Bölmeden çıkarma sırasında meşcerede yoğun gençlik varsa veya kalan ağaçlara, orman toprağına zarar verilebileceği söz konusu ise ve bu arada kullanılan mekanize bölmeden çıkarma yöntemleri de bu konuya bir çözüm getiremiyorsa bütün ağaç veya bütün gövde metotları kesinlikle uygulanmamalıdır. Yine özellikle vejetasyon döneminde (mart-mayıs) bölmeden çıkarma sırasında meşcere zararlarını bir kat daha artıracağı göz önüne alınırsa bütün ağaç ve bütün gövde metodunun en az seviyede uygulanması tavsiye edilir. Burada meşcerenin sağlığı ve güvenliği, üretim metotlarının ekonomikliğinden daha önemlidir. Üretim çalışmalarında devirme yönü, bölmeden çıkarma sırasında dikili ağaçlar (özellikle istikbal ağaçları) yaralanmayacak, sürütülecek gövdelere zarar verilmeyecek, gençlik korunacak ve sürütme giderleri en az olacak şekilde seçilmelidir. Tıraşlama işletmelerinde devirme yönü genelde bir problem teşkil etmez. Burada kablo çekimi ve hava hatlarının kullanılması durumunda taşıma yönünde veya yana

247 239 doğru, kaydırma şeklinde yukarı doğru ve yuvarlama şeklinde ise yana doğru devirmeler yapılır. Devirme yönü seçimi sırasında dikkat edilmesi gerekli durumlar özellikle seçme ve siper işletmelerinde daha büyük önem taşır. Bunların yanında hava hatları ile çalışma durumunda taşıma yönüne 45 açı yapacak şekilde yukarı ve boşluklara doğru devirmeler yapılır. Kablo çekicilerle çalışılması durumunda ise kablo çekim yönüne eğik olacak şekilde (balık kılçığı şeklinde) ve yukarı doğru devirmeler yapılır. Elle kaydırmada ise eşyükselti eğrilerine dik olacak şekilde veya balık kılçığı şeklinde yukarı doğru, yuvarlamalarda ise yana doğru devirmeler yapılır. Ayrıca diğer ağaçlara takılma durumu, rüzgar durumu, ağaçtaki çürüklük, dallanma durumu, etraftaki gençliğin durumu, kayalık, ağacın fiziki yapısı vb hususlarda devirme yönü seçiminde etkili olur. Meşcerede soyma ve dal alma sonucu ormanda arta kalan odun hammaddesi, toprağı örtmeyecek şekilde bir yerde toplanmalı veya kabukları yol kenarında soyulacak şekilde kabuklu taşıma yapılmalıdır. meşcerede sadece dal, tepe alma ve tomruklara ayırma işleri yapılmalıdır. Hava hatları ile yapılan çalışmalarda yol kenarında taşımayı engelleyecek odun hammaddesi birikmelerinin olmaması için traktörlerle birlikte çalışılmalı, kamyonla taşımalar ise orman içi istif yerlerinde aşırı birikmeler olmadan zamanında gerçekleştirilmelidir. Bu durum kayın gibi ardaklanmaya karşı hassas türlerde daha da önem taşır. Üretim ve transport işlerinde kalifiye işçilerin kullanılmasına özen gösterilmelidir. Bölmeden çıkarmada taşıma yönü tespit edilirken orman yollarının planlanmasında olduğu gibi en kısa ve sade bir şekilde orman yoluna transport amaç edinilir. Ancak bu karara meşcerenin durumu, uygulanacak silvikültürel metot, makine ve işçi durumu, kesim anahtarı (rüzgar unsuru, kuzey unsuru, transport unsuru) gibi faktörlerin etkisi de göz önüne alınır. Taşıma işine yola en yakın alanlardan başlanılmalıdır. Hava hattı ile çalışılırken yandan çekme mesafesine vagonun teknik kapasitesi, gençliğin ve taşınan odun hammaddesinin durumu, topoğrafik faktörler vb etkili olur. Bölmeden çıkarma sırasında meşcerede bekletilmesi ile kalite kayıplarına uğrayabilecek kayın gibi ağaç türlerinin taşınmasına öncelik verilmelidir. Tıraşlamalarda bölmeden çıkarmanın hava hattı ile yapılması durumunda dayanak ağaçları en sona bırakılarak ancak kullanımdan sonra kesilmelidir. Yaş sınıfı işletmelerinde kesim düzeninin Silvikültür Planları ile hazırlanmış olması, transport planlarının düzenlenmesine yardımcı olur. Yine boniteti ve kapalılığı yüksek meşcerelere yapılacak müdahalelerde transport planlarının önemi ve etkisi daha da büyüktür. Transport sınırı, en az meşcere zararına neden olacak ve yine bölmeden çıkarma araçlarına uygun olacak şekilde belirlenmelidir. Transport sınırı özellikle gruplar halinde gençleştirme yapılan meşcerelerdeki bölmeden çıkarma işlerinde hayati bir öneme sahiptir. Transport planlarında rüzgar yönünün aksi tarafından kesim ve taşımaların yapılması ve rüzgar perdesinin korunması silvikültürel planlama açısından önemlidir. Transport planları, silvikültür planlarına göre daha yenilenebilir nitelikte olup teknolojideki gelişmeleri en kısa sürede özümseyebilir, uygulamaya geçirebilir. Silvikültür planları, transport planları ile uygulamaya geçirilir. İyi bir transport planlaması ve uygulaması ile elde edilecek başarı, silvikültür ve amenajman planlarındaki hedeflenen amaçlara ulaşmada en önemli etkendir. Silvikültür planı ve transport planı, temel verilerini 10 yıllık periyotlar için amenajman planından sağlarlar. Bu iki planın taşradaki elemanlarca yapılmış olması ise amenajman planından farklı olan yönünü oluşturmaktadır. Transport planı içerisinde yer alan orman yol ağları, silvikültür planı amaçlarına sadece üretim konusunda değil diğer alanlarda da hizmet ederler.

248 Yol Ağı Planlaması ile Transport Planı Arasındaki İlişkiler Orman transport planlaması aşamalarından birini teşkil eden orman yol ağlarının düzenlenmesi, transport planının ileri aşamaları için bir baz teşkil eder. Mevcut orman yol ağları değerlendirilirken eksiklikleri giderecek şekilde ve gelişen transport teknikleri doğrultusunda ilaveler yapılarak optimize edilmeye çalışılır. Günümüz ormancılığında uygulama alanı bulan transport şekilleri çoğunlukla orman yollarına dayalı olarak gerçekleştirilir. Ülkemizde ve dünya da orman yolları, ormancılıktaki transport işlerinin yapılabilmesinde halihazırda büyük bir potansiyel durumundadır. Orman yolları birinci derecede orman transport una hizmet etmekle beraber, diğer ormancılık işlerinin gerçekleştirilmesinde de önemli görevler üstlenirler. Orman yol ağı planları transport planlarına göre daha uzun vadeli olarak hazırlanırlar. Yapımları sonrasında ise değişmez birer yapı olarak hizmet görürler. Transport amaçlarına göre ana ve tali yollar söz konusudur. Ülkemizde uzun mesafeli vinçli hava hatlarında az da olsa gerekli olan orman yolları, diğer uygulanan tüm transport metotları için bir temel teşkil etmektedir. Transport planları ise orman yol ağı planlarına göre daha kısa vadeli olarak düşünülür ve gerektiğinde teknolojik gelişmeler doğrultusunda ve diğer planlara bağlı olarak değiştirilebilir veya yenilenebilirler. Yani orman yol ağları, transport planı içerisinde daha uzun vadeli ve daha stabil olan temel seviyedeki planlardır. Orman yol ağları, transport planı içerisinde ayrıca transport sınırının ve bölmeden çıkarma yönünün belirlenmesinde üretim metodu, bölmeden çıkarma şekli ve makinelerin seçiminde etkili olur. Bu nedenle transport şekli alternatifini çoğaltıp bunlardan ekonomik olanının tercihinde yardımcı olarak transport işinde başarıyı artırır. Orman yol ağları asli transport giderlerini düşürdüğü gibi mekanize transport metotlarının araziye kolay uygulanabilmesine ve aplikasyonuna da hizmet ederler. İşletmenin makine parkı durumu ve mekanizasyon derecesi de bölmeden çıkarma metotlarının seçiminde önem taşımaktadır. Arazinin topoğrafik durumu, taşınan odun hammaddesi miktarı, her seferde taşınan odun hammaddesinin hacmi, şekli ve ağırlığı, kalifiye işgücü miktarı, meşcere ve orman toprağı durumu, silvikültürel istekler, yol ağı durumu, taşıma mesafesi vb etkenler makine seçiminde ve dolayısıyla mekanizasyon derecesinin belirlenmesinde etkin rol oynar. Özellikle dik arazideki taşımalarda makinelerin sık sık bozularak devre dışı kalması transport işlerinin sekteye uğramasına neden olmaktadır. Operatörün kabiliyeti ile de ilgili olan bu durum makinenin daha az yükle zorlanmadan çalıştırılması ve biraz daha dikkatle önlenebilmektedir. Makinelerden yararlanmada en az ekonomiklik kadar sürekli faydalanmayı artıracak önlemlerinde alınması gerekir. Bu amaçla kısa vadede daha uygun ağırlıkta yapılan taşımalar, uzun vade de daha sağlıklı sonuçlar vermektedir. Özellikle dik arazide bu durum daha fazla önem taşır. Bölmeden çıkarma araçları seçilirken arazi yapısı, zeminin yapısı, sürütme yollarının olup olmaması, taşınacak ortalama ağaç çapı ve hacmi, sürütme mesafesi, orman yolu üzerinde depolama imkanının olup olmaması vb hususlar dikkate alınarak karar verilmelidir. Ormancılıkta üretimin artırılması daima daha büyük makinelerin kullanılması ile değil, aksine en uygun makine ve metodun tatbik edilmesiyle elde edilmektedir. Transport planı içerisinde orman yol ağı önemli bir altyapı teşkil etmekle beraber özellikle üretim sırasında traktör yolu, sürütme yolu ve oluk sistemi gibi diğer transport tesisleri Orman Transport Planında genel çerçevede ve objektif olarak değerlendirilmektedir. Orman yol ağına göre daha kısa vadeli olarak planlanan orman transport planları için orman işletme şefi birinci derecede etkilidir.

249 241 Transport amaçlarına göre değişik sınıflarda ve boyutlarda inşa edilebilen orman yolları, gerektiğinde traktör ve sürütme yolları ile takviye edilerek transport amaçlarının başarısına hizmet ederler Orman Transport Planlarının Hazırlanması Orman Transport Planları, mikro ve makro boyutta hazırlanan planlardır. Mikro Transport Planları, bölme ve hatta meşcere bazında bölmeden çıkarmayı planlayarak zaman, mekan ve ekonomik boyutta Makro Transport Planının hazırlanmasına katkıda bulunurlar. Bu nedenle Mikro Transport Planları Makro Transport Planlarının bir nevi alt yapısını oluşturan planlardır. Mikro Transport Planları, önceden oluşturulan optimal orman yol ağı planları üzerinde transport miktarı ve şekilleri için en uygun ve en ekonomik metodu seçmektedir. Bu seçimde mevcut makinelerin maksimum derecede işlendirilmesine önem verilmiştir. Makro boyutta planlama ise 10 yıllık üretim ve maliyet durumunu, orman yolu ve mevcut transport araçlarını dikkate alarak planlayan, gerektiğinde seçenekler arasından ağ analizi yöntemi ile optimumu seçen bir plandır Mikro Düzeyde Planlama Aşaması Mikro Transport Planları gelecek 10 yıllık süre için üretime alınması planlanmış bölmelerde harita üzerinde ve ayrı ayrı hazırlanır. Bunun için öncelikle mevcut yol durumu ile optimal orman yol ağı planı sonrası eklenecek yollar, bölme ve meşcere sınırları 1/25000'lik harita üzerine renkli bir kalemle belirgin olarak işaretlenir. Bu arada transport mesafesi, transport un yönü, güzergah eğimi ve bölmeden çıkarma şekli silvikültür teknikleri de dikkate alınarak seçilir. Daha sonra ilgili bölme ve içerisindeki meşcereler pantoğraf ya da fotokopi ile 1/5000 ölçeğine büyütülür. Bu haritada üretime alınacak meşcereler için transport tekniği açısından arazi sınıflaması sonuçları da dikkate alınarak bölmeden çıkarmanın harita üzerindeki planlaması yapılır, sembolleştirilir. Topoğrafik ve teknik özelliklerin öncelikle dikkate alınarak seçenekler arasından en uygun transport seçildiği bu sonuçlar makro transport planında baz olarak kullanılmak üzere tablolanır. Mikro Transport Planları orman yol ağı durumu, transport araçlarındaki gelişme, üretim miktarındaki değişiklikler ve topoğrafik, klimatolojik durumlardan vs etkilenebilir. Mikro transport planlaması sırasında taşıma mesafesine, transport yönüne, taşınacak ürün miktarına, arazi eğimine, yol ağı durumuna dikkat edilerek ve ekonomik şartlarında dikkate alınmasıyla maksimum oranda mekanizasyona gidilmeye çalışılır.

