SANAT TAR H. Doç. Dr. Mehmet Zeki BRAH MG L

Transkript

1 L SE SANAT TAR H 1 Doç. Dr. Mehmet Zeki BRAH MG L Bu kitap, Millî E itim Bakanl Talim ve Terbiye Kurulu Baflkanl n n tarih ve 63 say l karar yla ö retim y l ndan itibaren 5 (befl) y l süreyle ders kitab olarak kabul edilmifltir. KOZA Yay n Da t m Sanayi ve Ticaret Afi Cevat Dündar Cad. Nu.: 139 Ostim ANKARA tel.: (0312) belgeç: (0312)

2 Editör: Dil uzman : Görsel uzman : Program gelifltirme uzman : Rehberlik uzman : Ölçme de erlendirme uzman : ISBN: Yay nc sertifika nu.: brahim Aras Ahmet Kapulu Ziya Harun Ergenç Özlem Do an Türkan Çelik Dr. Nuri Do an KOZA Yay n Da t m Sanayi ve Ticaret Afi Bu eserin bütün haklar sakl d r ve yay nevine aittir. Eserdeki metin, soru, görsel unsurlar yay nevinin yaz l izni olmadan tümüyle ya da k smen ço alt lamaz, yay mlanamaz ve ticari amaçla kullan lamaz. Bask : KOZA Yay n Da t m Sanayi ve Ticaret Afi, 2012, ANKARA KOZA Yay n Da t m Sanayi ve Ticaret Afi Cevat Dündar Cad. Nu.: 139 Ostim ANKARA tel.: (0312) belgeç: (0312)

3 ST KLÂL MARfiI Korkma, sönmez bu flafaklarda yüzen al sancak ; Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak. O benim milletimin y ld z d r, parlayacak ; O benimdir, o benim milletimindir ancak. Çatma, kurban olay m, çehreni ey nazl hilâl! Kahraman rk ma bir gül! Ne bu fliddet, bu celâl? Sana olmaz dökülen kanlar m z sonra helâl... Hakk d r, Hakk a tapan, milletimin istiklâl! Ben ezelden beridir hür yaflad m, hür yaflar m. Hangi ç lg n bana zincir vuracakm fl? fiaflar m! Kükremifl sel gibiyim, bendimi çi ner, aflar m. Y rtar m da lar, enginlere s mam, taflar m. Garb n âfâk n sarm flsa çelik z rhl duvar, Benim iman dolu gö süm gibi serhaddim var. Ulusun, korkma! Nas l böyle bir iman bo ar, Medeniyet! dedi in tek difli kalm fl canavar? Arkadafl! Yurduma alçaklar u ratma, sak n. Siper et gövdeni, dursun bu hayâs zca ak n. Do acakt r sana va detti i günler Hakk n... Kim bilir, belki yar n, belki yar ndan da yak n. Bast n yerleri toprak! diyerek geçme, tan : Düflün alt ndaki binlerce kefensiz yatan. Sen flehit o lusun, incitme, yaz kt r, atan : Verme, dünyalar alsan da, bu cennet vatan. Kim bu cennet vatan n u runa olmaz ki fedâ? fiühedâ f flk racak topra s ksan, flühedâ! Cân, cânân, bütün var m als n da Huda, Etmesin tek vatan mdan beni dünyada cüdâ. Ruhumun senden, lâhi, fludur ancak emeli : De mesin mabedimin gö süne nâmahrem eli. Bu ezanlar-ki flahadetleri dinin temeli- Ebedî yurdumun üstünde benim inlemeli. O zaman vecd ile bin secde eder - varsa - tafl m, Her cerîhamdan, lâhi, boflan p kanl yafl m, F flk r r ruh- mücerred gibi yerden na fl m ; O zaman yükselerek arfla de er belki bafl m. Dalgalan sen de flafaklar gibi ey flanl hilâl! Olsun art k dökülen kanlar m n hepsi helâl. Ebediyen sana yok, rk ma yok izmihlâl : Hakk d r, hür yaflam fl, bayra m n hürriyet ; Hakk d r, Hakk a tapan, milletimin istiklâl! Mehmet Âkif ERSOY L SE SANAT TAR H 1 3

4 ATATÜRK ÜN GENÇL E H TABES Ey Türk gençli i! Birinci vazifen, Türk istiklâlini, Türk cumhuriyetini, ilelebet, muhafaza ve müdafaa etmektir. Mevcudiyetinin ve istikbalinin yegâne temeli budur. Bu temel, senin, en k ymetli hazinendir. stikbalde dahi, seni, bu hazineden, mahrum etmek isteyecek, dahilî ve haricî, bedhahlar n olacakt r. Bir gün, istiklâl ve cumhuriyeti müdafaa mecburiyetine düflersen, vazifeye at lmak için, içinde bulunaca n vaziyetin imkân ve fleraitini düflünmeyeceksin! Bu imkân ve flerait, çok nâmüsait bir mahiyette tezahür edebilir. stiklâl ve cumhuriyetine kastedecek düflmanlar, bütün dünyada emsali görülmemifl bir galibiyetin mümessili olabilirler. Cebren ve hile ile aziz vatan n, bütün kaleleri zapt edilmifl, bütün tersanelerine girilmifl, bütün ordular da t lm fl ve memleketin her köflesi bilfiil iflgal edilmifl olabilir. Bütün bu fleraitten daha elîm ve daha vahim olmak üzere, memleketin dahilinde, iktidara sahip olanlar gaflet ve dalâlet ve hattâ h yanet içinde bulunabilirler. Hattâ bu iktidar sahipleri flahsî menfaatlerini, müstevlilerin siyasî emelleriyle tevhit edebilirler. Millet, fakr u zaruret içinde harap ve bîtap düflmüfl olabilir. Ey Türk istikbalinin evlâd! flte, bu ahval ve flerait içinde dahi, vazifen; Türk istiklâl ve cumhuriyetini kurtarmakt r! Muhtaç oldu un kudret, damarlar ndaki asîl kanda, mevcuttur! 4

5 Mustafa Kemal ATATÜRK L SE SANAT TAR H 1 5

6 Ç NDEK LER 1. ÜNİTE SANAT TARİHİNE GİRİŞ 1. SANAT VE SANAT TÜRLER SANAT TAR H NED R? KÜLTÜR SANAT L fik S SANAT TOPLUM L fik S SANAT TAR H N N D ER B L M DALLARIYLA L fik S SANAT ESERLER N N KORUNMASININ ÖNEM DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI OKUMA METN : Dünyan n Yeni Yedi Harikas OKUMA METN : Tarihî Eserlerin Korunmas n n Önemi ÜNİTE TARİH ÖNCESİ ÇAĞLARDA ANADOLU 1. PALEOL T K ÇA MEZOL T K ÇA NEOL T K ÇA KALKOL T K ÇA MADEN ÇA I DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI ÜNİTE İLK ÇAĞDA ANADOLU 1. H T T SANATI a. Mimari b. Heykel ve Kabartma FR GYA SANATI a. Mimari b. Heykel c. Küçük Sanat Eserleri L DYA SANATI a. Mimari b. Küçük Sanat Eserleri URARTU SANATI a. Mimari b. Küçük Sanat Eserleri DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI OKUMA METN : Atatürk ün Arkeolojiye ve Arkeolojik Kaz lara Verdi i Önem ve Türk Müzecili i ÜNİTE ÖN ASYA UYGARLIKLARI 1. MISIR SANATI a. Girifl b. M s r Mimarisi (Tap nak, Mezar, Saray) c. M s r Heykel ve Resim Sanat

7 2. MEZOPOTAMYA SANATI a. Girifl b. Sümer Mimarisi c. Sümer Heykel ve Kabartma Sanat DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI TEST ÜNİTE ANADOLU DA YUNAN, ROMA VE BİZANS SANATI A. YUNAN SANATI Mimari Heykel ve Kabartma Sanat B. ROMA SANATI Mimari Heykel ve Kabartma Sanat C. ERKEN HR ST YAN VE B ZANS SANATI Mimari Resim Sanat (Fresko, Mozaik) DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI TEST ÜNİTE ORTA ÇAĞ AVRUPA SANATINA GENEL BAKIŞ 1. ROMAN SANATI GOT K SANATI DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI ÜNİTE RÖNESANS SANATI 1. RÖNESANSA G R fi a. Rönesans Nedir? b. Rönesans Haz rlayan Nedenler RÖNESANS M MAR S a. Genel Özellikler (Malzeme, Yap Türleri, Cephe Düzeni) b. Mimarlar Filippo Brunelleschi Leon Battista Alberti Donato Bramante RÖNESANS HEYKEL SANATI a. Genel Özellikler (Konu, Form) b. Sanatç lar Lorenzo Ghiberti Donatello Bunarotti Michelangelo RÖNESANS RES M SANATI a. Genel Özellikler (Perspektif, Mekân, Konu, Kompozisyon, Renk) b. Ressamlar Giotto di Bondone Leonardo da Vinci L SE SANAT TAR H 1 7

8 Tiziano Vecellio Pieter Brueghel Albrecht Dürer DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI TEST ÜNİTE MANİYERİZM VE BAROK SANATI 1. MAN YER ZM a. Maniyerizmin Genel Özellikleri b. Sanatç lar El Greco BAROK SANAT A. RES M SANATI a. Genel Özellikler b. Sanatç lar Rubens Rembrandt B. HEYKEL SANATI a. Genel Özellikler b. Sanatç lar Lorenzo Bernini C. M MAR a. Genel Özellikler b. Sanatç lar Borromini DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI TEST ÜNİTE 19. YÜZYIL VE SONRASI SANAT AKIMLARI 1. NEOKLAS S ZM (Yeni Klasikçilik) ROMANT ZM REAL ZM (Gerçekçilik) EMPRESYON ZM ( zlenimcilik) FOV ZM KÜB ZM FÜTÜR ZM (Gelecekçilik) EKSPRESYON ZM (D fla Vurumculuk) SOYUT RES M METAF Z K DADA ZM SÜRREAL ZM (Gerçeküstücülük) POP ART DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI TEST SÖZLÜK TESTLER N CEVAP ANAHTARLARI KAYNAKÇA

9 1. ÜN TE SANAT TARİHİNE GİRİŞ HAZIRLIK ÇALIŞMALARI 1. Sanat, kültür, sanat tarihi kavramlar n n anlamlar n çeflitli kaynaklardan ö renerek defterinize yaz n z. 2. Sanat yap tlar n koruman n önemi ile ilgili bir ödev haz rlay n z. Haz rlad n z ödevi s n fta arkadafllar n za okuyunuz. 3. De iflik sanat yap tlar yla ilgili resim, foto raf ve el sanat örneklerini s n fa getirerek inceleyiniz. Aralar ndaki benzerlik ve farkl l klar n neler oldu unu birbirinize söyleyiniz. 1. SANAT VE SANAT TÜRLER Sanat, insan n varolufluyla bafllar. nsanlar; en eski dönemlerden beri duygular n, düflüncelerini, heyecanlar n, istek ve beklentilerini sanat yap tlar yla biçimlendirmifltir. Sanat n tarihi, çok eski oldu u için de iflik dönemlerde de iflik sanat tan mlar ortaya ç km flt r. Bir tan ma göre sanat; bir form ortaya ç kar labilme yetenek ve becerisidir. Sonsuz say da de iflik ve de iflen formlar üreten do a karfl s nda insan, yetenek ve becerisi ile de er kazanabilmekte ve bir ölçüde de yarat c olabilmektedir. Do a, sanatç ya tümüyle ya da alabildi i ölçüde kaynak olmakta; fl klar, renkleri, sesleri, ritm ve uyumu ile onu etkileyebilmektedir. Bir baflka tan ma göre ise sanat; bir duygunun, bir tasar n n ya da güzelli in anlat m nda kullan lan yöntemlerin tümü ve bu anlat m sonucu ortaya ç kan üstün yarat c l kt r. De iflik sanat tan mlar n n yan s ra sanat flöyle de tan mlamak olas d r: Sanat; insan yarat c l - n n, yeteneklerinin ve düfl gücünün; mimari, resim, heykel, tiyatro, müzik ve edebiyat gibi çeflitli sanat etkinliklerinde biçimlenmesidir. nsanlar n çeflitli gereksinimlerini karfl lamak amac yla yapt klar dokumac l k, aflç l k, marangozluk ve duvarc l k gibi etkinliklere ise zanaat denir. Burada söz konusu olan maddi bir gereksinimin karfl - lanmas d r. Buna pratik sanatlar da denir. Sanat ise hofl ve güzel etki oluflturmak amac yla yap lan çal flmalar, bir yerde insan n, kendini aflabilme çabas d r. Buna güzel sanatlar da denir. Güzel sanatlar flu bölümlere ayr l r: Görsel ve biçimsel (plastik) sanatlar, sessel (fonetik) sanatlar, ritmik ve karma sanatlar. Görsel ve Biçimsel (Plastik) Sanatlar nsan n maddeye biçim vererek yaratt sanatlara denir. Görsel ve biçimsel sanatlar üç grupta incelenebilir: Resim, mimari, heykel ve kabartma. Resim: ki boyutlu bir anlat m biçimi, bir yüzey sanat d r. Resim; çizgi ve boya ile herhangi bir yüzey üzerinde, fl k alt nda görülen her fleyin yans t lmas d r. Resmin temel malzemesi boyad r. L SE SANAT TAR H 1 9

10 fllenen konuya göre resim türleri flunlard r: Portre, insan n d fl görüntüsünü ifller. Janr, günlük yaflamdan bölümler verir. Peyzaj, manzara resmidir. nterieur (enteriyör), ev içi resimlerini içerir. Natürmort, konusu cans z do a resmidir. Afifl, reklam için yap lan resimdir. Resim 1 : Karanl k Kilise freskolar ndan bir örnek, Göreme, Nevflehir Soyut resim, gerçek d fl betimlemelerdir. Ayr ca mitolojik ve dinsel konularla av ve savafl sahneleri de resmin konusunu oluflturur. Kullan lan malzemeye göre resim türleri flunlard r: Fresko, yafl s va üzerine boyalarla yap lan renkli duvar resimleridir (Resim 1). Temperra, bir resim yapma tekni- idir. Yumurta, bal ve zamk gibi kuruma özelli inde olan malzemelerle yap l r. Guafl, s v zamkla sulu boya kar - fl m bir malzeme kullan larak yap lan resim türüdür. Pastel, özel pastel kalemlerle yap l r. Ayr ca, sulu boya ve ya l boya ile yap lan resim türleri de vard r. Mimari: Her türlü yap sanat d r. Mimarinin en yayg n gruplamas flu flekilde yap lmaktad r: Resim 2 : Bir sivil mimari örne i, shak Pafla Saray, Do ubeyaz t, A r Ait oldu u döneme göre mimari: lk Ça, Orta Ça mimarisi gibi. Yap lar n amac na göre mimari: dinsel mimari, askerî mimari, sivil mimari (Resim 2) gibi. Tarz na göre mimari: Barok mimarisi, Gotik mimarisi gibi. Kullan lan malzemeye göre mimari: ahflap mimari, tafl mimari, tu la mimari gibi. Ait oldu u kültüre göre mimari: Türk mimarisi, Frans z mimarisi gibi. 10

11 Heykel ve kabartma: Çeflitli maddelerin yontularak ya da kal ba alma tekni iyle biçimlendirilmesi sonucu ortaya ç kan bir sanat türüdür (Resim 3). Heykel yap m nda tafl, mermer, alç, kil, toprak, ahflap, tunç ve bronz gibi malzemeler kullan l r. Kabartma; tafl, metal, kil, ahflap ya da alç üzerinde baz yüzeyleri oyulan baz yüzeyleri ise kabart lan sanat yap t d r. Sessel (Fonetik) Sanatlar Sesler ve sözler arac l yla biçim kazanm fl olan sanatlara sessel sanatlar denir. En önemli dallar edebiyat ve müziktir. Edebiyat: Duygular n, düflüncelerin, hayallerin, istek ve amaçlar n söz ya da yaz ile güzel ve etkili bir biçimde anlat lmas sanat d r. Resim 3 : TBMM Atatürk An t, Hüseyin Gezer Müzik: Duygular n ve düflüncelerin sesle biçimlendirildi i sanat türüdür. Evrensel bir iletiflim arac olarak kula a hofl gelen bir yap s vard r. Müzi in ilk ça lardan günümüze kadar çeflitli amaçlarla kullan ld bilinmektedir. Örne in, hastal klar n tedavisinde, askerî harekâtlarda ya da dinsel amaçl törenlerde oldu u gibi. Ritmik Sanatlar Ritmik sanatlar insan vücudunun hareketlerinden do an sanatlard r. Dans, opera, bale ve tiyatro bu sanat türüne girer. Dans: Genellikle insan ya da çalg (bir ya da birden çok) sesine uyularak düzenlenen beden hareketlerinin bütünüdür. Opera: Sözlerinin bütünü veya bir bölümü orkestra eflli inde müzik olarak söylenen sahne oyunlar d r. Bale: Belli figürlerle, ad m at fllarla sahne düzenine ve müzi e dayal olarak yap lan bir gösteri sanat d r. Tiyatro: nsan ve toplumu ilgilendiren olaylar n, yine insanlar taraf ndan canland r lmas yla oluflan bir sanat türüdür. En eski sanat türlerinden olan tiyatronun trajedi, komedi ve dram gibi türleri vard r. Karma Sanatlar Karma sanatlar ise hareketli ama temel malzemesi insan toplum ekseninde oluflan, her türlü dramatik çal flmalar kapsar. Sinema, orta oyunu, kukla vb. bu sanat türüne girer. Sinema: Kendinden önce geliflmifl olan resim, mimari, heykel, edebiyat ve müzik gibi çeflitli sanat dallar na dayal, büyük teknik ve beceri gerektiren bir sanat dal d r. Bütün bu etkinlikler, bir film fleridi üzerine kaydedildikten sonra karart lm fl bir salonda perdeye yans t larak seyirciye aktar l r. Orta oyunu: Sahne, perde, dekor, suflör kullanmadan, halk n ortas nda oynanan Türk halk tiyatrosudur. Kukla: Hareketli yerleri iplikle sanatç n n parmaklar na ba lanarak bir perdenin üzerinden, karton gibi hafif nesnelerden yap lm fl bebeklerle oynat lan bir oyundur. L SE SANAT TAR H 1 11

12 2. SANAT TAR H NED R? Geçmiflten günümüze de in gelen tüm uygarl klar n sanat n inceleyen sanat tarihi, insan n maddeye biçim vererek elde etti i sanat türlerini konu edinir. Mimari, resim, heykel ve süsleme sanatlar n n do uflundan günümüze de in, birçok ülke ve toplumda ne flekilde, ne tür yap tlar vererek olufltu unu inceleyen; sanat yap tlar n n ve onlar yapan sanatç - lar n tarzlar n, sanat anlay fllar n belirleyip de erlendirmeyi amaçlayan bilim dal na sanat tarihi denir. Sanat tarihi, bilimsel anlamda XIX. yüzy lda Almanya da ortaya ç km flt r. 3. KÜLTÜR SANAT L fik S Kültür; bir toplulu un tarihi boyunca kazand maddi, manevi de erlerini, duyufl ve düflünüfl birli ini oluflturan her türlü yaflay fl, düflünce ve sanat varl klar n n tümüdür. Kültür, etkileflim yoluyla kuflaktan kufla a aktar l r. Bir sanat yap t n n oluflumunda ait oldu u toplumun kültür yap s n n önemi büyüktür. Hiçbir sanat yap t onu yaratan çevreden soyutlanamaz. Co rafi bölgenin, iklim ve çevre koflullar n n, inanç ve yaflay fl biçimlerinin sanat yap t n n ortaya ç k fl ndaki rolü büyüktür. Farkl kültürlerin oluflturduklar sanatlar (Avrupa, Osmanl, Bizans, slam sanat gibi) sanat tarihçisinin u rafl alan olmufltur. 4. SANAT TOPLUM L fik S Sanat; bir duygunun, bir düflüncenin, bir güzelli in anlat m nda kullan lan yöntemlerin tümüdür. Bir toplumun geçmifli, aray fllar, özlemleri, yöneliflleri, o toplumun sanat na ve sanatç s n n yap tlar na yans r. Sanatç lar, içinde yaflad klar toplumlar ve koflullar yetifltirir. Sanatç lar da toplumlar yap tlar ile etkilerler. Toplumsal olaylar kimi zaman yeni sanatç lar n yetiflmesini sa larken kimi zaman da sanatç - lar, toplumsal olaylar etkilemifllerdir. 5. SANAT TAR H N N D ER B L M DALLARI LE L fik S Sanat tarihi, öteki bilim dallar ile yak ndan iliflkilidir. Sanat tarihine yard mc olan baz bilim dallar flunlard r: Tarih: nsan topluluklar nda ve toplumlar aras nda ortaya ç kan olay ve geliflmeleri, belirli yer ve zaman göstererek neden-sonuç iliflkilerini araflt r p inceleyen bilim dal d r. Sanat tarihinde ele al nan sanat yap tlar n n da bir geçmifli bulunmaktad r. Bir sanat yap t ele al nd nda, mutlaka onun yap ld zaman ve bu zaman n çeflitli koflullar göz önünde tutulur. Tarih, bu konuda sanat tarihine yard mc olur. Arkeoloji: Kaz bilimidir. Toprak veya su alt nda kalm fl olan geçmifl uygarl klara ait kal nt ve yap tlar saptayarak bunlar n ortaya ç kar lmas n ve de- erlendirilmesini sa lar (Resim 4). Resim 4 : Zeugma (Belk s, Gaziantep) kaz lar s ras nda yap lan çal flmalar 12 Ç kar lan yap tlar sanat tarihi içerisinde ele al n p incelenir. Yani yap tlar ortaya ç karmak arkeolojinin, onlar incelemek ise sanat tarihinin görevidir.

13 Filoloji: Dil bilimidir. Dünya üzerinde var olan dilleri inceleyerek sanat tarihine yard mc olur. Amac, okunup anlafl lmas nda güçlük duyulan metinleri aç klayarak bir metni hem edebiyat hem de dil bak m ndan de erlendirmektir. Paleografi: Eski yaz lar n okunmas n sa layan bilim dal d r. Dil bilimiyle birlikte kullan l r. Yaz lar n tür ve flekillerini inceleyerek sanat tarihine yard mc olur. Epigrafi: Kitabeleri (tafllar üzerine ifllenen yaz lar ) okuyup araflt ran ve yorumlayan bir bilimdir. Bir sanat yap t n n ne zaman ve hangi amaçla yap ld n n bilinmesini sa layarak sanat tarihine yard mc olur. Nümizmatik: Sikke (madenî para) bilimidir. Geçmiflte kullan lan sikkeleri inceler. Sikkelerin üzerindeki yaz ve betimlemeler, o dönem hakk nda bilgi vererek eski paralar n ve yap tlar n tarihlendirilmesinde yard mc olur. Kronoloji: Zaman bilimidir. Olaylar n tarihlerini saptayarak oluflum s ralar n düzenler. Eserlerin hangi zaman dilimi içerisinde yap ld n belirleyerek sanat tarihine yard mc olur. Co rafya: Her sanat yap t belli bir yerde ve o yerin co rafi koflullar içinde yap l r. Co rafi çevre, içinde yaflayan insanlar n yaflam koflullar n ve o insanlar n dünya görüfllerini etkileyebildi i gibi sanat üzerinde de belli bir etkiye sahip olabilmektedir. Bu nedenle sanatç lar n, sanat olaylar n n ve sanat yap t n n yap ld yerin bilinmesi gerekir. Co rafya, bu konuda sanat tarihine yard mc olarak sanat olay n n, ak m n, tarz n ve yap t n ait oldu u yeri belirler. 6. SANAT ESERLER N N KORUNMASININ ÖNEM Sanat yap tlar geçmifl uygarl klar n toplumsal yap lanmalar n, siyasal örgütlenmelerini, dinsel inan fllar n, yaflay fl biçimlerini yans tan birer belgedir. Bu yap tlar, hangi toplum için olursa olsun önemli bir kültür miras d r. Onun için tüm bu sanat yap tlar n n ayr m yap lmadan korunmas gerekmektedir. Çünkü toplumlar hemen her konuda birbirlerinden etkilenmifllerdir. Bu özelliklerinin bir gere i olarak sanat yap tlar n Bizden önceki, bizden olmayan toplumlara ait vb. diyerek kendimizden soyutlayamay z. Bizden olmad n düflündü ümüz bu yap tlar n ve onlar yaratan kültürlerin, üzerinde yaflad m z Anadolu topraklar nda olufltu unu ve bizim kültürümüzü etkiledi ini unutmamal y z. Ülkemizde Hitit, Frigya, Lidya, Likya ve Urartu uygarl klar n n etkileri ça dafl yerleflim merkezlerinde görülmekte, ayn flekilde Türk sanat n n etkileri de Avrupa da hissedilmektedir. Yüzy llar boyunca ortaya konulmufl bu yap tlar n korunmas, insanlar n ve toplumun gelece e uzan rken geçmiflteki kökleriyle iliflkisinin sürdürülmesi anlam na da gelir. Ayr ca, günümüzde gittikçe geliflen turizm sektörünün turist çeken en büyük unsuru, o ülkede bulunan sanat yap tlar d r. Çünkü turistler, gezdikleri ülkelerin sanat yap tlar na yak n ilgi duyarlar. DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 1. Sanat ve sanat tarihini tan mlay n z. 2. Sanat s n fland rarak örnekler veriniz. 3. Bir sanat yap t n n ortaya ç k fl ndaki etkenler nelerdir? Aç klay n z. 4. Sanat tarihinin hangi bilim dallar yla iliflkisi vard r? Belirtiniz. 5. Sanat yap tlar n korumak niçin önemlidir? Aç klay n z. L SE SANAT TAR H 1 13

14 OKUMA METN Dünyan n Yeni Yedi Harikas Merkezi sviçre de bulunan New 7 Wonders (Yeni Yedi Harika) Vakf taraf ndan, 2002 y l nda dünyan n yedi yeni harikas n seçmek için bir yar flma düzenlenmifltir. Aday olarak önce 21 sanat eseri belirlenmifltir. Adaylar belirlenirken 2000 y l ndan önce infla edilmifl olmak, insan eliyle yap lm fl olmak ve belirli bir düzeyde muhafaza edilmifl olmak koflullar getirilmifltir. Daha sonra 5 y l boyunca dünyan n her yan ndan 100 milyondan fazla kifli cep telefonu ve nternet ten oy kullanarak dünyan n yeni yedi harikas n belirlemifltir. Sonuçlar, New 7 Wonders Vakf taraf ndan tarihinde Portekiz in baflkenti Lizbon da aç klanm flt r. Buna göre Dünyan n Yeni Yedi Harikas olarak belirlenen eserler flunlard r: 1. Çin Seddi: MÖ 9. yüzy lda yap lm flt r. Seddin bugün ayakta duran k sm n n uzunlu u 3000 km dir. Çin Seddi, Çin in s n rlar nda duman iflaretlerinin verildi i kule ve kalelerin birbirlerine setlerle ba lanmas yla oluflturulmufltur. Amac Çin in kuzeyindeki gruplar n sald r lar n engellemektir. Bugüne dek insan eliyle yap lm fl en büyük ve uzaydan görülebilen tek abidedir. 2. Petra Antik Kenti: Ürdün de Nebatitler zaman nda (MÖ 1. yüzy l) baz bölümleri kayalara oyularak yap lm flt r. Su kanallar, 4 bin kiflilik amfiteatr, Mezar Saray, El-Deir Manast r Petra n n önemli yap lar ndand r. 3. Kurtar c sa Heykeli: Brezilya n n baflkenti Rio de Janerio flehrine tepeden bakan Corrovado Tepesi ne kurulan heykel 38 m yüksekli indedir. Yap m befl y l süren heykelin aç l fl 1931 de yap lm flt r. Sanatç s Frans z heykelt rafl Paul Landowski dir. Her y l milyonlarca ziyaretçiyi kollar n açarak karfl layan heykel, Brezilya halk n n s cakl - n n sembolü hâline gelmifltir. 4. Chichen tza Piramidi: MÖ 800 y llar nda Meksika n n Yucatan Yar madas nda kurulmufltur. Maya uygarl n n ekonomik ve politik merkezi olarak hizmet vermifl en büyük tap nakt r. 5. Machu Picchu Antik Kenti: MÖ 15. yüzy lda nka mparatoru Pachacute zaman nda Machu Picchu (Eski Da ) olarak bilinen da da kurulmufltur. Bulutlar n aras ndaki kent 200 den fazla merdiven sistemiyle birbirine ba lanan tafl yap lardan oluflur. 6. Collesseum (Kolezyum): (MS 70-80) Roma ( talya) flehir merkezinde bulunan elli bin kiflilik bu görkemli amfiteatr; sirk oyunlar, araba yar fllar, gladyatör gösterileri yap lmas amac yla kurulmufltur. 7. Tac Mahal: Mo ol mparatoru fiah Cihan n iste i üzerine ölen kar s Mümtaz Mahal in an - s için Hindistan n Agra kentinde infla edilmifltir. Cumna Irma k y s nda servi, portakal ve f skiyeli havuzlarla süslü bir bahçenin içindedir. Yüksek kubbeli yap dan ba ms z olarak infla edilmifl silindirik minareleri, Türk sanat etkilerini gösterir. çi ve d fl beyaz mermer kapl olan bu an t mezar slam mimarisinin en önemli yap lar ndan biridir. brahim ARAS (Bu kitap için derlenmifltir.) 14

15 OKUMA METN Tarihî Eserlerin Korunmas n n Önemi Tarihsel yap tlar bir ülkenin oldu u kadar, tüm insanl n da evrensel ürünleridir. Geçmiflten bugüne gelen ve bugünden yar nlara kalmas gereken bu yap tlar, insanl n ortak de erlerini, ulusal kimli ini yans tmas bak m ndan birer uygarl k hazinesidir. Günümüzde milyonlarca turist taraf ndan ziyaret edilen bu yap tlar, geçmiflle günümüz aras ndaki en önemli köprülerdir. Yurdumuz, tarihsel yap tlar yla dünyan n hiçbir ülkesinde olmayan bir zenginli e sahiptir. Anadolu nun tarihi, insanl n tarihi kadar eskidir. Paleolitik Ça (Yontma Tafl Ça )dan bafllayarak tarihin her döneminde Anadolu da insanlar yaflam fl, uygarl klar kurulmufltur. Bugün, Anadolu nun neresine giderseniz gidin mutlaka bir tarihsel yap tla karfl lafl r, bir uygarl n izlerine rastlars n z. Bu sanat yap tlar, bu topraklarda bizden önce yaflayan insanlar taraf ndan b rak lan birer kültür miras - d r. Yurdumuzda tarihsel yap tlar n korunmas n n yeterli olup olmad ve onlara gerekli önemin verilip verilmedi i her zaman tart flma konusu olmufltur. Sultan Ahmet Meydan, stanbul Yurdumuzda çeflitli nedenlerle (kültür yetersizli i, yasalardaki eksiklikler ve boflluklar, yetkililerin duyars zl ve ilgisizli i vb.) birçok tarihsel yap t k r l p dökülmekte ve çal nmaktad r. K r l p dökülen ve yok olma tehlikesiyle karfl karfl ya bulunan söz konusu sanat yap tlar n n gerek yasal önlemlerle gerekse toplumsal bilinçlenme ile korunmas gerekmektedir. Yurdumuzda son y llarda ç kar lan baz yasalarla sanat yap tlar m z koruma alt na al nmakta, ayn zamanda çeflitli iletiflim araçlar arac l ile toplumda sanat yap tlar na karfl bir duyarl l k oluflturulmaya çal fl lmaktad r. Örne in, 1979 tarihli ve 1710 say l Eski Eserler Kanunu ile tarihsel yap tlar n korunmas amaçlanm flt r y l nda Kültür ve Tabiat Varl klar n Koruma Kanunu ç kar lm flt r. Ayr ca yurt d fl na kaç r lan yap tlar m z n bir k sm Kültür Bakanl, yerel yönetimler, çeflitli vak f ve derneklerin çabalar sonucu ülkemize geri getirilmifltir. Bu konudaki çal flmalar sürmektedir. Tarihsel yap tlar korumak bir insanl k görevidir. Bu yap tlar korurken hem kültürel mirasa sahip ç kar hem de turizm yönünden de erlendirerek ülkemize döviz kazand rm fl oluruz. brahim ARAS (Bu kitap için yaz lm flt r.) L SE SANAT TAR H 1 15

16 2. ÜN TE TARİH ÖNCESİ ÇAĞLARDA ANADOLU HAZIRLIK ÇALIŞMALARI 1. Tarih öncesi ça larda Anadolu da hangi uygarl klar n kuruldu unu araflt rarak s n fta arkadafllar n za bilgi veriniz. 2. S n fa bir Türkiye haritas getirerek harita üzerinde tarih öncesi ça lara ait yerleflim merkezlerini gösteriniz. 3. Anadolu da eski ça lardan beri birçok uygarl k kurulmas n n nedenini s n fta tart fl n z. 4. Höyük, megaron, dehliz ve idol terimlerinin anlamlar n çeflitli kaynaklardan ö renerek defterinize yaz n z. Yaz n n kullan lmad devirlere tarih öncesi ça lar, yaz n n bulunmas yla bafllayan devirlere de tarih ça lar ad verilmektedir. Anadolu; Asya ile Avrupa aras nda bir köprü görevi görmesi, de iflik iklim koflullar na sahip olmas, zengin do al kaynaklar n n bulunmas ndan ötürü hem tarih öncesi ça larda hem de tarih ça lar nda birçok uygarl a ev sahipli i yapm flt r. Tarih öncesi ça lar, insanl n yeryüzünde görülmesiyle bafllar. Bu ça lar, yaz olmad için insan toplumlar n n eski izlerinin b rakm fl olduklar kal nt ve yap tlar n incelenmesi ile anlafl lmaktad r. Tarih öncesi ça lar, insanl n geliflmesine göre s n fland r lm flt r. Tarih öncesi ça larda Anadolu nun kronolojik tarihçesi Paleolitik Ça MÖ Mezolitik Ça MÖ Neolitik Ça MÖ Kalkolitik Ça MÖ Maden Ça MÖ PALEOL T K ÇA nsano lunun Anadolu Yar madas ndaki en eski yerleflimleri Paleolitik Ça n bafllar na de in uzan r. Paleolitik yani Eski Tafl Ça ad verilen bu dönemde insanlar de iflken iklim koflullar na uyum sa lamaya çal flarak genifl co rafi alanlara seyrek ve da n k durumda yay lm fllard r. Mesken olarak önceleri do al ma aralar, kaya alt s naklar n, giderek aç k havada dal, çal ç rp ve hayvan postlar ndan yapt klar çok ilkel bar naklar kullanm fllard r. Sürekli oturulmayan bu bar naklar, besin kaynaklar n n konumuyla ilgili olarak zaman zaman yer de ifltirmifltir. nsanl k tarihinin en uzun sürecini oluflturan Paleolitik Ça da insanlar basit yontma ve iflleme teknikleriyle; avlanmak, yaban l hayvanlardan korunmak ve günlük ifllerinde kullanmak üzere çeflitli yontma tafl aletler (ok ucu, m zrak, balta vb.) yapm fllard r. Ayr ca çeflitli ma aralar n duvarlar na resimler çizmifllerdir. Konusu çeflitli hayvanlar olan bu resimler, genellikle çakmak tafl ndan yap lan aletlerle, ma- ara duvarlar na kaz nm flt r. 16

17 Resim 5 : Yar mburgaz Ma aras nda yap lan kaz çal flmalar ndan bir görünüm, stanbul Resim 6 : Karain Ma aras nda yap lan kaz çal flmalar ndan bir görünüm, Antalya Anadolu daki Paleolitik Ça n en önemli yerleflimleri aras nda Yar mburgaz Ma aras ( stanbul); Karain, Beldibi, Belbafl ve Öküzini ma aralar (Antalya) ile Palanl Ma aras (Ad yaman) say labilir. Yar mburgaz Ma aras : stanbul da Küçük Çekmece Gölü nün kuzey ucunda bulunan ma arada yap lan kaz larda (Resim 5) bu döneme ait tafltan yap lm fl baltalar, kesici ve delici aletler ile ay, köpek gibi çeflitli hayvanlara ait kemikler bulunmufltur. Karain Ma aras : Antalya n n 30 km kadar kuzeybat s nda bulunan ma ara, denizden 450 m yükseklikte ve 50 m derinli indedir (Resim 6). Ma arada yap lan kaz larda insan difli ve kafatas ile fil, su ayg r, ma ara aslan, öküz, at, geyik gibi hayvanlara ait kemikler ve çakmak tafl ndan yap lm fl baltalarla, kesici ve delici aletler bulunmufltur. Ayr ca ma arada bir ocakla yanm fl kemik ve odun kal nt lar n n bulunmas, bu dönemde insano lunun atefli kullanmaya bafllad n, belki de yiyecek piflirme etkinli ini ö rendi ini gösterir. Çok say da hayvan kemiklerinin ma arada bulunmas da bu dönem insanlar n n ustalaflm fl avc lar oldu unun kan t d r. 2. MEZOL T K ÇA Mezolitik yani Orta Tafl Ça ad verilen bu dönem, Paleolitik Ça dan Neolitik Ça a geçifli haz rlayan ara bir dönemdir. Bu ça n en özgün buluflu, mikrolit diye adland r lan çakmak tafl ndan yap lm fl geometrik biçimli küçük tafl aletlerdir. Besin üretiminin henüz bafllamad, insanlar n halâ besin toplay c l ile yaflamlar n sürdürdü ü bu dönemin en önemli yerleflimleri Antalya da Öküzini, Beldibi ve Belbafl ma aralar (Antalya); fiarkl Ma ara (Gaziantep) ve fianl Urfa daki Sö üt Tarlas d r. Öküzini Ma aras : Antalya n n yaklafl k 31 km kuzeybat s ndaki ma ara, ad n ma aran n duvar ndaki öküz resminden al r. Ma- arada yap lan kaz larda çakmak tafl ndan yap lm fl küçük mikrolit aletlerin yan s ra kemikten yap lm fl sivri uçlu t ve biz ler de bulunmufltur (Resim 7). L SE SANAT TAR H 1 Resim 7 : Öküzini Ma aras nda bulunan biz örnekleri, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara 17

18 3. NEOL T K ÇA Neolitik Ça, yani Yeni Tafl Ça, Türkiye deki yayg n kullan lan ad yla Cilal Tafl Devri, insanl n kültürel geliflimindeki en önemli süreçtir. Bu süreçte insano lunun yaflam ve geçim tarz köklü de iflikliklere u rayarak bir bak ma günümüz uygarl n n temelleri at lm flt r. Geçici do al bar naklardan kal c köysel yaflama, avc l k ve toplay c l ktan üretime, tar m ve hayvanc l a geçifl olarak özetlenebilen bu dönemde, insanlar n yaflamlar nda oldu u kadar onlar n kulland klar çeflitli aletlerde de de ifliklikler olmufltur. Bu dönemde kabaca yontularak yap lan tafl aletlerin yerini daha özenle ifllenip cilalanarak yap lan aletler alm flt r. Bunlar n yap m nda tafl n yan s ra obsidien (obsidyen) (volkanik, do al siyah cam) (Resim 8), ahflap, kemik gibi malzemeler de kullan lmaya bafllanm flt r. Bu dönemde tap naklarla evlerin duvarlar na yap lan resimler, tap naklara b rak lan heykelcikler ve çanak çömlekler o dönem insan yaflam, özellikle ana erkil (kad n egemen) düzen hakk nda bilgi vermektedir. Neolitik Ça la ilgili en önemli bilgiler Anadolu nun de iflik bölgelerinde bulunan höyüklerde yap lan kaz lardan ö renilmektedir. De iflik uygarl klara ait yerleflimlerin zamanla üst üste y lmas ile topraktan oluflan yass büyük tepelere höyük denir. Anadolu daki Neolitik Ça yerleflimlerinden baz - lar flunlard r: Çayönü: Diyarbak r n Ergani ilçesi yak nlar ndad r. Çayönü nde oturanlar Anadolu nun en eski çiftçileridir. Bu day yetifltirmesini, hasat etmesini ve ö ütmesini bildiklerini yap lan kaz larda ele geçirilen aletler kan tlamaktad r. Çayönülüler tafl temel üzerine, kerpiç duvarla yap lan evlerde oturuyorlard. Evler dikdörtgen planl ve çok bölümlü olarak yap lm flt (Resim 9). Buradaki ölüler evlerin alt na, ayaklar kar na çekilmifl durumda (hoker) gömülmüfltür. Resim 8 : Obsidienden yap lm fl m zrak ve ok uçlar, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Resim 9 : Çayönü Tepesi nde tafl temelli kerpiç duvarl evler, Ergani, Diyarbak r 18 Çayönü halk kilden insan heykelcikleri; tafltan veya ahflaptan oyarak kap kacak; çakmak tafl ve obsidienden b çak, orak, kaz y c ve delici aletler; kemikten i neler, çeflitli boncuklar, bilezikler de yapm fllard r. Çatalhöyük: Konya n n Çumra ilçesi yak nlar ndad r. Neolitik Ça n en geliflmifl yerleflim merkezlerinden biridir. Höyü ün bulundu u bölgede tar m ve hayvanc l k için elveriflli otlaklar ve sulak arazilerin bulunmas, obsidien yataklar na yak n oluflu, güney ve bat kesimlerinin ormanlarla kapl olmas gibi çevresel özellikler, Çatalhöyüklülerin ileri bir uygarl k yaratmalar ndaki do al yard mc lar olmufltur. Yerleflim, d fla kapal avlular etraf nda, bitiflik olarak kerpiçle yap lm fl dikdörtgen planl tap nak ve konutlar n birleflmesiyle oluflmufltur.

19 Resim 10 : Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi nde sergilenen bir Çatalhöyük evinin rekonstrüksiyonu Tap naklar, duvarlar ndaki yüksek kabartmalar ve duvar resimleri ile konutlardan ayr l r. Çatalhöyük te çok say da tap na n bulunmas, buras n n önemli bir kült merkezi oldu unun da göstergesidir. Kült; tapma, tap nma anlam na gelir. Çatalhöyük te yap lan kaz larda gücü simgeleyen bo- a bafllar n n bulundu u birçok kült binas ortaya ç kar lm flt r (Resim 10). Çatalhöyük teki duvar kabartmalar nda ve resimlerinde do um, yaflam ve ölüm konular ifllenmifltir. Yap lan kaz - larda bereketi simgeleyen ana tanr ça heykelcikleri de bulunmufltur (Resim 11). Çatalhöyük ün sanat tarihi için bir özelli i de duvarlara yap lan resimlerdir. Bu duvar resimlerinde; çeflitli insan ve hayvan figürleri, ölü gömme törenleri, av sahneleri betimlenmifltir. Hac lar: Burdur un 25 km bat s nda, eski bir yerleflim merkezidir. Hac lar da evler, tafl temel üzerine kerpiçle yap lm fl olup beyaz s val d r. Evlerin içi, ince duvarlarla bölümlere ayr lm flt r. çinde f r n, ocak, ö ütme tafllar bulunan mutfak evin d fl na al nm flt r. Hac lar daki evlere, Çatalhöyük tekilerden farkl olarak damdan de il de avlulara Resim 11 : Çatalhöyük te bulunmufl piflmifl aç lan evlerin genifl cephelerine aç lm fl kap lardan giriliyordu. Evler aras nda oluflan dar sokaklar, Hac lar mimari- heykelci i, Anadolu Medeniyetleri topraktan yap lm fl ana tanr ça Müzesi, Ankara sinde art k bir kent dokusunun egemen olmaya bafllad izlenimini vermektedir. Ayr ca bu dönemde ölüler art k evlerin içine de il, daha çok avlulara ve mezarl klara gömülmeye bafllam flt r. L SE SANAT TAR H 1 19

20 Resim 12 : Hac lar (Burdur) da bulunmufl piflmifl topraktan yap lan iki kad n heykelci i, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Hac lar da yap lan kaz larda ele geçirilen heykelcikler de Çatalhöyük te oldu u gibi ç plak ana tanr ça ve çocuk heykelcikleridir. Bunlar, iri badem gözleriyle Çatalhöyük heykelciklerinden farkl lafl r (Resim 12). Neolitik Ça n Anadolu daki di er önemli yerleflimleri aras nda Yümüktepe (Mersin), Kuruçay (Burdur), Erbaa (Tokat), Köflkhöyük (Bahçe Saray, Ni de) ve Sö- üt Tarlas (Urfa) say labilir. Resim 13 : Can Hasan (Karaman) da bulunmufl Kalkolitik Ça çanak çömleklerine bir örnek, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Resim 14 : Beycesultan (Denizli) da bulunmufl doller, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara KALKOL T K ÇA Maden aletlerin yan s ra tafl aletlerin kullan lmaya devam edilmesinden dolay bu döneme tafl ve maden devri anlam na gelen Kalkolitik Ça denilmektedir. Bu ça insanlar n n yaflam nda tar m, avc l a oranla daha ön plana geçmifltir. Geçmifl ça lar n tüketici insan n simgeleyen av etkinli inden giderek kurtulan insan topluluklar, gereksinimlerini kendi ürettikleriyle karfl lamaya bafllam fllard r. nsanlar n yaflamlar ndaki bu de ifliklik, onlar n sanatlar n da de ifltirmifltir. Avc l a olan ilginin azalmas sonucu duvarlara yap lan avc l kla ilgili resimlerin yerini boyal çanak çömlek yap m (Resim 13), bereketi sembolize eden kad n heykelcikleri ile dinsel simge olan idoller alm flt r (Resim 14). dol, tek veya çok bafll stilize (üsluplaflt rma, flematiklefltirip yal n hâle getirmek) gövdeli heykelciklerdir. Kalkolitik Ça da Anadolu da ölü gömme gelenekleri de de iflmeye bafllam flt r. Ölüler genellikle yerleflim yerleri d fl na toprak, küp ya da tafl sanduka biçimli mezarlara gömülmüfl, yanlar na ölü hediyesi olarak çanak çömlek, süs eflyas ve silahlar b rak lm flt r. Kalkolitik Ça mimarisinde evler dikdörtgen planl ve genellikle tek odal d r. Yap malzemesi tafl temel üzerine kerpiçtir. Düz daml evlerin odalar nda ocaklar ve tah l depolamaya yarayan ambarlar bulunur. Bu yap plan, daha sonra Bat Anadolu ve Ege k y lar nda kullan lan megaron ad verilen yap tipinin temelini oluflturmufltur. Yunan tap naklar da megaronlar n planlar örnek al narak yap lm flt r.

21 Megaron, önü aç k yar m oda biçiminde girifli ile ortas nda ocak bulunan büyük bir odadan oluflan dikdörtgen planl ev tipidir. Anadolu nun de iflik bölgelerinde Kalkolitik Ça n özelliklerini yans tan önemli yerleflim merkezleri bulunmaktad r. Hac lar: Neolitik Ça n önemli bir yerleflim merkezi olan Hac lar n 5. kat nda Kalkolitik Ça buluntular na da rastlanm flt r. Burada yap lan kaz larda perdahl, tek renkli çanak çömleklerin yan s ra zengin bezeklere sahip birçok boyal çanak çömlek bulunmufltur (Resim 15). Boyal olanlar, krem ya da sar renkte zemin üzerine kahverengi ile yap lm fl, geometrik desenlerle bezenmifltir. Piflmifl topraktan yap lan ana tanr ça heykelleri daha flematiktir (Resim 16). Beycesultan: Buras, Denizli ilinin Çivril ilçesi yak nlar ndad r. Yap lan kaz larda ortaya ç kar lan yap lar, dikdörtgen biçiminde olup odalar n ortas nda yuvarlak ve büyük ocaklar bulunmaktad r. Bu yap lar, megaron tipinin en güzel örneklerini oluflturur. Bulunan çanak çömlekler tek renklidir. Can Hasan: Karaman ili yak nlar ndad r. Can Hasan da yap lan kaz larda ortaya ç kar lan evler, kare ve dikdörtgen planl olup duvarlar daha önce rastlanan örneklerden daha kal nd r. Baz lar iki katl olan Can Hasan evlerinin duvarlar na geometrik desenler çizilmifltir. Ayr ca Can Hasan da tanr ça heykelcikleri yapma gelene i de sürdürülmüfltür. Burada ince, renkli, geometrik bezeli birçok çanak çömlek ortaya ç kar lm flt r (Resim 17). Bu çanak çömleklerin bezemelerinde egemen olan renk; aç k zemin üzerine k rm z ve kahverengi, desenler ise geometriktir. Ayn çanak çömlek türüne Yümüktepe (Mersin) kaz lar nda da rastlanm flt r. Benzerlik o denli büyüktür ki bu çanak çömleklerin ticari iliflkiler sonucu bölgeye geldi i düflünülmektedir. Ça n di er yerleflimleri aras nda Yümüktepe (Mersin), Fikirtepe ( stanbul), Norfluntepe (Elâz ), kiztepe (Samsun) say labilir. Resim 15 : Hac lar (Burdur) da bulunmufl boya bezekli kaplar, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Resim 16 : Hac lar (Burdur) da bulunmufl boyal ana tanr ça heykelci i, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Resim 17 : Can Hasan (Karaman) da bulunan boya bezekli kap, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara L SE SANAT TAR H 1 21

22 5. MADEN ÇA I Çayönü ve Çatalhöyük te yap lan kaz larda ele geçirilen madenî buluntular insan topluluklar n n madeni, günümüzden 10 bin y l kadar önce tan d klar n ortaya koymaktad r. Madenin insan yaflam ndaki önemli yerini almas Kalkolitik Ça la bafllar; ancak kullan m lk Tunç Ça nda iyice yayg nlafl r. lk Tunç Ça : Ça a ad n veren tunç, bak r ve kalay kar fl m bir alafl md r. Bu ça da yaflayan insanlar n, tuncun yan s ra aralar nda alt n ve gümüfl gibi de erli madenlerin de bulundu u hemen tüm madenlere, istedikleri biçimi vererek kulland klar görülmektedir. Madencili in geliflmesi, ifl bölümüne dayal kent yaflam n n da bafllamas n sa lam flt r. Bu oluflum giderek ilk ba ms z beyliklerin, ilk siyasal örgütlenmelerin haz rlay c s olmufltur. Yavafl yavafl oluflan bu geliflmeleri en sonunda yaz n n bulunmas (IV. bin y l n sonlar ) izlemifltir. Yaz yla birlikte, kimi ham maddelere olan gereksinimle iliflkili olarak ticarete duyulan büyük ilgi, ülkelerin birbiriyle iliflkisini güçlendirmifl böylelikle yeni bir dönem bafllam flt r. Bu yeni dönem, daha iyi örgütlenebilen toplumlar n dönemidir. Bu zamanda Anadoluda da sosyal s n flar ve ilk kent devletleri (Truva vb.) görülür. Troya (Truva): Çanakkale yak nlar ndaki Troya, çevresi surlarla çevrilmifl bir kent olarak karfl m za ç kmaktad r. Troya daki evler, tap naklar ve saraylar megaron planl d r (Resim 18). Çömlekçi çark n n henüz kullan lmad Truva daki seramiklerin büyük bölümü siyah, gri ve zeytin yeflili rengindedir. Genellikle bezemesiz olmakla birlikte kimi çanaklara tutamaklar (kulplar) yap lm fl, bunlar n yüzeyleri çeflitli süslemelerle insan yüzü biçimine sokulmufltur. Bu çanak çömlekler gerek Resim 18 : Truva dan bir görünüm, Çanakkale yap m gerekse biçim olarak oldukça özgündür. Troyal lar n madencilikteki ustal klar ; kaz larda ç kan hazinelerde ele geçen alt n ve gümüfl kaplarda, alt n süs tak lar nda kendini gösterir. lk Tunç Ça nda Anadolu da bulunan önemli yerleflim merkezlerinden baz lar flunlard r: Resim 19 : Alacahöyük te yap lan kaz lar sonucu ortaya ç kar lan kral mezarlar, Çorum Alacahöyük: Çorum ili Alaca ilçesi yak nlar nda bulunan Alacahöyük ün en dikkat çekici yönü kral mezarlar denen 13 gömüdür. Yerleflme alan n n yamaçlar ndaki 13 kral mezar, dikdörtgen planl çukurlara yap lm flt r (Resim 19). Ölü, dizlerini karn na çekmifl du- 22

23 rumda (hoker), arma anlar yla mezar n odas na yerlefltirilmifl, sonra üzeri a aç, çamur ve toprakla örtülmüfltür. Zengin mezar arma anlar alt n, gümüfl, elektron (alt n-gümüfl kar fl - m bir maden), tunç ve demirdendir. Dövme, dökme teknikleriyle üretilmifl bu yap tlar; Anadolu halk n n bu dönemde ulaflt yüksek teknolojinin en canl tan klar d r. Alacahöyük (Çorum), kral mezarlar nda bulunan arma anlara en güzel örnekler; dinsel amaçlarla törenlerde kullan lan çeflitli günefl kurslar (Resim 20), geyik (Resim 21) ve bo a (Resim 22) ile tanr ça heykelcikleri, tunç ve alt n silahlar, alt n ve gümüflten yap lan çeflitli süs eflyalar, de iflik madenlerden kap kacaklar lk Tunç Ça n n önemli sanat yap tlar ndand r. Bu mezar buluntular ile Kafkasya n n Kuban Bölgesi nde bulunan ve kurgan diye adland r lan mezarlardan ç kan buluntular aras nda yak n benzerlikler vard r. Daha önceki ça larda piflmifl toprak ve tafllardan yap lan ana tanr ça heykelciklerinin, Eski Tunç Ça nda daha bir stilize edildi i ve de erli maden ve tafllardan yap ld görülmektedir. Büyük ço unlu u mezarlarda bulunan bu heykelciklerden Hasano lan (Ankara) da bulunan kad n heykelci i önemli bir örnektir (Resim 23). Kültepe: Kayseri yak nlar nda bulunan Kültepe, Asurlu tüccarlar taraf ndan kurulan bir ticaret kolonisidir. Kültepe, Anadolu nun ilk yaz l tarih belgelerinin bulundu u yer olmas ndan ötürü de ayr bir öneme sahiptir (Resim 24). Resim 20 : lk Tunç Ça na ait bir Günefl kursu, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Resim 22 : lk Tunç Ça na ait bir bo a heykelci i, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Resim 24 : Kültepe kaz alan ndan bir görünüm, Kayseri Resim 21 : lk Tunç Ça na ait bir geyik heykelci i, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Resim 23 : Eski Tunç Ça na ait bir kad n heykelci i, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara L SE SANAT TAR H 1 23

24 Resim 25 : Kültepe de bulunan çeflitli çanak çömlekler, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Resim 26 : Kültepe (Kayseri) de bulunmufl zarfl tablet, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Tunç Ça nda Kültepe de yap lan evler, tafl temelli ve kerpiç duvarl d r. Yap lan kaz larda renkli ve süslemeli çanak çömlek (Resim 25) ile çok say da yaz l tablet bulunmufltur (Resim 26). Tablet, eski Mezopotamya ve Hitit uygarl klar ndan kalma, üzerinde yaz lar, resim ya da çizimler bulunan, piflmifl topraktan yap lm fl küçük levhalara verilen add r. Bu tabletler, o günkü Anadolu ve Ön Asya toplumlar n n siyasal, kültürel ve ekonomik yaflam hakk nda önemli bilgiler vermektedir. Ayr ca, Kültepe de bulunan yaz l belgelerden, buras n n önemli bir ticaret merkezi oldu unu da ö renmekteyiz. lk Tunç Ça nda Anadolu daki di- er önemli yerleflim merkezleri aras nda Beycesultan (Denizli), Aliflar (Yozgat), Gözlükule (Tarsus, Mersin), kiztepe (Bafra, Samsun), Demircihöyük (Eskiflehir) say labilir. lk Tunç Ça nda da zengin bir uygarl k yaratan Anadolu topraklar, özellikle Ön Asya daki baflka yerleflim merkezlerinin de ilgisini çekmifltir. Anadolu daki bu zenginli i ilk görenler Asurlu tüccarlar olmufltur. Anadolu nun alt n ve gümüflünü çekebilmek için yo un bir ticaret a kuran Asurlu tüccarlar, kurduklar ticaret kolonileriyle Anadolu ya tunç yap m için gerekli olan kalay getirip karfl l nda da alt n ve gümüfl gibi de erli madenleri alm fllard r. Bu ticaret yap l rken lk Tunç Ça n yaflayan Anadolu insan Asurlu tüccarlardan yaz y ö renmifltir. lk Tunç Ça n n sonlar nda yaz n n Anadoluya girmesiyle Anadolu da uygarl k tarihinin ikinci evresi olan tarih ça lar bafllam flt r. DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 1. Tarih öncesi ça larda Anadolu da yaflayan uygarl klar hangileridir? Söyleyiniz. 2. Paleolitik Ça n önemli yerleflim merkezlerine örnek veriniz. 3. Mikrolit ad verilen aletler hangi ça buluntular d r? Bu ça n önemli yerleflimlerini söyleyiniz. 4. Neolitik Ça da insan yaflam na yans yan de ifliklikler nelerdir? Belirtiniz. 5. Neolitik Ça n en önemli yerleflimi olan Çatalhöyük yap lar n n özelliklerini anlat n z. 6. Kültepe de ele geçirilen en önemli buluntular nelerdir? Bunlar n Anadolu tarihi aç s ndan önemlerini aç klay n z. 7. Asurlu tüccarlar n Anadolu ya gelmelerinin, Anadolu insan için en büyük yarar ne olmufltur? Belirtiniz. 8. Obsidien, tap nak, fresko, megaron, höyük, idol ve tablet terimlerinin anlamlar n söyleyiniz. 24

25 3. ÜN TE İLK ÇAĞDA ANADOLU HAZIRLIK ÇALIŞMALARI 1. Anadolu da ilk ça larda kurulan uygarl klara ait buldu unuz resim örneklerini s n fa getirerek arkadafllar n zla inceleyiniz. 2. Bo azköy veya Alacahöyük ü gördüyseniz izlenimlerinizi s n fta arkadafllar n za da anlat n z. 3. Sfenks, potern, orthostat, rölyef, friz, figür terimlerinin anlamlar n çeflitli kaynaklardan ö renerek defterinize yaz n z. 1. H T T SANATI MÖ 2000 y llar nda Anadolu ya Kafkaslar yolu ile do udan gelen Hititler, k sa sürede Anadolu daki yerli halk ile kaynaflarak Yak n Do u tarihinin en büyük kültürlerinden birini oluflturmufl, Anadolu da ilk büyük uygarl kurmufllard r. Merkezleri Hattuflafl (Çorum yak nlar nda Bo azköy) t r. Di er önemli yerleflim merkezleri aras nda Alacahöyük (Çorum), Aliflar (Yozgat), Kültepe (Kayseri), Karahöyük (Konya), Beycesultan (Denizli) ve Yanarlar (Afyonkarahisar) say labilir. Bo azköy ve di er yerleflim merkezlerinde yap lan kaz lar sonucu ele geçirilen tabletlerin okunmas yla Hitit tarihi tüm yönleriyle (tarih, din, hukuk vb.) ortaya ç kar lm flt r. Yap lan kaz larda çok say da tap nakla birçok tanr heykelinin bulunmas, Hitit sanat n n daha çok (Mezopotamya, M s r da oldu u gibi) dinsel bir nitelik tafl d n ortaya koymaktad r. Hititler, MÖ 700 lü y llarda y k l fl ndan sonra küçük kent devletleri hâlinde Anadolu nun güney do- usunda; Zincirli (Marafl), Aslantepe (Malatya), vriz (Konya), Sakçagözü (Gaziantep) gibi yerleflimlerde bir süre daha yaflam fllard r. a. Mimari Hitit mimarisinin en önemli özelliklerinden biri yap lar n an tsal olufludur. Erken Hitit Döneminden bafllayan yap - lardaki bu an tsall a gidifl, Hitit mparatorlu u Döneminde daha büyük boyutlara ulaflm fl, bu tür yap lar an tsal görünümlü kentlerin oluflmas na neden olmufltur. Hitit Döneminde an tsal kent mimarisinin en iyi izlenebilece i yer baflkent Hattuflafl t r. Kent; kuruldu u yüksek arazisi, savunma amac yla yap lan kal n duvarl surlar, kente girifli sa layan kap lar ile an tsal bir görünüm kazanm flt r (Resim 27). Resim 27 : Hattuflafl n genel görünümü, Çorum L SE SANAT TAR H 1 25

26 Resim 28 : Aslanl Kap, Bo azköy, Çorum Resim 29 : Yer Kap, Bo azköy, Çorum Resim 30 : Yaz l kaya Aç k Hava Tap na ndan bir görünüm, Çorum Kenti çevreleyen surlara yap lan Kral Kap s, Aslanl Kap (Resim 28) ve Yer Kap (Resim 29)diye adland r lan üç kap, yap l fl özellikleri aç - s ndan kentin en önemli üç giriflini oluflturur. Kalelerde potern diye adland r lan yer alt geçitlerinin bulunmas, kap da sfenks yontular n n oluflu; Aslanl Kap n n d fl yüzünü süsleyen aslan kabartmalar ; Kral Kap s ndaki tanr kabartmas gibi özellikler bu kap lar, yap sanat n n en etkileyici örnekleri aras na sokmufltur. Potern, Hititlerde kalelerin alt na yap lan yer alt geçididir. Kentin do usunda bulunan Büyük Kale ülkenin yönetim birimlerinin bulundu u, hemen tümü an tsal yap lardan oluflan bir bölgedir. Toplant salonlar, çeflitli yönetim yap lar, devlet arflivi ve kralla kraliçe için yap lan özel odalar bölgenin tipik yap lar d r. Hititlerde tap nak tanr n n evidir. Tap naklar, dikdörtgen bir avlu çevresine s ralanm fl dar ve uzun odalardan oluflur. Ele geçen buluntulardan odalardan bir bölümünün devlet arflivi ve yönetim binalar olarak kullan ld saptanm flt r. çine tanr heykellerinin kondu u kutsal odan n bulundu u as l tap nak bölümü, an tsal girifli ile bu avlunun ortas ndad r. Avlu, genellikle üç taraf duvarlarla çevrili, üstü aç k bölümlere verilen add r. Büyük Kale nin bat s nda yer alan Afla Kent, bir dinsel bölge görünümündedir. Hattuflafl ta yap lan kaz larda ortaya ç kar lan yedi tap - naktan en büyü ü burada bulunmufltur. Baflkent Hattuflafl n yak nlar nda bulunan Yaz l kaya Aç k Hava Tap na (Resim 30), Hitit Döneminin dinsel inançlar n n de erlendirilmesi aç s ndan bilim insanlar na büyük kolayl klar sa lam flt r. Hitit flehirleri çok fazla y k ma u rad için kal nt lar günümüze kadar gelmemifltir. Ancak yine de Hitit evlerinin tafl temelli ve kerpiç duvarl oldu- u bilinmektedir. Tek katl olan bu evler düz damla örtülü olarak yap lm flt r. 26

27 Resim 31 : Sfenksli Kap, Alacahöyük, Çorum Resim 32 : Bo azköy (Çorum) de bulunan bo a biçimli kaplar, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Hititlere ait dinsel, askerî ve sivil mimari örneklerinde dikkat çeken özelliklerden biri de kabartmal orthostatlard r. Yap lar hem d fl etkilere karfl koruyan hem de süsleyen bu orthostatlara birçok Hitit yap s nda rastlanmaktad r. Orthostat, binalar n d fl cephelerinde, duvarlar n alt bölümlerini süsleyen tafl bloklard r. b. Heykel ve Kabartma Hititlerde heykel sanat, sur kap lar na yerlefltirilen aslan, kral ve sfenks heykelleriyle geliflmifltir (Resim 31). Ayr ca kufl, bo a, antilop, çift bafll ördek biçimindeki içki kaplar [ryton (riton)] da heykel sanat n n di er örnekleridir (Resim 32). Sfenks, bafl ve gövdesi farkl biçimde betimlenmifl düflsel yarat klard r. Hitit kabartmalar, sur ve tap naklar çevreleyen orthostat (Resim 33) ve duvarlar üzerinde yo unlaflm flt r (Resim 34). Hitit heykel ve kabartmalar konusunu; kral ve tanr betimlemeleri, av ve savafl sahneleri ile insanlar n günlük yaflant lar ndan alm flt r. Resim 33 : Altar üzerindeki bo aya dua eden kral ve kraliçe kabartmas, Alacahöyük, Çorum, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Resim 34 : Yaz l kaya Aç k Hava Tap na kabartmalar ndan, Bo azköy, Çorum L SE SANAT TAR H 1 27

28 2. FR GYA SANATI MÖ 12. yüzy l bafllar nda Güneydo u Avrupa dan gelen Ege göçleri ile Anadolu ya giren Frigyal lar, Hititlerden sonra Anadolu yu yavafl yavafl etkileri alt na alm fllar, 8. yüzy l n ikinci yar s nda büyük bir devlet olarak ortaya ç km fllard r. Frigyal lar n baflkenti Ankara n n Polatl ilçesi yak nlar ndaki Gordion dur. Di er önemli yerleflim merkezleri aras nda Ankuva (Ankara), Aliflar (Yozgat), Kültepe (Kayseri), Afyonkarahisar, Eskiflehir ve Kütahya say labilir. Frigya Devleti nin kurucusu, baflkent Gordion a ad - n veren Gordios tur. En parlak dönemini Kral Midas zaman nda yaflayan Frigyal lar tüm Orta ve Güneydo u Anadolu ya egemen olmufllar birçok mimari ve el sanat ürünleri ortaya koymufllard r. Frigya Devleti, MÖ 546 y l nda Persler taraf ndan ortadan kald r lm flt r. Resim 35 : Midas An t, Afyonkarahisar Resim 36 : Gordion daki Büyük Tümülüs, Polatl, Ankara Resim 37 : Kral Midas n ahflap mezar odas n n rekonstrüksiyonu, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara a. Mimari Frigyal lar n baflkenti Gordion, surlarla çevrilmifltir. Gordion da ve di er Frigya yerleflim merkezlerinde yap - lan kaz larda Frigya mimari örneklerinden evler, mezarlar ve çeflitli resmî yap lar ortaya ç kar lm flt r. Malzeme olarak tafl, kerpiç ve ahflab n kullan ld bu yap larda bir girifl holü ve salondan oluflan megaron plan kullan lm flt r. Frigyal lar, bu yap lar n ön cephelerini toprak bezekli levhalarla, baz lar n n tabanlar n ise geometrik desenli renkli mozaiklerle süslemifllerdir. Mozaiklerin konusunu savaflç lar, aslan-bo a mücadeleleri oluflturur. Mozaik, süsleme ya da figürlü yüzey dekorasyonu için yan yana renkli tafl ya da cam parçalar ile yap lan resim ve bezeme tekni idir. Frigya mimarisinin en önemli yap tipi mezarlard r. Frigyal lar, mezarlar n kaya mezarlar ve tümülüsler biçiminde yapm fllard r. Kaya mezarlar, genellikle beflik çat l ve dikdörtgen cephelidir. Bu tür mezarlar n en tan nm fl Afyonkarahisar yak nlar ndaki Midas An t d r (Resim 35). Beflik çat, iki e imli yüzeyden oluflan çat d r. Tümülüsler, toprak y mas ile oluflan yapay tepelerdir. Bunlar genellikle kral ailesi ve zenginlerin öldükten sonra gömüldükleri mezarlard r. Frigyal lardan kalma, say lar yüze yaklaflan ve bugün yirmi befl kadar kaz lan tümülüslerin mezar odalar ndaki ölü arma anlar n n zenginli i ve çeflitlili i gömülen kiflinin önemini belirtmektedir. En çok Gordion, Afyonkarahisar ve Eskiflehir civar nda bulunan Frigya tümülüslerinin en büyü ü, Gordion daki Büyük Tümülüs tür (Resim 36). 50 m yüksekli indeki tümülüsün içinde ahflap bir mezar odas vard r (Resim 37). Odan n bir köflesinde, yafl altm fltan büyük ve boyu 1.59 m olan bir iskelet bulunmufltur. Mezar n Kral Midas a ait oldu u san lmaktad r. 28

29 b. Heykel Frigya heykel sanat ndan günümüze pek fazla örnek gelmemifltir. Ancak elde edilen buluntular Frigya heykel sanat n n Yunan, Geç Hitit ve Asur sanat n n etkisinde kald n göstermektedir. Frigyal lar, en çok bafl tanr ça olarak kutsad klar Kybele (Kibele) yi heykel ve kabartmalara konu etmifllerdir (Resim 38). Bereketi, ço almay temsil eden ana tanr ça, daha sonra Frigyal lar arac l yla Sardes (Salihli, Manisa) üzerinden Bat dünyas na tafl nm flt r. Bo azköy (Çorum) de bulunan Kybele Heykeli, Frigya heykel sanat n n en güzel örne idir. Tanr çan n iki yan na birer müzik aleti çalan iki erkek figürü yerlefltirilmifltir. Heykelde, ana tanr çan n giydi i elbiselerin k vr mlar ve yüz ifadesi Arkaik Yunan sanat n n etkisindedir. Frig heykellerinin di er bir grubu da Ankara yak n nda bulunmufl olan, Ankara tafl ndan (andezit) ifllenmifl kabartmalard r. Geç Hitit ve Asur sanat n n etkisinde kal narak orthostat biçiminde yap lan bu kabartmalarda aslan, at, bo a, sfenks gibi figürler yer alm flt r (Resim 39). Figür, resim ve heykel sanatlar nda betimlenmifl, do ada rastlanan ya da düflsel her türlü varl k ve nesnenin genel ad d r. Resim 38 : Bo azköy (Çorum) de bulunmufl Kybele Heykeli, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara c. Küçük Sanat Eserleri Frigyal lar n maden, seramik, a aç iflçili i ve dokumac l kta ürettikleri yap tlar aras nda tunç kazanlar, makara kulplu bronz tabaklar; alt n, gümüfl ve bronzdan yayl çengelli i neler; seramik kaplar; geometrik desenli süslü mobilya ve kilimler yer al r. Frigyal lar, Urartulardan ald klar tunç kazanlara kendi anlay fllar n katarak yeni bir stil gelifltirmifllerdir. Urartularda kazanlar n a z kenarlar nda aslan ve bo a bafllar kullan lmas na karfl n Frigyal lar, Asur tipi insan bafl kullanm fllard r. Yap lan kaz larda bu kazanlarla birlikte taslar, çanaklar, kepçeler ve fibula (çengelli i ne)lar bulunmufltur (Resim 40). Yap lan tümülüs kaz lar, Frigyal lar n a ac geometrik motiflerle bezeyerek eflsiz mobilyalar (Resim 41), ahflaptan küçük bo a, aslan ve at heykelcikleri ile mitolojik sahnelerin yer ald ahflap kabartmal levhalar da yapt klar n ortaya koymufltur. Çarkta biçimlendirilmifl Frigya serami i tek renkli ve çok renkli boya bezekli olmak üzere iki gruba ayr l r. Resim 39 : Ankara da bulunmufl Frigya kabartmalar na bir örnek, aslan kabartmas, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Resim 40 : Gordion da bulunmufl Frigyal lara ait fibula örnekleri, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Resim 41 : Gordion (Ankara) da bulunan ahflap masa, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara L SE SANAT TAR H 1 29

30 Resim 42 : Gordion (Ankara) da bulunmufl çanak çömlekler, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Seramik, ham maddesi kil olup elde, kal pta ya da tornada biçimlendirilmifl ve f r nlanm fl her tür eflyan n genel ad d r. Tek renkli olarak yap lan Frigya serami inde siyah ya da gri astar kullan lm flt r. Bezekli olanlarda ise motifler genellikle k rm z, kahverengi ve aç k renk astar üzerindedir. Çok sevilen geometrik bezekler aras nda dikdörtgenler, üçgenler, tek merkezli daireler, zikzaklar dikkati çekmektedir. Kab n tümünü kaplayan geometrik bezemeli olanlar n yan nda panolara bölünmüfl ve panolar n içi hayvan figürleri ile doldurulmufl olanlar da vard r (Resim 42). Frigyal ustalar n düfl gücünü ve yarat c l n sergileyen küçük heykel görünümünde hayvan biçimli törensel içki kaplar (riton), Anadolu da tarih öncesi ça lardan bu yana kullan lagelmifltir. Gordion kaz lar nda, kilim ve di er dokuma parçalar na da rastlanm flt r. Topates ad verilen Frigya kilimleri, o dönemin önemli ticaret mallar ndand r. 3. L DYA SANATI Anadolu nun bat yakas nda, Gediz ve Küçük Menderes vadilerini içine alan bölgede kurulan Lidya uygarl ; görkemin, zenginli in ve kültürel etkinliklerin doru a ulaflt bir uygarl kt r. Lidyal lar n bu denli zengin olmalar n n nedeni Paktolos (Sart) Çay nda bulunan alt nd r. Lidya uygarl n yaratan insanlar n, bölgeye geliflleri ile ilgili bilgiler kesin de ildir. Kimi bilim insanlar, Lidyal lar n Anadolu ya MÖ 1200 y llar nda Frigyal larla birlikte geldiklerini öne sürer. Kimileri de Lidya ve Hitit dilleri aras ndaki benzerlikten yola ç k p MÖ 2000 y l ndan önce do udan Anadolu ya geldikleri sav üzerinde birleflir. Baflkentleri Sardes [(Sard) (Salihli, Manisa)] olan Lidyal lar n di er önemli yerleflim merkezleri kiztepe ve Aktepe (Uflak) dir. Lidyal lar, yerlefltikleri bölgelerde çok say da yap t vermifllerdir. Lidya Devleti MÖ 547 y l nda Sardes i ele geçiren Persler taraf ndan ortadan kald r lm flt r. a. Mimari Lidya mimarisiyle ilgili bilgiler baflkent Sardes te yap lan kaz lara dayan r. Günümüze yeterli kal nt - s gelmemekle birlikte, güçlü surlarla çevrili baflkentte krall k saray ve resmî dairelerin oldu u anlafl lm flt r. Kentin kuzeyindeki an tsal teras duvarlar, bu yörenin Lidyal lar aç s ndan önemli oldu unu ve resmî bir özellik tafl d n gösterir. Buna karfl l k ekonomik etkinlikler daha çok kenti bat dan s n rlayan Paktolos (Sart) Çay yöresinde toplanm flt r. Çünkü alt n ar tma atölyeleri, mücevher dükkânlar ve pazar yerleri buradad r. Baflkent Sardes te tafl ve mermer yap lara rastlanmas na karfl n, halka ait konutlar oldukça yoksul görünümlüdür. Tafl temel üzerine yükselen kerpiç duvarl evler sazdan bir damla örtülüdür. Dikdörtgen planl bu evlerin iç bölümleri, ev halk n n gereksinimine göre ayarlanm flt r. Uzun duvar üzerine aç lm fl bir kap yla girilebilen evlerin taban toprakt r. çerde kiler bölümü, ocak ve f r n bulunmaktad r. Lidya mimarisinde tap naklar ve mezarlar ayr bir öneme sahiptir. Özenli tafl iflçili i kullan larak yap lan tap naklara tek örnek Sardes teki Kybele Tap na d r. 30