250 242 Şekil 9.1. Bir Mikro Transport Örneği Makro Düzeyde Planlama Aşaması Makro Transport Planlarında, Mikro Transport Planlarından farklı olarak zaman ve ekonomik durumlar ayrıca önem taşır. Planlama sırasında bölmeden çıkarma metotları insan gücü (İG), hayvan gücü (HG), traktörle sürütme (Tr.S.), traktörle kablo çekimi (Tr.K.Ç.) ve hava hattı ile taşıma (HH) olarak sembolleştirilmiştir. Silvikültür planı ve amenajman planı verileri derlenir, İbreli ve yapraklılarda birim fiyatlar belirlenir, Bölmeden çıkarma teknikleri seçilir ve denemeler sonucunda verimler tespit edilir, Yol yapım ve bakım maliyetleri hesap edilir, Mikro transport planı verileri de kullanılarak ağ analizi yapılır, Devamında sadece tomruk taşıması için % 10 kalite ve % 15 kantite kayıpları dikkate alınarak Ek Satış Geliri hesap edilir. Sonuç olarak gerekli süre, maliyet ve diğer hususlar dikkate alınarak ne kadar makine veya işçi postasının gerekli olduğu, ne kadar süre çalıştırılması gerektiği, ne kadar paraya mal olacağı ve optimal-mevcut durumun kıyaslaması ortaya konulur Bir Transport Planı Örneği Sonucunda Ortaya Çıkan Sonuç Orman Transport Planları hazırlanırken öncelikle mevcut verilerin doğru bir şekilde bir araya getirilmesi önemlidir. Bu veriler Amenajman Planı, Silvikültür Planı ve Optimum Yol Ağı Planı verileri, mevcut makine ve işgücü kapasitesi ile bunlara ait verim-maliyet değerleri, uygulanacak silvikültür metotları, üretim şekli vb unsurlardır. Bu verilerin ve

251 243 mevcut olanakların ormancılıkta üretim ve transport tekniği doğrultusunda, ekonomik şartların da göz önünde bulundurulması ile transport faaliyetlerinin planlanması işi Orman Transport Planlarının konusunu oluşturacaktır. Bu amaçla hazırlanacak olan Orman Transport Planları, bölme ve meşcere bazına indirgenmiş meşcere tipi, alan, miktar, transport yönü ve metodu gibi temel seviyedeki durumları kapsayan mikro transport planları ile bu planlar doğrultusunda ormandan alınacak eta miktarını yıllar itibariyle zaman, mekan ve ekonomik açıdan planlayan genel çerçevedeki bir makro transport planından oluşacaktır. Burada mikro transport planları daha çok karar verme, makro transport planı ise bu kararları zaman, mekan ve ekonomik boyutu ile planlama işidir. Zira optimum yol ağı planı üzerinde orman transport una etkili olan tüm faktörleri göz önünde bulundurarak seçenekler arasından en uygun transport metodunu seçmek Mikro Transport Planlarının amaçları arasında olup büyük önem taşır Mikro Transport Planının Hazırlanması İşletme Sınıflarının 10 yıllık plan periyodunda gençleştirilecek meşcere tiplerinin optimum orman yol ağı planına göre ortalama transport mesafesinin bulunması ve taşınacak ürün miktarı, yamaç eğimi, mevcut makine tipi gibi kriterlere göre en uygun transport metodunun seçilir. Bu işlem yapılırken optimum orman yol ağını, arazinin topoğrafik yapısını, meşcere tipi ve sınırlarını, transport mesafesini gösteren 1/5000 ölçeğinde düzenlenmiş haritalardan ve gençleştirme yapılacak bölmeleri, ilgili orman yollarını ve depoları gösteren 1/75000 ölçeğindeki diğer bir haritadan yararlanılır. Transport metodu seçiminde başta arazinin topoğrafik yapısı olmak üzere gençleştirme metodu, yol ve transport araçlarının durumu, taşınacak ürün miktarı ve transport un maliyeti özellikle dikkate alınmış faktörlerdendir. Buna göre Amenajman Planında gençleştirilmesi düşünülen tüm meşcereler için mikro transport planı verileri, optimum orman yol ağı için ortaya konulur. Belli nitelikteki bir arazide yol şebekesi planlaması yapılırken bunun arazide çalışabilecek üretim makinelerine uygun bir güzergah ve yoğunluğa sahip olması, aynı şekilde belli bir üretim makinesinin seçiminde de onun taşıma mesafesi ve kapasitesi bakımından mevcut yol durumuna uygunluğunun gözden uzak tutulmaması gerekir Makro Transport Planın Hazırlanması Mikro Transport Planlarından ortaya çıkarılan bölmeden çıkarma metodu belirlenir. Bu değerler verim ve maliyet değerleri bir araya getirilerek, Makro Transport Planı verileri ortaya çıkarılmış olur. Buna göre seçilen bölmeden çıkarma seçeneklerinin her birisi için gerekli olan gün sayısı (GZT/8), sadece sürütme işinden doğan maliyet (MALTOP), çalışmalarda eğer makine kullanılmış ise Gerçek makine Maliyeti (GMM), istihsalciden alınan makine Kirası (MK) ve makineli üretimle kazanılan kalite ve miktar değerinin satıştaki getireceği ek gelir (ESG) ayrı ayrı hesaplanır. Kümbet Bölgesi için hazırlanan transport planında, mekanizasyon ile birlikte taşınan üründe ortaya çıkacak kalite ve miktar kayıplarının önlenmesinden dolayı satışta elde edilecek ek gelir, bölmeden çıkarma giderlerinin azalması ve GMM-MK farkından toplam 152 bin $ civarında bir ek gelir Tablo'dan elde edilmiş olup bu önemli bir miktardır. Sadece tomruk nakliyatı sonucu elde edilen bu parasal miktarın yanında para ile ifade edilemeyen ekonomik ve ekolojik yönde başka kazançlarda söz konusudur. makine kira değerlerinin daha gerçekçi olarak hazırlanması ile bazı ekonomik kayıplarda kendiliğinden önlenmiş olacaktır. Bu değerin yanında gerçek makine maliyeti ve düşük makine kira giderlerinin önemi daha azdır.

252 244 Kümbet Bölgesinde Optimum Orman Yol Ağı ve Mevcut Orman Yol Ağı Planına Göre Makro Transport Planının Transport Şekillerine Göre Durumu Bölmeden DKGH Gerekli MALTOP GMM-MK ESG Çıkarma Şekilleri m 3 Zaman (gün) $ $ $ Optimal Orman Yol Ağı Planına Göre Makro Transport Planı Özeti İnsan Gücü , ,7 - - Traktörle K.Ç ,1 1074,4 54,9 2795,8 İ.G+Tr.K.Ç ,6+3,7 787,6 14,3 570,3 Traktörle S ,5 2272,4 243,2 5580,4 Hava Hattı , , , ,0 TOPLAM , , ,5 Mevcut Orman Yol Ağı Planına Göre Makro Transport Planı Özeti İnsan Gücü , ,2 - - Traktörle K.Ç ,6 247,2 14,3 666,5 İ.G+Tr.K.Ç ,7+43,1 8672, ,0 8865,0 Traktörle S ,7 8040,8 1369,9 5580,4 Hava Hattı ,7 027,4 688,5 2936,5 TOPLAM ,2 2240, ,4

253 TRANSPORT TEKNİĞİ ve TESİSLERİNİN EKONOMİK AÇIDAN İNCELENMESİ Orman Yol Ağları Planlamanın Ekonomik Açıdan İncelenmesi Orman Yol Ağlarının Üretimle İlişkisi Genel olarak orman yol ağları ormana ulaşımı ve orman içinde yapılacak her türlü ormancılık çalışmasını gerçekleştirmek amacı ile yapılan yol ve ilgili tesislerin bütünüdür. Orman ürünleri transport u üretim yönünden iki aşamalı bir faaliyettir. Buna göre; 1. Aşama: Tali transport denilen orman içindeki sürütme ve taşıma çalışmalarıdır. Ağacın devirme yönünün tespiti ile başlayan ölmeden ürünlerin çıkarılmasına kadar devam eden çalışmalar bu aşamada yer alırlar. 2. Aşama: ana yollar üzerinde yapılan esas taşımadır. Ülkemizde kamyonla yapılmaktadır. Hammadde veya yarı mamullerinin depo veya odun işletme merkezlerine kadar taşınması bu aşamayı oluşturur. İkinci aşamadan daha kolaydır. Orman yolları üzerlerinden bir defada nakledilen odun az olsa bile devamlı ve sabit yapılardır. Ormancılık çalışmaları yönünden büyük önemleri vardır. Orman yol ağları planlanırken hem üretim durumu hem de diğer ormancılık çalışmaları göz önüne alınmalıdır Orman Yol Ağları Planlamada Ekonomik Çalışmanın Önemi Gerçekleştirilmesi için büyük harcamalar gereken orman yol ağları uzun vadeli yatırımlar olup sonradan geri dönüşü kolay olmayan yapılardır. Bundan dolayı karar verirken uzak görüşlülük ve daha ihtiyatlı olmak gerekir. Yol ağları ile ilgili faktörlerin iyi bilinmesi taslak plan çalışmalarının güvenilir olması ve yatırım hesaplarının sağlıklı olması yol ağları planlamalarının esasını teşkil eder. Orman yol ağındaki yol geçkisinin belirlenmesi üç aşamada tamamlanır : a) Teknik yönden alternatif geçkilerin denenmesi, b) Bu geçkilerin ekonomik değerlendirilmesinin yapılması c) Teknik ve ekonomik yönden en uygununun seçilmesi. Orman endüstrisinde ve işletmecilikteki gelişmeler yolların önemini arttırmıştır. Örneğin hayvanla taşımadan mekanizasyona geçiş ile kış nakliyatı yolun kalitesi ve yıl boyunca tasıma konusu gündeme gelmiştir. Orman yollarının miktar ve kalitesinde artış üretim ve tasıma masraflarının azaltılması zorunluluğunu ortaya koymaktadır. Yol masraflarının oldukça yüksek olması planlamanın çok iyi yapılmasını gerektirmektedir. Yol masrafları bir bölgede silvikültür ve isletme giderlerinin yaklaşık yüzde 24'ünü oluşturur. Bunun %2 sı planlama ve bunun %17 sı yapım ve %5 ı bakım giderleridir. Orman işletmecileri çevre işletmecilerin yapım ve tasıma durumlarını dikkate alarak orman yollarını planlamak zorundadır. Böylece ormancılık faaliyetlerinin ekonomik olması sağlanabilir. Yol yoğunluğu yükseldikçe transport daha kolay ve daha ucuz olmakta, yapımbakım masrafları artmaktadır. Yol aralığı ise arazı yapısı ile ilgili olup tali transport u etkilemektedir. Bütün bunlar dikkate alınarak toplam yol maliyetlerini minimum düzeyde tutacak şekilde yol aralığı, yol yoğunluğu ve yolun standardı birlikte belirlenmelidir.

254 246 Ormancılıkta giderleri kontrol etme gerekliliği, orman mühendislerini tüm transport ve yol giderlerini asgari düzeye indirecek yol ağı planlama modellerini geliştirmeye zorlamaktadır. Yolun kalitesi arttıkça tasıma giderleri daha az ve transport işleri daha kolay olmaktadır Yol Ağı Planlamada Amacın Ekonomik Olarak Belirlenmesi Orman yolları yapımında odun hammaddesinin taşınması yanında giderlerin düşürülmesi yatırımların artırılması mekanizasyonun geliştirilmesi gibi işletme sahibinin diğer istekleri de göz önüne alınmaktadır. Orman işletmelerinde tek amaç parasal kazanç olmakla birlikte yol şebekesi yatırımlarında önemli bir kriter de ekonomikliktir. Buna karar verirken diğer öğeler de dikkate alınarak bazı durumlarda ekonomik olma kriterinin ağırlığı azaltılabilir. Orman yollarında her zaman, güvenlilik, ekonomiklik ve amaca uygunluk öğeleri bir denge oluşturmalıdır. Öğelerden birisine ağırlık verilmesi ile bu denge bozulur. Güvenilirlik Ekonomiklik Amaca Uygunluk Yatırımlar kararlaştırılırken orman mümkün olan en yüksek kazanca ulaşmalı ve girişim riske sokulmamalıdır. Yatırım kararını ortaya koyan bu iki amacın koşulları optimal ölçüt olarak tanımlanır. Yatırım planlaması tasarı hesaplamalarına dayanır. Bu tasarıların sağladığı güvence, tek tek yatırım projelerine ve her bir etmene göre farklıdır. Güvensizlik, ekonomikliğe etkili faktörlerin önceden tasarlanma süresinin artması ile buyur. Yatırımın kararlaştırılmasında yalnızca ekonomikliğin hesaplanması bir ölçü değildir. Çünkü bu hesaplamada ancak nicel olarak kavranabilen objeler değerlendirmeye girmektedir. Alternatif seçiminde, nicel olarak kavranmayan âmâmlar ve hesaplarda gösterilmeyen etmenler de belli bir ölçüde dikkate alınmalıdır. Örneğin orman yol şebekesi yatırımlarında hammadde sağlanması, ormanın dinlenme faydaları, işletme güvencesi gibi özellikler sayılabilir. Planlanmanın bir bolumu toplu bir bakış gerektirir ve özel hesaplamaya oranla daha zordur Orman Yol Ağları Planlamada Ekonomikliğin Hesaplanması Yatırım hesaplamaları yatırımla ilgili giderlere ve gelirlere dayanır. Gelir ve giderlerin yalnızca ölçüsüne bakılarak yapılan hesaplamada statik hesaplama yönteminden, zaman da hesaplamalarda göz önüne alınıyorsa dinamik hesaplama yönteminden söz edilir. Uzun ömürlü yatırımlarda genellikle yalnızca gelir ve gider miktarlarının dikkate alınması yeterli olamaz, örneğin orman yollarındaki taşımacılık gibi. Burada yapının toplam ömür süresinin, gider ve gelirlerin zamanında hesaplarda yer alması gerekir.