31 Lidyal lar da kral ve soylular n, Frigyal larda oldu u gibi y ma olarak yapt klar tepeler (tümülüs) alt na gizlenen odalara gömmüfllerdir. Tümülüs türündeki bu mezarlar Lidya bölgesinin çeflitli yerlerine da lm flt r. Kral ve ailesi, Sardes in kuzeyinde Marmara Gölü nün k y s ndaki Bintepe Mezarl na gömülmüfllerdir. Bu mezarl kta, irili ufakl yaklafl k 150 tümülüs bulunmaktad r. Bunlar n içinde boyu 70 metre dolaylar nda olan tümülüs, tarihçi Heredotos (Heredot) taraf ndan ünlü Lidya kral Alyattes e mal edilmektedir. b. Küçük Sanat Eserleri Lidyal lar n insanl k tarihine ve kültürüne yapt klar en büyük katk, paray bulmufl olmalar d r. Bu buluflun do al sonucu olarak dünya ticaretinde de ifl tokufl sisteminin yerini para ticareti alm fl; böylelikle ifl ve ticaret alanlar nda yeni ve büyük geliflmeler olmufltur. Elektron denen alt n gümüfl kar fl m bir maddeden yap lm fl ilk Lidya sikkeleri biçim olarak baklaya benzer. Sikkeler, üzerinde yer alan motiflerle birer küçük sanat eseridir. Sikke, üzerinde bas ld uygarl a ait resim ve yaz bulunan madenî paraya verilen add r. Lidyal lardan günümüze kadar gelen çanak çömlek buluntular, üzerinde yer alan figürlerle Yunan seramiklerine benzer. Lidya ticaretinde önemli bir yeri olan krem ve parfümlerin konulmas için yap - lan Iydion (lidyon)lar ça a özgü ilginç çanak çömlek örneklerini oluflturmaktad r. Ayr ca tunç, gümüfl ve alt n kullan larak yap lan çeflitli kap kacaklar (testi, süzgeç vb.) oldukça ilginçtir (Resim 43). Alt n buluntular aras nda çeflitli tümülüslere b rak lan ölü arma anlar önemlidir. Karun hazineleri ya da Lidya hazineleri bu dönemin önemli yap tlar n bar nd r r. Bunlar aras nda di er de erli madenlerden yap lm fl çeflitli kaplar (Resim 44), mühürler, buhurdanl klar (Resim 45), freskolar, koltuk dayana olan mermer sfenks heykeller ve tak lar (Resim 46) da bulunmaktad r. Resim 43 : kiztepe (Uflak) de bulunan kesik gaga a zl gümüfl testi, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Resim 44 : kiztepe (Uflak) de bulunan Lidyal lara ait çeflitli gümüfl kap kacak örnekleri, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Resim 45 : kiztepe (Uflak) de bulunan gümüfl buhurdanl k, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Resim 46 : kiztepe (Uflak) de bulunan çeflitli tak örnekleri, Uflak Müzesi L SE SANAT TAR H 1 31

32 4. URARTU SANATI Van Gölü çevresinde bulunan Urartu uygarl na ait topraklar yüksek ve kayal k da larla çevrili düzlüklerden, platolardan, dar ve derin vadilerden oluflmufltur. Tar mc l a elveriflli genifl ovalar n yan s - ra bu bölgede zengin maden kaynaklar bulunmaktad r. Bölgenin bu do al zenginli i, Mezopotamya kavimlerinin eski zamanlardan beri dikkatini çekmifltir. Bundan ötürü bu topraklar s k s k Asur ak nlar na u ram flt r. Bu ak nlara karfl koymak zorunda kalan bölge halk, MÖ 1. binin bafllar nda Urartu Devleti ni kurmufllard r. Mezopotamya kültüründen esinlenen, Babil ve Asur sanat ndan etkilenerek geliflen Urartu sanat hakk nda; baflkent Tuflpa (Van), Alt ntepe (Erzincan), Çavufltepe (Van), Patnos (A r ), Adilcevaz (Van) da yap lan kaz ve bölge ar flt rmalar bilgi vermektedir. Urartu Devleti, MÖ 600 lü y llarda Med ordular n n sald r lar sonucu ortadan kalkm flt r. Resim 47 : Van Kalesi Resim 48 : Van Kalesi ndeki kral mezarlar na bir örnek a. Mimari Yaflad klar bölgenin kayal k yap s na ve sert iklim koflullar na ayak uydurmay baflaran Urartular n en büyük ve özgün çal flmalar bay nd rl k alan nda olmufltur. Onlardan günümüze kalm fl çok say da kale, kent, su bendi, su kanal, kara yolu ve kaya an t bu bay nd rlaflma çal flmalar - n n en canl tan klar d r. Urartular n mimaride kulland klar en önemli malzeme taflt r. Urartu kalelerinin en görkemlisi Tuflpa (Van) Kalesi dir (Resim 47). Genifl ve yüksek bir kayal k alanda kurulan kalenin çevresi güçlü ve yüksek surlarla kuflat lm flt r. Kalede saraylar, tap naklar ve kral mezarlar gibi an tlar yer almaktad r. Urartu kalelerinden bir di eri de Van n 25 km güneydo usundaki Çavufltepe Kalesi dir. Kalenin çevresi kesme tafl ve kerpiç surlarla kuflat lm fl, do u ve bat dan yapay hendeklerle koruma alt na al nm flt r. Kayalara oyulmufl Urartu an tlar ndan en etkileyicisi kral mezarlar d r. çine çok say da insan n gömülebildi i bu mezarlar, genifl ve yüksek bir salon ile bunun çevresindeki odalardan oluflur (Resim 48). Urartu tap naklar, genellikle aç k hava kutsal alanlar n n yan nda yap l rd. Tap naklar; çat s a r payelerle tafl nan tören salonlar, revakl avlular, depolar ve içinde tanr heykelinin yer ald - cella (kutsal oda) dan oluflur. 32

33 Resim 49 : Urartu saraylar nda bulunan çok sütunlu salonu (apadana) gösteren temsilî resim Paye, yap daki tafl y c ayaklara verilen add r. Bunlar duvar örme yöntemiyle yap lm fl kare, çokgen ya da daire kesitli tafl y c ögelerdir. Urartu tap naklar n n en tan nm fl Patnos (A r ) taki Aznavurtepe Tap na d r. Urartular, saraylar yalç n kayal klara yapm fllard. Bu nedenle Urartu saraylar genifl, düz alanlara kurulan Asur saraylar n n aksine genellikle iki katl yd. Alt kat; mutfak, kiler, depo, tuvalet vb. hizmetlerle ilgili birimlere ayr lm flt. Kal n payeler üzerinde duran ikinci katta ise büyük bir kabul salonu ile harem dairesi bulunuyordu. Apadana ad verilen bu çok sütunlu tören salonlar, Urartular n mimariye getirdikleri önemli bir yeniliktir (Resim 49). Bu tür salonlar daha sonra ran (Pers) mimarisini de etkilemifltir. Bu saraylar n en önemlilerinden birisi Çavufltepe (Van) dedir. Urartular, tafl malzeme ile yapt klar mimari yap tlar n bitki motifleri (kozal k, tomurcuk, dal, yaprak vb.) kullanarak süslemifllerdir. b. Küçük Sanat Eserleri Resim 50 : Alt ntepe (Erzincan) de bulunan üç ayakl kazan, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Urartular n yerlefltikleri bölgenin maden yataklar aç s ndan zengin olmas maden sanat n n geliflmesine neden olmufltur. Çeflitli mezarlarda yap lan kaz larda alt n ve gümüflten yap lm fl süs eflyalar, tunç kemerler, hayvan ve insan heykelcikleri, bo a bafll kazanlar, üç ayakl kazanlar (Resim 50), flamdanlar, k l çlar, at koflum tak mlar vb. bulunmufltur. Çeflitli maddelerden yap lan bu küçük sanat yap tlar dövme ve dökme tekni indedir. L SE SANAT TAR H 1 33

34 Urartular, bir zenginlik simgesi say lan fil diflinden, süs eflyalar n n yap m nda yararlanm fllard r. Alt ntepe de bulunan kartal bafll ve insan gövdeli kanatl cin heykelci i fil diflinden yap lm flt r (Resim 51). Urartular; heykel ve kabartmalarda daha çok tanr, tanr ça, grifon ve törenleri içeren konular ifllemifllerdir. Grifon, bafl ve kanatlar kartal, gövdesi aslan biçiminde mitolojik yarat klara verilen add r. Resim 51 : Alt ntepe (Erzincan) de bulunan kanatl cin heykelci i, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Urartular n yapt klar çanak çömlekler, madenî yap tlar n etkisinde kalm flt r. Seramik atölyelerinde üretilen k rm z renkli ve parlak görünümlü kaplar; bak r ve tunç gibi madenî kaplar n taklitleridir. fiiflkin kar nl, yuvarlak ya da yonca a zl küçük testiler, çeflitli türde çanak ve tabaklar, insan yüzlü vazolar (Resim 52) en çok yinelenen kap biçimleri aras ndad r. Urartu sanat, eklektik bir sanatt r. Eklektik, de iflik tarzlar n ögelerinin bir arada kullan lmas d r. Urartu mimarisi, Suriye ve Anadolu örneklerinin etkisinde iken resim ve süsleme sanatlar Asur sanat etkisinde kalm flt r. Ancak onlar n yaflad klar bölgenin co rafi ve topografik özelliklerine uyum sa layarak ortaya ç kard klar yap tlarda gerçek bir Urartu damgas her zaman kendini gösterir. Örne in, kayal klar üzerine büyük bir planlama sonucu oturtulmufl kaleler ile yalç n da lar afl p giden kara yollar bu uygarl n özgün örnekleridir. Resim 52 : Patnos (A r ) da bulunan insan yüzlü vazo, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 1. Sfenks, orthostat, potern, fibula, topates, tümülüs, apadana terimlerinin anlamlar n söyleyiniz. 2. Anadolu da lk Ça da kurulmufl uygarl klar ile bunlar n merkezlerinin adlar nelerdir? Söyleyiniz. 3. Hitit mimarisinin temel özelliklerini belirtiniz. 4. Hitit tap naklar hakk nda bilgi veriniz. 5. Hitit heykel ve kabartma sanat nda en çok ifllenen konular n neler oldu unu söyleyiniz. 6. Frigya heykel sanat hakk nda bilgi veriniz. 7. Frigya seramikleri hakk nda bilgi veriniz. 8. Lidyal lar n en önemli buluflu nedir? Bu buluflun yarar n belirtiniz. 9. Lidya ve Frigya tümülüslerini birbirinden ay ran özellikleri aç klay n z. 10. Urartular n yaflad klar bölgenin co rafik ve topografik durumu, Urartu mimarisini nas l etkilemifltir? Belirtiniz. 11. Urartu maden sanat n n geliflmesinin nedenini belirtiniz. 34

35 OKUMA METN Atatürk ün Arkeolojiye ve Arkeolojik Kaz lara Verdi i Önem ve Türk Müzecili i Arkeoloji, eski zamanlardan kalma mimari yap lar, an tlar, eski flehir kal nt lar n ; toprak alt nda, toprak üstünde ve su alt ndaki her türlü sanat yap t n araflt rma, bulma ve de erlendirme bilimidir. Bu bilimle u raflanlara arkeolog denir. Arkeologlar, yapt klar kaz lar sonucu ortaya ç kard klar yap tlarla, insanlar n tüm yaflant lar n gözler önüne sererek insanl k tarihinin ayd nlat lmas na yard mc olurlar. Arkeologlar günümüzde dünyan n birçok ülkesinde kaz lar yapmaktad rlar. Bu kaz lar sonucu hem kendi ülkelerinde kimlerin nas l yaflad klar n ortaya ç kar rlar hem de insanl a hizmet etmifl olurlar. Anadolu nun tarihsel zenginli i 1500 lü y llardan bafllayarak yabanc gezginlerin ilgisini çekmifltir lü y llarda kaz lara bafllanm flt r. Kaz lar n ço unu yabanc bilim insanlar yapm flt r. Yasalardaki boflluk ve toplumsal duyars zl k sonucu bu ilk dönemlerde ortaya ç kan tarihsel yap tlar n büyük bir bölümü yurt d fl na kaç r lm flt r (Örne in, ünlü Bergama Zeus Suna Berlin e kaç r larak orada yeniden kurulmufltur.). Osman Hamdi Bey (ilk müze müdürü) ve arkadafllar n n haz rlad klar yönetmelikler, yurt d fl na yap t kaç rmay durduramam fl ama azaltm flt r. Cumhuriyetle birlikte her alanda oldu u gibi kültür alan nda da devrimler yap lm flt r. Cumhuriyetimizin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, kültür ve sanata oldukça önem vermifltir. Sanats z kalan bir milletin hayat damarlar ndan biri kopmufl demektir. Efendiler, hepiniz mebus olabilirsiniz, vekil olabilirsiniz, hatta cumhurreisi olabilirsiniz. Fakat, sanatkâr olamazs n z. gibi sözleriyle konuya verdi i önemi her f rsatta dile getirmifltir. Atatürk, Türk dilinin ve Türk tarihinin araflt r lmas için Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumunun kurulmas na öncülük etmifltir. Türk tarihinin araflt r lmas n, arkeolojik kaz lar n yap lmas n istemifl ve bununla bizzat ilgilenmifltir. Çünkü o, Türk tarihinin çok zengin ve derin bir geçmifle sahip oldu unu bilmekteydi. Atatürk zaman nda bu çal flmalar n yan s ra müzecilik alan nda da çal flmalar yap lm flt r. Atatürk 9 Mart 1930 da Antalya Müzesi ni gezmifl, daha sonra Aspendos a giderek yap lan onar m çal flmalar n yerinde izlemifltir. Atatürk, Anadolu da bulunan tarihsel yap tlar n Türk arkeologlar nca ortaya ç kar lmas n istiyordu. Bu nedenle, kalabal k bir araflt rma ekibini de yan na alarak 17 Kas m 1931 de üç aydan fazla süren bir yurt gezisine ç km flt r. 5 Ocak 1931 de Bursa Müzesi ni, 3 fiubat 1931 de zmir Müzesi ni, 17 fiubat 1931 de Adana Müzesi ni ziyaret etmifltir. Ankara daki Ahlatl bel arkeolojik kaz s Atatürk ün emriyle yap lm fl, Atatürk, 5 May s 1935 günü Millî E itim Bakan, Ankara Valisi ve uzmanlarla birlikte, bu kaz y yerinde incelemifltir. 21 A ustos 1935 te Müzeler Genel Müdürü Dr. Hamit Zübeyr Koflar ve Arkeolog Prof. Dr. Remzi O uz Ar k baflkanl ndaki bir heyet Çorum Alacahöyük te büyük bir kaz bafllatm flt r. Kaz sonucu bulunan alt n taç, saç i neleri, alt n ibrik vb. gibi de erli eflyalar Ankara ya getirilerek Atatürk e gösterilmifltir. Atatürk ün arkeoloji ve müze çal flmalar na verdi i destek, k sa sürede ürünlerini vermeye bafllam flt r. Yap lan kaz lar sonucu ortaya ç kar lan yap tlar, kurulan ça dafl müzelerde sergilenerek insanl n hizmetine sunulmufltur. Arkeolojik kaz lar bugün de sürmektedir. Türk arkeologlar ve sanat tarihçileri yurdun dört bir köflesinde kaz lar n sürdürmektedir. stanbul Arkeoloji Müzesi, Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Antakya Arkeoloji Müzesi, Topkap Saray Müzesi dünyan n say l müzeleri aras ndad r. Müzelerimizde Türk tarihinin ve insanl k tarihinin her dönemini izlemek mümkündür. Müzelerimizi gezen yabanc lar hayranl kla tarihsel yap tlar m z izlerler. Bizlere düflen görev; Atatürk ün bize b rakt bu mirasa sahip ç kmak, kültürümüzün bir parças olan tarihsel yap tlar m z ve müzelerimizi korumak, sevmek, tan tmak olmal d r. brahim ARAS (Bu kitap için yaz lm flt r.) L SE SANAT TAR H 1 35

36 4. ÜN TE ÖN ASYA UYGARLIKLARI HAZIRLIK ÇALIŞMALARI 1. M s r haritas üzerinde M s r uygarl n n yay ld alan ve önemli yerleflim merkezlerini gösteriniz. 2. Mezopotamya uygarl klar n n yay lma alanlar n ve önemli yerleflim merkezlerini harita üzerinde gösteriniz. 3. Mastaba, piramit, obeliks, frontal durufl, fresko, kült, friz, paye, sütun, kontur, realizm, stel, kaide, ziggurat sözcüklerinin anlamlar n çeflitli kaynaklardan ö renerek defterinize yaz n z. 1. MISIR SANATI a. Girifl M s r, Afrika n n kuzeydo usunda yer alan oldukça eski bir uygarl k merkezidir. M s r da tarih öncesi dönemden bafllayarak bütün tarih devirlerinde önemli uygarl klar yaflam flt r. M s r, Afrika anakaras nda olmas na karfl n, M s r uygarl Akdeniz ve Ön Asya kültürünün bir parças d r. MÖ 3000 y llar nda ortaya ç kan M s r uygarl n n kültürünü ve geleneksel yaflam n belirleyen ve sürdüren temel etkenler; Nil Irma n n çevresindeki yeflil alanlar, günefl ve çöllerdir. Nil in sakin akan ve belirli aral klarla taflan bol suyu, üretimi ve verimlili i sa lam fl; çöl zor koflullarda yaflayan insanlar Nil çevresine yöneltmifl, buradaki nüfus yo unlu u ve s k yerleflim ise sosyal, kültürel, ekonomik ve etnik bütünlü ü sa lamakta bafll ca etken olmufltur. Ayr ca çöl, s cak ve kuru havas ile kültür yap tlar n korumufltur. M s r sanat n n temellerini kült oluflturmaktad r. Bu nedenle sanat n her dal nda din ve inan fllar n etkisi görülmektedir. M s rl lar, insanlar n öldükten sonra da dünyadakine benzer bir yaflam süreceklerine inan yorlard. Bu nedenle bedenin her türlü bozucu etkiden korunmas gerekliydi. Vücut korunur ve sa lam olarak kal rsa öbür dünyada da yaflam n sürdürebilirdi. flte bu amaçla ölü bedeninin mumyalanmas gerekirdi. Bu yüzden mumyac l k, M s r da çok geliflen bir sanat dal olmufltur. M s r n kendine özgü, hiyeroglif ad verilen resim yaz s vard r. Bu tür yaz da anlat lmak istenen olaylar, her biri farkl anlama gelen resimlerle sa lan r (Resim 53). M s r sanat, M s r tarihi ile bafllam fl ve çeflitli geliflmelerle sürmüfltür. M s r sanat nda daha çok mimarl a önem verilmifl, resim ve heykel sanat ise mimari yap tlar n tamamlay c s olmufltur. Resim 53 : M s rl lara ait hiyeroglif yaz örne i 36

37 M s r tarihi dört döneme ayr l r. Bölgenin sanat da buna paralel olarak her dönemde farkl özellikler gösterir. M s r Tarihi Eski mparatorluk (MÖ ) Orta mparatorluk (MÖ ) Yeni mparatorluk (MÖ ) Geç Dönem (MÖ ) b. M s r Mimarisi (Tap nak, Mezar, Saray) M s r sanat n n düflünsel temeli, tanr lar n onurland r lmas na dayan r. Buna tanr laflt r lm fl ölü krallar da dahildir. Tanr lar ve krallar için yap lan an tsal mezarlar, saraylar ve tap naklar alabildi ine süslü; heykeller, resimler ve rölyeflerle bezeli yap lard r. Mezarlar, Eski mparatorluk Döneminde ölüler için yap lan ilk yap lar olmufltur. Bu yap lar n en tipik örnekleri özel bir mezar tipi olan mastabalard r. Mastaba, üstü yatay olarak kesilmifl piramit biçiminde toprak alt mezar yap s d r. Tafl ve tu la kullan larak yap lan mastabalar, zamanla de iflerek yerini piramitlere b rakm flt r. Eski mparatorluk Döneminin en gözde yap lar olan piramitler, firavunlar ve yak n akrabalar için yap lm fl an t mezarlard r. Piramitlerin kökenini mastabalar oluflturur. Piramitler, önceleri basamakl yap lm flt r. Bunlar üst üste oturtulmufl taraçalardan oluflmufltur. Basamakl piramitlerin en tan nm fl Eski mparatorluk Döneminde yap lan Sakkara daki Coser (Zoser) Piramidi dir (Resim 54). Piramitler daha sonra düz olarak yap lmaya bafllanm flt r. Eski mparatorluk Döneminde yap lan bu piramitlerin en tan nm fllar Kahire Resim 54 : Sakkara daki Coser Piramidi, M s r yak nlar ndaki Gize de bulunan Keops (Resim 55), Kefren ve Mikerinos piramitleridir. Piramitlerin içlerinde çeflitli koridorlar ve koridorlardan birinin sonunda da kral n tafl lahdinin bulundu u bir mezar odas vard r. Lahit; tafl, kil, a aç, bronz gibi maddelerden yap lan, içine ölülerin kondu u sandukad r. Tafltan yap lan piramitlerin en önemli özelli i; tafllar n aras nda, birbirine tutturucu herhangi bir yap flt r c malzeme kullan lmamas - d r. Piramitlerin üzeri, uzun ömürlü olmalar için kireç tafl ndan yap lan levhalarla kaplanm flt r. Resim 55 : Gize deki Keops Piramidi, M s r L SE SANAT TAR H 1 37

38 Kefren Piramidi nin yan nda büyük bir sfenks an t yer al r. Sfenks An t, bulundu u yerdeki bir kayaya yontularak yap lm flt r. Sanatç burada kral Kefren in bafl n aslan vücudu ile birlefltirerek bir sanat yap t oluflturmufltur (Resim 56). Çok tanr l inanc n an tlaflt rd M s r tap - naklar, Eski M s r n kültürünü, sanat n, tarihini her yönüyle yans tmakta ve günümüze kadar tafl maktad r. Önceleri ço unlukla Nil k y lar nda görülmeye bafllayan alçak duvarl, küçük tap naklar; devletin büyümesi ve güçlenmesiyle birlikte boyut, malzeme ve estetik bak m ndan ola- anüstü geliflmeler gösterdiler. Kesme tafllardan yüksek beden duvarlar, avlular, dev kolonlar üzerinde yükselen büyük kapal mekânlar ve heykelleri ile giderek bir yap lar toplulu una dönüfltüler. Kolon, betonarme veya çelikten yap lm fl düfley, tafl y c ögedir. Avlu, binalar n önünde, arkas nda veya ortas nda yer alan etraf kapal, üstü aç k bölümdür. M s r tap naklar, tanr lar ve krallar ad na yap l rd. M s r tap naklar nda bulunan ana bölümler flunlard r: Pilon, an tsal girifl demektir. Pilonlar, konik fleklinde yap lm fl yüksek yüzeyleri ile tap nak önünde yer al r. Ortas nda bulunan ahflap ve de erli madenlerle süslenmifl girifl kap s n n iki yan nda heykeller (Resim 57), obeliks (dikilitafl)ler ve bayrak direkleri bulunur. Pilon önlerinde genellikle tafl plakalarla döfleli bir girifl yolu ve yolun iki yan nda da sfenks ya da aslan heykelleri vard r (Resim 58). Resim 56 : Gize de Sfenks An t, M s r Resim 57 : Luksor Amon Tap na n n önünde kral heykelleri, M s r Obeliks, bir kifli veya olay an msatmak Resim 58 : Karnak Amon Tap na n n önündeki aslanl yol, M s r amac yla dikilmifl kare, daire veya dikdörtgen kesitli, tepeye do ru incelerek bir bafll kla sonlanan dikili taflt r. Büyük ön avlu, pilondan sonra gelir. Üstü aç k, çevresi yüksek duvarlar ve sütunlarla çevrili büyük avludur. Halk tören günlerinde bu avluda toplan rd. Hipostil salon, büyük avluya bitiflik, yüksek ve s k sütunlar n tafl d, yeterince fl k ve hava alabilen, bir çat ile örtülü kapal büyük mekânlard r. 38

39 Resim 59 : Luksor Amon Tap na, M s r Resim 60 : Abu Simbel Kaya Tap na ve önündeki dev heykeller, M s r Resim 61 : Deyr-ül Bahri deki Kraliçe Haçepsut Tap na, M s r c. M s r Heykel ve Resim Sanat Sütun, kare, çokgen ya da daire kesitli tafltan ya da mermerden yap lm fl tafl y c bir ögedir. Kutsal bölümler ve yap lar, tanr lara ait olan oda ve yap lard r. Hipostil salondan sonra gelen bu bölümlere yaln zca rahip, firavun, kraliçe ve soylular girebiliyordu. Tap naklarda tanr heykellerinin önünde her gün ayinler ve dinsel törenler yap l r, bu törenleri kral veya bafl rahip yönetirdi. M s r da yap lan bu tap naklar n en tan nm fllar Luksor ve Karnak flehirlerinde yap lan Amon tap naklar d r (Resim 59). M s r da kayalara oyularak yap lan tap naklar da vard r. Kaya tap naklar na örnek olarak II. Ramses ve kar s kraliçe Nefertiti ye ait Abu Simbel Kaya Tap na (Resim 60) ile Deyr-ül Bahri deki Kraliçe Haçepsut Tap na (Resim 61) verilebilir. M s r da saraylar genelde kent merkezlerinin d fl nda, tap naklara yak n olarak yap l rd. Bu saraylar, birçok yap n n bir araya gelmesinden oluflurdu. Bir saray n içinde kral ve kral ailesinin konutlar, saray görevlilerinin evleri, mutfak ve depo bulunurdu. Büyük hipostil salonlar n bulundu u bu saraylarda sütunlar, payeler ve tavan ahflapt. Duvarlar tu ladan yap lm fl, tafl yaln zca kap lar n efliklerinde kullan lm flt. M s r saraylar, piramitler ve tap naklar kadar dayan kl malzemeden yap lmad ndan günümüze dek çok az örnek gelmifltir. Amarna da Amenofis Saray kal nt lar bu saraylara örnektir. M s r da heykel ve resim sanat mimariye ba l olarak geliflmifltir. Çeflitli tap naklar, piramitleri, kaya mezarlar n süsleyen M s r heykel ve resim sanat n n örnekleri, M s r da binlerce y l önce nas l yaflan ld na dair bilgi edinmemizi sa layan eski ça lara ait en büyük arfliv ve belgeleri oluflturur. Heykel Sanat Elveriflli tafl ocaklar na sahip M s rl lar heykel yap m na önem vermifllerdir. Büyük boyutlu heykeller tafltan, küçük boyutlu heykeller ise ahflap, kireç, tafl, fil difli, kemik ve maden gibi malzemelerle yap lm flt r. M s r n de iflik yerlerinde yap lan kaz çal flmalar sonucunda tanr lar n, firavunlar n, yüksek dereceli devlet memurlar n n, sfenkslerin ve çeflitli hayvanlar n heykelleri bulunmufltur. M s r da Eski Krall k ve Orta Krall k dönemlerinde daha çok firavunlar n ve yüksek dereceli devlet memurlar n n heykelleri yap lm flt r. Yeni Krall k Döneminde ise heykel yap m nda realist (gerçekçi) say labilecek etkiler ortaya ç km fl, firavunlar n yan s ra s radan insanlar n da heykelleri yap lmaya bafllanm flt r. L SE SANAT TAR H 1 39

40 M s r da heykel yap m nda belirli kurallar vard. Heykeller, genellikle bir kaide üzerinde, ayakta durur ya da oturur hâlde yap l rlard. Ayakta duran heykellerde, heykel dik durmakta ve karfl ya bakmaktad r. Kollar vücuda yap fl k, eller s k lm fl gibidir. Genellikle sol ayak bir ad m öne at lm flt r. Vücudun a rl, iki baca a eflit olarak da t lm flt r (Resim 62). Heykellerin al nlar n n ortas ndan geçti i san lan dikey bir çizgi, onlar flekil ve görünüfl bak m ndan iki eflit k sma böler. Sanat tarihinde bu durufla frontal durufl denir. Frontal duruflta figürler dik ve ön cepheden gösterilmifltir. Vücut k - s mlar simetrik yani birbirine eflittir. Oturan heykellerde, figür oturdu u blokla kaynaflm fl gibidir. A rl k yine eflit paylaflt r lm flt r. Bafl dimdik durmakta ve öne bakmaktad r. Frontal durufl sürmektedir. Ba dafl kurup oturan (Resim 63), yere yatan ve hamur açan insan heykelleri ayakta duran heykel tiplerinden daha canl ve daha hareketlidir. M s r da büst sanat da oldukça geliflmiflti. Bunun da nedeni M s rl lar n dinsel inan fllar d r. Çünkü, M s r da inan fl gere i ölen bir insan n heykeli yap l r ve bu heykel cesetle birlikte mezara konulurdu. Ancak ölünün ruhuna bir s nak olaca düflünülen bu heykelin sahibine benzemesi gerekliydi. Bu nedenle M s r da erken dönemlerden bafllayarak bir portre sanat ortaya ç kt (Resim 64). Büst, heykel sanat nda bafl, gö üs, kimi zaman da omuzlar içine alan heykel türüdür. Bu tür eserlere bafl heykeli de denir. Resim 62 : Ayakta duran M s r heykeline örnek, Kahire Müzesi MS 3. yüzy lda Hristiyanl k inanc n n yay lmas ile birlikte M s r heykelcili i ortadan kalkm flt r. Resim Sanat M s r resim sanat da oldukça geliflmifltir. M s rl sanatç lar mezarlar n, tap naklar n, saraylar n ve di- er mimari yap lar n duvarlar n süslemek amac yla resim (fresko)ler yapm fllard r. Fresko, kireçli su içerisine toz boyalar kar flt r larak yafl s va üzerine yap lan duvar resimlerine verilen add r. Karanl k ve derin dehlizlerde çal flan duvar ressamlar n n çok zor koflullarda baflar l resimler yapt klar, çeflitli örnekler görülünce daha iyi anlafl labilmektedir (Resim 65). M s r resim sanat n n geliflmesinde de dinsel inan fllar n etkisi büyük olmufltur. Resimleri yapmaktaki amaç, bu resimlerin ölen kifliye öteki dünyada yard mc olmas n sa lamakt. Resim 63 : Ba dafl kurmufl kâtip heykeli, Kahire Müzesi 40 Resim 64 : M s r kraliçesi Nefertiti nin bafl heykeli, Agyptisches Museum, Berlin Resim 65 : M s r duvar resmine bir örnek, Soylular Vadisi, Sennufer in Mezar, Teb

41 Resim 66 : Tarlada çal flanlarla ilgili bir duvar resmi, Sennedjem Tap na, M s r Resim 67 : M s r daki Kom Ombo Tap na n n duvar ndaki kabartma örnekleri Resimlerde cenaze törenleri, dinsel törenler, tarlada çal flanlar, firavunlara arma an sunanlar ve de iflik güncel konular ifllenmifltir (Resim 66). M s r resminde renk oldukça önemlidir. Resimlerde parlak ve canl renkler kullan lm flt r. Sar ve kahverengi, do al topraktan; beyaz, kireçten; mavi ve yeflil, cam hamurundan elde edilirdi. Siyah ise ya l karadan ç - kar l rd. Resimleri yapmak için f rça olarak ucundan püsküller ç kana kadar çi nenmifl kam fllar kullan l rd. M s r resminde de heykelde oldu u gibi baz kurallar vard r. Örne in, kad n gövdesi her zaman aç k sar ve pembe, erkek gövdesi ise k rm z veya kahverengi olurdu. Fon her zaman beyazd. Gövde çeflitli bak fl aç lar ndan çizilmifl gibiydi. Ön k sm, omuzlardan kalçaya kadar karfl dan, bacaklar ise yine profildendi. M s rl lar tap naklar n ve mezar an tlar n n duvarlar n, sütunlar n ve payelerin gövdelerini kabartmalarla süslemifllerdir (Resim 67). Kabartmalarda konu olarak tanr lar, firavunlar, günlük yaflamla ilgili konular, kufllar, çiçekler vb. ifllenmifltir. Kabartmalarda tanr ve kral figürleri di er figürlerden daha büyük ölçülerde yap lm flt r. Resimde oldu u gibi bafl, gö üs, kar n, kol, bacak ve ayaklar profilden, gözler ve omuzlar cepheden gösterilmifltir (Resim 68). Kabartmalarda figürler, friz (hafif ç k nt l flerit)lerle birbirinden ayr lm flt r. Resim 68 : M s r kabartmalar na bir örnek: Firavun Tutankhamon ve kar s, Kahire Müzesi 2. MEZOPOTAMYA SANATI a. Girifl Mezopotamya, Dicle ile F rat aras ndaki bölgedir. Kuzeydo usunda Anadolu da lar ve ran, güneyinde Basra Körfezi, bat s nda Arabistan Çölü ile çevrilidir. Mezopotamya, dünyan n en eski uygarl k merkezlerinden biri say lmaktad r. Burada, birçok kavim yaflam flt r. Bunlar aras nda Sümerler, Akadlar, Asurlar ve Babiller say labilir. L SE SANAT TAR H 1 41

42 Mezopotamya da kurulan uygarl klar n en önemlisi Sümer uygarl d r. Asyal bir kavim olan Sümerler, bu bölgeye tahminen Hazar Denizi nin do usundan göç etmifllerdir. Mezopotamya da ilk siyasal birlik Sümerlerle bafllam flt r. Sümerlerde devlet yönetimi ayr ayr flehir devletleri idi. Sümerler; Ur, Uruk, Lagafl, Nippur, Eridu gibi flehir devletleri kurmufllard r. Mezopotamya sanat çok tanr l dinsel inanc n etkisiyle geliflmifltir. Resim 69 : Mezopotamyal lar n kulland klar çivi yaz s (Babil kral Hammurabi kanunlar n içeren bazalt levhadan bir bölüm), Ba dat Müzesi Mezopotamya da kullan - lan yaz çivi yaz s d r. lk zamanlar basit resimler hâlinde olan bu yaz 400 kadar iflaretten oluflmufltur. Sümerler bu- Resim 70 : Ur kentindeki Nanna Ziggurat nu gelifltirerek kil tabletler üzerine, ucu sivriltilmifl kam fllarla yazmaya bafllam fllard r. flaretler çiviye benzedi i için bu tür yaz ya çivi yaz s denilmifltir (Resim 69). b. Sümer Mimarisi Mezopotamya da tafl bulunmad ndan, Sümerler yap lar n kerpiç ve piflmemifl tu la kullanarak yapm fllard r. Kerpiç ve tu la, tafl gibi dayan kl olmad ndan Sümer mimari yap lar ndan günümüze fazla örnek gelmemifltir. Sümer kentlerinin etraf kal n surlarla çevrilidir. Kentin içinde krala ait bir saray, tap naklar ve evler bulunurdu. Sümer mimarisinin en önemli yap türü ziggurat denilen tap naklard r. Ziggurat, üst üste yerlefltirilmifl, gittikçe küçülen taraçalardan oluflan ve yukar do ru yükselen bir kule tap nakt r. Tap na n en üstünde de bir sunak bulunmaktad r. Kulenin yan taraflar na yerlefltirilen merdiven ya da rampalarla kulenin en uç noktas na kadar ç k lmaktad r. Sunak, çok tanr l dinlerde tap na n içinde, üstünde ya da yak n nda yer alan ve tanr lara sunulan kurbanlar n kesimi için yap lm fl masaya benzer ögedir. Mezopotamya tap naklar ve M s r piramitleri birbirini yak ndan etkilemifltir. Çünkü zigguratlar, basamakl M s r piramitlerinin geliflmifl biçimleridir. Zigguratlar sürekli ayn formda, piramitler ise önceleri basamakl, daha sonra düz olarak yap lm flt r. Zigguratlar piflmemifl tu ladan, piramitler ise tafl kullan larak yap lm flt r. Sümerler astronomi ile de yak ndan ilgilenmifllerdir. Bu nedenle kule tap naklardan dinsel amaçlar n d fl nda rasathane (gözlem evi) olarak da yararlanm fllard r. Sümer zigguratlar na örnek olarak Ur kentinde yap lan Nanna Ziggurat verilebilir (Resim 70). 42

43 Resim 71 : Sümer mezarlar ndan bir görününüm, Ur Resim 72 : Çeflitli Sümer heykelleri, Ba dat Müzesi (Ba dat Müzesi, Amerika n n Irak iflgali s ras nda tahrip edilmifl ve eserlerin büyük bir ço unlu u kaybolmufltur.) Sümer saraylar, dikdörtgen bir avlu ve bunun çevresinde bulunan birçok odadan oluflmaktayd. Odalar n kap s avluya aç l rd. Penceresi olmayan bu yap lara fl k ve hava yaln zca kap dan girmekteydi. Sümer evlerinde yap malzemesi olarak temelde tafl, duvarlarda kerpiç kullan lm flt r. Evlerin üzerleri ise ahflap çat ile örtülüdür. Mezarl k mimarisi, çevresindeki di er yerleflim merkezleri ve kavimlerin aksine, Mezopotamya da daha az bir geliflim göstermifltir. Az say da bulunan Sümer mezarlar, dikdörtgen odalar biçimindedir (Resim 71). Sümerler mimari yap lar n, nehir taflmalar na karfl korumak için yüksek setler üzerine yapm fllard r. Resim 73 : Kral Gudea n n heykeli, Louvre Müzesi, Paris c. Sümer Heykel ve Kabartma Sanat Kireç tafl, kalker, diyorit ve mermerden yap lm fl Sümer heykellerinin konular n tanr lar, krallar ve kentlerin önde gelen kiflileri oluflturur. Sümer heykelleri ço unlukla ellerini gö sünün üstünde kavuflturmufl, tüylü bir kürk giymifl ve dua ederken betimlenmifltir (Resim 72). Yüzlerde iri gözler, incecik dudaklar, kartal gagas na benzeyen burunlar, k v rc k gür sakallar Sümer heykellerinin en belirgin özellikleridir. M s r heykelindeki frontal durufl, Sümer heykelinde de devam etmektedir. Sümer heykelinin di er örnekleri aras nda Kral Gudea n n heykeli (Resim 73) ile stanbul Arkeoloji Müzesi nde bulunan Kral Lugaldalu nun heykelini sayabiliriz. Sümer kabartmalar nda kral ve tanr figürleri, krallar n günlük yaflamlar ile ilgili sahneler, dinsel törenler, temel atma törenleri, savafl sahneleri gibi konular ifllenmifltir. Kabartmalar genellikle tafl L SE SANAT TAR H 1 43

44 Resim 74 : ri gözlü Sümer heykelinden detay, Ba dat Müzesi Resim 75 : Akbabalar Steli nin arka yüzü, Louvre Müzesi, Paris üzerine yap lm flt r. Sümer kabartmalar nda da M s r sanat nda oldu u gibi baz kurallar vard r. Gövde cepheden, kar n, kol ve bacaklar profilden, omuz ve eller cepheden gösterilmifltir. Vücudun bütün organlar ayr ayr düflünülmüfl ve de erlendirilmifltir. Oval çizgilerle çevrili iri gözler kabartmalar n en belirgin özelli idir (Resim 74). Sümer kabartmalar nda dönemin siyasal olaylar na da yer verilmifltir. Bu nedenle bu yap tlar ayn zamanda tarihsel birer belge olarak da önem tafl rlar. Sümer kabartmalar n n en tan nm fl Lagafl ta bulunan Akbabalar Steli dir. Bir zafer kabartmas olan stelin ön yüzünde Sümer ordusunun düflman yenmesi, di er taraf nda ise zaferden sonra düzenlenen dinsel bir tören canland r lm flt r (Resim 75). DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 1. Mastaba nedir, M s r mimarisinin gelifliminde mastabalar n rolünü söyleyiniz. 2. Piramitler niçin yap l rd? Piramitlere örnekler veriniz. 3. M s r tap naklar n n planlar n söyleyerek örnekler veriniz. 4. M s r heykelinin konusunu ve kullan lan malzemeyi söyleyiniz. 5. Frontal durufl ne demektir? Bir örnekle aç klay n z. 6. M s r heykelinde büst yap m n n nedenlerini ve sonuçlar n söyleyiniz. 7. M s r resim sanat n n konusunu ve resim sanat nda kullan lan malzemeyi söyleyiniz. 8. M s r kabartmalar hakk nda bilgi veriniz. 9. Mezopotamya da ortaya ç kan mimari türleri ve kullan lan malzemeyi söyleyiniz. 10. M s r piramitleri ile Mezopotamya daki zigguratlar karfl laflt r n z. 11. Sümer heykelinin özelliklerini söyleyerek örnekler veriniz. 12. Sümer kabartmalar n n konusunu ve tarihsel aç dan önemini belirtiniz. 13. Sfenks, lahit, avlu, sütun, kolon, obeliks, paye, büst, kabartma, friz, sunak terimlerinin anlamlar n söyleyiniz. 44

45 TEST 1 1. Kitabeleri okuyup araflt ran ve yorumlayan bilim dal afla dakilerden hangisidir? A. Nümizmatik B. Paleografi C. Filoloji D. Epigrafi 2. Afla dakilerden hangisi Paleolitik Ça n özelliklerinden biri de ildir? A. nsanlar n ma aralarda yaflamas B. nsanlar n tüketici olmas C. nsanlar n avc l k ve toplay c l kla geçinmesi D. nsanlar n üretici olmas Yerleflik yaflama geçilmesi Üretimin bafllamas Hayvanlar n evcillefltirilmesi 3. Yukar daki özellikler hangi ça da ortaya ç km flt r? A. Mezolitik Ça B. Neolitik Ça C. Paleolitik Ça D. Kalkolitik Ça 4. Tarih öncesi ça larda çakmak tafl ndan yap lm fl küçük aletlere ne ad verilir? A. Obsidien B. dol C. Mikrolit D. Seramik 5. Afla daki yerleflme merkezlerinin hangisinde evlere çat dan girilmekteydi? A. Çayönü B. Çatalhöyük C. Hac lar D. Truva 6. Tafl malzemenin yan s ra bak r madeninin de kullan lmaya baflland ça afla dakilerden hangisidir? A. Kalkolitik Ça B. Maden Ça C. Neolitik Ça D. Paleolitik Ça 7. Anadolu da ortaya ç kan, daha sonra tüm Bat Anadolu ya yay lan ve Yunan tap naklar na örnek olan yap tipi afla dakilerden hangisidir? A. Tümülüs B. Höyük C. Tap nak D. Megaron 8. Asurlu tüccarlar taraf ndan kurulan ticaret kolonisi afla dakilerden hangisidir? A. Truva B. Alacahöyük C. Kültepe D. Aliflar Engebeli bir alanda kurulmas Kente girifli sa layan an tsal kap lar n bulunmas Koruma amaçl surlar n bulunmas 9. Yukar daki özellikler hangi yerleflim merkezine aittir? A. Alacahöyük B. Hattuflafl C. Kültepe D. Aliflar L SE SANAT TAR H 1 45

46 10. Hitit mimari yap lar n n günümüze kadar gelmemesinin en önemli nedeni afla dakilerden hangisidir? A. Yeterli say da mimari yap t yapmamalar B. Yap lan yap lar n savafllarda y k lmas C. Mimari yap lar n deprem, sel, yang n gibi do al afetler sonucu yok olmas D. Binalar n yap m nda dayan ks z malzeme (toprak, kerpiç vb.) kullan lmas 11. Hitit tap nak ve saraylar n n d fl cephelerinde, duvarlar n alt bölümünü süsleyen kabartmal tafl bloklara ne ad verilir? A. Orthostat B. Levha C. Stel D. Kabartma Gordion Kral Midas Büyük Tümülüs 12. Yukar da verilenler hangi Anadolu uygarl na aittir? A. Hitit B. Urartu C. Frigya D. Lidya 13. Paray ilk kez kullanarak de ifl tokufl sistemini ortadan kald ran Anadolu uygarl afla - dakilerden hangisidir? A. Frigya B. Lidya C. Urartu D. Hitit 14. Afla dakilerden hangisi Anadolu da kurulmufl uygarl klardan biri de ildir? A. Urartu B. Hitit C. Sümer D. Lidya 15. M s r uygarl ile ilgili afla da verilenlerden hangisi yanl flt r? A. Krallar na firavun denirdi. B. Hiyeroglif yaz kullan rlard. C. Çok tanr l din anlay fllar vard. D. Lagafl, Ur, Uruk gibi önemli flehir devletleri kurmufllard. 16. Afla daki piramitlerden hangisi basamakl olarak yap lm flt r? A. Coser Piramidi B. Keops Piramidi C. Kefren Piramidi D. Mikerinos Piramidi 17. Afla dakilerden hangisi ayakta duran M s r heykelinin özelliklerinden biri de ildir? A. Frontal duruflun ortadan kalkmas B. A rl n bacaklara eflit olarak da t lmas C. Heykelin dik durmas ve dosdo ru öne bakmas D. Frontal duruflun devam etmesi 18. Afla dakilerden hangisi M s r piramitlerinin yap lmas na öncülük etmifltir? A. Yer alt mezarlar B. Mastabalar C. Zigguratlar D. Kaya mezarlar 19. Akbabalar Steli adl kabartma hangi uygarl a aittir? A. M s r B. Hitit C. Urartu D. Sümer 20. Sümer mimarisinin temel malzemesi afla dakilerden hangisidir? A. Tafl B. Ahflap C. Kerpiç D. Kam fl 46

47 5. ÜN TE ANADOLU DA YUNAN, ROMA VE BİZANS SANATI HAZIRLIK ÇALIŞMALARI 1. Nemrut Da ve Ad yaman sanat tarihi aç s ndan neden önemlidir? Araflt r n z. 2. Anadolu da Yunan, Roma ve Bizans dönemlerine ait önemli yerleflim merkezlerini araflt r n z. Bunlardan birini seçerek bu yerleflim merkezinde bulunan tarihî eserlerle ilgili bir ödev haz rlay n z. Bunu, s n fta arkadafllar n za aktar n z. 3. Antik sözcü ünün anlam n çeflitli kaynaklardan ö reniniz. 4. Kapadokya yöresinin Erken Hristiyan sanat için önemini araflt r n z. A. YUNAN SANATI Yunan sanat ; Girit Adas ndaki Minos, Yunanistan daki Miken, Anadolu daki on, Dor ve Aiollerin etkisiyle ortaya ç km flt r. Bat Anadolu da yap lan kaz ve araflt rmalar, Yunanistan dan Bat Anadolu k y lar na onlar, Aioller ve Dorlar diye adland r lan üç toplulu un göç etti ini ortaya koymufltur. Bat Anadolu Bölgesi yerleflimleri aras nda onlar önemli bir yer tutmaktad r. Anadolu ya gelen on ( yon)lar, burada birçok yerleflim merkezi kurmufllard r. Ephesos (Efesus) (Efes) (Resim 76), Miletos (Milet), Phokaia (Pokaya) (Foça), Priene, Smyrna (Simirna) ( zmir), Lebedos (Gümüldür), Kolophon (De irmendere) bunlardan baz lar d r. Aioller ise Bat Anadolu ya Orta Yunanistan dan gelmifllerdir. Sultanhisar, Pitane (Çandarl ), Lesbos (Midilli), Tenedos (Bozcaada) önemli yerleflim merkezleridir. Dorlar, Yunanistan dan Bat Anadolu ya gelen son topluluktur. Dorlar n en önemli yerleflim merkezleri Halicarnassos (Halikarnas) ve Knidos (Salacak) t r. Bat Anadolu da kurulan bu uygarl klar; Anadolu, M s r ve Mezopotamya sanatlar ndan da etkilenerek önemli sanat yap tlar ortaya koymufllard r. Bu uygarl klar n oluflturdu u kültür Yunan sanat na öncülük etmifltir. 1. Mimari Yunan mimarisinin en önemli yap tipi tap nakt r. Tap nak, içinde tap n lan her türlü yap - d r. Resim 76 : Efes ten bir görünüm, zmir L SE SANAT TAR H 1 47

48 Yunan tap naklar, lk Ça da Bat Anadolu yerleflimlerinde bulunan megaron tipli yap lar n zamanla geliflen örnekleridir (Plan 1). Tap naklar, basamakla ç k lan bir zemin üzerine yap lm fl sütunlu bir girifl (portal) ve girifle aç lan kutsal oda [cella, (sella)]dan oluflmufltur. Yunanl larda tap nak tanr n n evidir. Tap na n içine rahiplerden baflka kimse giremezdi. Dinsel törenler ise tap na n d fl nda yap l rd. Bu nedenle tap na di er binalardan ay rt etmek için etraflar n sütun s ralar yla çevirirlerdi. Plan 1 : Yunan tap naklar n n plan geliflimi A. Cella, B. Ön dehliz, C. Arka dehliz 1. Ante tap na, 2. Amfiprostil, 3. Peripteros, 4. Dipteros Resim 77 : Dor nizam nda yap lan Bergama daki Asklepion, zmir Resim 78 : Assos Athena Tap na ndan bir görünüm, Behramkale, Çanakkale 48 Tap naklarda kullan lan sütun sistemlerine göre Dor, yon ve Korint nizam olarak adland r lan üç tap nak tipi geliflmifltir. Dor Nizam MÖ 7. yüzy lda Yunanistan, Güney talya, Sicilya ve Anadolu da bu nizamda birçok tap nak yap lm flt r. Dor nizam nda yap lan bir tap na n sütunlar n n kaide (stilobat)si yoktur. Sütun, do rudan döfleme taban na oturmaktad r. Yivli olan sütun gövdesi alttan üste do ru incelir. Sütunlar, ya tek parça tafltan ya da üst üste bindirilmifl bir dizi tafl parças ndan oluflmaktad r. Echinos (ekhinos) ad n alan sütun bafll üzerinde çat n n yükünü tafl - yan abakus denilen yast k vard r. Bu sütunlar birbirine bafltaban (arflitrav) denilen düz tafl bloklarla ba lan rd (Resim 77). Arflitrav n üzerinde üçlü yiv (triglif) ve üzeri bazen bofl bazen de kabartmalarla süslü kare boflluklar (metop) s ra ile yer al r. Triglif metop frizinin üzerinde uzanan kornifl, yap n n saçak görevini üstlenmifltir. Korniflin destekledi i çat, tap na n iki cephesinde üçgen birer al nl k oluflturacak biçimde meyilli yap lm flt r. Çat n n iki yan nda sima denilen su oluklar vard r. Al nl k, bu yap larda cephe boyunca ve çat düzeyinde yer alan üçgen biçimindeki duvard r. Al nl klar genellikle kabartmalarla dolduruldu u gibi, tepe ve köflelerine heykeller (akroterler) de konurdu. Anadolu da Dor nizam nda yap lan en önemli tap nak Assos (Çanakkale, Behramkale) taki Athena Tap na d r (Resim 78).

49 Anadolu d fl nda, Dor nizam nda yap lan tap - naklar n en ünlüsü Atina Akropolü nde yap lan Parthenon (Partenon) Tap na d r (Resim 79). yon Nizam Bu nizam, MÖ 6. yüzy lda Anadolu nun bat ve güneybat k y lar nda yap lm fl tap naklarda görülür. yon nizam nda yap lan tap naklar, ince uzun sütunlar ile Dor nizam ndaki tap naklara göre daha yüksek ve zarif görünümlüdür. Sütunlar, do rudan tabana de il torus ad verilen silmeli bir kaideye oturur. Sütun bafll volüt ad verilen iki spiral k vr mla bezeli bir bafll ktan oluflmufltur (Resim 80). Saçakl k ise üç bölümden oluflur; arflitrav, friz ve difl kesimi. Arflitrav n üzerinde kabartmalarla bezeli friz, yap y bir flerit gibi sarmaktad r. Al nl k, Dor nizam nda yap lan tap naklardaki gibidir. yon nizam nda yap lan yap lar n en güzel örnekleri Anadolu dad r. Bunlardan ilki Efes Artemis Tap na ve Halicarnassos (Bodrum) taki Maussoleion (Mavzelion) dur. Bugün yaln zca kal nt lar kalan bu iki yap, antik dünyan n yedi harikas aras nda say lmaktad r. yon nizam nda yap lan di er bir tap nak ise Didim (Ayd n) deki Apollon Tap na d r (Resim 80). Anadolu d fl nda yap lan yon tap naklar n n en tan nm fl Atina Akropolü nde bulunan Athena Nike Tap na d r. Korint Nizam Bu nizam, MÖ 5. yüzy lda yon nizam n n biraz de ifltirilmifl bir biçimi olarak ortaya ç km flt r. Bu tür tap naklarda Dor ve yon nizam özellikleri bir arada kullan lm flt r. Sütun bafll klar, Dor ve yon nizam ndakilere oranla hareketlidir, kenger (akantus) yapraklar ile k vr k dallardan oluflmufltur. Anadolu da Korint nizamda yap lan tap naklar n en tan nm fl Silifke (Mersin) yak nlar ndaki Uzuncaburç Zeus Tap na d r (Resim 81). Anadolu d fl nda yap lan Korint nizam ndaki yap lar n en çok bilineni Koro Yar flmas n Kazananlar An t d r. Yunanl lar, Anadolu daki kentlerde tap naklardan baflka tiyatro, stadyum, odeon, bouleterion (bulevterion) gibi yap lar da infla etmifllerdir. Resim 79 : Atina Akropolü ndeki Parthenon Tap na Resim 80 : Miletos Antik Kenti nden sütun örnekleri, Söke, Ayd n Resim 81 : Uzuncaburç Zeus Tap na, Silifke, Mersin L SE SANAT TAR H 1 49

50 Resim 82 : Bergama, genel görünüm, zmir Resim 83 : Efes Tiyatrosu, Selçuk, zmir Resim 84 : Stadyum, Aphrodisias, Karacasu, Ayd n Resim 85 : Odeon, Aphrodisias, Ayd n Yunan kentlerinin etraf surlarla çevrilmifltir. Bu kentlerde birbirine paralel ve birbirini dik kesen düzenli caddelerin bulundu u bir plan uygulanm flt r. Izgara plan denilen bu planda yap lan kentlere Bergama (Resim 82), Miletos ve Perge örnek olarak verilebilir. Tepe yamaçlar na yap lan tiyatrolar, Yunan kentlerinin önemli yap lar d r. MÖ 4. yüzy ldan sonra tafltan yap lmaya bafllanan tiyatrolarda, ortada oyunun oynand bir orkestra bölümü ve bunu çeviren tafl basamaklar bulunmaktad r. Bu tiyatrolar n en tan nm fllar Priene (Güllübahçe) ve Efes (Resim 83) tiyatrolar d r. Anadolu d fl nda yap lan Yunan tiyatrolar ndan biri Epidavros Tiyatrosu dur. Stadium (stadyum)lar, çeflitli atletizm yar flmalar n n, daha sonra da olimpiyat oyunlar n n yap ld klar yerlerdir (Resim 84). Odeonlar (konser binalar ), içinde müzik dinlemek için yap lm flt r (Resim 85). Bouleterionlar ise kapal tiyatro biçiminde yap - lan kent meclisi binalar d r. 2. Heykel ve Kabartma Sanat Cellalar n içine tanr heykelinin konulmas ve çeflitli spor yar flmalar nda birincilik kazananlar n heykellerinin yap lmas gelene i, Yunanistan da an tsal bir heykel sanat n n ortaya ç kmas n sa lam flt r. Yunanl lar ilk dönemlerde tafl, kil, ahflap, alt n, fil difli, mermer kullanarak küçük heykeller yapm fllard r. Ancak bu heykeller, küçük ve narin olduklar için zamanla k r l p yok olmufltur. Yunan heykel sanat, tarz ve teknik aç dan üç dönemde incelenir: Arkaik Dönem (MÖ 7. yüzy l) Klasik Dönem (MÖ 5. yüzy l) Helenistik Dönem (MÖ 4. yüzy l - 1. yüzy l) Arkaik Dönem Arkaik Dönem Yunan heykelleri, M s r ve Mezopotamya heykelleri gibi frontal duruflludur. Ayaklar yere basmaktad r. Kollar dirsekten itibaren hafifçe öne do ru uzat lm fl, eller yumruk hâlinde afla ya sark t lm flt r. Yüzde görülen hafif gülümseme ifadesi görüntüyü yumuflatmaktad r. 50

51 Bu dönemde, gö üs adaleleri tamamen belirgin, ç plak tanr ve atlet heykelleri yap lm flt r. Kuros (Resim 86) denilen erkek ve kore (Resim 87) denilen kad n heykelleri ile Delfi de bulunan atlet heykel (Resim 88)leri bu dönem heykellerine örnek olarak verilebilir. Klasik Dönem Klasik Dönemle birlikte heykel sanat nda önemli geliflmeler olmufltur. Frontal durufl ortadan kalkm fl, vücut a rl bir bacak üzerine verilmifl, serbest kalan ayak geyire Resim 86 : Kuros heykel örne- inden detay, Atina Akropolis Müzesi Resim 87 : Kore heykel örne- iden detay, Atina Akropolis Müzesi do ru hafifçe bükülmüfl, bafl bir tarafa çevrilmifltir. Böylece heykelin ana ekseninde düz bir hat yerine e ri bir çizgi meydana gelmifl, bu da heykelin durufluna do all k ve hareket kazand rm flt r. Heykellerin vücut anatomisi oldukça baflar l ifllenmifltir. Heykellerde kusursuz güzelli i bulmak (idealizm) amaç hâline gelmifltir. En çok tanr, tanr ça ve sporcu heykelleri yap lm flt r. Myron (Miron) un yapt Disk Atan Atlet Heykeli, Klasik Dönemde yap lan heykellere önemli bir örnektir (Resim 89). Bu dönemde kad n heykelleri giysileri ile betimlenmifltir. Kumafl, vücut güzelli ini ortaya koyan bir araç olmufltur. Sanatç lar, elbise k vr mlar na özen göstererek vücut oranlar n ve esteti ini bozmamaya çal flm fllard r. Ünlü sanatç Phidias (Fidyas) n, Atina Akropolisi nde bulunan Parthenon Tap na için yapt Athena Heykeli buna güzel bir örnektir (Resim 90). Dönemin di er önemli bir sanatç s da Praxiteles (Praksiteles) tir. Sanatç n n en tan nm fl yap t Hermes ve Çocuk Dyonisos heykelidir. Resim 88 : Delfi deki atlet heykellerinden biri, Delfi Müzesi Resim 89 : Disk Atan Atlet Heykeli, Roma Therme Müzesi, Miron Resim 90 : Parthenon Tap na ndaki Athena Heykeli, Fidyas L SE SANAT TAR H 1 51

52 Resim 91 : skender in bafl heykeli, stanbul Arkeoloji Müzesi Klasik Dönemin sonlar na do ru, insan vücudu tümüyle ve daha ayr nt l olarak ele al nm flt r. Sanatç lar n dikkati, kiflilerin özelliklerini yans tacak çal flmalara çevrilmifl ve böylece portre heykel sanat ortaya ç km flt r. Genellikle flairlerin, düflünürlerin, devlet adamlar n n portre heykelleri yap lm flt r. Helenistik Dönem Büyük skender in Anadolu ya girifliyle bafllayan Helenistik Dönem (MÖ ); planl kentlerin yap ld, kütüphanelerin, müzelerin kuruldu u, büyük boyutlu heykel sanat n n geliflti i bir dönemdir. Helenistik Dönem heykel sanat nda, Klasik Dönemin tanr sall n yans tan a rbafll görünümün yerini; fliddeti, sevinci, flirinli i, h rç nl yans tan ifadeler alm flt r. Ünlü heykelt rafl Lysippos (Lisipos) a ait skender in bafl heykeli; k r fl k aln, bu ulu bak fllar, arkaya do ru taral saçlar ile Helenistik Dönemin tüm özelliklerini yans t r (Resim 91). Dönemin en tan nm fl sanatç s olan Lysippos, Büyük skender in portre heykellerinin yan s ra çeflitli atlet heykelleri de yapm flt r. Bu dönemde Anadolu d fl nda da heykeller yap lm flt r. Bunlar aras nda Rodos Adas nda bulunan Laokoon Heykel Grubu, Helenistik Dönem heykellerinin tipik bir örne idir. Heykelde y lanlar taraf ndan sar lan Laokoon ve o ullar n n ölüm kal m savafl anlat lmaktad r (Resim 92). Y lanlar taraf ndan sar lan rahibin yüzündeki ac ifadesi, iki çocu un hâlsiz k vr l fllar bakanlar üzerinde unutulmaz bir etki b rak r. Helenistik Dönemin en belirgin özellikleri, çeflitli yap lar n duvarlar na, lahitlere, sunaklara yap lan kabartmalarda görülmektedir. Bu dönemin en tan nm fl kabartmalar, Bergama Zeus Suna n n kaide k sm n çevreleyen frizlerde bulunmaktad r. Bu kabartmalarda tanr - larla devlerin savafl anlat lm flt r (Resim 93). Resim 94 : skender Lahdi kabartmalar ndan detay, stanbul Arkeoloji Müzesi 52 Resim 92 : Laookon Heykel Grubu, Vatikan Müzesi Resim 93 : Bergama Zeus Suna kabartmalar ndan detay, Berlin Devlet Müzesi stanbul Arkeoloji Müzesi nde bulunan skender Lahdi kabartmalar da dönemin en tan nm fl yap tlar ndand r (Resim 94). Lahdin dört yüzünde ve al nl klar nda kabartma heykeller vard r. Bu kabartma heykellerde Roma ve Pers askerlerinin yapt bir savafl, skender in aslan av gibi konular ifllenmifltir.

53 Dönemin di er kabartma örnekleri aras nda; A layan Kad nlar Lahdi kabartmalar (Resim 95), Xanthos (Ksantos) ta bulunan Nereidler An t kabartmalar ve Aslanl Mezar kabartmalar say labilir. B. ROMA SANATI lk Ça da Romal lar n kurdu u imparatorluk, befl yüz y la yak n sürmüfltür. mparatorlu un s n rlar bat - da Atlas Okyanusu ndan, do uda F rat Nehri ne kadar tüm Akdenizi içine almaktayd. Bu imparatorluk, MS 395 y l nda ikiye ayr lm flt r. Bat Roma 476 y l nda y - k lm fl, Do u Roma (Bizans) ise 1453 y l nda Fatih Sultan Mehmet in stanbul u almas ile son bulmufltur. lk y llarda Helenistik Dönem kültürüyle iç içe bir görüntü yans tan Roma sanat, bafllang çta Roma kent sanat olarak ortaya ç kar. Ülkenin büyük bir imparatorlu a dönüflmesiyle de Bizans ve Avrupa y etkileyecek olan görkemli bir imparatorluk sanat yarat l r. Görkemli Roma sanat n n, ortaya ç kmas nda en büyük etken, Roma Devleti ni yönetenlerin büyük ço- unlu unun sanat ve sanatç y koruyan, sanat yap tlar üretilmesini destekleyen kifliler olmas d r. Resim 95 : A layan Kad nlar Lahdi, stanbul Arkeoloji Müzesi 1. Mimari Romal lar tafl, tu la ve mermer malzeme kullanarak birçok mimari yap t ortaya koymufllard r. Önceleri Etrüsk ( talya da Romal lardan önce kurulan bir medeniyet) tafl iflçili ini ve yap tekni ini kendilerine örnek alan Resim 96 : Pantheon Tap na, Roma Romal lar, zamanla kireç harc n ba lay c öge olarak kullanm fllard r. Kireç harc, kemer ve kubbe yap m tekni inin geliflmesine, genifl alanlar n üzerlerinin örtülmesine, dolay s yla da genifl mekânl, kubbeli, büyük (an tsal) yap lar n infla edilebilmesine olanak sa lam flt r. Kemer, kavisli olarak örülen, iki aya birbirine ba layan, bir aç kl geçmek için kullan lan tafl y c mimari ögedir. Kubbe; kare, sekizgen ve yuvarlak tabanl yap lar n üzerini örten, yar m küre biçimindeki mekân örtüsüdür. Roma Döneminde, Yunan yap türlerinin yan s ra halk n gereksinimlerine göre sanat yap tlar gelifltirilmifl ve yeni yap türleri ortaya ç km flt r. Bunlar aras nda su kemerleri, bazilikalar, hamamlar, taklar say labilir. Tap naklar: lk Roma tap naklar, plan olarak Yunan tap naklar na benzer. Bir Roma tap na ; yüksek bir kaide üzerinde, dikdörtgen planl cella ile önündeki genifl merdivenli bir portikten oluflur. Yap malzemesi genellikle taflt r. Sütun bafll klar genellikle Korint nizam ndad r. Fransa daki Nimes (Nim) Tap na bu tür tap naklara önemli bir örnektir. Romal lar, Yunanl lardan farkl olarak yuvarlak planl tap naklar da yapm fllard r. lk kez Roma mimarisinde görülen bu tap naklarda, korint bafll kl sütunlar n tafl d bir portik ve üstü kubbe ile örtülü cella yer al r. Yuvarlak planl tap naklar n en önemli örne i, Roma daki Pantheon (Panteon) Tap na d r (Resim 96). L SE SANAT TAR H 1 53

54 Resim 97 : Pantheon Tap na n n içi, Roma Resim 98 : Ankara Augustus Tap na Resim 99 : Zeus Tap na, Çavdarhisar, Kütahya Pantheon Tap na, kubbeli olarak yap lan önemli yap - lardan biridir (Resim 97). Bu tap nak bütün tanr lar n evidir. Hristiyanl n ilk y llar nda kiliseye çevrilmifltir. Kubbenin ortas nda yer alan yuvarlak bir aç kl ktan gökyüzü görülür. Bu tap nak, sonradan infla edilen birçok yap ya örnek olmufltur. Roma Döneminde Anadolu da da birçok tap nak yap lm flt r. Bu tap naklar n en tan nm fl, Ankara daki Augustus (Avgustus) Tap na d r (Resim 98). Augustus Tap na, dikdörtgen planl d r. Tap na n k - sa kenar nda sekiz, uzun kenar nda ise on befl sütun bulunmaktad r. Sütun bafll klar n n Korint nizam nda oldu u san lmaktad r. Hristiyanl n yayg nlaflmas ndan sonra tap nak kiliseye dönüfltürülmüfltür. Augustus Tap na, Yunanca ve Latince yaz tlar nedeniyle ayr bir öneme sahiptir. Anadolu daki di er Roma tap naklar aras nda Efes teki Domitianus (Domitiyanus) Tap na ve Kütahya Çavdarhisar daki Zeus Tap na (Resim 99) say labilir. Roma mimarisinde görülen teknik geliflmeler, sivil mühendislik alan nda birçok yap lar n ortaya ç kmas na neden olmufltur. Bazilika: MÖ 2. yüzy l bafllar nda Roma mimarl n n yaratt bir yap türüdür. çinde al flverifl yap lan çarfl larla mahkeme binalar yer al r. Roma bazilikalar, Hristiyanl n ilk dönemlerinde ortaya ç kan bazilikalardan kullan m olarak çok farkl d r. Hristiyan bazilikalar n n dinsel amaçl olarak kullan lmas na karfl l k Roma bazilikalar, günlük yaflamda halk n iflleri için kullan lm flt r. Forum: Roma kentinde devlet iflleri ile özel ifllerin görüflüldü ü bir merkez olan ve halk n topland alanlard r. Yunan sanat nda görülen agora ile ayn ifllevi görmektedir. Forumlar n ekonomik (pazar alan, çarfl ) siyasal (halk n topland yer, bir tür kent meclisi) ve dinsel ifllevleri vard r. Genellikle kent merkezinde bulunan forumlar n en ünlüsü Roma daki Forum Romanium dur. Taklar: Roma mimarisinin önemli örnekleri olan taklar, dinsel törenlere ba l olarak ortaya ç km fl, zamanla bir zaferin an s n yaflatmak amac ile kentlerin veya forumlar n girifllerine yap lm fllard r. 54

55 Taklar n üzerinde ço u zaman imparator ve ailesinden kiflilerin heykel ve kabartmalar bulunurdu. Roma daki Tiberius Zafer Tak önemli bir örnektir (Resim 100). Ayr ca Anadolu da Antalya, Side ve Perge gibi yerlerde Romal lardan kalma birçok tak bulunmaktad r (Resim 101). Su kemerleri: Romal lar n en önemli mimari yap lar ndan olan su kemerleri, kentlere su getirmek için yap lm flt r. Uzak yerlerde bulunan sular, bu kemerler sayesinde çukurlar afl larak kentlere kadar getirilmifltir. Roma mimarisinin tüm tekniklerini üstünde toplayan su kemerlerine en güzel örnek, stanbul da fiehzadebafl ile Fatih semtleri aras nda uzanan Valens Su Kemeri dir (Resim 102). Bu kemer, günümüzde Bozdo an Kemeri olarak bilinmektedir. Hamamlar: Romal lar halka aç k birçok hamam yapm fllard r. Güney talya da çok say da s cak su kayna - n n bulunmas, bu mimari türünün geliflmesinde önemli rol oynam flt r. Hamamlar; soyunma yeri, l k, s cak ve so- uk y kanma salonlar ndan oluflurdu. Hamamlar n s t lmas flöyleydi: Duvarlar n içine toprak künkler yerlefltirilir veya y kan lan bölümlerin alt nda boflluklar oluflturulurdu. Külhanda yak lan ateflin s tt s cak hava, bu künklere veya boflluklara verilerek hamam n s t lmas sa lan rd. Külhan, eski hamamlarda, hamam n içini ve sular - n s tmak amac ile yak lan ateflin bulundu u yerdir. Hamam n içinde y kanma ve soyunma bölümlerinden baflka çeflitli avlular ve kitapl k bulunurdu. Anadolu daki Roma hamamlar na örnek olarak Miletos taki Faustina Hamam ile Ankara daki Roma Hamam (Resim 103) kal nt lar verilebilir. Anadolu d fl ndaki Roma hamamlar n n en tan nm fl örne i, Roma daki Caracalla (Karakalla) Hamam d r (Resim 104). Resim 100 : Tiberius Zafer Tak, Roma Resim 101 : Zafer tak biçiminde yap lm fl Hadrianus Kap s, Antalya Resim 102 : Valens Su Kemeri, stanbul Resim 104 : Carakalla (Karakalla) Hamam, Roma Resim 103 : Roma Hamam kal nt lar, Ankara L SE SANAT TAR H 1 55

56 Amfiteatr: Romal lar n, gladyatörlerin vahfli hayvanlarla dö üflleri için kulland klar bir yap türüdür. Amfiteatr iki bölümden oluflur: Birinci bölüm arena denilen, kumla kapl elips biçimli bir aland r; ikinci bölüm ise bu alan kat kat basamaklar hâlinde çepeçevre kuflatan oturma yerleridir. Yaln zca Roma mimarisine özgü olan bu yap lar n, Anadolu daki say - s yok denecek kadar azd r. Anadolu d fl ndaki amfiteatrlar n en tan nm fl Roma daki Collesseum (Kolezyum) dur (Resim 105). Tiyatrolar: Roma tiyatrolar da Yunan tiyatrolar gibi üç bölümden oluflmufltur: Sahne, yar m daire biçiminde basamakl oturma yerleri, yar m daire biçi- Resim 105: Collesseum (Kolezyum), Roma minde meydan (Yunan tiyatrosunda bu meydan daire biçimindeydi.). Roma tiyatrolar nda Yunan tiyatrolar ndan farkl baz özellikler görülür. Roma tiyatrolar, Yunan tiyatrolar na göre daha büyük boyutta yap lm flt r. Ayr ca Roma tiyatrolar nda üç bölüm ayr ayr düflünülmemifl; sahne binas, yan duvarlar, koridorlar ve oturma basamaklar birlefltirilerek mimari Resim 106 : Aspendos Tiyatrosu, Antalya bir bütünlük sa lanm flt r. Bunun yan s ra tiyatrolar n cepheleri oldukça gösteriflli olup iki veya üç kat hâlinde yükselen sütunlarla süslenmifltir. Romal lar, gelifltirdikleri mühendislik bilgisi sayesinde tiyatrolar n oturma s ralar n yerlefltirmek için bir yamaç aramaya gerek duymam fllar, tiyatrolar n istedikleri yerlerde kurmufllard r. Anadolu daki Roma tiyatrolar na örnek olarak Aspendos (Resim 106) ve Side tiyatrolar verilebilir. Stadion (Stadyum): çinde atletik oyunlar n (özellikle koflular n) oynand ve çeflitli yar flmalar n yap ld alanlard r. Roma stadionlar, ince uzun bir arena- Resim 107 : Pompei de bir Roma evi y üç yan ndan çevreleyen oturma s ralar ndan oluflurdu. Anadolu da Efes, Bergama ( zmir); Miletos ve Priene (Ayd n) de stadion kal nt lar na rastlanm flt r. Evler ve saraylar: Roma evleri, atrium denilen sütunlu bir iç avlunun etraf nda bulunan odalardan oluflmaktayd. Genellikle üstü aç k olan atriumun ortas nda bir havuz, yanlar nda yemek ve yatak odalar, daha geride ise bir bahçe bulunurdu. Evlerin yer döflemeleri mozaik (ince kum, çimento ve küçük mermer parçalar ndan oluflan kar fl mla yer döfleme tekni i), duvarlar ise freskolarla süslüydü. Anadolu daki Roma evlerinin en güzel örnekleri Efes te (Yamaç Evleri) ve Zeugma (Nizip, Gaziantep) da bulunmaktad r. Anadolu d fl ndaki Roma evlerinin en güzel örnekleri ise talya daki Vezüv Yanarda n n külleri alt nda kalan Pompei de ortaya ç kar lm flt r (Resim 107). Roma saraylar, evlerin büyük boyutlu biçimleridir. Saraylar daha gösteriflli, mermer kaplamal olarak yap lm flt r. 56