255 247 Değişik zamanlarda ortaya çıkan bu gider ve gelirlerin karşılaştırılabilmesi için, bunların faiz hesaplaması yardımıyla belli bir zamana indirgenmesi gerekir. Bu zamanın seçiminde işletmeci bağımsızdır. Orman yollarının ekonomikliğinin hesaplanmasında söz konusu olan asıl giderler taşıma giderleri olup, iki grupta toplanabilir. a- Sabit giderler (Dolaylı taşıma giderleri): Yolun varlığından kaynaklanan yıllarca aynı kalan sürekli giderlerdir. Yatırım giderleri (yol yapım bedelinin faiz ve amortismanı), idare giderleri, sigorta vb. giderlerdir. b- Değişken Giderler ( Asıl Taşıma Giderleri): Bunlar işçi ücretleri, yol bakım giderleri, araçların akaryakıt,bakım-onarım, yedek parça ve lastik giderleridir. Her bir fonksiyon için hesaplanan sabit ve değişken giderlerinin toplamı, toplam yol giderlerini yani toplam taşıma giderlerini oluşturur Ekonomiklik Hesaplarında Giderler Yolla İlgili Giderler a) Yapım giderleri: Orman yolarının yapılış amaçları farklı olduğu gibi ekonomiklik hesapları da farklıdır. Örneğin mevcut yolun tamir edilmesi veya yolun tamamen yeni yapılması, bir defa faydalanılacak geçici yolların veya uzun süre kullanılacak yolların hesaplarının farklı olması gibi. Yol yapım masraflarının hesaplamasında, T.C.K. tarafından her yıl iş gruplarına göre düzenlenen, Emanet İşleri birim Fiyat listesinden yararlanılır. Bu fiyata dahil olan giderler şunlardır. İşçilik, malzeme, araç-gereç masrafları, akaryakıt ve genel masrafları karşılamak üzere yapılan %20 ilave sayılabilir. İşçilik ücreti formen, operatör, yağcı (operatör yardımcısı), düz işçi olarak belirtilir. Emanet Birim Fiyatlara makine amortismanı, sermaye faizi, tamir bakım, montajde montaj, yedek parça ve akaryakıt giderleri dahil değildir. Yol yapım giderleri iki kısımdır, bunlar; 1) Sabit giderler : Yol yapımı için yatırılan sermayenin yıllık faizi ve amortismanı, kullanılan makinelerin yatırım faizi ve amortismanı bu giderlerdir. 2) Değişken giderler : Yapımda kullanılan makinelerin tamir-bakım, nakledilme, yedek parça-akaryakıt masraflarının vb. gibi giderlerdir. b) Yol Bakım Giderleri : 1) Sabit giderler : Hava koşullarına karşı her yıl ayrılan yol bakım-onarım giderleri, makinelerin faiz ve amortismanı gibi giderlerdir. Her yıl OGM, km başına bakım-onarım birim fiyatlarını belirleyip işletmelere göndermektedir. 2) Değişken Giderler : Periyodik yol bakım giderleri, kullanılan makinelerin akaryakıt, bakım-onarım giderleri vs. bu giderler içinde düşünülür Bölmeden Çıkarma Giderleri Bunlar iki kısımda incelenebilir: 1 Sabit Giderler: Sürütme araçlarının alana getirilmesi, tomrukların sürütme araçlarına bağlanıp çözülmesi, sürütme metoduna bağlı olarak montaj-demontaj

256 248 masrafları, araçların yatırım faizi ve amortismanı, sürütme yolu yapımı giderleri, sigorta giderleri gibi. 2 Değişken giderler: Doğal zemin veya sürütme yolları üzerindeki sürütme masrafları, sürütmede kullanılan araçların işletme giderleri ve her türlü işçilik giderleri gibi Taşıma Giderleri İki değişik gider olarak düşünülür; 1) Değişken Giderler: Yükleme boşaltma ve taşımada kullanılan araçların ve makinelerin işletme giderleri her türlü işçi ücretleri gibi. 2) Sabit Giderler: Yükleme-boşaltma ve taşımada kullanılan araçların lastiksiz yatırım faizi amortismanı sigorta giderleri vs. gibi. Yol ağında bulunan mevcut yolların iyileştirilmesi ve yeni yol yapımı ile işletmecilikte ve transport işlerinde sağlanan yararlar şunlardır : Yol yapımından önce kullanılmadığı için değerlendirilemeyen odunun değer kazanması veya kaliteli üretimle değerinin artması, Sivilkültür ve diğer ormancılık çalışmalarının zamanında uygulanması, Güçlü taşıma araçlarının ortam içine girmesi ile piyasanın istediği uzunlukta ve kalitede tomruk ürünü taşınması, Taşımanın zamanında yapılarak odunun ormanda fazla bekletilmesi sonucu oluşabilen çürüme ardaklanma gibi zararların önlenmesi, Mekanizasyonun gelişmesi ile bölmeden çıkarma zararlarının azalması ve daha az işçi kullanımı, Yerleşim birimlerinin birbirine bağlanması rekreasyon etkilerinin gelişmesis Amortisman ve Amortisman Süresi Amortisman ve amortisman faizi bir yandan orman sahibinin yatırım olanakları ve orman sahibinin amaçlarının saptanması ile diğer yandan finansman biçimine ve yatırım olanaklarına etki eden risklerle ilgilidir. Belli bir amaç için sermaye yatırımı aynı sermayenin diğer bir amaç için kullanılmasını önler. Böyle bir değerlendirmede hesaplanan faizin genel faize dayandırılması haklı bir durum olarak görülebilir. İşletme ekonomik olarak amaca ulaşmak için yol ağını bir amaç olarak görme eğilimindedir. Taşımada makinelerin yerine geçebilecek yeter derecede iş gücü varsa mevcut ulaşım yapılarını onarmadan ve geliştirmeden ekonomik amaçlara ulaşıldığı örneklerde ülkede uygulanan faiz ölçüsü kullanılabilir. Böyle bir durum yoksa O zaman daha çok uygulana gelen faiz ölçüsünün altında bulunana ormancılık faizi ile o zamanda hesaplamada kullanılacak faiz ödenecek kredi faizinin ölçüsüne göre hesaplanır. Ormancılık faiz yüzdesinin saptanması yöntemlerinde ve orman yol yatırım ağlarının yatırım değerlendirilmelerinde kullanılacak hesaplama faizinin saptanmasında riziko da dikkate alınmalıdır. Yapıların dayanma sürelerine bağlı sorunlarla amortisman süresi uzunluğuna bağlı sorunlar eş anlamlıdır. Amortisman ekonomik başarı hesaplamasında yıllık hesaplamalara etki eden, satın alma ve yapım giderlerinin bir bölümünü oluşturur. Bu giderlerin hesaplamasında işletmede periyot içerisinde indirgenen verimin bir karşılığıdır. Amortisman yapının kullanılması ve hava şartları nedeni ile oluşan değer düşüşüne, eskimesine ve dolayısı ile tesisin tahmini veya tecrübelere dayalı kullanma süresine ve amortisman şekline göre ya da yapı ile ortaya çıkan verimliliğe göre

257 249 amortize edilip edilmeyeceği dikkate alınarak ele alınır. Yol yapımında veya ulaşım tesislerinde kullanılma süresi yapım özellikleri ile sıkı sıkıya ilişkilidir. Zira bir taraftan yalnızca bir meşcerenin işletilmesi ile oluşan bir işletme sonunda amortize edilen toprak yollar olduğu gibi diğer yandan amortismanın devam süresi yönetmelikle belirlenen yüksek standartlı yollar da vardır. Amortisman süresi ne kadar uzun seçilirse yıllık amortisman o kadar düşük olur ve gelecek kuşaklara da o kadar borç yüklenmiş olur: Toprak yollar için amortisman süresi 20 yıl, stabilize yollar için 30 yıl, asfalt yollar için daha uzundur. Üretimde kullanılan kamyonlar için amortisman süresi 8-10 yıl, lastik tekerli traktörler için saat (çalışma saati) olarak seçilir Orman Yol Ağları Planlamada Ekonomiklik Hesaplama Yöntemleri Bu amaçla 3 yöntemden biri seçilebilir: a) Yol yapımı ile ilişkili giderler ve yol yapımından sonra elde edilecek gelirler karşılaştırılarak değerlendirme yapılabilmesi. b) Toplam taşıma giderlerini (yol yapımı ve bakımı, sürütme ve kamyonla taşıma) minimum yapılacak yatırımın hesaplanması. c) Taşıma giderleri (yol yapım-bakımı, sürütme ve kamyonla taşıma) dikkate alınarak yol aralığının bulunması Gider ve Gelirlerin Karşılaştırılması ile Ekonomikliğin Değerlendirilmesi İlk kez bir yol şebekesi kurulmasıyla, mevcut ulaşım yapılarının düzeltilmesi veya bunların değiştirilmesi sonucu ulaşılan parasal yarar miktarının ayırt edilmesi, ağ kurmanın parasal değerinin bilinmesi açısından önemlidir. Önceden girilmeyecek durumdaki bir orman bugünkü ulaşım ilişkilerine uygun olarak şebekelendirilmiş ise ağın sonucu olarak giderlerden tasarruf sağlanmasına gelirlerin artması söz konusudur. Gelirlerin azaltılması yapım öncesi ve sonrasında bütün gider fonksiyonlarının karşılaştırılması sonucunda gösterilir. Yapımdan önce mevcut yol üzerinde 1 m3 odunun bir kilometre uzaklığa taşınması için yapılan giderler ile yol ağı planlamada ağa dahil edilen veya mevcut olup düzeltilecek yollar üzerinde yine 1 m3 odunun 1 km uzunluğa taşına bilmesi için gerekli giderler arasındaki fark yol yapımının ekonomik olup olmadığını gösterir. Önceden değerlendirilmeyen ürünlerin değerlendirilmesi daha iyi kullanım olanaklarının gerçekleştirilmesi. Depoda bekleme süresinin kısaltılması sonucu kalitede düşüklüğün ve odunun daha çabuk değerlendirilmesine dayalı faiz kazancı yoluyla daha fazla gelir sağlanabilir. Böylece, a) Ormanda halen mevcut yollardan; Yıllık bakım ve onarım giderleri (Bö), Yıllık sürütme ve kamyonla taşıma yani bölmeden çıkarma giderleri (Tö) ile, b) Yol ağı içinde yeni yapılacak veya mevcut olup düzeltilecek yollarda; Yatırım sermayesinin yıllık faiz ve amortismanı + yıllık bakım ve onarım giderleri (Bs)

258 250 yıllık bölmeden çıkarma giderleri (Ts) yeni yollar üzerinde daha uzun kalın ve daha değerli ürünlerin taşınabilmesi daha fazla ve zamanında taşıma yapılabilmesi ile satışlardan elde edilecek fazla gelir ve taşıma zararlarının azaltılması ile elde edilecek gelir. (E) arasında, (Bö+Tö)+E>(Bs+Ts) durumu olmalıdır. Aksi halde yatırım ekonomik olmayacaktır. Örnek ; 4 m genişliğindeki bir A-B orman yolu 1800m uzunluktadır. Hektardaki artımı 2.5 m3 olan 50 hektar alan orman işletmeye açılacaktır. Yolun amortisman süresi yirmi yıl ve faiz oranı %P =3 tür. Sürütme sırasında %25 olan üretim kaybı yol yapımından sonra %10 a düşecektir yılı birim fiyatları ile; Yol yapım giderleri : TL/Km Yol bakım onarım giderleri : 150 TL/Km Birinci sınıf tomruk fiyatı : 500 TL/m 3 Yol yapımından önce sürütme giderleri : 33 TL/m 3 Yol yapılınca oluşacak sürütme giderleri : 22 TL/m 3 oluşacaktır. Bu değerlere göre yolun yapımı ekonomik midir? Çözüm : Yol üzerinde 2.5 x 50=125 m 3 birinci sınıf ürün taşınacaktır. Yol yapım gideri : 30 TL/m Yol bakım gideri : 0,15 TL/m olur. a-yol yapımından önce durum: mevcut yollara gerekli bakım-onarım giderleri (Bö) =0 TL Bölmeden çıkarma giderleri (Tö) : 33 TL/m 3 ööb-yol yapımından sonra : Yolların bakım-onarım giderleri 0,15 TL/m x 1800m=270 TL 270/125 m^3=2,16 TL/m 3 tür. Yatırılacak sermaye: 1.800m x 30 TL/m = TL dir. Yıllık amortisman : x 0,0621 = 3 629,34 TL olur. Bu (m 3 ) to mruk için hesaplanırsa; 3629,34:125 = 29,03 TL/m 3 bulunur. Buna göre yol yapım ve bakım giderleri 29,03 + 2,16 = 31,12 TL/m 3 bulunur. bölmeden çıkarma giderleri Ts=22 TL/m 3 tür. Kayıpların önlenmesiyle elde edilen değer kazancının oranı, %25 -%10=%15 olup buna göre,

259 251 E = 500 TL/m^3 x 0.15 = 75 TL/m 3 olur. c- Yol yapımından önce ve sonraki değerler arasında (Bö + Tö) + E > Bs + Ts olmalıdır. Değerler yerlerine konulursa; (0 + 33) + 75 > 31, , TL>53,12 TL Bu durumda yolun yapımı ekonomiktir ve yapılması gerekir. Söz konusu orman bölgesi sürekli yıllık faydalanmayı sağlıyorsa yatırım hesaplamanın yıllık faydaları ya doğrudan veya o zamanki yıllık cari verimliliğin başlangıç değeri olarak hesaplamalara katılır. Düzensiz bir yararlanmayı sağlayan orman bölgesinde faydalanma anına ait bir plan yapılır. Her bir yol ağının faydası süreli yıllık faydalanmadaki gibi elde edilir ve şimdiki değeri ile hesaplanabilir. Şimdiye kadar şebekelendirilmemiş yol alanında ise yol ağının kurulmasından sonra kazanılan en yüksek safi hasıla gelir ve gider hesapları ile ortaya konulur. Şebekenin kurulması ve yönetim giderleri artışları gibi el giderler hesaplara dahil edilir. Transport tesislerinin amortisman süresi içerisinde yararlanmadan elde edilecek safi hasılanın şimdiki zamana indirgenmiş toplamı yıllık gelirlere dönüştürülür. Orman bölgesinde yıllık yol bakım giderleri koruma giderleri ve yönetim giderleri elde edilen gelirlerden çıkartılır. Kalan hasıla amortisman süresi içerisinde yeni ağ ile ulaşılabilecek ortalama yıllık yararı gösterir. Yatırım hesaplama yöntemine göre orman yol ağı planlarının ekonomikliği ulaşılan yıllık ortalama parasal yarar ile ağın kuruluş giderleri karşılaştırılarak giderilir. Yol yapım giderlerine gerektiğinde yapılan kamulaştırma ve benzeri giderler yol geçkisinin açılması ile oluşan faydalanmadaki eksilmelerin sermaye değeri ve proje bölgesindeki önceden kesilen genç meşcere kayıpları da eklenir. Kullanılabilen ve şu anda tümüyle amortize edilmemiş tesislerin kalan değerinin yeni kuruluşlara ne derece etkili olabileceği sorunu ortaya çıkabilir. Bu etki eski kuruluşun yeni yol projesinde ne derece kullanılabildiğine ve dolayısı ile giderden ne derece tasarruf sağlanabildiğine bağlıdır. Eğer yeni kurulan tesis kullanılabilir durumdaki tam amortize edilmemiş eski tesisin kullanımını ortadan kaldırıyorsa yani yeni yol ağı eskisine bağlanmamış ise yol ekonomikliği yönünden bir değer kaybı sonucudur. Bu değer kaybı yeni kuruluş giderlerine eklenmelidir. Farklı yatırım seçeneklerinin karşılaştırılmasına ilişkin eski tesis veya varolanların değiştirilmesi ile kullanılamaz duruma gelen bölüm için herhangi bir kalan kayıp değerinin hesaplanması gerekmektedir. Çoğu durumlarda eski kuruluşlar amortize edilmiş olarak dikkate alınırlar Taşıma Giderlerini Minimum Yapacak Yatırım Hesabı Taşıma giderlerini minimum yapacak yatırım esasında orman yol ağı arazi ve toprak koşullarına gerçekleştirilecek taşıma hacmine ve taşıma şekli gibi birçok etkene bağlıdır. Yolun bütün yararlarına karşın eğer kamyonla taşıma giderleri (Tg) ve sürütme giderleri (BÇg) ile birlikte yıllık yol giderleri (Yg + Bg) nin ürün birimine çevrilmiş toplamları bir minimuma erişirse veya artan yol sıklığı ile m3 başına bölmeden çıkarma giderleri metreküp başına düşen toprak giderleri bir minimuma ulaşabilirse orman yol ağının bir optimal olduğu söylenebilir. Yıllık yol giderleri şunlardır: 1 Arazi rantı 2 Yıllık yol yapım giderleri

260 252 3 Yıllık yol bakım giderleri 4 Bölmeden çıkarma ve taşıma giderleri 1- Yol Alanı (Ya) İçin Arazi Rantı: AR = Ya / B.0,0pn dir. Burada Ya : Yol alanı B : arazi başlangıç değeri p : Faiz oranı, n = Faizlendirme yılıdır. Güzergah genellikle gerçek yol alanından daha geniş açılır. Banketler ve yan kanallar için kaydedilecek alanlar kalan meşceredeki ışık büyümesine oranla etkisiz sayılabileceği için faydalanma kaybında dikkate alınmaz. Yol geçkisinin açılması ile kalan meşcerede oluşabilecek zararlar ve meşcerelerin erken kesilmesi ile ortaya çıkacak kayıplar yöresel özelliklere göre çok değiştiğinden hesaplamalara pek katılmaz çünkü bu kesimlerde ek bir gelir elde edilmektedir. 2- Yıllık Yol Yapım Giderleri: Yol yapımı için yatırılan sermaye amortisman süresine (n) ve %p faiz istemine göre bulunan yıllık amortisman şeklinde hesaplara katılır. Yıllık amortisman; 0,0p. 1,0p n Ap = A ,0p n-1 olarak bulunur. Formülde, A: Yol yapımı için yatırılan sermaye Ap: Yapım giderleri için yıllık amortisman p: Faiz oranı n: Amortisman süresi olarak anlaşılmalıdır. 3- Yıllık Yol Bakım Giderleri: Her yol için ayrı hesaplanır. Yolun geçtiği arazi eğim durumu üst yapı drenaj-trafik yoğunluğu ve benzeri etkenler ile yakından ilgilidir. 4- Bölmeden Çıkarma ve Kamyonla Taşıma Giderleri: Önceden belirtildiği gibi transport giderinin büyük bir kısmı bölmeden çıkarma ve taşıma giderleri oluşturur. Miktarları; taşıma şekline, kullanılan araç ve metotlara arazi ve toprak koşullarına ormandan yararlanma şekline ve dolayısla taşınan odun miktarına göre değişir. Kamyonla taşımada kamyonun saatteki değişken taşıma ücreti hesaplanır bu ise, gd = olarak bulunur. Kamyonun saatlik ücreti (TL) Ortalama Yük (m^3)x Kam. Orta. Hızı (Km/S) Kamyonun saatlik ücreti ortalama yük ve yol standardına göre değişen hıza bağlı olarak değişeceği için taşıma masraflarını da etkiler. Buna göre bir orman alanını işletmeye açan yol standardı ne kadar yüksek olursa kamyonla taşıma masrafı o kadar düşük yapım masrafı o kadar yüksek olur.

261 253 Bu masraf faktörlerinin karşılıklı ilişkileri resimlerde gösterilmektedir. Bütün bu gider unsurlarının minimum olması durumunda optimal çözüm sağlanacaktır. Yani ; = Ya.B.0, 0p n + A. (0,0 p. 1,0p) + Bg + T + Bçg 1,0p n-1 F. V olmalıdır. Bu eşitlikte; A: Yatırım Sermayesi B: Arazi başlangıç değeri (TL/ha) Ya: Yol alanı (%ha) p: Faiz Oranı Toplam Giderler Yapım Giderleri İl Yolları Bakım Yolları Yol Kalitesi Toprak Yol Optimal Bölge Şekil Yol Kalitesine Göre Yapım-Bakım Giderlerinin Değişimi Toplam Giderler Yapım Giderleri Kamyonla Taşıma Giderleri Yol Kalitesi Şekil Yol Kalitesine Göre Yapım ve Taşıma Giderleri Değişimi Toplam Yıllık Amortismanlar Yıllık Doğrudan Taşıma Giderleri Şekil Yıllık yatırım giderlerine bağlı olarak taşıma giderlerinin değişimi ve toplam gider eğrisi Yol Kalitesi

262 254 F: İşletmeye açılan alan Bg:Yol bakım giderleri (TL) Bçg: Sürütme giderleri ( Bölmeden çıkarma giderleri) T: Kamyonla Taşıma giderleri YA : Yol aralığı L :Kamyon yolu uzunluğu Buradan yararlanarak ekonomik yol standardı bulunabilir; yazılabilir. veya d = y = T kd x L + T ky x L + (Yg + Bg)d x L V (Yg + Bg)y x L V Formülde ; Td (Yg + Bg) Tgd Ty : Düşük standartlı yolda taşıma giderleri : Toplam yol yapım ve bakım giderleri : Kamyonla değişebilir taşıma giderleri : Yüksek standartlı yolda taşıma giderleri Ormanda üretimin artmasıyla belli bir sınırdan sonra yapılacak yolun standardı da yükseltilecektir. Bu sınırda her iki standarttaki yol tipinin getireceği toplam taşıma masrafları eşit olacaktır. Yani ; Td = Ty olacaktır. Böylece eşitliğin yeni şekli; d = T kd x L + (Yg + Bg)d x L V T ky x L + (Yg + Bg)y x L V = (Yg + Bg)y - (Yg + Bg)d Tkd Tky bulunur. Teknik yönden yol ağının bir çok türü söz konusu ise o zaman yararlanmadaki eşit safi hasıla ve yol şebekesinin en ucuz olanı için öncelik olarak değerlendirilebilir Ekonomik Yol Aralığının Bulunması İşletme ekonomisi yönünden yol şebekesinin optimum değeri hiç olmazsa yol ağ durumu bir sayı ve ortalama bir değer olarak saptanabilir. Gider yönünden optimal yol yoğunluğu büyük ölçüde yol yapım-bakım değerleri ile sürütme giderleri derecesine bağlıdır. Rölatif yüksek yol giderleri daha düşük optimal yol sıklığını oldukça yüksek sürütme yol giderleri de yüksek optimal yol sıklığı verir. Diğer bir etkende verim gücü yani üretim miktarıdır.

263 255 Her bölmeden çıkarma metodunun dikte ettiği optimum yol aralığı birbirinden az çok farklıdır. Düz arazi koşullarında ağaç servetinin alanının her tarafına uniform dağıldığı yolların birbirine paralel ve doğru hatlar halinde yerleştiği yol aralıklarının eşit olduğu bölmeden çıkarmanın yollara dik istikamette ve yolun iki tarafında yapıldığı kabul edilerek kurulan teorik modelde masraf fonksiyonu aşağıdaki gibidir: Tt = BÇs + BÇd. (YA/4) + Tks + Tkd. (L/2) + ((Yg + Bg) x L ) / (YA x L x V) olur. Formülde; Tt: toplam taşıma masrafı (TL/m 3 ) BÇs: Sabit böl. Çıkarma masrafı(tl/m 3 ) BÇd: Değişken böl. Çıkarma masrafı(tl/m 3 /h) YA : Yol aralığı(m) Tks: Sabit kamyonla taşıma gideri(tl/h/yıl) Tkd: Değişken kamyonla taşıma gideri(tl/hm/yıl) L : Yol uzunluğu(m) V: Eta(m 3 ) Sm : Sürütme mesafesi (m 3 ) Şekil 10.4 Sürütme Mesafesi Yol Aralığı Bağıntısı Yol aralığına (YA) göre 1. Türev alınıp sıfıra eşitlenirse ekonomik yol aralığı formülü elde edilir. Buna göre; dtt / dya 0 olup, (Bçd / 4) [(Yg+Bg) / (YA 2. V)] =0 olur. buradan; YA = 2 x [(Yg+Bg) / (V.BÇd)] olarak bulnur. Görüldüğü gibi yol aralığı, yol yapım ve bakım giderleri ile doğru orantılı, değişken bölmeden çıkarma giderleri ve eta ile ters orantılıdır. Buradan şu sonuçlar çıkartılabilir: 1 Yol yapım ve bakım masraflarının yüksek olması orman yolları arasındaki mesafenin dolayısı ile bölmeden çıkarma mesafesinin uzaması ve birim alana düşen yol

264 256 uzunluğunun azalmasına yol giderlerinin düşük olması ise aksi durumun meydana gelmesine neden olmaktadır. 2 - Birim alandan elde edilecek odun hammaddesi miktarının düşük olması orman yol aralığının veya bölmeden çıkarma mesafesini uzamasına ve birim alana düşen yol uzunluğunun azalmasına neden olur. Etanın yüksek olması halinde aksı durum meydana gelir. 3 Sürütme giderlerinin yüksek olması yol aralığının kısalmasına aksı ise yol aralığının artmasına neden olur. Dağlık arazide ağaç servetinin ormanın her tarafına uniform dağıldığı odunun yukarıdan aşağıya sürütülerek yola kadar çıkarıldığı ve sonra bu yollar üzerinde kamyonlarla taşındığı kabul edilerek kurtulan teorik modelde masraf fonksiyonu; Formülde ve resimde geçen; BÇMg : Gerçek bölmeden çıkarma mesafesi KTMg : Gerçek kamyonla taşıma mesafesi Şekil Gerçek Sürütme ve Gerçek Taşıma Mesafesi Kavramı YA : yol aralığı L : Doğrusal mesafe Bçk : Bölmeden çıkarma dolaşım katsayısı ( Bçk = Gs/YA) KYk : Kamyon Yolu dolaşım katsayısı (KYk = Gt/L) dir. Dağlık arazide düz arazideki gibi yol geçkisinin gereken yerden ve istenilen şekilde geçirilmesi her zaman mümkün olamamaktadır. Yol yapımında araziye uyma zorunluluğu olduğu için, bu tip arazilerde kamyonla taşıma doğrusal hatlar boyunca değil, eğrisel hatları izlemektedir. Yine dağlık arazilerde yamaç eğimi çoğunlukla maksimum sürütme eğiminden yüksek olduğu için aksaksız, tehlikesiz ve zararsız bir şekilde bölmeden çıkarmayı gerçekleştirmek için sürütmeyi yamaçlar üzerinde tesviye eğrilerine dik değil eğik olarak yani eğrisel hatları izleyerek yapmak gerekmektedir. Bu durumda aralığı; dxtt / dya 0 olup, Bçd. Bçk / 2 ( Yg Bg ) KYk / V. Y A olur. 2.(Yg + Bg).KYk

265 257 Buradan, YA = olarak bulunur. V. BÇd. BÇk Özetle, genel olarak ekonomikliğin hesaplanması için optimalite kriterleri orman sahibinin belirlediği amaçlardan çıkarılır. Yatırım harcamaları yürütülürken yol ağlarının genişletilmesi ve yeniden hesaplanması arasında bir ayrım yapılmaması, ormanın en iyi şekilde işletmeye açılıp-açılmadığı konusunu ekonomik olarak çözmekten kaynaklanmaktadır. Böylece bir orman işletmesinin işletme açısından optimal yol ağı kurmaya ilişkin düşünceleri de minimum gider esasına dayanmaktadır Bölmeden Çıkarma Yöntemlerinin Ekonomik Açıdan İncelenmesi Hayvan Gücüyle Bölmeden Çıkarmanın Ekonomik Yönden İncelenmesi Tomruğun hayvan gücünden yararlanarak doğrudan zemin üzerinde sürütülerek bölmeden çıkarılmasında ülkemizde yapılmış bulunan denemelerden elde edilmiş değerleri incelemek yararlı olacaktır. Değerler değişik zemin şartlarında yapılan sürütmelerde 100 m mesafe için 1 günde (8 iş saati) taşınan tomruk miktarını m 3 olarak vermektedir. Bir çift manda ile yapraklı ağaç tomruklarının yaş zemin üzerinde (ortalama eğim % 16.38) sürütülmesinde verim m 3 /gün olarak hesaplanmıştır. Yapılan başka bir araştırmada ise yapraklı ağaç tomruklarının nemli zemin şartlarında bir çift manda ile 100 m mesafeden sürütmede verimi m 3 /gün, aynı şartlarda bir çift öküzle günlük verimi m 3 /gün ve bir tek katırla ise m 3 /gün olarak belirlenmiştir. Bir çift manda ile bu kez kuru üzerinde yapraklı ağaç tomruklarının 100 m mesafeden sürütülmesinde (ortalama eğim % 20.78) verim m 3 /gün, iki çift manda ile ise m 3 /gün, aynı şartlarda bir çift manda ile iğne yapraklı ağaç tomruklarının sürütülmesinde (ortalama eğim % 16.08) ise verim m 3 /gün ve bir çift öküz ile iğne yapraklı ağaç tomrukların yine aynı şartlarda sürütülmesinde ise günlük verim m 3 /gün olarak belirlenmiştir. Atlarla iğne yapraklı ağaç tomruklarının 100 m mesafeden sürütülmesindeki verim de m 3 / gün olarak hesaplanmıştır. Hayvan gücünden yararlanarak iğne yapraklı ağaç tomruklarının kızaklarla kuru zemin üzerinde (ortalama eğim % 13.87) 100 m mesafeden taşınmasındaki verim ise m 3 / gün olarak bulunmuştur. Bu hesaplamalar sonucunda ülkemizde tomrukların zemin üzerinde sürütülmesinde kullanılacak en uygun hayvanın manda olabileceğini söylemek mümkündür. Mandaların hızlarının diğer hayvanlara nazaran biraz daha az olmasına karşılık çekim güçleri daha yüksektir. Bu nedenle bir defada sürütebildikleri tomruk hacimleri diğer hayvanlara nazaran daha fazla olabilmektedir. Ayrıca mandalar diğer çekim hayvanlarına göre fazla bir bakıma da gerek göstermemektedir. Bu nedenle at ve katır ülkemizde özellikle tomrukların sürütülerek bölmeden çıkarılmasında yaygın bir şekilde kullanılmamaktadır. Havyan gücü ile 300 m. den yapılan bölmeden çıkarma çalışmalarında maliyet 9.53 $/gün olarak hesaplanmıştır.