57 2. Heykel ve Kabartma Sanat Roma heykelt rafll, mimari kadar geliflmemifl ve daha çok Yunan heykelt rafll n n etkisi alt nda kalm flt r. Romal lar, yap lar n süslemek ve koleksiyon oluflturmak için Yunanistan dan çok say da heykel getirmifller; ancak zamanla bunlar yetmeyince bu heykelleri kopya ederek ço altm fllard r. Romal lar n heykel alan nda en baflar l olduklar alanlar, portre heykeller ve tarihsel kabartmalard r. Romal larda portre heykel sanat n n geliflmesinin en önemli nedeni dinsel törenlerdir. Romal heykelt rafllar, baflta imparator ve ailesi olmak üzere askerlerin, devlet adamlar n n portre heykellerini yapm fllard r. Yunan heykellerinde; tanr ve tanr - çalar n konu olmas na karfl n, Roma heykelinde insan n ifllenmesi önemli bir farkt r. Romal lar, tarihsel kabartmalarda kazand klar askerî zaferlerin öykülerini anlatm fllard r. Ayr ca tanr lar ve günlük yaflamdan al nan konular da kabartmalarda ifllenmifltir. Bu kabartmalar çeflitli sütunlara, taklara, lahitlere ve mezar tafllar na yap lm flt r. stanbul da Cerrahpafla semtinde yaln zca kaidesi kalan Arcadius (Arkadyus) Sütunu nun orijinalinde zengin kabartmalar n bulundu u bilinmektedir. Türkiye deki çeflitli müzelerde bulunan lahitlerde de Roma Dönemine ait kabartmalar bulunmaktad r. Bu kabartmal lahitlerin en tan nm fl Konya - Beyflehir yolunda bulunan Herakles Lahdi dir. Lahdin dört yüzünde çeflitli figürler kabartma olarak ifllenmifltir (Resim 108). Ayr ca Hierapolis (Pamukkale, Denizli) antik kentinde de Roma Dönemine ait kabartmal birçok lahit bulunmufltur (Resim 109). Anadolu d fl ndaki Roma kabartmalar n n en tan nm fl Titus Zafer Tak kabartmalar d r. Roma daki Forum da bulunan bu yap tta konu olarak imparator Titus un kazand zaferler ifllenmifltir. Ayr ca di er önemli bir örnek de Roma daki Marcus Aurelius (Marküs Avrelyüs) Sütunu kabartmalar d r (Resim 110). Resim 108 : Herakles Lahdi, Konya Resim 109 : Hierapolis (Denizli) de bulunan bir lahit, Pamukkale (Denizli) Müzesi Resim 110 : Marcus Aurelius Sütunu ndan ayr nt, Roma L SE SANAT TAR H 1 57

58 C. ERKEN HR ST YAN VE B ZANS SANATI Resim 111 : Roma da bulunan bir katakomp Resim 112 : Kaymakl yer alt flehri, Nevflehir Resim 113 : Karanl k Kilise nin içinden bir görünüm, Göreme, Nevflehir Erken Hristiyan Sanat Hristiyanl n gizli gizli yay lmaya bafllad MS 1. yüzy l ile çeflitli ülkelerce resmî din olarak kabul edildi i MS 4. yüzy la kadar geçen süre içinde ortaya ç kan sanata Erken Hristiyan sanat denir. Erken Hristiyan sanat, Roma sanat ile iliflkilidir ve Romal lar n egemen olduklar topraklarda (Anadolu, Yunanistan, M s r, talya gibi) ortaya ç km flt r. Hristiyanl n ortaya ç kt ve gizli gizli yay ld y llarda, putperest Romal lar n bask s ndan kaçan ilk Hristiyanlar, çeflitli bölgelerde (Anadolu, Roma) toprak alt n oyarak yer alt kentleri yapm fllar ve buralarda saklanarak yaflamlar n sürdürmüfllerdir. lk Hristiyanlar n s nd klar bu yer alt mezarlar na katakomp denir. 4. yüzy ldan sonra yerlerini kiliselere b rakan katakomplar dinsel ziyaret yerlerine dönüflmüfltür (Resim 111). Mimarl k alan nda ilk Hristiyanlar n yapt klar di- er önemli bir tür de yer alt kentleridir. Anadolu da Kapadokya yöresi (Nevflehir, Ni de, Aksaray, Kayseri)nde bu kentlerin en önemlileri Derinkuyu ve Kaymakl yer alt kentleridir (Resim 112). Bu yer alt kentleri çeflitli dehlizlerle birbirine ba l yer alt katlar ndan oluflmaktad r. Kapadokya yöresinde yaflayan insanlar yeni binalar kurmak yerine, kayalar oyarak çeflitli mekânlar oluflturmufllard r. Bunun nedeni, ana malzeme olan tüf tafl n n kolay ifllenmesidir. Ayr ca insanlar n Hristiyanl n ilk dönemlerinde putperest Romal - lar n bask lar ndan kaç p saklanma gere ini duymalar da bu konuda etkili olmufltur. MS 1. yüzy ldan sonra katakomplarda yaflayan ilk Hristiyanlar, bu yap lar n duvarlar n Hristiyanl kla ilgili çeflitli resimlerle süslemifllerdir. Ancak üzerlerindeki bask dan ötürü duygular n, bu resimlere tam olarak yans tamam fllar; Hristiyanl n sembolü olan birtak m simgelerle anlatm fllard r. Bu simgelerin en çok kullan lanlar ; güvercin, tavus kuflu, bal k, kuzu, iyi çoban, çiçekli bahçe, gemi motifleridir. yi çoban motifi, koyunlar güden ya da omzunda kuzu tafl yan sa y betimlemektedir. Üzerlerindeki bask dan ötürü duygular n sembollerle anlatan ilk Hristiyanlar n ortaya koydu u bu sanat sembolik bir sanatt r. 58

59 Erken Hristiyan sanat n n geliflmesinde Kapadokya yöresinin etkisi oldukça önemlidir. Bu yörede yap lan birçok manast r, kilise, flapel ve evlerin duvarlar na yap lan resimler (Resim 113) Bizans resim sanat n n öncüleri olmufltur. Kapadokya daki yap lar n duvarlar, çeflitli freskolarla süslenmifltir. Bu freskolarda Hristiyanl n çeflitli konular, zengin bir tarzda ancak basit flekillerde ifllenmifltir. Bir güvercini, dua eden bir figürü gösteren resimlerde estetik kayg dan çok yeni bir din görüflünü en yal n bir biçimde yans tma kayg s ön plandad r. Bu freskolar, daha sonralar konular de iflmeden (tekni in geliflmesiyle) stanbul daki çeflitli yap lar süsleyen duvar resimlerinin öncüleri olmufltur. 4. yüzy ldan itibaren Erken Hristiyan resim sanat nda geliflmeler olmufl, Hristiyanl kla ilgili konular serbestçe ifllenmeye ve bunun yan s ra günlük yaflamla ilgili konulara da yer verilmeye bafllanm flt r. Bizans Sanat Roma mparatorlu u nun ikiye ayr lmas (395) ile do u bölgesine egemen olan Bizans, Orta Ça boyunca Avrupa n n ve Hristiyan dünyas n n en büyük devletlerinden biri olmufltur. Bat Roma mparatorlu u nun çöküflü ile Bizans mparatorlu u nun etkisi daha da artm flt r. Bizans mparatorlu u nun baflkenti stanbul (Konstantinopolis) dur. 313 y l nda Milano Ferman ile Hristiyanlara ellerinden al nan tüm haklar n, Roma mparatoru Konstantin taraf ndan verilmesiyle birlikte Bizans sanat nda önemli geliflmeler olmufltur. Bu tarihten sonra ortaya ç kan sanat Bizans sanat d r. Bizans sanat, bir yandan lk Ça Roma sanat ndan di er yandan da yay ld topraklar üzerinde daha önce var olan uygarl klar n (Anadolu, ran, M s r, Yunanistan, talya) sanat ndan etkilenmifltir. Ancak Bizansl sanatç lar, tamamen bu uygarl klar n sanatlar n taklit etmemifller, zamanla kendi sanatlar n oluflturmufllard r. Bizansl sanatç lar n amac dini ve imparatoru yüceltmektir. Bu nedenle yap tlar nda isim kullanmam fllar ve yap larda dinsel süslemeye önem vermifllerdir. MS 4. yüzy lda geliflmeye bafllayan Bizans sanat, 6. yüzy lda imparator Jüstinianus (Jüstinyen) Döneminde en parlak zaman n yaflam flt r. 12. yüzy la kadar süren bu parlak dönem devlet yönetiminin zay flamas ve toprak kaybedilmeye bafllanmas ile gerilemeye bafllam flt r. Türklerin Anadolu da ilerlemeleri ve Fatih Sultan Mehmet in 1453 y - l nda stanbul u fethetmesi ile Bizans mparatorlu u son bulmufltur. 1. Mimari Dinsel yap lara daha çok önem veren Bizans mimarisinde ana malzeme tu lad r. Tu la ile tafl n birlikte kullan ld almafl k duvar örme tekni i de Bizans a özgüdür. Bizans mimarisi dinsel, sivil ve askerî mimari olmak üzere üç bölümde incelenebilir: Dinsel Mimari Bizans dinsel mimarisinin en önemli yap türü, daha sonraki kiliselerin öncüsü olan bazilikad r. Roma mparatorlu u Döneminde çarfl ve mahkeme binalar n n bulundu u bazilikalar, Bizans Döneminde dinsel ibadet yerleri olarak kullan lm flt r. Dikdörtgen biçiminde uzun bir yap olan bazilikan n içi, iki sütun dizisiyle üç nefe ayr lm flt r. Daha sonra yap lan tüm Hristiyan kiliseleri bu plan n gelifltirilmesiyle oluflmufltur (Plan 2). Plan 2 : Bizans kilisesi (kubbeli bazilika) ve bölümleri a. Apsis, b. Synthronon, c. Bema, e. Naos (orta nef), f. Narteks, g. Atrium, h. Yan nef L SE SANAT TAR H 1 59

60 Resim 114 : Ayasofya, stanbul Plan 3 : Küçük Ayasofya, stanbul Plan 4 : Ayasofya, stanbul Bir bazilikada flu bölümler bulunur: Apsis, kilisenin do u duvar ekseninde bulunan yar m daire fleklindeki ç k nt l k s md r. Synthronon, apsisin önünde yar m daire biçimli veya düz s ralar hâlinde yap lan ve din görevlilerinin oturmas na yarayan bölümdür. Bema, suna n bulundu u bölümdür. Orta nef (naos), halk n ibadet amac yla kulland - ana mekând r. Yan nef, bazilikada orta nefin iki yan nda, apsise dik do rultuda uzanan ve orta neften sütun ya da ayak dizileriyle ayr lan mekânlardan her biridir. Narteks, bazilikan n ana mekân na aç lan girifl bölümüdür. Bizans dinsel mimarisinin en önemli yap tipi, bazilikalar n gelifltirilmesiyle oluflan kiliselerdir. Bizans kiliseleri yap ld klar plan tiplerine göre afla daki flekilde incelenebilir: Merkezi planl kiliseler: Kare ya da çokgen planl olarak yap lan bu yap lar, iç görünüflleri ile yuvarlak bir mekân etkisi b rak r. lk Ça mimarisinde daha çok kullan lan bu yap tipine stanbul daki Küçük Ayasofya (Sergios Bacchos) Kilisesi örnek verilebilir (Plan 3). Kubbeli bazilikalar: Bazilika ve merkezî plan tipi birlefltirilerek yap lan bu yap larda naosun üzeri büyük bir kubbe ile örtülmüfltür. Kubbeli bazilikalar n tüm özelliklerini yans tan örnek stanbul daki Ayasofya (Hagia Sophia) d r (Resim 114). 537 y l nda mparator Justinianus (Jüstinyanus) taraf ndan yapt r lan Ayasofya n n mimarlar, Ayd nl Anthemios (Antemiyos) ve Miletli sodoros tur. Yap n n içi sütun ve paye dizileriyle üç nefe ayr lm flt r. Orta nefin üzeri, dört payenin tafl d 31 metre çap ndaki büyük bir kubbe ile örtülüdür (Plan 4). Ana kubbeye do u ve bat yönünden bitifltirilen iki yar m kubbe, iki yönde ana kubbenin bas nc n karfl layarak alttaki duvarlara geçifli sa lar. Orta nefin do u duvar nda üstü yar m kubbe ile örtülü olan apsis bölümü vard r. Yap n n içi mozaik sanat n n en güzel örnekleri ile süslüdür. Helenistik bazilikalar: Bu plan tipindeki bazilikalar n içi, sütun dizileri ile neflere ayr lm fl dikdörtgen salonlard r. Ortadaki nef yan neflerden daha yüksek tutulmufl, do u yönünde ise ayinlerin yönetildi i yar m kubbe ile kapat lm fl bir bölüm yer alm flt r. Bu 60

61 tipe örnek olarak stanbul Studios Manast r Kilisesi ( mrahor lyas Bey Camisi), Demre (Antalya) Aziz Nicolaus Kilisesi (Resim 115) ve Efes ( zmir) Meryem Ana Bazilikas say labilir. Haç planl bazilikalar: 8. yüzy ldan bafllayarak Anadolu da ve özellikle stanbul da yap lan kiliselerde bu plan uygulanm flt r. Bu plana göre yap lan yap larda orta mekân n (naos veya orta nef) üzeri dört fil aya n n tafl d bir kubbe ile örtülüdür. Kubbenin dört yönünde tonozlarla örtülü birbirine eflit mekânlar haç kollar n oluflturur. Fil aya, cami ve kiliselerde büyük kemer ve kubbeleri üzerinde tafl mak için ahflap, tu la ya da tafltan yap lm fl olan dörtgen ya da yuvarlak kesitli sütunlara verilen add r. Tonoz, bir kemer gözünün kesiksiz olarak derinli ine devam etmesiyle ortaya ç kan yar m silindir biçiminde tavan örtüsüdür. Haç planl bazilikalar aras nda stanbul daki Hagia Eirene Kilisesi (Aya rini), Khora Manast r (Kariye Camisi) (Resim 116), Hagia Thekla Manast r (Atik Mustafa Pafla Camisi) ve Lips Manast r (Fenari sa Camisi) say labilir. stanbul d fl nda Anadolu nun de iflik yerlerinde de Bizans yap lar na rastlanmaktad r. Bunlar aras nda Trabzon Ayasofyas (Trabzon) (Resim 117) ve Sümela Manast r (Trabzon) say labilir. Sivil Mimari Kent mimarisi: Bizans kentleri, Roma kentleri gibidir. Kent planlamas nda antik kentler ve Roma örnek al nm flt r. Kentlerde, antik ça n özelli i olan ana yollar, meydanlar, forumlar, sütunlu caddeler, zafer taklar, dikili tafllar belli bir düzen içinde yer alm flt r. Bizans n baflkenti stanbul, Bizans kent mimarisini tüm özellikleriyle yans tmaktad r. Kent merkezinde Augousteion (Agustiyon) Meydan bulunmaktad r. Meydan n bir yan nda Ayasofya ve hipodrom, di er yan nda ise büyük saray n n girifli yer almaktad r. Meydan n ortas ndan I. Theodosius (Teodosyus) taraf ndan M s r dan getirilen üzeri hiyeroglif yaz larla ve gövdesi kabartmalarla süslü I. Theodosius Obeliski bulunmaktad r. Bundan baflka kentin çeflitli yerlerinde forum olarak kullan lan meydanlar yap lm fl, buralar Çemberlitafl, K z Tafl, Arcadius (Arkadyus) Sütunu gibi dikili tafl ve sütunlarla süslenmifltir. Saray mimarisi: Bizans imparatorlar için yap lan saraylar n en tan nm fl, stanbul daki Tekfur Saray d r (Resim 118). Surlara bitiflik olarak yap lan saray n için- Resim 115 : Aziz Nicolaus Kilisesi, Demre, Antalya Resim 116 : Khora Manast r (Kariye Camisi), stanbul Resim 117 : Trabzon Ayasofyas, Trabzon Resim 118 : Tekfur Saray, stanbul L SE SANAT TAR H 1 61

62 de tören salonu, kilise ve oyun yerleri gibi bölümler bulunmaktad r. Saray n üst kat, imparatorun yaflad bölüm olarak düzenlenmifltir. stanbul daki Bizans saraylar na di er bir örnek de Büyük Saray d r. Su kemerleri ve sarn çlar: Bizansl lar, kemerli su kanallar yaparak yak n merkezlerdeki su kaynaklar nda bulunan sular kentlerine ve yerleflim merkezlerine getirmifllerdir. Roma Döneminde yap lan ve Bizans Döneminde onar lan Valens (Bozdo an) Su Kemeri ile Trakya daki sular n stanbul a getirilmesi sa lanm flt r. Bunun d fl nda stanbul daki Mazlum Kemer, Trakya daki Keçigerme ve Gümüflp nar su kemerleri önemli örneklerdir. Bizansl lar, su kemerleri arac l yla kente kadar Resim 119 : Yerebatan Sarn c, stanbul getirdikleri sular, kent merkezlerindeki sarn çlarda (yer alt su deposu) ve aç k hava depolar nda toplayarak borulardan çeflmelere da tm fllard r. Bu sarn çlar n en önemlisi, içinde 336 sütun bulunan Yere Batan Sarn c d r (Resim 119). Ayr ca stanbul daki di er örnekler aras nda Binbirdirek ve Zeyrek sarn çlar say labilir. Aç k hava depolar na ise Çukurbostan Sarn c örnek olarak verilebilir. Askerî mimari Surlar ve kaleler: stanbul u çepeçevre saran surlar (Resim 120), Romal lar Döneminde yap lm fl Bizansl lar Döneminde onar lm flt r. Marmara k y - Resim 120: stanbul surlar ndan bir görünüm s ndan itibaren Haliç e kadar uzanan bu surlar, 70 metre aral klarla tekrarlanan kulelerle güçlendirilmifltir. Kenti çeflitli sald r lara karfl korumak amac yla yap lan bu surlar n üzerinde pek çok kap yer almaktad r. Bunlar; Yedi Kule (Alt n Kap ), Belgrad, Silivri, Mevlana, Sulukule, Edirne ve Topkap d r. 2. Resim Sanat (Fresko, Mozaik) Bizansl larda resim sanat oldukça geliflmifltir. Hristiyanl yaymak için kullan lan resim sanat nda en çok mozaik ve fresko tekni i (yafl duvar s vas üzerine kireç suyunda eritilmifl madenî boyalarla resim yapma tekni i) kullan lm flt r. Bunlardan baflka ikonalar (genellikle Meryem ve azizlerin yer ald ahflap levha resimleri), minyatürler (kitap resimleri) ve kumafl resimleri de resim sanat örneklerindendir. Bizansl lar çeflitli kiliselerin, flapellerin, saraylar n duvarlar n süslemek için resim sanat ndan yararlanm fllard r. Resim yaparken teknik olarak mozaik tekni ini ye lemifllerdir. Çünkü bu tarzda yap lan resimler, bulunduklar yap tlar yok olsa bile yüz y llarca bozulmayarak varl klar n korurlar. 62

63 Erken Bizans Dönemi Resim Sanat ( ) Bu dönem resim örneklerinde konu olarak Hristiyanl n yan s ra imparator ve ailesinin günlük yaflamlar ndan kesitler de ifllenmifltir. Ayr ca resimlerde çeflitli hayvan betimlemeleri de göze çarpmaktad r. stanbul daki Ayasofya, Aya rini ve Küçük Ayasofya gibi kiliselerin içi sa, Meryem, havari, aziz ve meleklerin resimleriyle süslenmifltir. Ancak bu resimlerin ço u y llar ndaki konoklazma Döneminde yok edilmifltir. Bu dönemden günümüze kalan en güzel örnekler, stanbul daki Büyük Saray n döfleme mozaikleridir. Bu mozaiklerde çeflitli hayvan betimlemeleri, çember çeviren çocuk, su tafl yan kad n gibi günlük yaflamla ilgili konular resimlenmifltir (Resim 121). konoklazma Dönemi Resim Sanat ( ) 7. yüzy lda Hristiyanl k, resim sanat n bir araç olarak kullan p geliflmesini sürdürürken Anadolu da tasvir sanat ndan uzak olan Musevilik ve slamiyet h zla yay lm flt r. Bu yeni dinsel inan fllar ve tarihsel geliflim, her türlü dinsel resmin yasakland heykellerin yak l p y k ld ikonaklast (tasvir k ran) bir ak - m n ortaya ç kmas na neden olmufltur. konaklazma Dönemi ad n alan bu dönemde daha önce var olan resimlerin yerini üzüm, bal k, haç gibi sembolik figürler alm flt r. stanbul Ayasofya daki birçok haç ile stanbul Aya rini deki büyük mozaik ve haç freskolar bu dönemden kalmad r. Orta Bizans Dönemi Resim Sanat ( ) Kiliselerde dinsel betimlemelerin yeniden kabul edilmesinden (842), IV. Haçl Seferi ile stanbul a gelen Latinlerin istilas na kadar süren Orta Bizans Döneminde, sanat kilisenin yönetimi alt na girmifltir. Bu dönemde resim sanat, kilisenin belirledi i kurallar içinde geliflme göstermifltir. Mozaik ve freskolardaki zengin bezemeli giysiler içindeki figürler, cepheden ve yüzeysel olarak betimlenmifltir. Resim 121 : Büyük Saray mozaiklerinden bir örnek, stanbul Zemin, alt n yald zl d r. Düzenlemeler, simetrik ve dura and r. Kifliler belli bir hiyerarflik düzen içinde yerlefltirilmifltir. Bu döneme ait resim örnekleri stanbul da Ayasofya da bulunmaktad r. Ayr ca Kapadokya yöresindeki Elmal, Çar kl, Tokal ve Karanl k kiliselerinde de Hristiyan dini ve sa n n yaflam ile ilgili birçok resim örne i vard r (Resim 122). Son Dönem Bizans Resim Sanat ( ) Bu dönemde resim sanat, kilisenin kat kurallar ndan s yr lm fl, canl ve hareketli bir tarz ortaya ç km flt r. Resim 122 : Karanl k Kilise den duvar resmi, Göreme, Nevflehir L SE SANAT TAR H 1 63

64 Resim 123 : Khora Manast r freskolar ndan bir örnek, stanbul Bu dönemin mozaik ve fresko örnekleri stanbul daki Khora Manast r (Kariye Camisi) ndad r. Mozaik ve freskolarda sa n n do umu, dirilifl, Meryem in ölümü gibi konular ifllenmifltir (Resim 123). Ayr ca stanbul daki Fethiye Camisi (Pammakaristos Kilisesi), Trabzon daki Küçük Ayasofya Kilisesi ve Sümela Manast r nda da Son Dönem Bizans resim sanat örnekleri bulunmaktad r. DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 1. Anadolu daki eski Yunan yerleflim merkezlerine örnekler veriniz. 2. Yunanistan daki Dor istilas ndan sonra Anadolu ya hangi gruplar göç etmifltir? Bu gruplar n Yunan sanat n n oluflumundaki etkilerini belirtiniz. 3. Tap nak nedir? Yunan mimarisinde tap naklar n hangi plan tipine göre yap ld n belirtiniz. 4. Dor, yon ve Korint nizamlar ndaki sütun ve sütun bafll klar n n farkl l klar n yaz n z. 5. Anadolu da Dor, yon ve Korint nizamlar nda yap lan tap naklara örnekler veriniz. 6. Yunan tiyatrolar hangi bölümlerden oluflur? Anadolu daki Yunan tiyatrolar na örnekler veriniz. 7. Arkaik Dönem Yunan heykelt rafll hakk nda bilgi veriniz. 8. Klasik Dönemde Yunan heykelt rafll nda ortaya ç kan en önemli yenilik nedir? K saca bilgi veriniz. 9. Klasik Dönem Yunan heykelt rafllar ndan Myron ve Phidias n yap tlar na örnek veriniz. 10. Helenistik Dönem Yunan heykelt rafll hakk nda bilgi veriniz. 11. Bergama Zeus Suna kabartmalar hakk nda bilgi veriniz. 12. Romal lar n mimariye getirdikleri en önemli yenilik nedir? K saca bilgi veriniz. 13. Roma sanat nda görülen yap türleri hakk nda bilgi veriniz. 14. Roma tiyatrolar n Yunan tiyatrolar ndan ay ran en önemli özellik nedir? Söyleyiniz. 15. Roma heykel sanat hakk nda k saca bilgi veriniz. 16. Roma kabartmalar n n konusunu söyleyerek kabartmalara örnekler veriniz. 17. Erken Hristiyan sanat nedir, nerede ortaya ç km flt r? Belirtiniz. 18. Kapadokya yöresinin Hristiyan sanat için önemini söyleyiniz. 19. Bizans sanat n n genel özelliklerini söyleyiniz. 20. Bazilika nedir? Bizansl lar Dönemindeki bazilikalarda hangi bölümler bulunurdu? Belirtiniz. 21. Ayasofya kimler zaman nda yap lm flt r? Plan hakk nda bilgi veriniz. 22. Bizansl lar Döneminde sivil ve askerî mimari alan nda hangi yap türleri yap lm flt r? Bu yap türlerini söyleyiniz. 23. Bizans resim sanat n n konusunu yazarak resim sanat na örnekler veriniz. 24. Mozaik ve fresko terimlerini tan mlay n z. 64

65 TEST 2 1. Yunan mimarisinin en önemli yap tipi hangisidir? A. Bazilika B. Kilise C. Tap nak D. Megaron 2. Afla dakilerden hangisi Yunan mimarisinde nizamlar n ortaya ç kmas n n bir sonucu de- ildir? A. Yap lara an tsal bir görünüm verilmesi B. Tap naklar n d fl görünümüne önem verilmesi C. Tap naklar n etraf n n sütünlarla çevrilmesi D. Tap naklar n yap m nda kerpiç ve ahflap malzeme kullan lmas 3. Afla dakilerden hangisi Anadolu da Dor nizam nda yap lan bir tap nakt r? A. Assos Athena Tap na B. Efes Artemis Tap na C. Uzuncaburç Zeus Tap na D. Bodrum daki Maussoleion 4. Yunan mimarisinde kapal tiyatro biçiminde yap lan kent meclisi binalar na ne ad verilir? A. Odeon B. Bouleterion C. Tiyatro D. Amfiteatr 5. Roma daki Collesseum hangi tür yap d r? A. Tiyatro B. Amfiteatr C. Forum D. Kilise 6. Frontal durufl un ortadan kalkt n gösteren Klasik Dönemin en tan nm fl yap t afla dakilerden hangisidir? A. Disk Atan Atlet Heykeli B. Hermes ile Çocuk Dyonisos Heykeli C. Athena Heykeli D. Laokoon ve O ullar Heykeli 7. Afla da verilen Roma tap naklar ndan hangisi yuvarlak planl d r? A. Nimes Tap na B. Efes Domitianus C. Augustus Tap na D. Pantheon 8. Bazilika planl yap larda, sütun s ralar n n aralar nda kalan bölümlerin her birine ne ad verilir? A. Nifl B. Narteks C. Nef D. Bema 9. Afla daki Bizans kiliselerinden hangisi kubbeli bazilika tipindedir? A. Khora Manast r B. Aziz Nicolas kilisesi C. Ayasofya D. Meryem Ana Evi 10. Kireçli su içerisine toz boyalar kar flt rarak yafl s va üzerine uygulamak suretiyle yap lan duvar resimlerine ne ad verilir? A. Vitray B. Mozaik C. Gravür D. Fresko L SE SANAT TAR H 1 65

66 6. ÜN TE ORTA ÇAĞ AVRUPA SANATINA GENEL BAKIŞ 66 HAZIRLIK ÇALIŞMALARI 1. Katedral, rozet, vitray, koro, kemer, tonoz ve portal terimlerinin anlamlar n çeflitli kaynaklardan ö renerek defterinize yaz n z. 2. Roman ve Gotik sanatlar n n do uflunu haz rlayan etkenleri araflt r n z. Ö rendiklerinizi s - n fta arkadafllar n za anlat n z. Orta Ça da slam ve Bizans sanatlar n n yan s ra Avrupa da iki önemli sanat daha ortaya ç km flt r. Bunlar Roman ve Gotik sanatlar d r. 1. ROMAN SANATI 10 ve 13. yüzy llar aras nda baflta Almanya, spanya, ngiltere ve Fransa olmak üzere Avrupa n n de iflik ülkelerinde mimaride görülen Orta Ça sanat d r. Roman sanat 1000 y llar nda Fransa n n Burgonya bölgesinde ortaya ç km flt r. Roman sanat n n genel özellikleri flunlard r: Bu dönem sanat tamamen dinin etkisinde geliflmifltir. En önemli yap tipi kilise ve katedrallerdir. Katedral, bir kentin büyük kilisesidir. Yap larda Latin haç bazilikal plan uygulanm flt r. Katedral ve kiliseler genellikle üç neflidir. Orta nef, yan neflerden daha genifl ve yüksektir. Roman katedrallerinde, kilise korosunun yer ald koro bölümünün alt na kripta denilen yer alt mezar eklenmifltir. Yap lar içten çapraz tonoz, d fltan sivri çat ile örtülüdür. Yap larda nefleri birbirinden ay ran payeler ve sütunlar oldukça kal nd r, küp biçimli bafll klar vard r. Kesme tafl kullan lan yap lar n d fl cephelerinde köfleli ya da yuvarlak çan kuleleri yer al r. Kilise ve katedrallere eklenen yüksek çan kuleleri, tanr - ya ulaflma düflüncesinden do mufltur. Yap lar n içinde ve d fl nda kullan lan yuvarlak kemerler, özellikle d fl cephelerde hareketlili i ve plan n anlafl lmas n sa lar. Yap larda malzeme olarak özenle ifllenmifl kesme tafl kullan lm flt r. Roman kilisesinde, kubbe ve tonozlar n a rl n tafl - mak için kal n duvarlar yap lm flt r. Bu nedenle duvarlarda büyük pencere yerine, küçük pencereler aç lm flt r. Heykel ve resim sanat mimarinin hizmetindedir. Roman sanat n n özelliklerini yans tan eserlerden baz lar flunlard r: Resim 124 : Saint Philbert Kilisesi nden bir görünüm, Fransa Saint Philibert (Sen Filiber) Kilisesi: Tafl malzemenin kullan ld bu yap üç neflidir. Kal n payelerin tafl d yap - n n duvarlar na ve kulelere küçük pencereler aç larak cephe hareketlendirilmifltir (Resim 124). Yap iki katl d r.

67 Notre Dame -la Grande (Nötr Dam -lö Grand) Kilisesi: Salon kilisesi tarz nda yap lan kilisede orta ve yan nefler eflit yüksekliktedir. Heykel sanat, Fransa da bu dönemde fazla geliflmemifltir. Az say daki heykel örnekleri, genellikle mimari yap larda süsleme ögesi olarak kullan lm flt r. Almanya da Roman üslubu 13. yüzy la kadar sürer. Bu dönemde Almanya da birçok katedral yap lm flt r. Almanya da Roman üslubu ile yap lm fl baz katedraller ve özellikleri: Aachen (Ahen) Katedrali: y llar nda kesme tafltan yap lm flt r. Yap, merkezî planl - d r. Merkezî bölümün üzeri sekiz bölümlü tafl kubbeyle örtülüdür. Yap da, kal n payelerle birbirine ba lanan yuvarlak kemerler vard r (Resim 125). Spaier (Spayer) Katedrali: Üzeri tonozla kapat lan, ilk kez çapraz tonoz kullan lan ilk an tsal yap d r (Resim 126). Katedralin do u bölümünün alt nda bulunan kripta, daha sonralar Alman mparatorlu u nun mezarl hâline gelmifltir. Saint Michael (Sen Miflel) Kilisesi: Yap n n girifli güney cephededir. Çift apsislidir. Çapraz nefleri ve neflerinin önünde bulunan yuvarlak kuleleri ile özgün bir yap oluflturmaktad r (Resim 127, Plan 5). Almanya daki di er önemli Roman kiliseleri aras nda Worms, Mains (Maynz) ve Trier (Triye) kiliseleri say labilir. Roman mimarisinin talya ya gelifli Almanya dan olmufltur. Ancak talya da Roman mimarisi antik geleneklerden de etkilenerek tamamen kendine özgü bir çizgide geliflmifltir. Resim 125 : Aachen Katedrali nin içeriden görünümü, Almanya Resim 127 : Saint Michel Kilisesi, Almanya Resim 126 : Spaier Katedrali, Almanya Plan 5 : Saint Michel Kilisesi 1. Atrium 2. Bat cephesi 3. Orta nef 4. Yan nef 5. Transept 6. Koro 7. Apsis 8. fiapel L SE SANAT TAR H 1 67

68 Resim 128 : Pisa Katedrali, talya Resim 129 : Pisa Katedrali nin Vaftizhanesi talya da Roman uslubu ile yap lan eserlerden baz lar flunlard r: Pisa yap grubu: y llar nda yap lan bu yap katedral, vaftizhane ve çan kulesinden oluflmaktad r (Resim 128). Yukar do ru gittikçe daralan katedralin duvarlar sütunlarla ve pencerelerle d - fla tamamen aç lm flt r. Yap n n d fl nda koyu yeflil ve beyaz mermer kaplamalar kullan larak cephede hareketlilik sa lanm flt r. Yap n n hemen yan nda, sekiz katl e ri silindirik çan kulesi vard r. 14. yüzy lda tamamlanan vaftizhane, üzeri kubbe ile örtülü yuvarlak bir binad r (Resim 129). Vaftizhane, içinde vaftiz töreni yap lan ve genellikle merkezî planl Hristiyan yap - s d r. talya daki di er önemli Roman kiliseleri aras nda Modena Katedrali ile Saint Zeno ve Saint Ambrogia kiliseleri say labilir. 68

69 2. GOT K SANATI Orta Ça, Avrupa da 12 ile 15. yüzy llar aras nda süren bir dönemi kapsar. Bu dönem, önemli sosyal ve ekonomik geliflmelerin yafland bir dönemdir. Orta Ça n bask c tutumundan uzaklaflma çabalar, krallarla din adamlar n karfl karfl ya getirmifltir. Orta Ça n sonlar na do ru varl kl ve güçlü kiflilerin oluflturdu u yeni bir sosyal s n f ortaya ç km flt r. Bütün bu de iflme ve geliflmeler dönemin sanat na yans m flt r. Bu dönemde yap lan kilise ve katedral planlar Roman dönemindeki kilise ve katedral planlar n tekrarlamas na karfl n, yap lar n d fl cephe mimarileri ve süslemeleri farkl laflm flt r. Bu farkl l klar flunlard r: Yap lar, Roman yap lar na göre oldukça yüksektir. Bu özellik yap larda daha çok sivri kemer ve tonozlar n kullan lmas na neden olmufltur. Roman sanat nda Almanya öncü iken Gotik sanat n öncüsü Fransa olmufltur. Roman sanat n n a r, ayaklar yere basan kitlesel görünümü, Gotik katedrallerde hafif, dantele benzer bir görünüm kazanm flt r. Gotik mimaride tüm yap larda sivri kemer kullan lm flt r. Duvarlar âdeta kaybolmufl; paye, kemer ve payandalardan oluflan yap iskeleti ortaya ç km flt r. Payelerin aralar nda vitrayl pencereler yer alm flt r. Paye, yap larda örülerek yap lan tafl y c ayakt r. Payanda, duvar n d fla do ru e ilmesini önlemek amac yla yap lan destek eleman d r. Vitray, resimleri renkli camlarla pencerelere yerlefltirme tekni idir. Fransa da Gotik üslubu ile infla edilen yap lardan baz lar flunlard r: Paris Notre Dame (Notr Dam) Katedrali ( ) (Fransa): Befl nefli, transeptli bir kilisedir. Yap n n orta nefleri çapraz tonozla, transeptli bölüm ise kaburgal tonozla örtülüdür. Cephede üç an tsal portal vard r. Ön cephede görülen cephe düzenleme anlay fl yap n n tüm cepheleriyle benzerlik gösterir. Ön cephede bulunan orta portalin üstünde bir rozet yer al r (Resim 130). Rozet, katedrallerin ön cephesinde, portalin üstünde yer alan daire biçimli, vitrayl pencere ve bezeme ögesidir. Charters (fiartr) Katedrali (Fransa): ki yan nda yükselen güçlü kuleleriyle görkemli bir görüntüsü vard r (Resim 131). Cephe düzenlemesi, Gotik üslubun güzel bir örne idir. Yan kap lar, payanda ayaklar ve kemerler, iki yanda bulunan sivri çan kuleleri yap n n belirgin özellikleridir (Plan 6). Resim 130 : Paris Notre Dame Katedrali, Fransa Resim 131 : Charters Katedrali, Fransa Plan 6 : Charters Katedrali 1. fiapel 2. Apsis 3. Koro 4. Transept 5. Orta nef 6. Yan nef 7. Narthex L SE SANAT TAR H 1 69

70 Resim 132 : Wells Katedrali nin orta nefinden apsise bak fl, ngiltere Resim 133 : Venedik Dojlar Saray Gotik mimari dinsel ve sivil yap lar yla Almanya, ngiltere, spanya ve talya da da örnekler vermifltir. Bu yap lardan baz lar flunlard r: Ulm Katedrali: Almanya da bulunan katedralin yüksek kulesi tafltan oyulmufl dantel gibidir. Wells (Vels) Katedrali ( ngiltere): Yap da kulelerin yükünü tafl mak için ters kemer biçiminde yukar ya do ru uzanan destekler kullan l r (Resim 132). Toledo Katedrali ( spanya): Befl nefli bir bazilikad r. Vitrayl pencereleri ile dikkati çeker. Dojlar Saray ( talya): Çeflitli sanatlar n etkisinin bir arada görüldü ü bu yap Venedik tedir. Yap üç kattan meydana gelmifltir. Altta kal n payeleri birbirine ba layan sivri kemerlerle zemin kat yer alm flt r. Bunun üzerindeki birinci kat, üç dilimli zarif kemerlerle ba lanm fl ince sütunlu, d fla aç k bir bölümdür. Üst kat ise tamamen renkli mozaiklerle kaplanm flt r (Resim 133). DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 1. Orta Ça boyunca dinsel düflüncelerin sanat nas l etkiledi ini aç klay n z. 2. Roman sanat n n genel özelliklerini say n z. 3. Fransa da Roman tarz nda yap lan yap lar n hangileri oldu unu söyleyiniz. 4. Pisa Katedrali hakk nda bilgi veriniz. 5. Gotik sanat hangi geliflme ve etkenler sonucu do mufltur? Belirtiniz. 6. Gotik sanat n genel özelliklerini söyleyiniz. 7. Paris Notre Dame kilisesi hakk nda bilgi veriniz. 8. Roman ve Gotik mimarisinin farkl yönlerini belirtiniz. 9. Katedral, rozet, payanda, vitray, koro, tonoz, portal, nef, kripta, kemer terimlerinin anlamlar - n söyleyiniz. 70

71 7. ÜN TE RÖNESANS SANATI HAZIRLIK ÇALIŞMALARI 1. Rönesans haz rlayan nedenleri çeflitli kaynaklardan ö renerek defterinize yaz n z. S n fta arkadafllar n za da okuyunuz. 2. Rönesans düflüncesi Avrupa y nas l etkilemifltir? Araflt r n z. Edindi iniz bilgileri s n fta arkadafllar n zla paylafl n z. 3. Rönesans n talya da do up yay lmas nda nelerin etken oldu unu araflt r n z. 1. RÖNESANSA G R fi a. Rönesans Nedir? Sözcük anlam yeniden do ufl olan Rönesans, 15. yüzy lda tüm Orta Ça gelene ini yok eden ve varl n talyan sanat nda kuvvetle sürdüren bir ak md r. Rönesans, talya da do mufl oradan tüm Avrupa ya yay lm flt r. Yeniden do ufl, Yunan ve Roma kültürlerinin tekrar canlanmas n anlat r. Bilim, edebiyat ve özellikle sanata yans yan bu hareketle, 15 ve 16. yüzy llarda resim, heykel ve mimaride önemli örnekler verilmifltir. Yeni Ça n bafl nda Avrupa da özellikle toplumsal ve siyasal alanda görülen bu hareket, Rönesans sanat n n oluflmas na neden olmufltur. Bu dönemde, Orta Ça Avrupa s n n siyasal düzenine egemen olan kilise gücünü kaybetmifl, buna ba l olarak sanat dinsel etkiden kurtulmufl, mimaride sivil yap lar önem kazanm fl, resimde daha çok güncel konular ifllenmifltir. b. Rönesans Haz rlayan Nedenler nsan n kendi do as n tan mas na, kendi hakk na sahip ç kmas na yol açan hümanist düflüncenin yayg nlaflmas, talya da zengin bir burjuva s n f n n do mas, yöneticiler aras ndaki rekabet, dinsel nedenler ile sanat ve sanatç y koruyan ailelerin (Medici ailesi, Pazzi ailesi gibi) ortaya ç kmas, 15. yüzy lda matbaan n bulunmas ve bunun sonucu olarak yeni bulufllar n, yeni düflüncelerin h zla her yana yay labilmesi, Co rafi keflifler sonucunda de iflik kültürlerin tan nmas ve bunun sonucunda Avrupa da sanattan zevk alan zengin ve üstün bir s n f n ortaya ç kmas d r. 2. RÖNESANS M MAR S a. Genel Özellikleri (Malzeme, Yap Türleri, Cephe Düzeni) Daha önceki dönemlerde oldu u gibi Rönesans Döneminde de mimari ön plandad r. Resim ve heykel sanat, genellikle mimarinin bir ögesi olarak kullan lm flt r. L SE SANAT TAR H 1 71

72 Rönesans yap lar n n cephelerinde, sütun dizilerinin ve kemerlerin oluflturdu u bir hareketlilik görülür. Dinsel yap lar n ön cephesi bir antik zafer tak n and r r (Resim 134). Dinsel olmayan yap cepheleri enine do ru bir geliflme gösterir. Özellikle saraylar n cephelerinde katlar birbirinden silmelerle ayr lm fl, her katta farkl pencere ya da sütunlar kullan lm flt r. Rönesans mimarisinin malzemesi tafl ve mermerdir. Rönesans Döneminde dinsel yap lar n (kilise, katedral, flapel) yan s ra çeflitli sivil yap lar da yap lm flt r. Bunlar aras nda saraylar, flatolar, belediye binalar say - labilir. Resim 134 : San Miniato al Monte Kilisesi, talya Rönesans Döneminde mimarlar n Yunan ve Roma mimarisindeki baz elemanlar kulland klar görülür. Örne- in; yuvarlak kemerler, kubbeler, sütunlar, sütun bafll klar ve al nl klar gibi. Bu mimari elemanlar dinsel yap lar n yan s ra sivil yap larda da kullan lm flt r. b. Mimarlar Filippo Brunelleschi (Brüneleski) ( ): Çal flmalar n a rl kl olarak Floransa da sürdüren sanatç antik Roma mimarl ndan etkilenmifltir. Yap tlar nda antik dönemin sütun bafll klar n, üçgen al nl klar ve di er baz süs ögelerini kullanm flt r. Resim 135 : Floransa Katedrali nin kubbesi, Filippo Brunelleschi Brunelleschi nin en tan nm fl yap t Floransa Katedrali nin kubbesidir (Resim 135). Sanatç, bu kubbeyi yaparken Roma daki Pantheon Tap na ndan etkilenmifltir. Floransa Katedrali nin sekiz bölümlü sivri kubbesi çifte kubbelidir. ç kubbe 35 m, d fl kubbe 43 m çap ndad r. Gotik özellikli kubbenin bölümleri, tafltan kemerlerle belirlenen kaburgalarla birbirinden ayr lm flt r. Pazzi fiapeli, sanatç n n di er önemli bir yap t d r. Sanatç, bu yap t ünlü Pazzi ailesi için yapm flt r. Brunelleschi, yap da Yunan ve Roma döneminin mimari ögelerini kullanm flt r. Yap ya girifl Yunan tap naklar n n giriflini an msat r. Yuvarlak kemer ve kubbe ise Roma mimarisinin kulland ögelerdendir (Resim 136). Sanatç n n sivil mimari alanda da önemli yap tlar vard r. Bunlardan en önemlileri Pitti Saray ve Öksüzler Yurdu dur. Resim 136 : Floransa Pazzi fiapeli, Flippo Brunelleschi Pitti Saray, talya n n en genifl saraylar ndan biridir ve günümüzde bir bölümü resim galerisi olarak kullan lmaktad r. Yap n n cephesi masif tafl bloklar yla antik bir su kemerini an msat r. Saray, Floransa dad r. 72

73 Öksüzler Yurdu, Floransa dad r. ki katl yap n n ilk kat ince sütunlar n tafl d yuvarlak kemerlerle birbirine ba lanm flt r (Resim 137). Kemerler aras ndaki yuvarlak panolarda Rönesans heykelt rafllar ndan Luca Della Robia (Luça Della Robya) n n yapt kundakl çocuk kabartmalar bulunmaktad r. Leon Battista Alberti ( ): Hümanist, yazar, mimar, filozof, matematikçi gibi özellikleri olan çok yönlü bir sanatç d r. Antik yap sanat n n etkisinde kalarak onu gerçeklefltirmek için çal flm flt r. Brunelleschi nin etkisinde kalan sanatç ya göre bir yap n n mükemmelli- i boyutlar n n uyumlu oluflundan kaynaklan r ve bu uyum hiçbir biçimde bozulmamal d r. Sanatç mimariye matematiksel ve mant kl çözümler getirmifl, tafl n a rl n hissettiren dengeli ve sa lam binalar yapm flt r. Saint Francesco (San Françensko) Kilisesi: talya n n Remini kentindedir. Alberti nin sanat anlay fl n yans tan önemli bir yap t d r. Kilisenin ön yüzü, eski Roma zafer taklar ndaki gibi, pilastrlar n tafl d sa r kemerlerle bölünmüfltür. Pilastr, bir bölümü duvara gömülü sütunlara verilen add r. Alberti nin di er önemli bir yap t da Montua daki Saint Andre Kilisesi dir. Rucellai (Ruçelayi) Saray da Alberti nin önemli yap tlar ndand r. Floransa daki saray üç katl d r. Katlar, kornifllerle birbirinden ayr lm flt r. Alt katta iki kap ve kare pencereler, üst katta ise yuvarlak kemerli çifte pencereler bulunmaktad r. Yap n n cephesi alt katta Dor, orta katta yon, üst katta ise Korint bafll kl sütunlar kullan larak hareketlendirilmifltir (Resim 138). Donato Bramante ( ): Urbino da do an sanatç, Brunelleschi ve Alberti nin yap tlar n görmüfl ve onlardan etkilenmifltir. Yüksek Rönesans, Bramante ile bafllam flt r. Tempietto Kilisesi, Roma daki Saint Pietro Kilisesi nin avlusuna y llar aras nda yap lm fl, küçük bir yap d r. Dört basamakl bir kaide üzerinde yükselen yuvarlak planl yap n n çevresinde Dor nizam nda yap lm fl on alt sütun yer alm flt r. Üst kat, iki eflit parçal korkuluk çevirir. Kubbe kasna nda pencereler ve deniz kabu u fleklinde nifller görülmektedir (Resim 139). Bramante, 1506 y l nda Papa 2. Julius, taraf ndan Saint Pietro (Sen Piyer) Kilisesi ni yapmakla görevlendirilir. Sanatç, Roma daki Pantheon dan etkilenerek Hristiyan dünyas için görkemli bir kilise plan tasarlar. Resim 137 : Floransa Öksüzler Yurdu, Filippo Brunelleschi Resim 138 : Rucellai Saray, Floransa, Leon Batista Alberti Resim 139 : Tempietto Kilisesi, Roma, Donato Bramante L SE SANAT TAR H 1 73

74 Ancak daha sonra Michelangelo, Lorenzo Bernini ve Carlo Maderna gibi sanatç lar bu yap ya çeflitli eklemeler yaparak bugünkü ünlü Saint Pietro Kilisesi ni ortaya ç kar rlar. Bramante nin plan na göre kilise, ortada kubbe bulunan, dört kolu eflit haç biçimindedir. Ancak yap, Bramante nin ölümünden sonra 1546 da Michelangelo nun çizdi i plan üzerine yap lm fl ve kubbesi (Resim 140) tamamlanm flt r y l nda Carlo Maderna taraf ndan haç n bir kolu uzat larak yap ya bazilika plan verilmifltir. Son olarak Barok döneminde Lorenzo Bernini yap n n cephesini ve çift sütunlu meydan yapm flt r. Resim 140 : Saint Pietro Kilisesi nin kubbesi, Roma Resim 141 : Floransa Vaftizhane kap s n n rölyefleri, Lorenzo Ghiberti 3. RÖNESANS HEYKEL SANATI a. Genel Özellikler (Konu, Form) Orta Ça da mimariye ba l olarak geliflen heykel sanat, Rönesansla birlikte daha çok ba ms z olarak ele al nmaya bafllanm flt r. Rönesans n etkisiyle insan n ön planda olmas heykelcilikte de kendini göstermifltir. Güzel vücutlu ç plak heykellerin yap m, anatomi bilgisini, eski ça heykellerinin incelenmesini gerektirmifltir. Bu dönemle birlikte say lar ço alan ba ms z heykeller, daha çok yap lar n önlerinde, caddelerde ve meydanlarda yer al r. Mimariye ba l heykeller ise daha çok yap lar n d fl cephelerinde görülür. Rönesans heykelt rafllar, konular n genellikle ncil ve Tevrat tan alm fllard r. Meryem, sa ve melekler en çok iflledikleri konulard r. Ayr ca çeflitli mitolojik olaylar, soylular n at üzerindeki heykelleri ve büstler de çal fl lm flt r. Rönesans Döneminde heykel yap m nda kullan - lan malzeme genellikle mermer, bronz ve tunçtur. b. Sanatç lar Lorenzo Ghiberti (Ciberti) ( ): Erken dönem talyan Rönesans ustalar ndand r. En önemli yap t, Floransa Vaftizhanesi için haz rlad bronz kap lard r. Döküm tekni i ile yapt do u kap s üzerindeki on panoda (Resim 141) konular n ncil ve Tevrat tan alan birçok olay betimlemifltir. Bunlar aras nda Adem ile Havva n n Yarat l fl, Cennetten Kovulufl say labilir. Michelangelo nun cennet kap lar n süslemeye lay k sözü üzerine bu kap lara Cennet Kap lar denilmifltir. Ghiberti nin bu yap t ndaki anlat lan güçlü tarz ve insan vücutlar n n anatomisinin ifllenifli, Michelangelo yu ve di er birçok sanatç y etkilemifltir. 74

75 Ghiberti o güne kadar mimar ve ressamlar n vermeye çal flt klar derinlik duygusunu rölyeflerine tafl m flt r. Donatello ( ): Floransal olan sanatç, talyan Rönesans nda mermere ve madene can veren sanatç olarak tan n r. Yap tlar nda antik ça heykellerinden ve atölyesinde çal flt Ghiberti den etkilenmifltir. lk yap tlar ndan biri olan Davut heykelinde Ghiberti nin etkisi görülür. Bu heykel, antik ça dan sonra yap lan ilk ç plak heykel olarak da önem tafl maktad r. Sanatç bu heykelinde ç plak, atletik vücutlu bir genci tasvir etmifltir (Resim 142). Donatello nun en tan nm fl yap t Gattamelata Atl Heykeli dir. Padua daki bu atl heykel, Rönesans n tüm özelliklerini yans tan bir yap tt r. Heykelde, at n koflum tak mlar ve binicinin silahlar en ince ayr nt s na kadar ve gerçe e uygun olarak verilmifltir. At n arka bacaklar - n n gerilmesi, burada önlenmifl bir hareketin varl n belirtir (Resim 143). Tarz ve teknikleri ile birçok heykelt rafl ve ressam etkileyen Donatello nun di er önemli yap tlar aras nda Çarm htan ndirilifl adl tahta yontu ile Jeremia ve Eyüp Peygamber say labilir. Bunarotti Michelangelo (Mikelancelo) ( ): talyan Rönesans nda mimar, ressam, heykelt rafl, ve flair olarak her dalda baflar l olmufl çok yönlü bir sanatç d r. Büyük bir anatomi ustas olan sanatç n n yapt heykellerde bol ve yumuflak elbise k vr mlar, fl k gölge oyunlar, abart ya kaçmayan güçlü kuvvetli bir insan anatomisi hemen dikkati çeker. En çok sevdi- i çal flma malzemesi mermerdir. Pieta adl heykelinde sanatç, çarm htan indirildikten sonra Meryem in dizleri üzerinde yatan ölü sa y konu etmifltir. Mermerden yap - lan heykelde, Meryem in sa dan büyük yap lmas ana o ul iliflkisini ortaya koyar. sa n n afla sarkan sa eli ile geriye at lm fl bafl, Meryem in çaresizce aç lm fl sol eli çektikleri ac y çok iyi yans tmaktad r (Resim 144). Resim 142 : Davud Heykeli, Donatello Resim 143 : Gattamelata Atl Heykeli, Donatello Resim 144 : Pieta Heykeli, Bunarotti Michelangelo L SE SANAT TAR H 1 75

76 Resim 145 : Musa Heykeli, Bunarotti Michelangelo Resim 146 : Sixtina (Sistina) Kilisesi tavan freskolar ndan ayr nt, Adem in Yarat l fl Bunarotti Michelangelo Sanatç n n di er önemli bir yap t da Musa Heykeli dir. Mermerden yap lan heykelde gerek anatomik özellikler gerekse kumafl k vr mlar büyük bir ustal kla verilmifltir. Musa Peygamber, hiddetli bir biçimde betimlenirken gür sakallar bir ça layan gibi gö süne do ru akmaktad r. Bafl ndan ç kan boynuz gücü simgelemektedir (Resim 145). Michelangelo, heykel çal flmalar n n yan s ra önemli resim çal flmalar da yapm flt r. Sanatç n n yapt en önemli resim çal flmalar Sixtina (Sistina) fiapeli nin tavan na yapt resimlerdir. Sanatç, insan n yarat l fl n konu etti i bu yap t nda, sonsuz derinlik duygusuna ulaflmay baflarm flt r (Resim 146). 4. RÖNESANS RES M SANATI a. Genel Özellikler (Persektif, Mekân, Konu, Kompozisyon, Renk) Rönesans bir yaflam görüflü, bir yeniden do ufltur. Bunun için de yeni aray fllara gerek duyulmufltur. Orta Ça sanat nda egemen olan mistik ve dinsel ögelerle yüzeysel yaklafl mlar, Rönesansla birlikte ortadan kalkm flt r. Rönesansla birlikte resme getirilen en önemli ögelerden biri mekând r. Bu dönemde temsilî figürler yerine gerçek figürler bir mekân içinde üç boyutlu olarak verilmifltir. Resimde fon olarak gerilere do ru aç lan, yükselen mavi bir gökyüzü ortaya ç km fl, perspektif resme girmifltir. Figürler, art k üst üste gelmemektedir. Hiyerarflik boy s ralamas yoktur. Bak fllar, resmin yüzeyinden resmin içine do ru çekilmektedir. Ressamlar, resimlerde olmas istenen ya da gerekeni de il, gözlemlediklerini çizmifllerdir. Rönesans sanat nda manzara resmi, dinsel veya mitolojik konular n arkas nda kalmaktan kurtulmufl, önem kazanm flt r. Do a motifleri resimde gerçekçi bir biçimde yer alm fl, dinsel konularda da mekân ve kifli ya da olay gerçekçi bir düflünceyle anlat lm flt r. Portre yap m da Rönesansla birlikte ele al nmaya bafllanm flt r. Kutsal kiflilerin kal plaflm fl portreleri örnek olmaktan ç km fl, gerçek yaflamdan modeller kullan lm flt r. Kompozisyonlarda figürler mekâna geometrik hesaplamalarla yerlefltirilmifltir. Üçgen, yar m daire ve küp flemal kompozisyonlarda matematiksel yorumlar yap lm flt r. 76

77 Bu dönemde, tuvalin bulunmas ile resim evlere girmifl, günlük yaflam n parças olmufltur. Ya l boyan n bulunmas da birçok rengin saydam tabakalar hâlinde üst üste boyanabilmesini sa lam fl, böylece renge parlakl k, fl k ve gölge kat lm flt r. Resimlerde s - cak ve par lt l renkler kullan lm flt r. Çizgiler ise fl k ve gölgenin yumuflakl nda erimektedir. Rönesans ressamlar, araflt r - c ve ak lc tutumlar ile önemli yap tlar ortaya koymufllar ve antik dünyay kendi dünyalar na tafl - m fllard r. Ayr ca sanatç lar, kendilerini tan tmaktan kaç nmam fllar, resim yapt klar tuvale imzalar n atm fllard r. b. Ressamlar Giotto (Cotto) di Bondone ( ): Floransal olan sanatç, Rönesans resminin öncülü- ünü yapm flt r. Yap tlar nda daha çok dinsel konular ifllemifl (Resim 147), kalabal k figürlü kompozisyonlar çal flm flt r. Sanatç çok say da kilise ve flapelin freskolar n yapm flt r. Bunlar aras nda Assisi ve Floransa kiliseleri ile Padua daki Arena fiapeli say labilir (Resim 148). Leonardo da Vinci ( ): Rönesans resminin en önemli ismidir. Ressam, heykelt - rafl, mimar, mühendis ve araflt rmac olarak çok yönlü bir sanatç - d r. Çocuklu unda Andrea del Verrochio (Andre del Verokyo) nun atölyesinde e itim görmüfl, sanat dallar n n tümünü ve tekniklerini ö renmifltir. Mona Lisa adl tablosu hem Leonardo da Vinci nin hem de Rönesans n en tan nm fl yap t d r. Mona Lisa n n gizemli gülümseyifli Resim 147 : Çarm htan ndirilifl, Giotto di Bondone Resim 148 : Padua Arena fiapeli ndeki duvar resimleri, Giotto di Bondone L SE SANAT TAR H 1 77

78 Resim 149 : Mona Lisa, Leonardo da Vinci Resim 150 : Son Akflam Yeme i nden ayr nt, Leonardo da Vinci Resim 151 : Meryem in Gö e Yükselmesi, Tiziano Vecellio tart flmalara neden olmufl ve bilmece olarak kalm flt r. Figür, ellerini üst üste kavuflturmufl bir koltuk üzerine hafif yan oturmufltur. Fondaki kayal klar ve akarsular, sanki sis içinde görülüyor gibidir. Bu olgun ve içine kapan k kad n figürü ile Leonardo geleneksel kad n portresi kavram n da y km flt r (Resim 149). Sanatç n n önemli bir yap t Son Akflam Yeme i adl duvar resmidir. Resim, Santa Maria Della Grozia Manast r n n yemekhanesindedir. sa ve havarileri akflam yeme i yemektedirler. sa tam ortada oturmaktad r. Di er figürler üçlü kompozisyonlarla iki yan na s ralanm fllard r. Bu resimde Leonardo, sa n n içlerinden birinin kendisine ihanet edece ini söyledi i anda kiflilerin yüzündeki dramatik ifadeyi çok iyi yans tm flt r. sa n n arkas ndaki pencereden içeri süzülen bir fl k, dikkati sa ya çekmektedir (Resim 150). Kutsal Anne, Kutsal Bakire ve Çocuk ile Mufltulama Leonardo da Vinci nin di er önemli yap tlar ndand r. Tiziano Vecellio (Tiziyano Veçelliya) ( ): Sanatç, uzun y llar Bellini nin resim atölyesinde çal flm flt r. Tiziano, renkçi anlay fl n geliflti i bir merkez olan Venedik Okulu nun kurucular ndand r. Sanat çal flmalar na büyük kiliselere duvar resimleri yaparak bafllam flt r. Portre ressaml ile tan nm flt r. Sanatç n n önemli bir yap t Meryem in Gö e Yükselmesi adl tablodur (Resim 151). Tiziano büyük bir renk ustas d r. Genellikle mavi, yeflil ve sar rengin egemen oldu- u resimlerinde renkler parlak ve canl d r. 78

79 Sanatç n n di er önemli yap tlar aras nda Vergi Paras, Göksel ve Dünyasal Sevgi, Eldivenli Adam ve Pesaro Ailesi Üyeleri (Resim 152) say labilir. Pieter Brueghel (Pit r Broygel) ( ): 16. yüzy l n en büyük Flaman ressam d r (Flaman; Belçika, Hollanda ve Fransa n n kuzeydo usu aras nda kalan bölgedir.). Özellikle köy yaflam na ve halka duydu u ilgiden ötürü bu insanlar n yaflant lar n tuvaline yans tm fl ve bu nedenle de köylü lakab yla an lm flt r. Hastal k, yoksulluk gibi toplumsal konular resmine sokan sanatç n n yap tlar nda mizah egemendir. Sanatç n n önemli yap tlar aras nda Körler, Yafll Köylü Kad n, Çocuk Oyunlar, Köy Dü ünü (Resim 153), K fl Manzaras, Hasat ve Haç n Kald - r l fl (Resim 154) say labilir. Albrecht Dürer (Albret Dürer) ( ): Alman Rönesans sanat - n n en büyük ustas d r. Resimlerinde dinsel konular n yan s ra günlük yaflama ait konular da izlenebilir. At, tavflan, köpek gibi hayvan resimleri ile bitki resimleri ve çeflitli portreler de yapm flt r. Resim 152 : Pesaro Ailesi Üyeleri, Tiziano Vecellio Resim 153 : Köy Dü ünü, Pieter Brueghel Resim 154 : Haç n kald r l fl, Pieter Brueghel L SE SANAT TAR H 1 79

80 Resim 155 : Aziz Portreleri, Albrecht Dürer Resim 156 : Eldivenli Kendi Portresi, Albrecht Dürer Portrelerinde; ünlü kiflileri, din adamlar n, azizleri (Resim 155), sokak çalg c lar n ve kendisini konu edinmifltir. Dürer ayn zamanda büyük bir gravür ustas d r. Yaklafl k olarak 100 gravürü ve çok say da tahta bask s vard r. Süvari, fieytan ve Ölüm, Melankoli, Aziz Hieronymus Çal flma Odas nda önemli gravürlerindendir. Gravür, ahflap ya da metal bask levhalar yla çeflitli teknikler kullan larak gerçeklefltirilip ço alt lan her türlü sanat yap t d r. Resimlerine ise Eldivenli Kendi Portresi (Resim 156), Meryem in Yaflam ve Üç Kutsal Kral örnek verilebilir. DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 1. Rönesans nedir? Tan mlay n z. 2. Rönesans haz rlayan nedenleri söyleyiniz. 3. Rönesans mimarisinin genel özellikleri nelerdir? Belirtiniz. 4. Rönesans mimarisinde görülen yap türleri nelerdir? S ralay n z. 5. Rönesans mimarlar ndan ve yap tlar ndan örnekler veriniz. 6. Rönesans heykel sanat n n genel özelliklerini söyleyiniz. 7. Rönesans heykelt rafllar ndan ve yap tlar ndan örnekler veriniz. 8. Rönesans resminin genel özelliklerini belirterek ressamlar n adlar ndan ve yap tlar ndan örnekler veriniz. 80

81 TEST 3 1. Afla dakilerden hangisi Roman tarz mimarinin özelliklerinden biri de ildir? A. Yap lar n içten çapraz tonoz, d fltan sivri çat ile örtülü olmas B. Koro bölümünün alt nda kripta denilen yer alt mezar n n bulunmas C. Kiliselerin içinde ve d fl nda yuvarlak kemer kullan lmas D. Kiliselerin içinde ve d fl nda sivri kemer kullan lmas 2. Bir bölümü duvarlara gömülü sütunlara ne ad verilir? A. Paye B. Pilastr C. Sütun D. Fil aya 3. Resimleri renkli camlarla yap p bunlar pencerelere yerlefltirme tekni ine ne ad verilir? A. Vitray B. Gül pencere C. Fresko D. Mozaik 4. E ri kulesiyle ünlü Pisa Katedrali hangi tarzda yap lm flt r? A. Gotik B. Rönesans C. Roman D. Barok Sözcük anlam yeniden do ufl tur. nsan n ön plana ç kar ld bir dönemdir. Eski Yunan ve Roma sanatlar yeniden ön plana ç kar lm flt r. 5. Yukar da say lanlar hangi ak m n özellikleridir? A. Rönesans B. Barok C. Roman D. Gotik 6. Afla dakilerden hangisi Rönesans mimarisinin özelliklerinden biri de ildir? A. Rönesans mimarisinin herfleyden önce akla ve geometriye dayanmas B. Rönesans mimarisinde temel malzemenin tafl ve mermer olmas C. Rönesans mimari yap lar nda Orta Ça n bazilika plan n n temel al nmas D. Rönesans mimarisinde dinsel yap lar n yan s ra sivil mimari türlerinin (saray, flato vb.) de ortaya ç kmas 7. Afla daki sanatç lardan hangisi Rönesans Dönemi sanatç lar ndan de ildir? A. Tiziano B. Lorenzo Bernini C. Albrecht Dürer D. Brueghel 8. Gattamelata Atl Heykeli hangi sanatç n n yap t d r? A. Ghiberti B. Michelangelo C. Verrochio D. Donatello Pazzi fiapeli Floransa Öksüzler Yurdu Pitti Saray 9. Yukar daki yap tlar hangi sanatç ya aittir? A. Alberti B. Brunelleschi C. Bramante D. Bernini 10. Pieta adl kompozisyonun konusu nedir? A. sa n n çarm ha gerilmesi B. sa n n do umu C. Ölü sa n n Meryem in kuca nda gösterilmesi D. sa n n ruhunun gö e yükselmesi L SE SANAT TAR H 1 81

82 8. ÜN TE MANİYERİZM VE BAROK SANATI HAZIRLIK ÇALIŞMALARI 1. Maniyerist ve Barok tarzdaki yap tlar n Rönesanstakilerden farkl oldu unu verilen resimleri inceleyerek görmeye çal fl n z. 2. Barok sözcü ünün anlam n çeflitli kaynaklardan ö reniniz. 1. MAN YER ZM Maniyerizm, Rönesansa karfl tepki olarak 16. yüzy l n sonlar na do ru Avrupa da yerleflmeye bafllayan bir sanat ak m d r. 16. yüzy l n sonlar nda ve 17. yüzy l n bafllar nda özellikle talya dan bafllayarak Avrupa n n di er ülkelerine de yay lan siyasal huzursuzlu un ve Reform hareketlerinin sanat üzerindeki etkisi kaç n lmazd. Bu dönemde Rönesans esteti i yad rganmaya baflland. Antik kavramlara karfl tepki gösterildi ve Gotik ruhu yeniden canland. Sanatç lar, Goti in dinsel anlay fl ile Rönesans n klasik görüflünü benli inde kaynaflt rarak yaflad klar dünyan n huzursuz karars zl n ve hareketlili ini yap tlar nda yans tt lar. Maniyerizm, talyanca tarz anlam na gelen maniera sözcü ünden türetilmifltir. Önce Michelangelo nun coflkulu ve ça dafl ifadelerini Maniera di Michelangelo (Michelangelo tarz ) olarak tan mlayan sanatç lar taraf ndan benimsenmifl ve bu ak m Barok sanat n bafllang ç y llar na kadar sürmüfltür. a. Maniyerizmin Genel Özellikleri Rönesans Dönemindeki klasik sanat n ölçülü anlay fl biçimi de iflmifl, buna karfl n Maniyerizmde abart l ve hareketli biçimler önem kazanm flt r. Resim ve heykelde figürler hareketlidir, havada uçuyormufl gibidir. Vücut formlar nda bozulmalar dikkat çeker. Bafllar vücuda oranla küçülmüfl; boyun, el, kol ve beden ölçüleri uzat lm flt r. Sanatç n n huzursuz dünyas fl k ve renkle anlat lm flt r. Rönesanstaki parlak, canl renkler yerini so uk ve mat renklere b rakm flt r. Resimde manzara önemini kaybetmifl, birden fazla mekân resme girmifltir. b. Sanatç lar Rönesans sanatç lar ndan talyan ressam Tiziano nun resimlerinde görülmeye bafllayan Maniyerist tarz Venedik te Tintoretto ile sürmüfltür. Maniyerizmin en ünlü temsilcisi El Greco dur. El Greco (El Greko) ( ): Girit Adas nda do mufl, Venedik te e itim görmüfl ve Roma da bulunduktan sonra Madrid de yaflam fl ve 1577 y l ndan ölünceye kadar spanya n n Toledo kentinde kalm flt r. El Greco spanya ya yerleflti i s ralarda Avrupa da Reform hareketleri h zlanm fl, tüm Avrupa da oldu u gibi, spanya da da yeni bir dinsel görüfl, mistik bir yaflam felsefesi ortaya ç km flt r. El Greco, böyle bir ortamdan esinlenerek yap tlar n yaratm flt r. 82

83 Sanatç n n önemli bir yap t Orgaz Kontunun Gömülmesi Töreni adl tablodur (Resim 157). Bu resim, Toledo kardinali taraf ndan katedral için smarlanm flt r. Resim üst üste iki bölümden oluflur. Altta, kontun iki aziz taraf ndan mezara konuluflu, üstte ise kontun ruhunun sa n n huzuruna ç kmas gösterilmektedir. ki dünya aras ndaki farkl l k renk tonlar yla vurgulanm flt r. Alt grupta so uk kül rengi, üst grupta ise beyaz ve daha canl renkler egemendir. Resimdeki yüzlerde portreci bir çal flma görülmektedir. Sol alt köflede küçük bir çocuk, eli ile ölüyü gösterip bir yandan da bize bakarak izleyici ile olay ba lay c bir rol oynam flt r. Resimdeki her öge, do al yasalar n d fl na ç kmaktad r. Asl nda burada anlat lmak istenen de do a d fl bir olay, bir mucizedir. Rönesans ruhuna çok ters gelen bu anlay fl, kiflilerin bu dünyay unutmuflças na dünyaya ait olmayan bir fl kla ayd nlat lmalar ve dalgalanma, bir baflka sanat ak m n n, Baro un habercisi olmufltur. Sanatç n n di er yap tlar aras nda M s r a Kaç fl, Meryem in Gö e Yükselifli, Tebflir, Krallar n Tap nmas ve Toledo Manzaras (Resim 158) say - labilir. Resim 157 : Orgaz Kontunun Gömülmesi Töreni, El Greco 2. BAROK SANAT Rönesans ve Maniyerizmi izleyen Barok sanat Roma da do mufl ve geliflmifl, y llar nda spanya, Fransa, Hollanda, Belçika, ngiltere gibi di- er Avrupa ülkelerine yay lm flt r. Barok sözcü ü kuyumculukla ilgili bir terim olup düzgün olmayan inci veya yontulmam fl inci anlam na gelir. Barok sanat, o yüzy llarda bat sanat anlay fl n benimsemeye çal flan Osmanl Devleti ve Rusya da da örneklerini vermifl, Çin e ve Latin Amerika ya kadar yay lm flt r. Resim 158 : Toledo Manzaras, El Greco A. RES M SANATI a. Genel Özellikler Barok resmi de iflik Avrupa ülkelerinde farkl özellikler gösterir. Bu dönem resimlerinde görülen özellikler flunlard r: Barok resimde azizlerin yaflam, mitolojik konular, kahramanl k öyküleri, ailelerin tarihi, portreler gibi konular s kça ifllenmifltir. Rönesanstaki insan ön plana ç karan resim anlay fl Barokta yerini manzara (peyzaj) ressaml - na b rak r. Ülke manzaralar önem kazan r. Ölü do a (natürmort) ve ev içi betimlemeleri (enteriyör) resme girmifltir. L SE SANAT TAR H 1 83