266 258 Yapılan bir çalışmada bir işçi elle 250 m mesafeden sürüterek yaptığı bölmeden çıkarma çalışmasında verim ibreli ağaç tomruklarında m 3 / gün, yapraklı ağaçlarda m 3 / gün ve ortalama maliyet 1.04 $/gün olarak tespit edilmiştir Makine Gücüyle Bölmeden Çıkarmanın Ekonomik Yönden İncelenmesi Tomrukların makine gücü kullanılarak doğrudan zemin üzerinde sürütülerek bölmeden çıkarılmasında kullanılan çeşitli traktörlerle değişik mevsim şartlarında ve sürütme mesafelerinde elde edilen günlük verimler aşağıda verilmiştir. Sonbahar şartlarında verimler (m 3 / gün) Traktör Tipi Sürütme mesafesi Ortalama Yük Hacmi m m 500 m Vamlet Kockum Unimog TDT Kış şartlarında verimler (m 3 / gün) Traktör Tipi Sürütme mesafesi 100 m 500 m Ortalama Yük Hacmi m 3 Vamlet Kockum Unimog TDT Denemelerde kullanılan traktörlerden Valmet, Kockum gövdeden mafsallı özel orman traktörü, Unimog lastik tekerlekli ve TDT-40 da paletli olup motor güçleri sırasıyla 82.69, 70 ve 40 PS gücündedir. Günümüzde yaygın olarak MB TRAC orman traktörleri kullanılmaktadır. Bu traktörler lastik tekerlekli olup 75 ve 85 PS güçlerindedir. Günlük verimleri ise ile m 3 / gün arasında değişmektedir. Ülkemiz şartlarında bu kez yamacın aşağısından yukarı doğru traktör vinci ile yapraklı ağaçlar üzerinde değişik eğim değerleri ve sürütme mesafelerinde yapılan sürütme denemelerinde ise günlük verimler m 3 olarak aşağıda olduğu gibi hesaplanmıştır. Yamaç Sürütme Mesafeleri eğimleri %

267 Bu tablodan da kolaylıkla görüleceği üzere sürütme mesafesi ve yamaç eğiminin artması günlük verimde buna paralel olarak azalmaktadır. Bundan başka tek tamburlu tarım traktörleri ile çalıştırılan vinçli hava hattı ile tomrukların bir ucu yerden kalkmış bir şekilde taşınması şekli ile ilgili bölüm yine ülkemiz ormanlarında yapılan denemelerden yararlanılarak yapılan değerlendirme sonucu m 3 /gün olarak hesaplanmış bulunmaktadır. Bu denemelerde ortalama tomruk hacmi m 3 ve ortalama taşıma mesafesi 90 m. dir. Burada doğrudan zemin üzerinde yapılan sürütme ile tomruğun bir ucunun kaldırılarak taşınması durumundaki günlük verimler karşılaştırıldığında, tomruk bir ucu kaldırılarak 90 m mesafeden taşınması halinde günlük verimin aynı mesafede ve % 60 yamaç eğiminde doğrudan zemin üzerinde yapılan sürütmedeki günlük verime göre % 50 oranında ve % 90 yamaç eğiminde ve yine aynı taşıma mesafesinde elde edilen verime göre de yaklaşık bunun bir katı fazla olduğu görülmektedir. Bu da tomruğun bir ucunun yerden kaldırılarak taşınması halinde verimi olumlu yönde ve ne kadar etkileyebeileciğini göstermektedir. Ayrıca daha önce verilmiş bulunan ve tomrukların doğrudan zemin üzerinde traktör yardımıyla sürütülmesindeki günlük verimler ile traktör vinci yardımı ile yamacın aşağısından yukarıya doğru yine doğrudan zemin üzerinde ve 90 m mesafede yapılan sürütme ile elde edilen günlük verimler karşılaştırıldığında, özel orman ve normal traktörlerle sonbahar şartlarında 100 m mesafede yapılan sürütmeler için, elde edilen verimlerin bunlara göre bir kaç katı fazla olduğu belirlenmiş bulunmaktadır. Ülkemiz koşullarında yapılan çalışmalarda traktörlerle yapılan bölmeden çıkarma çalışmalarında maliyetler ise MB Trac orman traktörlerinde $/gün, Steyr 768 tarım traktöründe $/gün olarak bulunmuştur. Kablo hatlarla bölmeden çıkarmada kullanılan tel kaydırakların saatteki verimi hattın uzunluğu ve eğimine bağlı bulunmaktadır Ortalama 500 m uzunluğundaki bir tel kaydırakta yükleme ve boşaltmanın birer işçi tarafından yapıldığı ve boş çengellerin diğer bir araç ile yukarı istasyona taşındığı ve her seferdeki yükün 40 kg olması durumunda günlük verim 8 tonu aşabilmekte, kablo kesitinin yeterli ve işçi ekibinin tecrübeli ve yetenekli olması durumunda verimin ton/gün'e yükseltmek mümkün olabilmektedir. Fren tertibatlı tek kablolu hatlarda 6-7 kişilik bir ekiple günlük verim m³/gün dolayında olmaktadır. Kısa mesafeli vinçli hava hatlarında ise verim günde m³ arasında değişmektedir. Diğer taraftan kısa mesafeli vinçli hava hatlarında Unimog URUS'un çeşitli tiplerinde bulunan çeşitli denemeler sonucu, ortalama yandan çekme mesafesinin 20 m, taşıma mesafesinin 115 m olması durumunda ve değişik ortalama yükler için günlük verimler aşağıda hesaplanmış bulunmaktadır. Ayrıca ülkemizde yaygın olarak kullanılmakta olan kısa mesafeli Koller K 300 orman hava hattının günlük verimi ortalama 48 m³/gün, orta mesafeli URUS MII hava hattının ortalama verimi 52 m³/gün, uzun mesafeli vinçli hava hatlarında Gantner USW hava hattında ise ortalama 32 m³/gün olarak belirlenmiştir.

268 260 URUS MIII orta mesafeli orman hava hattında $/gün, Koller K 300 kısa mesafeli orman hava hattında $/gün, Gantner USW uzun mesafeli orman hava hattında $/gün olarak belirlenmiştir. Unimog Ortalama Yük Verim m³/gün URUS tipi Hacmi (m³) 1.5 tonluk " " tonluk " " " " Yükleme Ve Boşaltma Yöntemlerinin Ekonimik Açıdan İncelenmesi İnsan Gücüyle Yükleme Ve Boşaltmanın Ekonomik Yönden İncelenmesi Ülkemiz şartlarında yapılan elle yükleme denemeleri yapraklı ve iğne yapraklı ağaçlar üzerinde elle ve elle çalışan vinçlerle olmak üzere 2 ayrı şekilde yapılmış bulunmaktadır. Yapraklı ağaç tomruklarının elle yüklenmesinde verim m³/işçi/gün, iğne yapraklı ağaç tomruklarının elle yüklenmesinde ise günlük verim m³/işçi/gün olarak hesaplanmıştır. Yapraklı ağaç tomruklarının ele çalışan vinçle yüklenmesinde verim m³/işçi/gün, iğne yapraklı tomruklarında ise verin m³/işçi/gün olarak belirlenmiş bulunmaktadır. Yapılan başka bir araştırmada ise İnsan gücü ile ibreli tomrukların yerden yüklenmesinde 1 saatlik verim m3/işçi/saat olarak, rampadan yüklenmesinde ise m3/işçi/saat olarak bulunmuştur Makine Gücüyle Yükleme Ve Boşaltmanın Ekonomik Yönden İncelenmesi Doğu Karadeniz Bölgesinde yükleme işinde elde edilen değerler dikkate alındığında elle yüklemenin makineli yüklemeye göre çok daha fazla sürede gerçekleştiği ortadadır. Burada verilen değerlerden ve bunların karşılaştırılmasından görüleceği gibi, hem ibreli ve hem de yapraklı ağaç tomruklarının çeşitli metotlarla kamyonlara yüklenmesinde en yüksek verim Liebher 902 ile yüklemede elde edilmiştir. Orman Genel Müdürlüğü, Liebher 902'nin 8 saatlik iş günündeki yükleme veya istifleme verimini, ibreli tomruklar için 185 m³, yapraklı tomruklar için 160 m³ olarak belirlemiştir. Ancak bu araştırma sonucunda hesaplanan verim değerleri bu rakamların çok üstündedir.

269 261 Tomrukların Kamyonlara Yüklenmesinde Verimler Yükleme denemeleri Yapraklı tomruk m3/makine/saat İbreli tomruk m3/makine/saat Liebher Hidrolik kreyn Kablolu kreyn Elevatörle Isachsen y.ar Elle ç.vinçle Elle rampadan Elle yükleme Liebher 902 ve insan gücü ile tomrukların istiflenmesinde hesaplanan verimler karşılaştırıldığında insan gücü ile istiflemede ortalama tomruk hacmi makineli istiflemeye oranla daha düşük bulunmuştur. Ayrıca insan gücü ile istifleme zamanının makineli istifleme zamanına oranla çok yüksek değerde olmasına karşın verim için bunun tersi söz konusudur. Liebher 902 ile 1 saat'lik istifleme verimi, insan gücü ile istiflemede 1 kişinin 1 saatlik veriminin yaklaşık 25 katı fazlası bulunmuştur. Makineli çalışmadan pahalı olmasına karşın yeterince yararlanılamazsa üretimin taşınamayarak gelecek yıla kalması durumunda nitelik kaybı ve dolayısıyla satış gelirlerinde bir düşüşe neden olabilecektir Uzak Nakliyat Tekniklerinin Ekonomik Yönden İncelenmesi Kamyon ve Traktör Treylerle Uzak Nakliyatın Ekonomik Yönden İncelenmesi Bilindiği gibi kamyonlar ve traktör treylerlerle taşımada toplam devir süresinde yani, yükleme, yüklü gidiş, boşaltma ve boş dönüş sürelerinin toplamında yükleme süresinin etkisi büyük olmaktadır. Bu süreye aynı zamanda taşıma mesafesinin de etkisi bulunmaktadır. Taşıma mesafesi kısa olduğu zaman yükleme süresinin toplam devir süresi içindeki payı daha fazla olmaktadır. Aşağıda Doğu Karadeniz Bölgesinde yapılan bir çalışmada elde edilen verim ve maliyet değerleri verilmiştir.

270 262 Artvin Orman İşletme Müdürlüğü Kamyonla Taşıma Giderleri (1995) Emval Taşınan Gider Ortalama İstif Cinsi Miktar 1000 TL Gider Gideri m³ veya ster TL/m³ 1000 TL 1000 TL Tomruk m³ Kağ. Odun m³ Md. Direk 13 m³ San. Odunu 444 m³ Lif-yonga Od st İbr.Yak. Odun 3698 st Yap.Yak.Odun 8462 st TOPLAM m³ st TL TL Uzun Mesafeli Vinçli Hava Hatları İle Uzak Nakliyatın Ekonomik Yönden İncelenmesi Bir İsviçre firması tarafından üretilen ve çekme kuvvetinden yararlanılan iki kablolu hatlardan ara dayanaklı olarak 3000 m ye kadar uzunlukta tesis edilebilen ve bir seferde 1500 kg yük taşıyabilen hava hattında 16 işçiden oluşan bir ekiple günlük verim 200 ton/gün'e kadar oluşabilmektedir. Çekme kablosu sonsuz üç kablolu hatlardan fren mekanizması ile ve yerin çekim kuvvetinden yararlanarak çalışan varagel tipinde ve 1500 m uzunluğunda bir kablo hatla ve üç kişilik bir işçi postası ile yapılan denemelerde bir günde m³ tomruk taşınmış bulunmaktadır. Çekme kuvvetinden yararlanan varagel tipi üç kablolu ve 1000 m lik standart bir hat ve 5-6 kişilik bir işçi postası ile bir günde m³ orman ürünü taşımak mümkün olmaktadır. Uzun mesafeli vinçli hava hatlarında Wyssen tipinde 1200 m uzunlukta tesis edilmiş bulunan hattın günlük verimi m³'tür. Vinçli hava hatlarından Baco tipinde 4 kişilik bir ekiple çalışabilen ve 2000 m ve daha fazla uzunlukta kurulabilen bu tesisin günlük verimi de 70 m³'e ulaşabilmektedir.