84 Tek ya da grup portreleri s kl kla çal fl lm flt r. Barok resimde fl k bütün resim yüzeyine ayn ölçüde da lmaz ve parçalar hâlinde yans r. Parlak, yo un fl k alt nda kalan ayr nt lar ile koyu gölgeli yerler de iflir. Ifl k, sembolik bir anlam tafl r. En önemli bölgeler fl kla ayd nlat l r. Resimlerde özellikle k rm z ve kahverengi ile bunlar n tonlar kullan lm flt r. Savrulan, uçuflan, hareketli figürler e ri çizgiler oluflturacak biçimde resme yerlefltirilmifltir. b. Sanatç lar Peter Paul Rubens (Pit r Pol Rubens) ( ): Hollanda n n en ünlü Barok sanatç s d r. Anvers te do mufl ve yaflam n n büyük bir bölümünü burada geçirmifltir lü y llarda talya ya giden sanatç, burada Michelangelo, Caravaggio ve Tiziano nun çal flmalar ndan etkilenmifltir. Mitoloji ve tarihsel konular resimlerine konu edinen sanatç n n yap tlar n n ço u, büyük boyutlu tablolard r. Rubens, ayn zamanda ünlü bir portre sanatç s d r. Resimlerindeki kifliler ister erkek, ister kad n, yafll, genç veya çocuk; ne olursa olsun sa lam yap l, sa l kl ve fliflmanca kiflilerdir. Modellerinde giysilerin ihtiflam ve süs unsuru üzerinde durmufltur. Mitolojik konulu resimlerinde ç plak figürler yer al r. Rubens, yapt resimlerde fl kl ve gölgeli bölümlerle büyük heyecanlar yaratmak ister. zlenimlerini vurgulayabilmek için bir teknik gelifltirir. Ifl kl bölgeleri mat, gölgeli bölgeleri ise saydam so uk renklerle boyayarak resmin yüzeyinde sa lam bir zemin oluflturur. Rubens in natürmortlar nda ve manzaralar nda Flamanlara özgü gerçekçilik özelli i a r basar. Manzaralar ndaki a açlar da insanlar gibi sa lam yap l ve yayg n dall d r. Resim 159 : Haç n Havaya Kald r l fl, Peter Paul Rubens Önemli yap tlar aras nda Amazonlar n Savafl, Leukippos (Lökipus) un K zlar n n Kaç r l fl, Bar fl n Nimetleri, Haç n Havaya Kald r l fl (Resim 159) ile fl Dönüflü say labilir. Rubens sanat tarz ile yaln z kendi ülkesini de il, bütün Avrupa y etkilemifltir. Rembrandt Harmensz Fanrijn (Rembrant Harmens Fanriyn) ( ): 17. yüzy l n en önemli Hollandal ressamlar ndand r. Sanatç, resimlerinde fl k gölge kullan m yla büyüleyici bir hava sa lam flt r. Kulland renklerdeki parlakl k, duygu dünyas ndaki zenginlik, kendi ça n ve kendisinden sonra da bütün Avrupa y etkilemifltir. Resimlerinde insan konu olarak seçmifl ve özellikle onun yaln zl n ifllemifltir. Alt n par lt l fl k ile bir arada kulland siyah ve kahverengi tonlar sayesinde insan n yaln zl ktan kayboluflunu son derece canl bir biçimde betimlemifltir. Sanatç, grup resimlerinde kiflilerin dikkat çekicili ini fl kla sa lam flt r. Nereden geldi i belli olmayan bir fl k, resmin en göz al c noktas n ayd nlat r ve bütün dikkatler o bölgede toplan r. Rembrandt için figürler ikinci plandad r. Dr. Tulp un Anatomi Dersi adl tablosunda yukar daki özelliklerin tümü görülür. Sanatç, bu yap - t nda adaleleri aç lm fl bir kadavray ve onlar n hocas n konu olarak seçmifltir. Kuvvetli bir fl k dersin 84

85 konusu olan kadavra üzerine dikkatleri çekmektedir. Kadavran n çevresinde hocalar n izleyen portre bafllar s ralanm flt r. Kadavraya ve yüzlere vuran fl k, resimde bir bütünlük sa lam flt r (Resim 160). Gece Nöbeti adl tablosunda sanatç, figürleri gürültülü ve karmafl k bir biçimde sokaktan geçerken göstermektedir. Nereden geldi i belli olmayan gizemli bir fl k kompozisyona egemendir. Ama fl k, her figüre eflit olarak gelmemektedir (Resim 161). Sanatç n n di er yap tlar aras nda Saskia n n Portresi, kendi portreleri ve Denizde F rt na say - labilir. B. HEYKEL SANATI a. Genel Özellikler Barok Dönemde yap lan heykeller genellikle flehir meydanlar na, kiliselerin içine, saray bahçelerine, büyük çeflme ve havuzlara süsleme amac yla yerlefltirilmifltir. Mimaride de heykelden süsleme olarak yararlan lm flt r. Bu heykellere örnek olarak tafl y c görevi gören karyatid ve telemonlar verebiliriz. Karyatid, antik mimarl kta ve Barok döneminde kad n heykeli biçimindeki sütunlara verilen add r. Telemon, mimarl kta kullan lan erkek heykeli biçimindeki sütunlara verilen add r. Ba ms z olarak yap lan heykellerde ise insan figürleri hiçbir zaman hareketsiz ya da dinlenirken ifllenmemifl, her zaman bir hareket hâlinde verilmifllerdir. Barok heykellerinde insan teni büyük bir ustal kla ele al nm fl, elbise k vr mlar fl k ve gölgeyi oluflturacak biçimde ifllenmifltir. Bunlara, tafl y c olarak kullan lan karyatid ve telemonlar örnek verilebilir. Figürler genç yafll, kad n erkek ayr m yap lmas n sa layacak kadar ustal kla verilmifltir. Barok heykellerinde insan figürleri, Rönesans sanatç lar - n n istediklerinden çok daha zariftir. Barok Döneminde kentlerin meydanlar nda ve de iflik yerlerinde yap lan çeflmeler; mitolojik figürler, su perileri ve yunus bal klar ile süslenmifltir. b. Sanatç lar Lorenzo Bernini ( ): Vatikan daki eski Yunan ve Roma heykellerinden etkilenmifl, Rönesans heykelini tan m flt r. Mimar, ressam, heykelt - rafl ve tiyatro yazarl gibi çok yönlü bir sanatç olan Bernini, Roma da Kardinal Borghese nin himayesinde birçok yap t yapm flt r (Resim 162). Resim 160 : Dr. Tulp un Anatomi Dersi, Rembrandt Harmensz Fanrijn Resim 161 : Gece Nöbeti, Rembrandt Harmensz Fanrijn Resim 162 : Azize Theresa n n Vecdi, Lorenzo Bernini L SE SANAT TAR H 1 85

86 Sanatç n n en tan nm fl yap tlar ndan birisi Apollon ve Daphne (Dafne) adl heykeldir. Apollon dan kaçan Daphne, izleyenlerin gözü önünde defne a ac na dönüflmektedir. Sanatç, bu an büyük bir ustal k ve güçlü bir yorumla vermeyi baflarm flt r (Resim 163). Lorenzo Bernini, Roma da Navora Meydan nda yer alan Dört Irmak Çeflmesi ile sanat n n doru una ulaflm flt r. Çeflmede, kayal klar n tepesine dikilen bir obelisk ve dört yan nda mermer dört erkek heykeli betimlenmifltir (Resim 164). Sanatç n n di er önemli yap tlar aras nda XIV. Louis (Lui) in Mermer Büstü, Papa X. nnocent ( nnokent) in Heykeli ve Cathedra (Kadetra) Petri Heykeli say labilir. Resim 163 : Apollon ve Daphne (Dafne), Lorenzo Bernini Resim 164 : Roma Dört Irmak Çeflmesi, Lorenzo Bernini C. M MAR a. Genel Özellikler Barok Döneminde kilise büyüklerinin sanat üzerinde yeniden büyük bir etki sa lad klar görülmektedir. Din adamlar, artan güçlerini yapt rd klar an tsal, dinsel mimari yap tlarda gösterirler. Din adamlar n n yan s ra devlet adamlar da kendilerine büyük saraylar, flatolar yapt r rlar. Barok mimarlar, lk Ça mimarisinden de etkilenmifllerdir. O dönemde kullan lan friz, al nl k, kemer, sütun gibi mimarl k ögelerini farkl biçimlerde kendi yap tlar nda da kulland lar. Barok Döneminde kent ve bahçe planlamas alan nda özgün örnekler verilmifltir. Alanlar havuzlarla süslenmifl, an tsal çeflme mimarisi ortaya ç km flt r. Bahçelerde heykel ve mimari bir bütün oluflturmufltur. Bu dönemde yap larda bazilika plan n n yan s ra oval ve y ld z planlar kullan lm flt r. Mimaride hiçbir dönemde olmad kadar çok süslemeye yer verilmifltir. Rönesans mimarisinde kullan lan düz çizgilere karfl l k Barok yap larda girinti ve ç - k nt lar, cephelerde dalgalanmalar görülür. b. Sanatç lar Borromini ( ): talyan mimarisinin en büyük isimlerinden biridir. Milano da mimarl k ve heykel sanat n ö rendikten sonra Roma ya yerleflmifltir. talyan sanatç lar Maderna ve Bernini nin yan nda çal flm flt r. Yap lar nda Rönesans Döneminde görülen ölçü ve simetri yerini e ri çizgilere b rakm flt r. Sanatç n n ilk önemli yap t Saint Carlo (San Karlo) Kilisesi dir. 86

87 Resim 165 : Saint vo Kilisesi, Roma, Borromini Resim 166 : Saint Agnese Kilisesi, Roma, Borromini Antik Ça inceleyen bir usta olarak yap tlar nda Antik Ça kültüründen uzaklaflm fl, özgün yap tlar ortaya koymufltur. Saint vo Kilisesi sanatç n n klasik tarzdan tamamen koptu u bir yap d r (Resim 165). Oval plan ve Uzak Do u yap lar n n etkisiyle yapt kubbe, yap ya bir hareketlilik kazand rm flt r. Borromini eski klasik biçimleri de ifltirip yeni biçimler bulmaya çal flm flt r. Örne in, Roma daki Saint Philip Neri (San Filip Neri) Kilisesi nin cephesinde, üçgen al nl k yerine dalgal ve kesik çizgilerden oluflan, de iflik bir al nl k kullanm flt r. Sanatç n n di er önemli bir yap t da Saint Agnese (San Agnesi) Kilisesi dir (Resim 166). DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 1. Maniyerizm hangi ak ma karfl ve hangi koflullarda ortaya ç km flt r? Aç klay n z. 2. Maniyerizmin genel özelliklerini söyleyiniz. 3. El Greco nun sanat anlay fl ve yap tlar na örnek veriniz. 4. Barok sanat hangi ak mlara karfl ve hangi koflullarda ortaya ç km flt r? Belirtiniz. 5. Barok resim sanat n n genel özelliklerini söyleyiniz. 6. Barok resim sanatç lar ve yap tlar na örnek veriniz. 7. Barok heykel sanat n n genel özelliklerini belirtiniz. 8. Barok heykel sanatç lar ve yap tlar na örnek veriniz. 9. Barok mimarisinin genel özelliklerini söyleyiniz. 10. Barok mimarlar ndan Borromini hakk nda bilgi vererek yap tlar na örnek veriniz. L SE SANAT TAR H 1 87

88 TEST 4 1. Afla dakilerden hangisi Maniyerizmin özelliklerinden biri de ildir? A. Klasik sanat n dengeli ve ölçülü anlay fl biçiminin de iflmesi, abart l ve hareketli biçimlerin önem kazanmas B. Rönesanstaki parlak ve canl renklerin yerini so uk ve mat renklerin almas C. nsan vücudunun Maniyerizmle birlikte önem kazanmas D. Sanatç n n huzursuz dünyas n n fl k ve renkle anlat lmas 2. Afla daki sanatç lardan hangisi Maniyerizmin en önemli temsilcisidir? A. Rubens B. El Greco C. Borromini D. Bernini 3. Afla dakilerden hangisi Barok resim sanat n n özelliklerinden biri de ildir? A. Manzara ressaml n n önemini kaybetmesi B. Ölü do a ve ev içi ressaml n n geliflmesi C. Grup portrecili inin geliflmesi D. Resimde s cak renklerin kullan lmas Bar fl n Nimetleri fl Dönüflü Amazonlar n Savafl 4. Yukar daki yap tlar hangi sanatç ya aittir? A. Rembrandt B. Bernini C. El Greco D. Rubens 5. Afla daki yap tlardan hangisi Rembrandt a aittir? A. Leukippos un K zlar n n Kaç r l fl B. Kont Orgaz n Görülmesi C. Dr. Tulp un Anatomi Dersi D. Bar fl n Nimetleri 6. Borromini taraf ndan yap lan, oval planl ve Uzak Do u yap lar n n etkisinin görüldü ü kubbesi ile ünlü yap afla dakilerden hangisidir? A. Saint Carlo Kilisesi B. Saint vo Kilisesi C. Saint Philip Neri Kilisesi D. Saint Agnesi Kilisesi Gece Nöbeti Apollon ve Daphne Saint vo Kilisesi 7. Yukar daki yap tlar hangi ak m ile ilgilidir? A. Maniyerizm B. Rönesans C. Gotik D. Barok 88

89 9. ÜN TE 19. YÜZYIL VE SONRASI SANAT AKIMLARI HAZIRLIK ÇALIŞMALARI yüzy l Avrupa s nda yaflanan toplumsal geliflmeleri araflt r n z, sanat - toplum iliflkisini s n fta tart fl n z yüzy lda ortaya ç kan sanat ak mlar n ve bunlara öncülük etmifl sanatç lar araflt rarak ö rendiklerinizi defterinize yaz n z. 1. NEOKLAS S ZM (Yeni Klasikçilik) Neoklasisizm, 18. yüzy l n ikinci yar s nda tüm Avrupa y etkisi alt na alan bir sanat anlay fl ve tarz d r. 18. yüzy l n ortalar nda Barok ve Rokoko tarzlar n n yapayl na bir tepki ve antik ça sanat na karfl yeni bir hayranl k bafllam flt r. Bunda, özellikle y llar nda talya da Herculaneum ve Pompei de yap lan arkeolojik kaz lar n, kaz buluntular n n ve antik sanat yap tlar n n tan t ld kitaplar n büyük etkisi olmufltur. Bütün bu geliflmelerin sonunda ortaya ç kan estetik ak m ve sanat üslubu neoklasisizm diye tan nm fl ve k sa sürede heykel, resim ve mimarl k sanat n etkisi alt na alm flt r. Heykel: Neoklasisist tarzda yap lan heykeller genellikle Eski Ça Yunan heykellerinden esinlenmifltir. Barok Dönemde yap lan heykellerde görülen hareketlilik neoklasisist tarzda yap lan heykellerde yerini a rbafll, sakin ve zarif bir görüntü ile özdeflleflen ak c çizgiler ve belirgin biçimlere b rakm flt r. Heykel yap m nda malzeme olarak genellikle beyaz mermer kullan lm flt r. Neoklasisizmin heykel, resim ve mimarl k alan nda önde gelen sanatç lar ve eserleri: Antonio Canova (Antonyo Kanova) ( ): Venedik Akademisinde e itim gören sanatç yaln zca kendi ülkesi talya da de il, tüm Avrupa da neoklasisizm ak m n n en önemli yorumcusudur. Roma da Gavin Hamilton ve Jacques Louis David gibi sanatç larla dostluklar kurmufl ve onlardan etkilenmifltir. Sanatç n n en önemli yap tlar ndan birisi Napolyon u bar fl da t c s Mars olarak gösteren heykeldir. Canova oldukça büyük boyutlarda yapt bu mermer heykelin bafl n daha önce yapm fl oldu u bir Napolyon büstünden kopya etmifltir. Vücudun esin kayna ise antik dönemin ç plak tanr heykelleridir. Napolyon un k z kardefli Paolina Borghese (Polen Borgez) e ait heykeller ile Cupido ve Psykhe (Küpid ve Pisike) Heykeli (Resim 167) sanatç n n di er yap tlar na örnektir. Yapt heykeller Yunan Helenistik heykellerinden etkilenmifltir. Resim 167 : Cupido ve Psykhe, Antonio Canova L SE SANAT TAR H 1 89

90 Resim 168 : ason Heykeli, Bertel Thorwaldsen Resim 169 : Horaslar n Yemini, Jacques Louis David Resim 170 : Saint Giorgio Maggiore Kilisesi, talya, Andrea Palladio Bertel Thorwaldsen (Torvaldsen) ( ): Neoklasik heykelin önemli temsilcilerinden olan Danimarkal sanatç n n yap tlar, Yunan heykelinin Erken Klasik Dönemindeki heykellere benzer. Thorwaldsen, Yunan sanat n n bu dönemini canland ran ilk neoklasisist sanatç olmaktad r. Thorvaldsen in önemli yap t mermerden yap lm fl olan ason (Yason) Heykeli dir. Mitolojik bir kahraman olan ason, kolunda alt n postuyla betimlenmifltir (Resim 168). Sanatç n n di er önemli yap tlar aras nda sa ve Havariler, Lord Byron An t ile Ganimed ve Kartal say labilir. Resim: Neoklasisist resimlerin konusunu tarihsel olaylar oluflturmufltur. Ayr ca bu tarzda yap lan resimlerde Yunan Mitolojisi de s kl kla ifllenmifltir. Neoklasisist resmin en önemli sanatç s Frans z Jacques Louis David dir. Jacques Louis David (Jak Lui David) ( ): David, sanat n klasik antikite üstüne temellendirmifltir. Onun klasisizmi do ayla, insan yaflam yla ve toplumla yak ndan iliflkilidir y l nda Paris te do an David, Frans z Akademisinden kazand Roma Büyük Ödülü sayesinde Roma daki Frans z Akademisine gitmifltir. Sanatç burada kald y llarda do adan, 16 ve 17. yüzy l talyan ressamlar ndan, özellikle de antik sanattan etkilenerek çal flmalar yapm flt r. Antik heykel ve kabartmalardan desenler çizmifl ve bu desenlerde renkten, hacimden ve fl ktan ar nd r lm fl biçimlerin yal nl n vermeye çal flm flt r. Daha sonra Roma tarihi ile ilgili resimler yapm flt r. Sanatç n n en ünlü yap tlar ndan birisi Horaslar n Yemini adl tablodur. Resmin konusu, üç kardeflin vatanlar u runa sonuna kadar savaflmaya babalar n n karfl s nda ant içmeleridir. Resimde figürler, kutu gibi bir mekâna yerlefltirilmifl ve e imli bir fl kla ayd nlat lm fllard r (Resim 169). Büyük bir be eni ve coflkuyla karfl lanan bu tablo Avrupa daki resim sanat n n daha sonraki geliflimini etkilemifltir. Sanatç n n di er önemli yap tlar aras nda Marat n Ölümü ve Sabinlerin Kaç r l fl say labilir. Mimari: Neoklasik Dönemde mimari, Roman ve Yunan yap lar nda görülen düzenli sistemleri benimsemifltir. An tsal yap tarz, simetri, belirli orant l ölçüler ve özellikle cephe mimarisi bu dönem yap lar nda tekrar önem kazanm flt r. Neoklasik ak m n önemli baz sanatç lar ve eserleri flunlard r: Andrea Palladio (Andre Palladiyo) ( ): Roma daki Eski Ça yap lar n inceleyen talyan sanatç, neoklasik mimarinin temellerini atm flt r. Vicenza daki Rotondo Villas ile talya daki Saint Giorgio Maggiore Kilisesi sanatç n n önemli yap tlar ndand r (Resim 170). 90

91 Onun yap lar nda görülen kolossal nizam uygulamas Rönesanstan 19. yüzy la kadar tüm Avrupa yap lar nda görülmüfl, bat l laflma döneminde Türk mimarisinde de yayg n olarak kullan lm flt r. Kolossal nizam, sütun veya payelerin cephede iki kat boyunca uzanmas veya üst üste s ralanmas d r. Neoklasisizmin mimarideki önemli bir temsilcisi de ABD nin üçüncü baflkan Thomas Jefferson (Tam s Cef rs n) ( ) d r. Monticello daki evi, sanatç n n önemli bir yap t d r (Resim 171). Bunlar d fl nda, Neoklasik Dönemde yap lan iki önemli yap ttan birisi Berlin deki Brandenburg Kap - s, di eri ise Pariste Etual Meydan ndaki Zafer Kemeri dir. 2. ROMANT ZM Ad n Orta Ça romans lar ndan yani Latin kökenli dillerde anlat lan öykü ve söylencelerden alan Romantizm, yaklafl k yüz y l boyunca baflta ngiltere, Almanya ve Fransa olmak üzere tüm Avrupa y etkisine alm flt r. Romantizm, antik döneme yeniden bir dönüfl say - lan neoklasisist ak mdan sonra, belirli kal plar ve kurallardan yorulan Avrupa sanat n n kendine yeni bir çözüm yolu aramas yla ortaya ç km flt r. Bu ak m 19. yüzy l n bafllar nda insan n duygular n, düflüncelerini, düfl gücünü yans tan, sanatç n n özgürce kendisini ifade etmesini sa layan ça dafl bir görüfltür. Romantik sanatç lar kurallardan, ölçülerden ve formlar s n rlayan çizgilerden kurtulma çabas ndad r. Onlar, renk kitleleriyle kendini ifade etme yolunu bulmufl, sanat için sanat seçerek kendine yeni bir dünya yaratm flt r. Neoklasisist sanatç lar için esin kayna eski Yunan ve Roma yap tlar d r. Romantik sanatç lar ise do rudan kendilerine yönelmifllerdir. Duygular, iç dünyas, kendi gücü bu dönem sanatç s n n tek esin kayna d r. Yüzy llar boyunca figürlü konulara bir fon görevi yapan manzara resmi, ilk kez Romantik Dönemde bir çevre olmaktan ç km fl ve figür resminin önüne geçmifltir. Romantik manzara resim anlay fl, ngiltere de gelifltirilmifl ve ngiltere ilk kez bu dönemde Avrupa resminin önüne geçmifltir. Romantizmin belirli sanatç lar ve eserleri: Francisco Goya (Françesko Goya) ( ): 19. yüzy l n resim sanat ndaki en büyük sanatç lar ndan biridir de Roma ya gitmifl ve klasik heykel sanat n ve Barok ressamlar n yap tlar n incelemifltir. Sanatç Velazques in resimlerindeki gerçekçilik ve Rembrandt n portrelerindeki gözlem gücünden etkilenmifltir. Goya n n en tan nm fl yap t Üç May s 1808 adl tablodur. Sanatç n n di er önemli yap tlar aras nda, fiemsiye, Ç plak Maya, Giyinik Maya (Resim 172), IV. Carlos un Ailesi, Alba Düflesi nin Portresi, (Resim 173) ve Köyde Bo a Gürefli say labilir. Resim 171 : Thomas Jefferson n Evi (ABD), Thomas Jefferson Resim 172 : Giyinik Maya, Francisco Goya Resim 173 : Alba Düflesi nin Portresi, Francisco Goya L SE SANAT TAR H 1 91

92 Resim 174 : Deli Portresi, Theodore Gericault Resim 175 : Halka Önderlik Eden Özgürlük tablosundan detay, Eugéne Delacroix Theodore Géricault (Teodor Gericolt) ( ): Sanatç, romantik figür resminin Fransa daki öncüsüdür. Neoklasisist ressamlar, çizgilerle belirlenen formlar yarat rken Géricault un formlar renk kümeleriyle oluflturulmufltur. Caravaggio, Rubens, Rembrandt gibi ustalardan etkilenmifltir. Michelangelo nun figürleriyle klasik heykeller de onu etkilemifltir. Géricault un resimleri, ruhsal bozukluklar n fiziksel etkilerini yans t r. Bunlar, bat sanat ndaki psikolojik portrecili in en güçlü örnekleridir (Resim 174). Sanatç, modelin yüz ifadesindeki farkl l klar vurgulam fl; göz ve a z çevresini özellikle çal flm flt r. Koyu bir fon üstünde yer alan portrelerde, giysiler de koyu renklidir. Medusa n n Sal ve Hafif Süvari Alay adl tablolar sanatç n n di er yap tlar aras nda say labilir. Eugéne Delacroix (Öjen Dölakruva) ( ): Frans z romantik figür ressamlar n n önemli temsilcilerindendir. Sanatç neoklasisist tarzdaki sa lam çizgi ve desen resmine karfl l k, rengi ön plana ç karan, daha çok dönemin siyasal yap s na fl k tutan tarihsel konulu resimler çal flm flt r. Sanatç n n yap tlar aras nda Sardanapal n Ölümü, Halka Önderlik Eden Özgürlük (Resim 175) ve Cezayirli Kad nlar (Resim 176) say labilir. John Constable (Con Konsteyb l) ( ): ngiliz manzara resminin en büyük temsilcilerinden olan sanatç, gerek konular ndaki gerekse tekni indeki do alc l kla ça dafl manzara resminin geliflimine büyük katk da bulunmufltur. Sanatç n n en tan nm fl yap tlar ndan birisi Saman Arabas adl tablodur (Resim 177). Sanatç bu tablosunda boyay oldukça özgün bir biçimde kullanm fl, renkleri paletinde kar flt rmak yerine yüzeyine yan yana sürmüfltür. Gökyüzünün ve bulutlar n gerçek bir fl k kayna oldu u bu resimde Constable, ayr nt dan çok anl k bir izlenimi yakalamaya çal flm flt r. Resim 176 : Cezayirli Kad nlar, Eugéne Delacroix Resim 177 : Saman Arabas, John Constable 92

93 Caspar David Friedrich (Kaspar David Fredrik) ( ): Alman romantizminin temsilcilerinden olan sanatç daha çok manzaralar yla tan n r. Sanatç, manzaralar nda hep belirli yöreleri betimlemifl ve bunlar genellikle ay fl nda, alacakaranl kta, siste ya da sonbaharda vermifltir. Ço unlukla kahverengi, gri ve koyu yeflil renkleri kullanm flt r. Mefle Orman nda Manast r adl tablo, sanatç n n önemli yap tlar aras ndad r. Resmin konusu, karl bir k fl akflam bir manast r kal nt s na do ru ilerleyen keflifllerin oluflturdu u cenaze alay d r. Resim; öndeki mezar tafllar, ç plak mefle a açlar ve manast r kal nt s yla geride bir sis tabakas n n gizledi i belirsiz bir alandan oluflmaktad r (Resim 178). Sanatç n n di er önemli yap tlar aras nda Da da Haç, Rügen de Beyaz Kayal klar ve Deniz K y s nda Fransisken Keflifli say labilir. Resim 178 : Mefle Orman nda Manast r, Caspar David Friedrich 3. REAL ZM (Gerçekçilik) Resim 179 : Tafl K r c lar, Gustave Courbert Figüratif sanatlar ve ebediyatta tarihsel bir tarz olan realizm en tutarl biçimine Fransa da ulaflm fl, Avrupa da, ngiltere ve Amerika da etkili olmufltur tan 1880 e kadar bat dünyas nda egemen olmufltur. Bu ak m n amac gerçek dünyan n, ça dafl yaflam n dikkatli bir gözlemine dayanan do ru, nesnel ve tarafs z bir betimini vermektir. Bu nedenle 19. yüzy l n ortalar nda gerek klasik gerekse romantik dünyadan, somut gerçeklere dayanan bir dünya u runa vazgeçilmifltir. Klasik sanatç lar geçmifli örnek alm fl, romantik sanatç lar ise düfl güçlerine s narak d fl dünyadan kaçmaya çal flm fllard r. Realizm ise gerçe i oldu u gibi yans tm flt r. Böylece hem eski klasik gelenekten tümüyle kopulmufl hem de romantiklerin kendi düfl dünyalar na kaç fl e iliminden uzaklafl lm flt r. 19. yüzy l n ortalar nda bilimde, teknolojide ve sanayideki geliflmeler insanlar aras nda bir ilerleme umudu yaratm fl ve görsel olan n tek gerçek oldu u düflüncesi geliflmifltir. Realistler de bu geliflmelere paralel olarak yap tlar na nesnel bir bak flla yaklaflarak gerçe i oldu u gibi yans tm fllard r. Bu dönemde Sanayi Devrimi ile birlikte iflçi s n f ortaya ç km flt r. Sanatç lar da yap tlar nda dönemin koflullar - na uygun olarak dinsel ve edebiyatla ilgili konular yerine ifl ve iflçilikle ilgili konular ifllemifllerdir. Bu dönem antikiteye ba l kal c de erlerin ve ölümsüz ideallerin resimsel bir yans mas olan tarih resminin de sonu olmufltur. Konu olarak resimlerde gündelik yaflamla ilgili sahneler ele al nm flt r. Realizmin temsilcileri ve eserlerinden baz lar : Gustave Courbert (Gustav Kurbe) ( ): Realizmin önderi ve en önemli ismi olan Courbert, resimlerinde figürleri gerçekçi bir flekilde verir, idealize etmeyi tümüyle reddeder. Sanatç, çeflitli konularda resimler yapm fl, güçlü f rça darbeleriyle, renkleri kar flt rarak aç k koyu karfl tl n tuvale yans tm flt r. Özellikle iflçi ve köylüleri kendi çevrelerinde vermifltir. Courbert nin ilk somut ürünü Tafl K r c lar adl tablodur (Resim 179). Sanatç bu resimde, iflçi s - n f ndan iki figürü hiçbir yorum yapmadan tüm s radanl klar ve yoksulluklar yla vermifltir. Figürlerin L SE SANAT TAR H 1 93

94 Resim 180 : Merhaba Mösyö Courbert, Gustave Courbert Resim 181 : Bask Koleksiyoncular, Honoré Daum er Resim 182 : Baflak Toplayanlar, Jean François Millet vücutlar al fl lm fl n aksine idealize edilmemifl ancak do al büyüklükte temsil edilmifltir. Genç adam n yüzü izleyiciye dönük de ildir. Yafll adam n yüzünü ise flapkas k smen gizler. Dolay s yla izleyicinin onlarla duygusal ba kurmas, ya da onlara ac mas engellenmifltir. Sahne, k r lm fl tafllardan gerideki ekmek, kafl k ve çorba kab na dek tüm ayr nt lar aç kça yans tan berrak bir fl kta verilmifltir. Sanatç n n di er yap tlar aras nda Ornans ta Cenaze Töreni, Bu day Eleyen K zlar ve Merhaba Mösyö Courbert (Resim 180) say labilir. Honoré Daum er (Onore Domye) ( ): Çeflitli resimlerinin yan s ra karikatür ve tafl bask lar yla da tan nan sanatç n n esin kaynaklar ncil, klasik mitoloji ile Moliére, Cervantes ve Victor Hugo gibi yazarlar n yap tlar d r. Sanatç kendi döneminin yaflam n da incelemifl; çocuklar, çal flan kad n ve erkekleri, kentte yaflayan s radan ve yoksul insanlar da resimlerinde konu edinmifltir. Bask Koleksiyoncular adl tablosu oldukça tan nm flt r (Resim 181). Sanatç n n di er önemli yap tlar aras nda Transnonain Soka, Çamafl rc Kad n, Panay r, Victor Hugo, Crispin ile Scapin say labilir. Jean François Millet (Jan Fransuva Mile) ( ): Önceleri manzara resimleri yapan sanatç, daha sonra figür ressaml na geçmifl ve köy yaflam ndan sahneleri, tarlada çal flan kad n ve erkekleri betimlemeye çal flm flt r. Sanatç n n ünlü bir tablosu Baflak Toplayanlar d r. Resimde öyküsel ya da dramatik hiçbir özellik yoktur. Herhangi bir güzelli i, zerafeti olmayan üç kad n hasat zaman nda tarlada çal flmaktad r. Resimdeki her çizgi önceden hesaplanm fl gibidir; gerek hareketlerde gerek figürlerin düzenleniflinde belirli bir ritm vard r. Figürlerin yere e ilmifl durufllar ve yapt klar iflin güçlü ü resmin konusunu belirlerken kaba giysiler ve iri eller de resme toplumsal bir yorum katm flt r. Millet, gölgeleri ve koyu alanlar ön planda yo unlaflt rm fl, aç k ve koyu karfl tl klar n geriye do ru giderek azalt p yap ta bir derinlik kazand rm flt r (Resim 182). Sanatç n n di er önemli bir yap t da Angelius tur. 94

95 4. EMPRESYON ZM ( zlenimcilik) 1874 y l nda kendilerine Ressamlar, Heykelt rafllar ve Gravürcüler Birli i ad n veren bir grup sanatç Paris te bir sergi açm flt r. Sergilenen yap tlar aras nda Claude Monet (Klod Mone) ye ait sergi katalo undaki Empresyon (izlenim, gün do umu) adl tablo, bu ak m n ad olmufltur. Empresyonist sanatç lar, akademik ö renimi terk edip do aya aç lm fllard r. Amaçlar, her türlü ön yarg y bir yana b rak p do ay gözlemlemek ve alg lad klar görsel izlenimleri tuvallerine aktarmakt r. Bu ressamlar n do a önünde bulgulad klar gerçek flu olmufltur: Nesneler günün de iflik saatlerinde ve de iflik fl klar alt nda farkl görünümler al rlar, fl k de ifltikçe nesnelerin yaln z biçimleri de il, renkleri de de iflir. fiu hâlde do adaki nesnelerin rengi ve biçimi sürekli olarak de iflmektedir. Ressam n ifli de do al görünümü, de iflimin belirli bir an nda yakalamakt r. Bu nedenle sanatç lar, ilk izlenimi kaç rmamak için f rçalar n çabuk kullanmak, ayr nt dan çok görünümün bütünüyle ilgilenmek zorundad rlar. Empresyonistlerin do aya yaklafl mlar, fl k etkilerini yans tacak yeni bir palet ve yeni bir teknik yaratmalar na neden olmufltur. Empresyonist sanatç lar, Rönesanstan beri gelenek oldu u gibi tuvallerinde bej ya da koyu renk bir astar yerine beyaz astar kullanm fllard r. Ayr ca teknolojiye ba l olarak geliflen sentetik boyalardan yararlanmalar, onlar n resimlerine bir fl kl k ve parlakl k vermifltir. Empresyonist sanatç lar tarihsel, mitolojik ve duygusal konular reddetmifller, konular n dönemlerinin günlük yaflam ndan seçmifllerdir. Aç k hava gezintileri, piknikler, tren istasyonlar, Sen k y lar gibi kent yaflam ndan kesitler, konular oluflturmufltur. Empresyonist sanatç lar ve baz yap tlar n n özellikleri: Cloude Monet (Klod Mone) ( ): Monet in resimdeki amac, fl n nesneler üzerindeki uçucu etkilerini yakalamakt. Bu nedenle onun resimlerinde konu önemini yitirmifl, konturlar erimifl, dolay s yla nesnelerin biçimleri çözülüp da lm flt. Her fley, fl kl renk lekeleri hâlinde tuval düzlemine indirgenmifl ve izlenim renkle sa lanm flt r. Sanatç n n önemli yap tlar ndan biri, Ot Y nlar adl tablodur (Resim 183). Resimde, kompozisyonlar son derece geometriktir. Tarlalar, tepeler ve gökyüzü resim düzlemine paralel, yüzeysel bantlara indirgenmifltir. Tarla, tuvalin hemen hemen yar s n kaplamaktad r. Sanatç n n di er yap tlar aras nda Su Zambaklar, Kavaklar, Rouen Katedrali ve Nilüfer Havuzu say labilir. Edouard Manet (Edvar Mane) ( ): Manet, resimlerinde klasik tablolardan esinlenmifl, uzun Resim 183 : Ot Y nlar, Cloude Monet süre aç k havada çal flmam fl, çal fl nca da manzaraya de il manzara içinde figüre önem vermifl, paletinden siyah, gri ve beyaz renkleri atamam flt r. Resimlerinde karanl klar ayd nlat lm fl, gölgelere renk verilmifl, derinlikler genifl yüzeyler hâlinde yay lm flt r. Folies Bergeres (Foli Berjer) Bar adl ya l boya tablosunda servis yapan k z n arkas nda yer alan aynada salonun o andaki atmosferinin ve görüntüsünün aktar lmas bir yeniliktir. Sahne, f rça darbeleri ile gerçek yaflamda oldu u gibi resmedilmifltir (Resim 184). Resim 184 : Folies Bergeres Bar, Edouard Manet L SE SANAT TAR H 1 95