271 263

272 11. KAYNAKLAR Acar, H.H., Ormancılıkta Transport Planları ve Dağlık Arazilerde Orman Transport Planlarının Oluşturulması, K.T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, Ağustos 1994, 151 s. Acar, H.H., Artvin Yöresinde Bölmeden Çıkarma Açısından Uzun Mesafeli Vinçli Hava Hatları İle Orman Yolları Alternatiflerinin Kıyaslanması, Yüksek Lisans Tezi, K.T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Orman Mühendisliği A.B.D., Haziran Acar,H.H. ve Erdaş, O., Artvin Yöresinde Uzun Mesafeli Vinçli Hava Hatları ile Orman Yolları Alternatiflerinin Bölmeden Çıkarma Açısından Kıyaslanması, TÜBİTAK Doğa Dergisi,16, 3 (1992) Acar, H.H., Transporte de Madera por Cables Aereos en Turquia, El Revista de Maquinas y Tractores Agricolas(MT), Madrid,No.3/11 (1992) Acar, H.H., Artvin Yöresinde Bölmeden Çıkarma Açısından Uzun Mesafeli Vinçli Hava Hatları İle Orman Yolları Altenatiflerinin Kıyaslanması, Yüksek Lisans Tezi, K.T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü,Trabzon, Acar, H.H., 1996, Artvin Orman İşletme Müdürlüğünde Kamyonla Nakliyatın Teknik ve Ekonomik Açıdan İncelenmesi, KTÜ Orman Fakültesi, Trabzon. Acar,H.H.,Eker,M.,Eroğlu,H., 2003, A Review on The Wood Harvesting and Transportation Technologies in Turkish Forestry, XII World Forestry Congress, Congress Proceedings A, Voluntary papers No:0462, September 21 to 28 th 2003, Quebec,Canada. Acar, H.H., Gümüş, S., Dağlık Arazide Orman Yolu Sanat Yapısı İhtiyacının Belirlenmesinde Coğrafi Bilgi Sistemlerinin Kullanımı, V. Esri ve Erdas Kullanıcıları Toplantısı, 8.s, Haziran 1998, Ortadoğu Teknik Üniversitesi, Ankara. Acar,H.H.,Gümüş,S., Maçka-Çatak İşletme Şefliğinde Üretim Amaçlı İşletilen Ormanlarda Coğrafi Bilgi Sistemleri ile Yol Ağı Planlaması, TÜBİTAK TOGTAG-3048 nolu Proje, 80s., , Ankara. Acar,H.H., Transport in Turkey, FAO Forest Harvesting Bulletin,Vol 5, No:1, p.4., Rome,1995. Acar,H.H.,Yoshimura,T.,A Study on The Productivity and Cost of Cable Logging in Turkey,Journal of For.Res.Vol:2(4), p ,1997,japan. Acar,H.H. Forest Skylines in Turkey, Banko Janakaro, A Journal of Forestry Information for Nepal, Vol 10, No 2, 40-42p., 2000, Nepal. Acar,H.H.,Artvin Yöresinde MB Trac 900 Özel Orman Traktörü ile Orman Ürünlerinin Bölmeden Çıkarılması Üzerine İncelemeler, TÜBİTAK Doğa Dergisi, Cilt 19, No:1,s.45-50, (1995),Ankara Acar,H.H.,Yusufeli Orman İşletmesinde İbreli Yakacak Odunlarının Saç Oluklarla Bölmeden Çıkarılması,TÜBİTAK Doğa Dergisi,Cilt 19,No:6,s ,(1995), Ankara. Acar,H.H.,Dağlık Arazide Orman Transport Planlarının Hazırlanması Üzerine Bir Araştırma (Kümbet Orman İşletme Şefliği Örneği), TÜBİTAK Doğa Dergisi,Cilt 21(2),s (1997),Ankara. Acar,H.H.,Dağlık Arazide Orman Traktörleri ile Bölmeden Çıkarma Çalışmalarının İncelenmesi, TÜBİTAK Doğa Der., Cilt:21(3), s (1997), Ankara.

273 261 Acar,H.H.,Dağlık Arazide Kısa Mesafeli Mobil Orman Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Çalışmalarının İncelenmesi, TÜBİTAK Doğa Dergisi, Cilt:21(2), s , (1997),Ankara. Acar,H.H.,Giresun Orman Bölge Müdürlüğü Üretim Araçlarının Teknik ve Ekonomik Açıdan İncelenmesi, TÜBİTAK Doğa Dergisi,Cilt 22, Sayı:2, s , (1998), Ankara. Acar,H.H.,Artvin Orman İşletme Müdürlüğünde Kamyonla Nakliyat Giderlerinin Transport Modeli ile Minimize Edilmesi,TÜBİTAK Doğa Dergisi,Cilt 22, Sayı:5, s ,(1998), Ankara. Acar,H.H.,Artvin Orman İşletme Müdürlüğünde Yükleme-Boşaltma Çalışmalarının Teknik Açıdan İncelenmesi,TÜBİTAK Doğa Der.,Cilt 22(5), s ,(1998), Ankara. Acar, H.H., Şentürk,N., Dağlık Orman Alanlarındaki Üretim Çalışmalarında Mekanizasyon, İ.Ü.Orman Fak. Dergisi, Seri B, Cilt: 46, Sayı: , 77-94s., İstanbul, Acar,H.H., Dinç, B., Ormancılıkta Dağlık Arazide Kış Üretimi Sırasında Bölmeden Çıkarma İşlerinin Araştırılması, TÜBİTAK Doğa Dergisi, Cilt 25, No 2, s., 2001, Ankara. Acar, H. H., Eroğlu, H, Orman Yolları Üzerinde Odun Hammaddesi Nakliyatının Planlanması, Kafkas Üniversitesi, Artvin Orman Fakültesi Dergisi, Yıl:2, Sayı:1, Cilt:1, 61-66s., 2001, Artvin. Acar,H.H.,Şenturk,N.,Topalak,Ö.,Ozturk,T., İkizdere Yöresinde Koller K 300 Orman Hava Hattının Verim Açısından İncelenmesi, İ.Ü.Orman Fak. Dergisi, Seri A, Cilt:52, Sayı: 2, 27-38s., İstanbul, Acar, H.H., Ormancılıkta Transport Planı ve Diğer Planlarla Olan İlişkileri, KTÜ Orman Fak. Seminerleri, Fak. Yayın No:49,s ,Trabzon,1995. Acar, H.H., Dağlık Arazide Tekray (Monorail) Tekniği, K.T.Ü.Orman Fakültesi Seminerleri, Yayın No:6, 69-75s., Trabzon, Nisan Acar,H.H.,Ormancılıkta Bölmeden Çıkarmada Silvikültür-Mekanizasyon İlişkisi, K.T.Ü. Seminerleri, Yayın No:, s.10s., Trabzon, Acar,H.H.,Topalak,O.,Eroglu,H.,Forest Skylines in Turkish Forestry, Emerging Harvesting Issues in Technology Transition at the end of Century, Mehanizacija Sumarstva, Vol.24, No:3-4,p.101, Zagreb,1999. (IUFRO Opatija Conference Proceedings, September 27 - October 1, 1999, p.43-44, Opatija - Croatia). Acar,H.H.,Barlı,O.,Yoshimura,T.,The Effect of Harvesting, Transportation and Stockpiling Activities in The Resin Tapping on The Resin Productivitiy and Quality,Seminar on Harvesting of Non-wood Forest Products, Proceedings p., 2-8 October 2000, Menemen-İzmir, Turkey. Acar,H.H.,Some Logging Techniques Environmentally in Turkish Forestry, Forest and Wood Technology vs. Environment, International Scientific Conference November 2000, Conference Proceedings 7-12p., Chech Republic, Brno. Acar,H.H.,Eroglu,H.,Yoshimura,T.,Technical and Economical Analysis of The Wood Production System Using Koller K 300 and URUS M III on Steep Terrain, Forest and Wood Technology vs. Environment, International Scientific Conference November 2000, Conference Proceedings 13-19p.,Chech Republic, Brno. Acar,H.H.,Gümüs,S., An Evaluation on Koller K 300 and Gantner Forest Skylines from Points of View Technical and Economical in Eastern Black Sea Region of Turkey, Forest and Wood Technology vs. Environment, International Scientific Conference November 2000, Conference Proceedings 21-26p.,Chech Republic, Brno.

274 262 Acar,H.H., Ormancılıkta Mekanizasyon, KTÜ Orman Fakültesi Yayın No:57, 177s., 1999,Trabzon Acar,H.H.,Senturk,N.,Topalak,O., Transportation of Wood By Teleferic System in Turkey, Forest and Wood Technology vs. Environment, International Scientific Conference November 2000, Conference Proceedings 27-34p.,Chech Republic, Brno. Acar,H.H., Ormancılık İş Bilgisi, KTÜ Orman Fakültesi Yayın No:55, 161s., 1998, Trabzon Acar,H.H., Orman Hava Hatları, KTÜ Orman Fakültesi Yayın No:62, 168s., 2000,Trabzon Acar,H.H.,Eker,M.,Traditional Logging Methods in Turkish Forestry and Technological Trends, Proceedings of The 2nd International Scientific Conference Fortechevni May 2003,9-20p.,,Brno,Chech Republic. Aulerich, D. E., Aulerich, S.P. and Piedrahita, M, Applying Steep Terrain Harvesting Technology to The Forest of Latin America,XIX. IUFRO World Congress, 1990,Montreal, Aykut,T., Orman Ürünlerinin Taşınmasında Mekanizasyon ve Verimler, Ormancılıkta Mekanizasyon ve Verimliliği I. Ulusal Sempozyumu, MPM Yayın No. 339,8-12 Temmuz 1985, Bolu, Aykut,T., Bolu Mıntıkasında Yapılan Araştırmalara Göre Tomrukların Kamyonlara Yüklenmesinde Çeşitli İş Safhalarına Ait Standart Süreler, İ.Ü.O.F.Dergisi,Seri A, 22,1 (1972). Aykut,T., Orman Ürünleri Taşımacılığında Araç ve Teknikler, İ.Ü.O.F. Yayın No. 3246/370, İstanbul, Aykut, T., Orman Ürünleri Taşımacılığında Araç ve Teknikler, İÜ Orman Fakültesi Yayınları, İÜ Yayın No: 3246, OF Yayın No: 370, Aykut, T., Zaman Etütlerinin Yapılmasında Aletler Ve Metodlar İ. Ü. Orman Fakültesi Dergisi Seri B Cilt : XXII Sayı : 2, Aykut, T., Bolu Mıntıkasında Orman Nakliyatının Nakliyat Tekniği Bakımından Araştırılması ( Doktora Tezi Özeti ) İ. Ü. Orman Fak. Dregisi Seri A Cilt : XX Sayı : 2, Aykut,T., Acar,H.H.,Şentürk,N., Artvin Yöresinde Bölmeden Çıkarmada Kullanılan Koller K 300, URUS M III ve Gantner Tipi Hava Hatlarının Karşılaştırılması Üzerine Bir Araştırma, İ.Ü.Orman Fak. Dergisi, Seri A, Cilt:47, Sayı:2, s.25-58, 1998, İstanbul Backhaus, G., Waldpflegliche Technik in der Durchforstung,Der forst- und Holzwirt 8 (1986) Bayoğlu, S., Ormancılıkta Mekanizasyon ve Gelişmesi,Ormancılıkta Mekanizasyon ve Verimliliği I. Ulusal Sempozyumu, MPM Yayın No. 339,8-12 Temmuz1985, Bolu, Bayoğlu, S., Üretim Mekanizasyonu metotları ile Orman Yol Şebekesi İlişkileri, İ.Ü Orman Fak. Dergisi, Seri B, 38,3 (1988) Bayoğlu, S. ve Seçkin, Ö. B., Ormancılıkta Mekanizasyon İhtiyacının Belirlenmesi, Ormancılıkta Mekanizasyon ve Verimliliği I. Ulusal Sempozyumu, MPM Yayın No. 339,8-12 Temmuz 1985, Bolu, Bayoğlu, S., Orman Ürünlerinin Taşınmasında Makineleşmenin Rolü İ. Ü. Orman Fak. Dergisi Seri B C.lt : XX Sayı : 2, Bayoğlu, S., Vinçli hava hatları, Orman Fakültesi Yayınları, İ.Ü. Yayın No: 1369 O.F. Yayın No: 136, İstanbul, 1968

275 263 Bayoğlu,S.,Acar,H.H.,Şentürk,N., Dağlık Arazide Bölmeden Çıkarma Araçlarında Maliyet Analizi ve Minimum Çalışma Süresinin Araştırılması, İ.Ü.O.F. Der., Seri:B,Cilt:43, Sayı:1-2,s.45-56, İstanbul, 1996 Bayoğlu,S., Orman Nakliyatının Planlanması, İ.Ü. Orman Fakültesi Orman İnşaatı ve Transportu Anabilimdalı, Üniversite Yayın No: 3941 İstanbul, 1996 Bayoğlu,S., Orman Transport Tesis ve Taşıtları (Orman Yolları) İ.Ü. Orman Fakültesi Orman İnşaatı ve Transportu Anabilimdalı, Üniversite Yayın No: 3969 İstanbul, 1997 Batu, F., Biyometri Ormancılıkta İstatistiki Yöntemler, K.Ü.O.F. Dersnotu Yayın No.65, Trabzon, 1982, 188. Berkel, A., Ormancılık İş Bilgisi, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi, İ.Ü. Yayın No: 2081, Kurtuluş Matbaası, İstanbul, Canadair, Los Angeles County, Fire Department, Clarkson, H.O., Low-Volume Roads Speacial Report 160 National Research Council, Washington, D.C. 396 p. ISBN Convey, S., Logging Practices, Miller Freeman Publications, Inc., California, USA, Çağlar, Y., Kimi Ormancılık Yatırımlarına İlişkin Bölgesel "Öncelikler"in Belirlenmesi, MPM Yayın No : 288, Çağlar. S.,,Artvin Yöresi Ormanlarında Vinçli Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarmanın Çalışma Verimi Açısından İncelenmesi, Kafkas Üniversitesi, Fen Bilimleri Üniversitesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 136s., 2002 Artvin. Çağlar, S., Karaman, A., Acar, H.H., 2003, An Investigation on Logging By Baco and Gantner Skylines, XXXI. International Forestry Students (IFSS) Symposium, 1st-15th September 2003, Proceedings of Symposium, p., Istanbul. Çetiner,Ş.,Acar,H.H., Harvesting and Transport of Fast Growing Trees, IUFRO Meeting on Management of Fast Growing Plantations, Proceedings p.,11-13 September 2002, Izmit, Turkey Dykstra, D. O., Planning and Control of Operations in Mountain Forests, XVII. IUFRO World Congress, 1981, Ibaraki, Düzgün, M., Ormancılıkta Mekaniasyon Seviyesinin Belirlenmesi, Orman Mühendisliği Dergisi, 1987 Eker, M., Acar, H. H.,. Karaman, A, Caglar, S., An Investigation on Gantner Skyline Using for Timber Extraction in Turkish Forestry, Workshop on New Trends in Wood Harvesting with Cable Systems for Sustainable Forest Management in the Mountains, June 2001, p.,Ossiach, Austria. Eker,M., Acar,H.H.,Operational Research in Forest Harvesting and Transportation Planning, Abstract Book, İstanbul 2003-EURO/INFORMS Joint International Meeting, July 6-10 th 2003, 11p., İstanbul Eker,M.,Acar,H.H.,Eroglu,H., 2003, An Assesment on The Timber Harvesting Technologies in Turkish Forestry, XXXI. International Forestry Students (IFSS) Symposium, 1 st -15 th September 2003, Proceedings of Symposium, p., Istanbul. Eraslan, İ., Orman Amenajmanı, İ.Ü.Yayın No:3010, İstanbul, 578s., Erdaş,O.,Acar,H.H., Artvin Yöresinde MB Trac 900 Özel Orman Traktörü ile Orman Ürünlerinin Bölmeden Çıkarılması Üzerine İncelemeler, T. C. Orman Bakanlığı, 1.Ormancılık Şurası 1-5 Kasım 1993,Seri No:13,Yayın no:006, s , 1993, Ankara.

276 264 Erdaş,O., Acar,H.H., Karaman,A., Gümüş,S., Investigation on Using Geographical Information Systems in The Planning of Extraction Operations With Tractors, XI.Forestry Congress, Vol.3, p. 215, October 1997, Antalya. Erdaş, O., Orman Yolları, K.T.Ü. Orman Fakültesi, Cilt I-II, Trabzon, Erdaş, O., Aralama ve Boşaltma Kesimlerinde Bölmeden Çıkarma Problemleri, Or. Müh. Dergisi, Cilt 25,4(35-37),25,5(2-7),1988. Erdaş, O., Uygulama Açısından Türkiye'de Odun Hammaddesi Üretimi ve Orman Yollarında Transport İlişkileri, KTÜ O.F. Dergisi, 10,1-2 (1987) Erdaş, O., Odun Hammaddesi Üretimi, Bölmeden Çıkarma ve Taşıma Safhalarında Sistem Seçimi, KTÜ O.F. Dergisi, 9,1-2 (1986) Erdaş, O, Ormancılıkta Mekanizasyon Ders Notları, KTÜ, Orman Fakültesi 160 s., Erdaş,O. ve Acar,H.H., Artvin Yöresinde MB Trac 900 Özel Orman Traktörü ile Orman Ürünlerinin Bölmeden Çıkarılması Üzerine İncelemeler, T.C. Orman Bakanlığı, 1. Ormancılık Şurası,Seri No:13,Yayın No:006,Cilt 3,1-5 Kasım 1993, Ankara, Erdaş O., ACAR, H.H., Orman Hava Hatlarında Bazı Montaj Ve Demontaj Süreleri İle Verim Dereğlerinin Bölmeden Çıkarma Çalışmalarının Planlanması ile İlişkileri, Orman Bakanlığı 1. Ormancılık Şûrası,1-5 Kasım, Ankara,1993, Tebliğler ve Ön Çalışma Gurubu Raporları, Cilt 3, s ,. Erdaş, O., Acar, H.H., Türkiyede Odun Hammaddesi Üretimi Özellikle Kesim, Bölmeden Çıkarma ve Taşıma Sırasında Karşılaşılan Güçlükler ve Bunların Orman Ürümleri Endüstrisi Üzerine Etkileri, II. Ulusal Orman Ürünleri Endüstrisi Kongresi, 6-9 Ekim 1993, Trabzon, Bildiriler Kitabı, s Erdaş, O., Acar, H.H., Doğu Karadeniz Bölgesinde Bölmeden Çıkarma Sırasında Koller K300 Kısa Mesafeli Vinçli Hava Hatlarının Kullanımı,1. Ulusal Karadeniz Ormancılık Kongresi, Ekim 1995, Trabzon, Tebliğler Kitabı, s Erdaş, O., Acar, H.H., Tunay, M., ve Karaman, A., "Türkiyede Orman İşçiliği ve Üretim, Orman Yolları, Orman Ürünleri transport u, Ormancılıkta Mekanizasyon ve Mülkiyet - Kadastro ile İlgili Sorunlar ve Çözüm Önerileri", Türkiye Ormancılık Raporu, KTÜ Orman Fakültesi Yayın No:48, Trabzon, Erdaş, O., Öğretim Yılı, Transport Tekniği ve Tesisleri Ders Anlatım Notları, KTU Orman Fakültesi, Trabzon. Ericson, O. A., A Modern Approach Planning of Logging Operations, XVIII. IUFRO World Congress, 1986, Yugoslav, Egger, W., Work Organization and Wood Harvesting Methods of The Austrian Federal Forest Entreprise,FAO For. Paper, Num.14/1 (1985) Ertansel, A., Silvikültürel açıdan üretim mekanizasyonu. Orman Müh. Dergisi Temmuz, 1986, s Ertansel, A., Türkiye Ormancılığındaki Üretim Çalışmalarında Mekanizasyonun Gelişimi ve Darboğazlar. Ormancılıkda Mekanizasyon ve Verimliliği 1. Ulusal Sempozyumu. Milli prodüktivite Merkezi Yayınları No: 339 s , Ankara. Eroğlu, H., Artvin Yöresinde Bölmeden Çıkarma Çalışmalarında Koller K 300 Kısa Mesafeli Orman Hava Hattının Teknik ve Ekonomik Yönden İncelenmesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, K.T.Ü. Orman Fakültesi, Trabzon, 1997 FAO, Cost Control in Forest Harvesting and Road Construction,FAO Forestry Paper 99 (1992) Rome,106.

277 265 FAO, 1996, Forest Harvesting Bulletin, Vol 6, No: 1. FAO, Model Code of Forest Harvesting Practice, Rome, 1995 FAO Forestry Paper, Logging and Transport in Step Terrain, Report of the Fourth FAO/Austria Training Course on Mountain Forest Roads and Harvesting Ossiach and Ort, Austria, 30 May to 26 June 1983, 14 Rev. 1 Rome, FAO, Trzesniowski, A., Wood Transport in Step Terrain, Finne, B., Operational Planning of Forest Work, FAO Forestry Paper 78, (1987) Fireexpo, An International Showcase Of Wildland Fire Equipment, Services and Technoloji Tradex Exhibition Centre Abbotsford, BC, Canada, Forestry Commission Bulettin 14, Forestry Practice, ISBN , 1978, London Fronsdal, J., Testing av MB-Trac 800 Traktor, Driftsteknisk Rapport Nr.18, Tidsskr. Skogbr. 88 (1980) Gantner, prospektüs Giray, U., 1971 Üretim Tekniği Ve Düşündürdükleri İ. Ü. Orman Fak. Dergisi Seri A Cilt : XXI Sayı : 1 Gümüş, S., 1996, Ormancılık Çalışmalarında Kısa, Orta ve Uzun Mesafeli Vinçli Hava Hatları Kullanımı Üzerine İncelemeler, KTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Seminer, 136 s. Gümüş, S., 1997, Bölmeden Çıkarma İşlerinde Kullanılan Koller K500 Orta Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hattları, Orman Mühendisliği Dergisi, Yıl 34, Sayı 2. Gümüş, S., "Orman Yol Geçkilerinin Belirlenmesinde Coğrafi Bilgi Sistemlerinden Yararlanma İmkanları Üzerine Araştırmalar", Yüksek Lisans Tezi, K.T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Orman Mühendisliği Anabilim Dalı., Haziran Gümüs,S.,Acar, H.H., The Galvanized Chute Method for Tending Operations in Turkish Forestry, International Seminar on New Roles of Plantation Forestry Requiring Appropriate Tending and Harvesting Operations, 29 September- 5 October 2002, Proceedings p.,Tokyo, Japan. Gürtan, H., Dağlık ve Sarp Arazili Ormanlarda Kesim ve Bölmeden Çıkarma İşlerinde Uğranılan Kayıpların Saptanması ve Bu İşlerin Rasyonalizasyonu Üzerine Araştırmalar, TÜBİTAK Yayın No 250,T.O.A.G. Seri No 38,Ankara,1975. Hagen, P., Uber den Mobilen Mittelklasse-Seilkran URUS MIII, Allgemeine - Forstzeitschrift, No.42 (1984) Hasdemir, M., Acar, H.H., Eroğlu,H., Koller K 300 Mobil Vinçli Orman Hava Hatları, İ.Ü.Orman Fak. Dergisi,Seri B,Cilt: 45, Sayı: 3-4, 57-70s., İstanbul, Heinrich, R. and Ole-Meiludie, R., Forest Operations on Steep Terrain in Africa, XIX. IUFRO World Congress, 1990, Montreal, HEIKKILA, A., Bogie Skidding Sulky ManualTımo, FTP Publication: Forest Harvesting 23, Hinteregger, prospektüs

278 Husqvarna, 1988, Skandia-Tryckeriet, Göteborg. Jones, J. G., Hyde, J. F. C. and Meacham, M. C., Four Analytical Approaches for Integrating Land Management and Transportation Planning on Forest Lands, USDA Forest Service, Research Paper INT-361 Ogden (1986) Jan,A., Basic Technology in Forest Harvesting on Steep Terrain, A Case Study in Pakistan,FAO Proceedıngs,1991,61. Jones, F.R., 1963, Farm Gas Engines and Tractors 518 s. Karaman, A., Doğu Karadeniz Yöresinde Farklı Çalışma Koşullarında Kesim ve Sürütme İşlerinde İş Güçlüğü Kriterlerinin Araştırılması ve Verim Üzerine Etkilerinin Belirlenmesi, K.T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, Nisan 1997, 222 s. Karaman, A., Orman Depolarında Liebher 902 ile Tomruk Yükleme ve İstiflemenin Zaman, Verim ve Masraf Yönünden Araştırılması, Yüksek Lisans Tezi, K.T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Orman Mühendisliği A.B.D., Ocak Karaman, A., 2001, Odun Hammaddesinin Kesim ve Nakliyatı, Kafkas Üniversitesi Artvin Orman fakültesi Ders Notları, Yayın No: s. Artvin. Kellog, L. and Robinson, D., Planning for Logging and Transportation, N.Z.LIRA, Session 3, Paper d, (1987) Koller K 300 Yarder Kataloğu,Austria. Kalıpsız, A., İstatistik Yöntemler, İ.Ü.O.F. Yayın No. 2837/294, İstanbul, 1981, 558. Kellogg, L. D., Handling The Small Tree Resource with Cable Systems, Forest Products Journal, 33 4 (1983) Kooperationsabkommen Forst-platte-papier, Verfahren Planung Seilgelände, Wien, Koller prospektüs 1995 Koller SKA 1 prospektüs Koller SKA 2.5 prospektüs Kuşhan, B., 1974, Zirai kuvvet makineleri içten yanmalı motorlar ve Traktörler 163 s. Letourneau, R., Selection of Logging Systems and Machinery, Appropriate Wood Harvesting in Plantation Forests, FAO Forestry Paper 78 (1987) Lira, N.Z., A Handbook for Harvest Planning, Rotorua,1987. Moroto, Y., Operational Problems in Steep Mountain Regions, XIV. IUFRO- KONGRESS, 1967, Münschen, Meyr, R., Modorne Holzrücküngsverfahren im Gebirge, XIV. IUFRO-Kongress, 1967, München, 582.

279 267 MPM, 1986, Ormancılıkta Mekanizasyon ve Verimliliği 1. Ulusal Sempozyumu, Yayın No: 339 Nelson, J., Brodie, I. D. and Sessions, J., Integrating Short-Term Area Based Logging Plans with Long-Term Harvest Schedules, Forest Science, 37, 1 (1991) Ozturk, T., Aykut, T., Acar, H.H., The Time Analysis on Koller K300 Mobile Skyline in Artvin Region, Workshop on New Trends in Wood Harvesting with Cable Systems for Sustainable Forest Management in the Mountains, June 2001, p.,Ossiach, Austria. Powell, L. H., Planning Guide for Steep Slope Logging, Symposium on Mountain Logging,IUFRO Proceedings,Washington,September Ragot, J., Etude d'un Chantier de Debardage de Grumes A'laide d'un Telepherique Forestiere Steyr KSK 16 das les Alpes du Nord.Debardage Realise a la Descente et a la Montee, Rapport de Synthese, Courrier de l'exploitant et du Scieur,No.44 (1982) Samset, I., Winch and Cable Systems, Martinus Hijhoff / Dr. W. Junk Publishers, Dordrect, 1985 Saymaz, Z. 1986, Doğukaradeniz Mıntıkasında Ormancılık, Üretim Mekanizasyonu Uygulamaları. Ormancılıkta Mekanizasyon ve Verimliliği 1. Ulusal Sempozyumu, 1-5 Kasım 1985, Bolu, Milli proviktüvite Merkezi Yayınları: 339 s.210, Ankara. Seçkin, Ö. B., Demirköy Karamanbayırı Devlet Orman İşletmesi Çakmaktepe Yol Şebekesinin Planlama Tekniği Bakımından Araştırılması, OGM Yayın no.622/132, İstanbul, Seçkin,Ö. B., Orman Nakliyatında Yükleme ve Boşaltma İşleri Üzerine Araştırmalar, İ.Ü.O.F. Yayın No.2905/310, İstanbul,1982. Seçkin,Ö.B.,Yeni Düzenlemede Orman Yolları, Orman Mühendisliği Dergisi, 22,1 (1985) Seçkin,Ö.B.,Bölmeden Çıkarma, İ.Ü.O.F.Dergisi, Seri B, 23,1 (1978) Seçkin,Ö.B.,Hayvanla Bölmeden Çıkarma,İ.Ü.O.F.Dergisi,Seri B, 25,1 (1975) Seçkin, Ö.B., Orman Traktörü ile Bölmeden Çıkarmaya Dair Bazı Notlar,Orman Mühendisliği Dergisi, 23,2 (1986) Seçkin, B., 1983 Türkiye'de Bölmeden Çıkarma İşlerinin Mekanizasyonu Çalışmaları İ. Ü. Orman Fak. Dergisi Seçkin B., Orman Naklyatını Planlama Esasları İ.Ü. Orman Fak. Dergisi Seri B, Cilt : XXX, Sayı : 2 Seppanen, H., and Malvas,T. D., FAO Case Study on Self-Loading Winch Trucks inthe Tropical High Forests of Viet Nam, FAO Proceedings,Rome,1986,18. Stenzel,G., Walbridge,T.A. and Pearce,J.K., Logging and Pulpwood Production John Wiley&Sons.,New York (1985) 358. Tavşanoğlu, F., Vinçli Hava Hatları, İ.Ü. Yayın No: 1636 O.F. yayın No: 163 İstanbul, Taka, C., 1978, İnsan-Araç Bağlantısında Ergonomik Tasarım İlkeleri 267 s. Tobb (Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği) Ekonomik Raporu, İstanbul, 1992.

280 268 Topalak, Ö., 1996, Traktörler, İnsan Makine Sistemleri ve Ormancılıkta Mekanizasyon Uygulamalarından Bazı Örnekler, KTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Seminer, 136 s. Topalak, Ö., 1997, Mekanizasyon İhtiyacının Belirlenmesi, KTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Seminer, 136 s. Topalak,O.,Caglar,S.,Acar,H.H., 2003, The Productivitiy of The Yarders in Turkish Forestry, XII World Forestry Congress, Congress Proceedings A, Voluntary papers No:0695, September 21 to 28 th 2003, Quebec, Canada. Topalak,O.,Caglar,S.,Acar,H.H., 2003, Forest Skylines for Different Distances in Turkish Forestry, XXXI. International Forestry Students (IFSS) Symposium, 1st-15th September 2003, Proceedings of Symposium,.10p., İstanbul Trzesniowski, A., Austrian Cable Yarding, FAO, Seminar onthe Mechanization of Harvesting Operations in Mountainous Terrain, 1989, Antalya,5. Tunay, M., Melemez, K., Acar, H.H., A Research on Work Performance of Koller K300 Cable System on Difficult Terrain in Turkey, Workshop on New Trends in Wood Harvesting with Cable Systems for Sustainable Forest Management in the Mountains, June 2001, p.,Ossiach, Austria. Umar, F., Yayla, N., Yol İnşaatı, İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi Matbaası 1989, İstanbul Unimog MB Tractors Kataloğu Urus Mobile Yarder Kataloğu Vaisanen, U., Logging and Transportation Plan of A Forest Area, XIV. IUFRO- KONGRESS, p., Münschen, Wackerman, A.E., Hagenstein, W.D., Michell, A.S., Harvesting Timber Crops, Library of Congress Card Number , 1966, USA Wellburn, G. V., Logging in Mountainous Regions, XVII. IUFRO World Congress, 1981, Ibaraki, Wütrich, W., Die Feinerschliessung von Waldbestanden-plannung, Anlage und Benützung, Birmensdrof, 1992, 91. Yahyaoğlu, Z., 1994, Ağaçlandırma Tekniği Ders Notları, KTÜ Orman Fakültesi 89 s. Yazıcı, K., Orman İşletmesinin Ekonomik Büyüklüğü (Doğu Karadeniz Bölgesi Örneği), KTÜ Orman Fakültesi, Ders Tes. Seri 27,Trabzon,1989. Yıldırım, M., Ormancılık İş Bilgisi, İ. Ü. Orman Fakültesi Yayınları, İ.Ü. Yayın No: 3555, İstanbul 1989 Yıldırım, M., Ormanda Bölmeden Çıkarma İ. Ü. Orman Fak. Dergisi Yoshimura,T.,Acar,H.H.,Present State of Mobile Yarder Operation and Others in Republic of Turkey,Journal of The Forestry Mechanization Society, Vol:516:11, p.37-43, Tokyo,1996. (Japanese) Zere makine ve Döküm Sanayii Kataloğu XIV. IUFRO - Kongresi, Münih 1967 Ormancılık Çalışmaları Ve Ormancılık Tekniği Seksiyonu (Sectıon 32) Arazi Sınıflaması Çalışma Grubunun Milletler Arası Bir Arazi Sınıflaması İçin Yaptığı Bir Teklif

281 269

282 İÇİNDEKİLER 1. GİRİŞ ORMANCILIKTA TRANSPORT VE DİĞER BİLİM DALLARI İLE İLİŞKİSİ Ormancılıkta Transportun Önemi Ormancılıkta Transport un Sınıflandırılması Ormancılıkta Transportu Etkileyen Faktörler Ormancılıkta Transport Tekniklerinin Diğer Ormancılık Bilim Dalları ile Olan İlişkileri Silvikültür Teknikleri ile Olan İlişkileri Amenajman Planları ile Olan İlişkileri Orman Koruma Tedbirleri ile Olan İlişkileri Milli Parklar ile Olan İlişkileri ORMAN TRANSPORT TESİSLERİ Orman Yol Ağları Orman Yol Tipleri Orman Yol Geçkilerinin Oluşumunu Etkileyen Faktörler Ormanların İşletmeye Açılması, Orman Yollarının Düzeni ve Teknik Özellikleri Meşcerelerin İşletmeye Açılmasında Traktör ve Sürütme Yollarının Düzeni ve Teknik Özellikleri Orman Yol Ağlarının Planlanmasında Kavramlar Yol Yoğunluğu Yol Aralığı Sürütme Mesafesi İşletmeye Açma Oranı Transport Tekniği Açısından Orman Yollarından Beklentiler Orman Yol Ağlarının Planlanması Sırasında İzlenecek Yol ve Yöntem Ormanların ve Meşcerelerin İşletmeye Açılması ve Transport İlişkileri Meşçerelerin Orman Yolları ile İşletmeye Açılması ve Transport İlişkileri Ormanların Orman Yolları ile İşletmeye Açılması ve Transport İlişkileri Traktör Yolları, Sürütme Yolları ve Kablo Çekim Şeritleri Traktör Yolları Sürütme Yolları Kablo Çekim Şeritleri Orman Hava Hatları Vinçli Hava Hatlarının Sınıflandırılması Orman Hava Hatlarının Çeşitli Elemanları Orman Hava Hatlarının Tesisi Hava Hattı Güzergah Etüdü Güzergâh Aplikasyonu Uygulamada Görülen Hava Hatlarının Tesisi... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hatlarının Tesisi Orta Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hatlarının Tesisi Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatlarının Tesisi Orman Hava Hatları ve Teknik Özellikleri... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hatları... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Koller K 300 Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hattı URUS MI Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hattı Orta Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hatları... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Hinteregger URUS MIII Orta Mesafeli Mobil Hava Hattı Koller K 500 ve K 800 Orta Mesafeli Vinçli Hava Hatları Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları

283 BACO Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları WYSSEN Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları HINTEREGGER Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları GANTNER Uzun Mesafeli Kızaklı Vinçli Hava Hatları Ormancılıkta Diğer Transport Tesisleri Oluk Sistemi Ahşap Oluk Sistemi Sac Oluk (Yusufeli) Sistemi Plastik Oluk (Log-line) Sistemi Tekray (Monorail) Ara Depolar Rampalar ORMAN TRANSPORT TAŞITLARI... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Traktörler... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Traktörler Hakkında Genel Bilgiler Traktörlerin Genel Yapıları Traktör Yapı Tarzları Tarım Traktörleri Orman Traktörleri Özel Orman Traktörleri Traktöre Uygun Ekonomik Ekipman Seçimi Traktör-Treylerler Orman Hava Hatları... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Kamyonlar ve Kamyon Treylerler... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Teknik Özellikleri Araçların Boyutları ve Ağırlıkları Orman Yolu Standartlarına Göre Boyut ve Ağırlıklar Kamyon ve Kamyon-Treyler Çeşitleri Hasat Makineleri... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Harvester ler... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Kombine Hasat Makineleri... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Walking Machine'ler... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Skidder ler... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Helikopterler... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Balonlar... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Monorailler... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Konveyörler... Hata! Yer işareti tanımlanmamış Barınma Yerleri (Çadır, Baraka, Karavanlar). Hata! Yer işareti tanımlanmamış. 5. ORMANCILIKTA ÜRETİM Odun Hammaddesi Üretimi Odun Hammaddesi Üretim Metotları Tomruk Metodu Bütün Ağaç Metodu Odun Hammaddesi Üretim Makineleri Odun Hammaddesi Üretim Zararları Kış Üretimi Kış Üretiminin Olumlu Yönleri Kış Üretiminin Olumsuz Yönleri Ormancılıkta Bölmeden Çıkarma Bölmeden Çıkarmanın Amacı, Önemi ve İlkeleri Bölmeden Çıkarma Yöntemini Belirleyen Faktörler Arazinin Topoğrafik Özellikleri Bölmeden Çıkarma Yöntemleri İnsan Gücü ile Bölmeden Çıkarma Doğrudan Zemin Üzerinde Kaydırarak Bölmeden Çıkarma... 73

284 Doğrudan İnsan Gücüyle Taşıma Suretiyle Bölmeden Çıkarma Basit El Gereçleri Kullanmak Suretiyle Bölmeden Çıkarma Oluklar İçinde Kaydırarak Bölmeden Çıkarma Ahşap Raylar Üzerinde Bölmeden Çıkarma Hayvan Gücüyle Bölmeden Çıkarma Makine Gücüyle Bölmeden Çıkarma Traktörler ile Bölmeden Çıkarma Tarım Traktörleri ile Bölmeden Çıkarma Orman Traktörleri ile Bölmeden Çıkarma Özel Orman Traktörleri ile Bölmeden Çıkarma Orman Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Tel Kaydıraklar ile Bölmeden Çıkarma Teleferik Sistemi ile Bölmeden Çıkarma Çift Tamburlu Traktör Vinçlerinin Hava Hattı Biçiminde Çalıştırılması ile Bölmeden Çıkarma Kısa Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Koller K300 Kısa Mesafeli Hava Hattı ile Bölmeden Çıkarma URUS MI Kısa Mesafeli Hava Hattı İle Bölmeden Çıkarma Orta Mesafeli Mobil Vinçli Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma URUS MIII Hava Hattı ile Bölmeden Çıkarma Uzun Mesafeli Kızaklı Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Uzun Mesafeli Vinçli Hava Hatlarıyla İşletmeye Açma Uzun Mesafeli Hava Hatlarının Orman Nakliyatındaki Önemi BACO Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma WYSSEN Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Hinteregger (D2) Hava Hattı ile Bölmeden Çıkarma GANTNER Hava Hatları ile Bölmeden Çıkarma Diğer Transport Tesis ve Taşıtları ile Bölmeden Çıkarma Tekray (Monorail) ile Bölmeden Çıkarma Skider ler ile Bölmeden Çıkarma Walking Machine'ler ile Bölmeden Çıkarma Kombine Hasat Makineleri ile Bölmeden Çıkarma YÜKLEME VE BOŞALTMA TEKNİKLERİ Yükleme Metotları Elle Yükleme Çapraz Yükleme Makine Gücü ile Yükleme: Taşıma Aracına Monte Edilen Vinçle Yükleme Taşıma Aracından Ayrı Olan Araçlarla Yükleme Hidrolik Kıskaçlı Yükleyicilerle Yükleme Depolarda Boşaltma Metotları Elle Boşaltma Makine ile Boşaltma Yükleme Ve Boşaltmada Verimler Elle Yüklemede Verimler Makine ile Yüklemede Verimler Elle Boşaltmada Verimler Makine ile Boşaltmada Verimler ORMANCILIKTA UZAK NAKLİYAT TEKNİKLERİ Traktör-Treylerle Taşıma Kamyon ve Kamyon-Treyler ile Taşıma Uzun Mesafeli Orman Hava Hatları ile Uzak Nakliyat Su Yoluyla Uzak Nakliyat Teknikleri Diğer Araçlarla Uzak Nakliyat Teknikleri Helikopterle Taşıma

285 Balonlarla Taşıma ORMANCILIKTA DEPOLAR VE DEPOLAMA TEKNİKLERİ Genel Anlamda Depo, Depolama ve Orman Depoları Orman Depolarının Önemi Orman Depolarının Fonksiyonları Koruma Fonksiyonu Hareket Fonksiyonu Orman Depolarının Kuruluş Yeri Orman Depolarının Çeşitleri Yapısal Özellikleri Bakımından Orman Depoları Mülkiyet Yönünden Orman Depoları Depolanan Ağaç Cinsine Göre Orman Depoları Ürün Çeşitlerine Göre Orman Depoları Kuruldukları Yer Bakımından Orman Depoları Orman Depolarında Alt Yapı Tesisleri Depoya Ulaşım Yolu Depo İçi Yollar Drenaj Tesisleri Binalar Tel Çit ve Çevre Duvarları Su ve Yangın Tertibatı Elektrik Tesisatı İstif Parselleri ve İstif Izgaraları Orman Depolarının Kapasiteleri Orman Depolarında İş Gücü Orman Depolarında İstifleme Liebher 902 ile Tomrukların İstiflenmesi İnsan Gücü ile Tomrukların İstiflenmesi Orman Depolarında Satış Sonrası Yükleme Metotları Cranab 9000 Yükleme Vinci İle Yükleme Caterpillar Yükleme Vinci İle Yükleme Patlayıcı Madde Depoları ve Depolama Tekniği ORMANCILIKTA TRANSPORT PLANLARI VE DAĞLIK ARAZİDE ORMAN TRANSPORT PLANLARININ OLUŞTURULMASI Orman Transport Planları Transport Planlarının Ormancılıkta Diğer Planlarla Olan İlişkileri Amenajman ve Transport Planları Arasındaki İlişkiler Silvikültür ve Transport Planları Arasındaki İlişkiler Yol Ağı Planlaması ile Transport Planı Arasındaki İlişkiler Orman Transport Planlarının Hazırlanması Mikro Düzeyde Planlama Aşaması Makro Düzeyde Planlama Aşaması Bir Transport Planı Örneği Sonucunda Ortaya Çıkan Sonuç Mikro Transport Planının Hazırlanması Makro Transport Planın Hazırlanması TRANSPORT TEKNİĞİ ve TESİSLERİNİN EKONOMİK AÇIDAN İNCELENMESİ Orman Yol Ağları Planlamanın Ekonomik Açıdan İncelenmesi Orman Yol Ağlarının Üretimle İlişkisi Orman Yol Ağları Planlamada Ekonomik Çalışmanın Önemi Yol Ağı Planlamada Amacın Ekonomik Olarak Belirlenmesi Orman Yol Ağları Planlamada Ekonomikliğin Hesaplanması Ekonomiklik Hesaplarında Giderler Yolla İlgili Giderler Bölmeden Çıkarma Giderleri

286 Taşıma Giderleri Amortisman ve Amortisman Süresi Orman Yol Ağları Planlamada Ekonomiklik Hesaplama Yöntemleri Gider ve Gelirlerin Karşılaştırılması ile Ekonomikliğin Değerlendirilmesi Taşıma Giderlerini Minimum Yapacak Yatırım Hesabı Ekonomik Yol Aralığının Bulunması Bölmeden Çıkarma Yöntemlerinin Ekonomik Açıdan İncelenmesi Hayvan Gücüyle Bölmeden Çıkarmanın Ekonomik Yönden İncelenmesi Yükleme Ve Boşaltma Yöntemlerinin Ekonimik Açıdan İncelenmesi İnsan Gücüyle Yükleme Ve Boşaltmanın Ekonomik Yönden İncelenmesi Makine Gücüyle Yükleme Ve Boşaltmanın Ekonomik Yönden İncelenmesi Uzak Nakliyat Tekniklerinin Ekonomik Yönden İncelenmesi Kamyon ve Traktör Treylerle Uzak Nakliyatın Ekonomik Yönden İncelenmesi Uzun Mesafeli Vinçli Hava Hatları İle Uzak Nakliyatın Ekonomik Yönden İncelenmesi KAYNAKLAR