96 K rda Kahvalt (Resim 185), Flüt Çalan Çocuk, Emile Zola, Mavi Kay k ve Balkon sanatç n n di- er yap tlar aras nda say labilir. Auguste Renoir (Ogüst Rönuvar) ( ): Claude Monet in etkisiyle empresyonist tekni i gelifltiren sanatç, bu tekni i manzaradan çok aç k havada figür resmine uygulam flt r. Sanatç n n önemli bir yap t Moulin de La Galette (Mulen dö La Galeta) da Dans adl tablodur. Sanatç, resimde bir bahçede dans edip e lenen insanlar konu etmifl, a aç yapraklar n n aras ndan s zan güneflin par lt s n vermeyi amaçlam flt r. Gerek figürler gerek zemin, gölge- fl k etkilerinin titreflimini yans tmaktad r. Biçimler erimifl, her fley bu gölge- fl k karfl tl klar n n anl k etkilerini yans tan birer araç olmufltur. Figürlerin kimisi masa bafllar nda toplanm fl, sohbet edip bir fleyler içmekte kimisi de dans etmektedir. Hiç kimse poz vermemifltir ve izleyici varl n n fark nda de ildir. Herkes kendi e lencesine dalm flt r (Resim Resim 185 : K rda Kahvalt, Edouard Manet 186). Klasik sanatç lar n evrensel ve tipik olan aramas na karfl n Renoir burada rastlant sal, anl k ve geçici olan vermifltir. Sanatç n n di er yap tlar aras nda Mavi Kurdeleli K z ve Denizcilerin Partisi say labilir. Edgar Degas (Edgar Döga) ( ) (Resim 187), Adof Von Menzel ( ) ve Alfred Sisley ( ) di er önemli empresyonist sanatç lard r. Georges Seurat, Paul Cézanne, Paul Gaugin ve Vincent Van Gogh dan oluflan empresyonist sanatç lar n çal flmalar yla natüralist sanat gelene i büyük ölçüde sars l r ve resim do al gerçekli in yans mas Resim 186 : Moulin de La Galette Dans, Auguste Renoir olmaktan ç k p özerklik kazan r. Bu sanatç - lar, fl k oyunlar yla yarat lan gelifligüzel kompozisyonlar bir düzene sokmay, yaln zca günefl fl yla yetinmeyip tüm renkleri resimlerinde kullanmay amaçlam fllard r. Ortaya ç kan bu yeni sanat anlay fl post empresyonizm olarak adland r lm flt r. Post empresyonist sanatç lar ve önde gelen baz yap tlar n n özellikleri flunlard r: Georges Seurat (Corc Söra) ( ): Sanatç, fl n temel renklerine ayr flt r lmas na dayanan renk ö retisinden yola ç karak noktac l k tekni ini Resim 187 : Prova, Edgar Degas gelifltirmifltir. 96

97 Seurat, renkleri paletinde kar flt rmaz, bu ifllemi izleyicinin gözüne b rak r. O renkleri prizmatik parçalara böler, ay r r ve ortaya ç - kan saf renkleri f rças n n ucuyla küçük noktalar hâlinde resme uygular. Belirli bir noktadan bak ld nda bu noktalar istenen rengi izleyicinin gözünde oluflturur. Grande Jatte (Grand Jat) Adas nda Bir Pazar Ö leden Sonras adl tablosu oldukça ünlüdür. Sanatç bu resimde, II. Dünya Savafl ndan önce bir aday ve orada gezinen Parisli zenginleri betimlemifltir (Resim 188). Resimde derinlik boyutu kald r lm fl, her fley silüetlere indirgenmifltir. Kontur yoktur, figürler fondan renk farkl l klar yla ayr l rlar. Bunlar ya tam cepheden ya da profilden verilmifl, yal nlaflt r l p silindirik biçimlere dönüfltürülmüfllerdir. Sanatç n n di er yap tlar aras nda Paul Signac (Pol Sinyak) n Portresi, Sirk ve Banyo say labilir. Paul Cézanne (Pol Sezan) ( ): Sanatç, kuramc yan a r basan Seurat dan farkl olarak resimde arad uyuma yaln z zihinsel yöntemlerle de il ama ayn zamanda do aya bakarak ulaflaca na inanm flt r. Bu nedenle do a karfl s ndaki duyumlar n, onlar n tazelik ve yo unluklar ndan bir fley kaybetmeden kopya etmek ister. Cézanne a göre do a resimle taklit edilemez ancak temsil edilebilir. Resmin bafll ca ögeleri çizgi, ton ve renktir. Renk, çizgi ve tonu da içeren temel ögedir. Lestaque (Lestak) de Marsilya Körfezi adl tablosu oldukça ünlüdür (Resim 189). Tuval alan k y, körfez ve da lardan oluflur. Resmin orta bölümünü yo un bir maviden oluflan körfez kaplar. Bunun ard nda k vr ml tepe dizileri, onlar n üstünde de gökyüzünün daha aç k renkli yumuflak mavisi yer al r. Ancak biçimler geriye do ru gittikçe küçülmez. Çünkü hava perspektifi yoktur. Uzaktaki da da soluklaflmaz, s n r çizgileri aç k seçik bellidir. Sanatç n n di er yap tlar aras nda Kendi Portresi, Kar s n n Portresi (Resim 190), Y - kananlar, skambil Oynayanlar ve Sainte Victorie (San Viktorya) Da say labilir. Resim 188 : Grande Jatte Adas nda Bir Pazar Ö leden Sonras, Georges Seurat Resim 189 : Lestaque de Marsilya Körfezi, Paul Cézanne Resim 190 : Kar s n n portresi, Paul Cézanne L SE SANAT TAR H 1 97

98 Paul Gaugin (Pol Gogen) ( ): Gaugin e göre sanatç, izlenimlerinin bir sentezini yapmal ve do rudan do ruya do ay kopya etmek yerine belle inden resim üretmelidir. Onun resimlerinde renkler dümdüz olarak sürülmüfl ve saf olarak kullan lm flt r. Sanatç, 1891 den sonraki yaflam n Tahiti ve Marques (Markiz) adalar nda sürdürmüfl; buralardaki ilkel yaflama ve parlak renklere olan sevgisini bir dizi tablo ile yans tm flt r. Önemli yap tlar aras nda Vaazdan Sonra Hayal, Tahitili K zlar, Beyaz At, Kumsalda Atl lar ve Çiçekli K z (Resim 191) say labilir. Resim 191 : Çiçekli K z, Paul Gaugin Vincent Van Gogh (Vinsen Van Goh) ( ): Gaugin le kurdu u dostluk sayesinde Empresyonizmden anlat mc l a yönelmifltir. Sanatç hiçbir zaman gördüklerini vermekle yetinmemifl, keyfi bir biçimde kulland rengin anlat mc niteli inden yararlanarak d fl görünüflün ard ndaki insan n ruhuna dek uzanan sanatsal gerçe i vermeye çal flm flt r. Van Gogh; yap tlar nda insanlar n dram n, korku ve özlemlerini anlatmak ister. Ac çekmek, baflkalar n n ac s n paylaflmak, Van Gogh un yaflam n n ve sanat n n özellikleridir. Tablolar nda rengi istedi i gibi de ifltirerek kullan r. Örne in, a açlar k rm z ya, gökyüzünü yeflile boyar. Sanatç, yaflam n n büyük bölümünü bunal m ve umutsuzluk içinde geçirmifl ve yapt resimlerin birço unu da bu dönemde gerçeklefltirmifltir. Resim 192 : Y ld zl Gece, Vincent Van Gogh Resim 193 : Ayçiçekleri, Vincent Van Gogh Y ld zl Gece sanatç n n en tan nm fl yap tlar ndand r (Resim 192). Sanatç bu resmini ak l hastanesindeki hücresinde, düfl kurarak yapm flt r. Resimde âdeta evrenin büyüklü ü, gökyüzündeki y ld z kümelerinin sonsuz hareketi hissedilmektedir. Renkler son derece yo undur. Mavinin çeflitli tonlar, morlar, sar lar, yefliller iç içe geçmifltir. Renklerin anlat mc l na f rça vurufllar da katk da bulunmaktad r. Resimde tüm gökyüzü dönen bir girdap gibidir. Bu tablodan da görülece i gibi Van Gogh un resimlerinde renk kadar çizgi de bir anlat m arac d r. Çizgi yaln z biçimleri s - n rlamaz, ayn zamanda hareketli bir uyum da yarat r. Ön plandaki uyuyan kent ise gökyüzünün dalgal ve ak c k vr mlar yla de il de k sa, düz ve keskin f rça vurufllar yla verilmifltir. Sanatç n n di er yap tlar aras nda Sanatç n n Kendi Portresi, Sanatç n n Arles deki Odas, Bofl skemle, Alaca Karanl kta Sokak Kahvesi, Yeflil Bu daylar ve Ayçiçekleri (Resim 193) say labilir. 98

99 5. FOV ZM Fovizm, vahfli hayvan, y rt c kufl anlam na gelen fauve (fov) sözcü ünden türemifltir. 19. yüzy l n ikinci yar s nda sanata bak fl aç s tamamen de iflmifl, geleneksel çizgilere karfl bir güvensizlik ortam oluflmaya bafllam flt r te bir grup Frans z ressam n Paris te açt klar sergi, çarp - c ve h rç n çal flmalar yla izleyenleri etkilemifl ve söz konusu sanatç lara fovlar denilmesine yol açm flt r. Fovizmde resim iki ana özellik üzerine yo unlafl r: Renk fliddeti ve bunlar n yan yana konulmas. Fovizmin en önemli temsilcisi Henri Matise (Henri Matis) tir. Henri Matisse ( ): Sanatç n n resimlerinde yo unlaflt r lm fl çeflitli renk desenleri görülür. Hiçbir renk di erine zarar vermez. Resimde derinlik ortadan kalkm flt r. Matisse hafif, ayd nl k renkleri, nefleli ve yal n üslubuyla tan n r. Akflam Sofras (Resim 194), K rm z Bal klar, Yemek Sonras, Çiçekler ve Seramik, Dans ve Mozaik önemli yap tlar ndand r. Fovizmin di er önemli sanatç lar aras nda Georges Braque (Corc Brak) ( ) André Derain (Andre Döran) ( ) say labilir. Resim 194 : Akflam Sofras, Henri Matisse 6. KÜB ZM y llar nda Fovizmden kopan sanatç - lar n oluflturdu u bir ak md r. Kübistler do aya yeni bir görünüm vermek amac yla eflyay parçalam fl, parçalardan birini sadelefltirmifl, di er parçalar geleneksel perspektife gerek duymadan resmin yüzeyine da tm fllard r (Resim 195). Resim 195 : Ambroise Volard n portresi, Pablo Picasso Böylece üçüncü boyut tuval üzerine perspektif olmadan getirilmifltir. Bu dönem, Kübizmin analitik (ay r c ) dönemidir. Kübizmde analitik dönemi, sentetik (birlefltirici) dönem izlemifltir. Bu kez de ay r c yöntemlerle parçalananlar bir araya getirilerek yüzey elde edilmifltir. Bu dönemin özünü resme çeflitli gazete kâ tlar n n, afifllerin, yaz lar n yap flt r lmas (kolaj) tekni i oluflturur. Kübizmin temeli, bir konuda gözün türlü yönlerden görebilece i özellikleri bir arada, geometrik biçimlerde gösterme esas na dayan r. Geometrik biçimler temel al nd ve varl klar geometrik biçimlere indirgedikleri için bu resimlere kübik denilmifltir. Kübistler biçim sorununu ön plana al p rengi ikinci plana atm fllard r. Kübizmin özelliklerini afla daki sanatç lar ve tablolar nda görebiliriz: Pablo Picasso (Pablo Pikasso) ( ): Kübizmin ünlü temsilcisi Picasso, spanya da do mufl, yaflam n Paris te sürdürmüfltür. L SE SANAT TAR H 1 99

100 Resim 196 : Avingonlu K zlar, Pablo Picasso Resim 197 : fiömine Raf nda Klarnet ve Rom fiiflesi, Georges Braque Resim 198 : Bardaklar, Gazete ve fiarap fiiflesi, Juan Gris Resimlerinde insan ve toplumu konu alm flt r. Sanatç n n yaflam ndaki olaylar, resimlerine de yans m flt r. Mavi dönem, sanatç n n kederli ve gaml resimlerini yapt dönemdir. Sanatç bu dönemde körleri, dilencileri, sakatlar ve serserileri çizerek mavi rengi neredeyse tek renk olarak kullanm flt r. htiyar Kör, Gitarist, Ütü Yapan Kad nlar sanatç n n bu dönemdeki yap tlar ndan baz lar d r. Pembe dönem, sanatç n n daha mutlu ve huzurlu oldu u dönemi kapsar. Sanatç bu dönemde daha az hüzünlü, daha yumuflak konular resimlerine yans tm flt r. En çok pembe ve aç k kahverengi renklerini kullanm flt r. Çiçek Sepetli K z ve Sirk Cambazlar ve Avingonlu K zlar (Resim 196) bu dönemde yap lan yap tlar ndand r. Guernica, Oturan Kad n, Herkes çin Bar fl, A layan Kad n di er yap tlar aras nda say labilir. Georges Braque (Jorj Brak) ( ): Geometrik biçimlerle resmin yüzeyini oluflturmufltur. Sanatç ya göre ressam n as l amac bir eflyan n ayn s n çizmek ya da yerini alacak bir sembol yaratmak de il, kendi anlay fl biçimine göre nesneyi, eflyay biçimlendirmektir. Portekizli, K rm z Hal, Estaque (Estaki) de Evler, fiömine Raf nda Klarnet ve Rom fiiflesi (Resim 197) önemli yap tlar aras nda say labilir. Juan Gris (Jan Gri) ( ): Sanatç tablolar nda önce biçimlerin çözülerek da t ld analitik Kübizmi denemifl daha sonra birlefltirici nitelikteki sentetik Kübizme yönelmifltir. Bardaklar, Gazete ve fiarap fiiflesi önemli yap tlar ndand r (Resim 198). 7. FÜTÜR ZM (Gelecekçilik) 20. yüzy l n bafllar nda talya da do an Fütürizm, Kübizme karfl bir tepki olarak geliflmifltir. Amac hareketi ve yaflam n yo unlu unu sanata katmakt r. Fütürist sanatç lar cisimleri sürekli bir hareket ve de iflme içinde düflünmekte ve bir anl k görünüflün de il hat rlanan n yorumunu yapmaktad r. Fütüristlere göre her fley k m ldar, koflar ve de iflkendir. Hareket hâlindeki her fley görüntü alg lan ncaya kadar ço al r, k m ldar, bu süreç içinde uyand rd titreflimleri izleyerek biçimini de ifltirir. Bu ak m d fl dünyay bir yana b rakarak tamamen iç dünyay tuvale yans tmay amaçlar. Bu ak m n en önemli temsilcisi Umberto Boccioni (Umberto Boççioni) dir. Umberto Boccioni ( ): talyan sanatç, yap tlar nda ça dafl yaflam içinde insan n ruhsal yaflant s n, hareket hâlindeki ögeler ve görüntülerle yans tmaya çal flm flt r. 100

101 Sanatç n n önemli yap tlar ndan baz lar Ruh Durumlar, U urlamalar, Soka n Güçleri, Yükselen Kent, Bafl + Ifl k + Çevredekiler (Resim 199) dir. Di er fütürist sanatç lar aras nda Giacomo Balla (G akomo Balla) ve Gino Severini say labilir. 8. EKSPRESYON ZM (D fla vurumculuk) Ekspresyonizm, 20. yüzy l n büyük sanat ak mlar ndan biri olarak Kuzey Avrupa da do mufl ve h zla yay lm flt r. Bir sanat ak m olmaktan çok bir yaflam anlay fl d r. Empresyonizme karfl bir tepki olarak ortaya ç km flt r. Ekspresyonizm, ça n politik, sosyal ve ekonomik koflullar - n n zorlad sanatç n n duygular n aç a vurmas için bir araç olmufltur. Ekspresyonizm nas l ifade edece ini de il, neyi ifade edece ini seçen sanatç lar taraf ndan benimsenmifltir. Bu sanatç lar heyecanlar n n, duygular n n en gizli kalm fl yanlar n tuvallerine aktarm fllard r. Bunu yaparken de yaln zca renklerin dilinden yararlanmam fllar, biçimlere an tsal bir anlam kazand rm fllard r. Resme anlam (ifade) katmak ilkeleridir. Sözcük anlam olarak da ekspresyon, ifade demektir. D fla vurumculuk ak m n benimseyen ve yap tlar na yans tan sanatç lar n bafll calar flunlard r: Edward Munch (Eduar Manç) ( ): Norveçli bir sanatç olan Munch, ekspresyonizmin en önemli temsilcisidir. Sanatç, resimlerinde en çok ölüm konusunu ifllemifltir. Ç l k adl yap t ekspresyonizmin tüm özelliklerini yans tt için bu ak m n sembolü olmufltur (Resim 200). Di er yap tlar aras nda Korku, Madonna, Ertesi Gün ve Hasta Çocuk say labilir. Oscar Kokoschka (Oskar Kokoflka) ( ): Sanatç heyecan, tutku, korku ve ölüm gibi insanlara özgü duygular n d - fla yans mas n baflar ile vermifltir. Yap tlar nda hatlar belirgin, flekiller güçlüdür. Yoz Sanatç n n Portresi (Resim 201), Walden in Portresi, nsan n Trajedisi ve Alplerden Manzaralar önemli yap tlar aras nda say labilir. Ekspresyonizmin di er önemli temsilcileri Gustav Klimpt (Güstav Klimpt), James Ensor (Jeyms Ens r) ve Ernst Ludvig Kirchner (Ernist Lüdvig Kirflner) dir (Resim 202). Resim 201 : Yoz Sanatç n n Portresi, Oskar Kokoschka Resim 199 : Bafl + Ifl k + Çevredekiler, Umberto Boccioni L SE SANAT TAR H 1 Resim 200 : Ç l k, Edward Munch Resim 202 : Sanatç ve Modeli adl tablodan detay, Ernst Ludvig Kirchner 101

102 Resim 203 : Su Bendi, Wassily Kandinsky Resim 204 : Blériot ya Sayg, Robert Delaunay 9. SOYUT RES M Soyut sanat; abstre sanat, non figüratif (figürlü olmayan) sanat veya non objektif sanat gibi isimlerle an lan sanatt r. Fransa da ortaya ç km flt r. Soyut sanat taklitten uzak, tamamen zihinlere yönelen bir sanatt r. Bu ak m n sanatç lar bazen kendi iç dünyalar n bazen de herhangi bir objeyi tuvale yans t rlar. Kompozisyonlar n fl k ve rengi kullanarak olufltururlar. Soyut sanat benimseyen önemli sanatç lardan baz lar ve yap tlar : Wassily Kandinsky (Vasili Kandinski) ( ): Rus ressam Kandinsky e göre gerçek figürsüz resim, tamam yla soyut olarak tasarlanan resimdir. Sanatç, rengi kendi duygular n ifade etmek için kullanm flt r. Birkaç Çember, Kazaklar, Kompozisyon ve Su Bendi (Resim 203) önemli yap tlar d r. Robert Delaunay (Rober Dölenay) ( ): Frans z ressam, renk kullan m n gelifltirip hayalinden üretti i biçimler kullanarak sanat dünyas yla hiçbir iliflkisi olmayan, tümüyle soyut resimler yapm flt r. Sanatç n n önemli yap tlar aras nda Dairesel fiekiller, Koflucular ve Blériot ya Sayg (Resim 204) say labilir. Piet Mondrian (Pit Mondriyon) ( ): Hollandal sanatç resimlerini en basit olan düz çizgiler ve asal renkler (sar, k rm z, mavi)le oluflturmufltur. Kompozisyon ad n verdi i geometrik düzenlerle kurulmufl çok say da yap t vard r (Resim 205). Jackson Pollock (Ceks n Polak) ( ): Tuvali son derece özgür kullanan sanatç, boyalar tuvalin üzerine boflaltarak onlar n üzerinde yürümüfl ve son derece ilgi çekici yap tlar oluflturmufltur. Gece ve Sis ile Numara 1 A (Resim 206) en tan nm fl yap tlar d r. Joseph Albers (Jozef Alber) ( ): Kare ve dikdörtgenler sanatç n n ilgisini çekmifl, birbiri içinde büyüyen ve küçülen geometrik biçimler kullanm flt r. Resim 205 : Kompozisyon adl tablodan detay, Piet Mondrian Resim 206 : Numara 1 A, Jackson Pollock 102

103 10. METAF Z K Metafizik sanat, fütürizmin hareketli yap s na bir tepki olarak 1917 y l nda ortaya ç km fl ve 1920 li y llar n sonuna de in etkinli ini sürdürmüfltür. Sözcük anlam do a ötesi, fizik ötesidir. Metafizik resim, renkçi ve biçimci bir aray fltan uzakta, kübist ögeler arac l ile bir düfl dünyas n n gizemli görüntülerini yans t r. Ak lc düflünüflü, mant ve somut olan reddeder. Ak m n iki önemli sanatç s Chirico ve Carra d r. Giorgio de Chirico (Corcio dö fiiriko) ( ): Resimlerin birço unu hareketsiz kuklalar kullanarak yapm flt r. Resimlerinde korku ve yaln zl k duygusu veren ürkütücü ve an tsal gölgeler, s r dolu görünüfller yaratm flt r. Resimlerindeki figürler genellikle a z, burun, göz gibi yüz ögeleri bulunmayan mekanik yarat klard r. fiairin Kayg s (Resim 207), Büyük Kule (Resim 208), Metafizik Resim, Kutsal Bal k, Huzur Bozan lham Perisi sanatç n n önemli yap tlar aras nda say labilir. Carlo Carra (Karlo Karra) ( ): talyan ressam birbirleriyle ilgisiz, gizemli, düflsel imgeler kullanarak tuhaf görüntülü resimler yapm flt r. Sanatç n n önemli yap tlar aras nda Metafizik Musa (Resim 209), Anne ile O lu, Esin Perisi ve Penceredeki Kad n say labilir. 11. DADA ZM Dadaizm, y llar nda etkili olan bir ak m n ad d r. Dadaizm, Frans zca tahta at sözcü ünden al nm flt r. Ak m; New York, Paris ve Zürih te ayn anda ortaya ç km flt r. Ortaya ç k fl nda iki önemli evrensel olay rol oynam flt r. Bunlardan birincisi 1. Dünya Savafl ve sonucunda oluflan kuflkucu bilincin varl d r (Dadaist sanatç lar n tümü bu savafla karfl yd.). kincisi ise savafl sonras n n getirdi i politik, ekonomik ve psikolojik huzursuzluklard r. Dadaistler Avrupa kültürü ve sanat na karfl ç km fllar, sanat n bugüne de in al fl lm fl biçimini reddederek yeni bir tarz yaratm fllard r. Estetikle ilgisi olmayan; acayip, korkunç ve bilinmeyen duygular anlatabilmek için gazete kâ tlar, mermer parçalar, bronz, tahta ve kibrit kutular kullanarak ilgi çekici sanat biçimleri oluflturmufllard r. Resim 207 : fiairin Kayg s, Giorgio de Chirico Resim 208 : Büyük Kule, Giorgio de Chirico Resim 209 : Metafizik Musa, Carlo Carra L SE SANAT TAR H 1 103

104 Resim 210 :Tzara n n portresi, Hans Arp Resim 211 : Pisuvar, Marcel Duchamp Resim 212 : Âfl kane Panay r, Francis Picabia Dadaistler yapt klar çal flmalarla sürrealizme katk - da bulunmufllard r. Dadaizmin en önemli temsilcisi Hans Arp (Hans Arp) t r. Hans Arp ( ): Yap tlar n kolaj tekni i ile ortaya koymufltur. Kolaj, kâ t, kumafl, tahta vb. malzemeleri bir yüzeye yap flt rarak resim oluflturma tekni idir. Da Demeti ve Tzara n n Portresi (Resim 210) sanatç n n önemli yap tlar ndand r. Marcel Duchamp (Marcel Duflam) ( ): Amerikal sanatç yap tlar nda de iflik flekilleri çokça kullanm flt r. Yapt ready made leriyle Amerikan uygarl - n n ticaretini alaya al r. Bir flifle açaca, bir pisuvar (Resim 211) onun özgün yap tlar n n ögeleri olmufltur. Sanatç n n önemli bir yap t Merdivenden nen Ç plak t r. Ready made (Redi meyd), önceden yap lm fl bir eflyan n, sanatç taraf ndan baflka bir ifllev ve anlamda kendi yap t na konularak de erlendirilmesi ve yeni bir biçimin oluflturulmas d r. Max Ernst (Maks Ernst) ve Francis Picabia (Frensis Pikabya) Dadaist ak m n di er önemli sanatç lar d r. Francis Picabia, ifllevsiz makineler ve fotomontajlar yapar. Çok karmafl k ama bütünüyle anlams z amaçlar için modeller gelifltiren sanatç n n en önemli eserlerinden birisi Âfl kane Panay r adl tablodur (Resim 212). 12. SÜRREAL ZM (Gerçeküstücülük) Sürrealizm, 1924 y l nda Pariste ortaya ç km flt r. Dadaizmin ve metafizik resmin öncülük etti i bu ak mda her iki sanat döneminden de izler görülmektedir. Sürrealizm, tüm dinsel, ahlaksal ve ulusal de erlerin yok olmas düflüncesini savunur. Mant kl olan reddeder ve ak l kar flt ran fleylere ilgi gösterir. Sanat, sürrealistler için bilinçalt ndan beslenen bir dünyan n anlat m d r. Sürrealist sanatç lar n tuvallerindeki resimler; korkulu düfllerin, say klamalar n, karabasanlar n, ç lg nl k krizlerinin görüntüleridir. Freud un kuramlar sürrealist sanata fl k tutmufltur. Bu ak m n sanatç lar hiçbir estetik kayg olmadan bilinçalt ve bilinçüstü düflüncelerini tuvale yans tm fllard r. Estetik, güzelli in insan akl ve duyular üzerindeki etkilerini konu olarak ele alan felsefe dal d r. Salvadore Dali (Salvador Dali) sürrelizmin en önemli temsilcisidir y llar aras nda yaflayan spanyol sanatç resimlerini sonsuz bir ufka yerlefltirir. 104

105 Ona göre uyan kken görülen düfllerin de resmi yap lmaya de erdi. Bu düfllerde de ço u kez kiflilerin ve eflyalar n yer de ifltirdi i, birbirine kar flt ilginç durumlar ortaya ç kard. Uyku adl tablosu bu durumu gösteren bir örnek olarak verilebilir (Resim 213). Sanatç n n di er önemli yap tlar aras nda S v Arzular n Do umu, Sivil Savafl Kehaneti (Resim 214), Aziz Antonius un Bafltan Ç kar l fl, Son Akflam Yeme i, Belle in Direnifli ve Zürafa say labilir. René Magritte (Rene Magret) ( ): Sanatç yap tlar nda mant k kabul etmeyenin ve s - ra d fl olan n resmini yapm flt r. Sözcüklerin Kullan l fl, Kan n Sesi (Resim 215) ve mgelerin haneti önemli yap tlar d r. Jean Miro (Jan Miro) (Resim 216) ve Paul Klée (Pol Kle) sürrealizmin di er önemli sanatç lar d r. 13. POP ART Pop art, 1960 l y llarda Amerika ve Avrupa da görülen bir sanat ak m d r. Kökeni, gerçekçili e dayan r. 2. Dünya Savafl ndan sonra yaflanan huzursuzluklar, yokluk ve ac, yerini bar flç bir yaflant, sanayide geliflim ve çok tüketmek için çok üretime b rakm flt r. Bunun sonucunda tüketimi yönlendirmek, benimsetmek ve be endirmek için haz rlanan reklamlar, toplumu bilinçlendirmeyi ve seçtirmeyi amaçlayan bir sanat hâlini alm flt r. Resim 213 : Uyku, Salvadore Dali Resim 214 : Sivil Savafl Kehaneti, Salvadore Dali Resim 215 : Kan n Sesi, René Magritte Resim 216 : Ay Ifl nda Kad nlar, Jean Miro L SE SANAT TAR H 1 105

106 Resimli romanlar, dergiler, renkli foto raflar, afifller tüketimi çekici hâle getirmek için kullan lm flt r. Bu geliflmeler sonucunda tamamen tüketim toplumunu hedef alan pop art sanat ortaya ç km flt r. Bu ak m n sanatç lar endüstri toplumunun günlük tüketim araçlar n resimli roman ya da reklamc l k tekniklerini kullanarak resmetmifllerdir. Bu tür yap tlarda konu, hamburgerden konserve kutusuna ve sigara paketine kadar her fley olmufltur. Baflyap t, Apollo Tap na ve Arabada (Resim 217) yap tlar yla bu ak m sanatç lar ndan Roy Lichtenstein (Roy Lihtenfltayn) d fl nda, Claes Oldenburg (Klas Oldenburg) (Resim 218), David Hockney (Deyvid Hakni), Tom Wesselmann (Tom Vesselman) ve Andy Warhol (Endi Varhol) Pop art sanat n n di er önemli sanatç lar d r. Resim 217 : Arabada, Roy Lichtenstein Resim 218 : Dev Hamburger, Claes Oldenburg DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI 1. Neoklasisizm ne zaman, hangi ak ma tepki olarak ortaya ç km flt r? Söyleyiniz. 2. Neoklasisizmin heykel, resim ve mimarl k alan ndaki önemli sanatç lar ve yap tlar hakk nda bilgi veriniz. 3. Romantizm niçin, hangi ak ma tepki olarak ortaya ç km flt r? Belirtiniz. 4. Romantizmin genel özelliklerini say n z. 5. Romantik sanatç lardan ve yap tlar ndan örnekler veriniz. 6. Realizmin genel özellikleri nelerdir? Söyleyiniz. 7. Realist ak m n önemli temsilcileri ve yap tlar hakk nda bilgi veriniz. 8. Empresyonizmin genel özellikleri nelerdir? Aç klay n z. 9. Post empresyonizmin genel özellikleri ve önemli sanatç lar hakk nda bilgi veriniz. 10. Fovizmin genel özellikleri nelerdir? Söyleyiniz. 11. Kübizmin genel özellikleri nelerdir? Belirtiniz. 12. Kübizmin önemli temsilcileri ve önemli yap tlar hakk nda bilgi veriniz. 13. Sürrealizmin genel özelliklerinin neler oldu unu belirtiniz. 14. Sürrealist sanatç lar ve yap tlar ndan örnekler veriniz. 15. Pop art sanat n n genel özelliklerini say n z. 106

107 TEST 5 Antik ça a hayranl k duyma Eski Yunan ve Roma sanatlar n n yeniden canland r lmas Herculaneum ve Pompei kaz lar 1. Yukar daki ifadeler afla daki sanat ak mlar n n hangisi ile ilgilidir? A. Barok sanat B. Romantizm C. Neoklasisizm D. Realizm Marat n n Ölümü Sabinlerin Kaç r l fl Horaslar n Yemini 2. Yukar daki tablolar hangi Neoklasisist sanatç ya aittir? A. Jacques Louis David B. Thorwaldsen C. Palladio D. Thomas Jefferson 3. Afla dakilerden hangisi Romantizmin özelliklerinden biri de ildir? A. Sanat için sanat n seçilmesi B. Esin kayna olarak Eski Yunan ve Roma yap tlar n n seçilmesi C. Ad n Orta Ça romans lar ndan almas D. nsanlar n duygular n, düflüncelerini, düfl gücünü yans tmas 4. Francisco Goya hangi sanat ak m n n temsilcisidir? A. Neoklasisizm B. Realizm C. Empresyonizm D. Romantizm 5. Tafl K r c lar diye bilinen tablo hangi sanatç n n yap t d r? A. Honoré Daumier B. Gustave Courbert C. Claude Monet D. August Renoir 6. Sözcük anlam izlenimcilik olan sanat ak m hangisidir? A. Empresyonizm B. Ekspresyonizm C. Post Empresyonizm D. Romantizm 7. Kübizmin en tan nm fl ressam afla dakilerden hangisidir? A. Georges Braque B. Henri Matisse C. Juan Gris D. Pablo Picasso 8. Kâ t, kumafl, tahta vb. malzemeleri bir yüzeye yap flt rarak resim oluflturma tekni ine ne ad verilir? A. Vitray B. Gravür C. Kolaj D. Ready made 9. Ekspresyonizmin en tan nm fl yap t olan Ç l k adl tablo hangi sanatç ya aittir? A. Ludvig Kirchner B. Umburto Boccioni C. Oscar Kokochka D. Edward Munch Mant kl olan reddetmesi ve ak l kar flt ran fleylere ilgi göstermesi Bilinçalt ndan beslenen düflünceleri tuvallere yans tmas Freud un kuramlar n n bu ak m n sanatç lar için yol gösterici olmas 10. Yukar da anlat lanlar hangi ak m n özellikleri aras ndad r? A. Ekspresyonizm B. Sürrealizm C. Metafizik D. Dadaizm L SE SANAT TAR H 1 107

108 SÖZLÜK abakus abstre sanat agora akant akropolis al nl k altar amfiprostil an tsal ante tap na antik apadana apsis arkad arkaik arflitrav asklepion atrium ayak A : Antik sütun bafll klar n n üstüne gelen d fla taflk n tabla biçimindeki tafl levha. : Soyut sanat. : Yunan klasik devrinde, sitenin yönetim, politika ve ticaret ifllerini konuflmak için halk n topland alan, halk meydan. : Yabani enginar yapra biçimindeki süsleme eleman. : Antik Yunan kentlerinin en yüksek kesiminde, içinde kral n saray, konutlar ve tap na n yer ald özel bölge. : Yap lar n ön cephelerinde ve çat düzeyinde yer alan üçgen biçimindeki süslü bölüm. : Çok tanr l dinlerde tap na n içinde ya da yak n nda yer alan ve tanr lara sunulan kurbanlar n kesimi ve sunulmas için yap lm fl masaya benzer, genellikle tafltan öge. Sunak. : ki dar cephesinde holü olan Eski Yunan tap na. : 1. An t niteli inde olan, an ta benzeyen, abidevi. 2. Görkemli. : Yunan tap nak tipinin ilk örne i. : lk Ça daki uygarl klarla, özellikle eski Yunan ve Roma uygarl klar ile ilgili olan. : Urartular Dönemindeki çok sütunlu saray ve taht salonu. : Yönlü bir eksen üzerinde bir noktan n bafllang ç noktas na olan uzakl n n cebirsel de eri. Koordinat. : Bir duvar önünde dizili, birbirlerine kemerle ba l sütun s ras. : 1. Güzel sanatlarda klasik ça öncesinden kalan. 2. Arkaizmle ilgili, eskimifl. : Antik tap naklarda sütunlar n üzerindeki yatay bölüm. : Antik Yunan ve Roma da t p tanr s Asklepios ad na yap lm fl tap nak ve yap lar bütünü. : 1. Roma evlerinin ortas nda, evin bütün bölümlerinin aç ld üstü aç k, çevresi revakl avlu. 2. Bazilikalar n girifl avlusu. : Tafl ya da tu la örgü teknikleri kullan larak yap lm fl tafl y c yap ögesi. B bazilika : 1. çi, ortadaki yüksek, yanlardaki daha alçak olmak üzere iki s ra sütunla üç salona ayr lm fl, dikdörtgen biçiminde büyük kilise. 2. Kral saray 3. Dikdörtgen biçiminde, uç k sm nda yar m çebere benzeyen bir ç - k nt s olan Roma mahkemesi. beden duvar : Yap lar n ana ögesi olan duvarlar (Daha çok kale duvarlar için kullan l r.). bema : Bizans kiliselerinde suna n bulundu u bölüm. beflik kemer : Yar m daire biçimindeki kemer. beflik tonoz : Yar m daire biçiminde e risel örtü ögesi. betimleme : Tasarlama, bir fleyi sözle veya yaz yla anlatma, göz önünde canland rma, tasvir. bordür : S n r belirleyici çizgisel kenarl k. buhurdanl k : Dinî törenlerde etrafa güzel kokular vermek için içinde tütsü yak lan süslü kap. cella çan kulesi çapraz tonoz çörten dehliz dipteros diyorit eksedra fasad fibula forum C - Ç : Yunan ve Roma tap naklar nda, tanr heykelinin konuldu u ana bölüm. : çinda çan bulunan uzun, yüksek yap, kule. : ki beflik tonozun dik aç yaparak kesiflmeleri durumunda oluflan dikdörtgen ya da kare planl alan örten tonoz. : Dam çevresindeki ya mur sular n oluklardan al p duvar temelinden uza a ak tan, saçak kenarlar ndan d flar do ru uzanm fl a aç oluk. D - E - F : Üstü kapal, dar ve uzun geçit, koridor. : Çevresi iki s ra sütunlu Yunan tap na. : Özellikle plajiyoklazdan oluflan, saydam, üstü tanecikli derinlik kayac. : Genellikle yar m daire planl, yar m ya da çeyrek kubbe ile örtülü mimari eleman. : Bir yap n n d fltan görülen yüzeyi. Cephe. : lk kez Frigyal lar taraf ndan yap lan çengelli i ne. : Eski Romal lar zaman nda, Roma da ve di er flehirlerde kamu ifllerini konuflmak için halk n topland alan. 108

109 fresk (fresko) : Yafl duvar s vas üzerine kireç suyunda eritilmifl madeni boyalarla resim yapma yöntemi. friz : Eski Yunan ve Roma yap lar nda taban kirifli ile çat aras nda kalan, üzeri boydan boya kabartmalarla süslü bölüm, efriz. G - H galeri : 1. Bir yap n n birçok bölümlerini ayn katta birbirine ba layan içten veya d fltan yap lm fl genifl geçit. 2. Sanat eserlerinin veya herhangi bir mal n sergilendi i salon. grifon : Bafl ve kanatlar kartal, gövdesi aslan biçiminde mitolojik yarat k. gül pencere : Roman ve Gotik mimaride katedrallerin ön cephelerinde giriflin üstünde yer alan daire biçiminde ve içi kesme tafl kay tlarla bölünmüfl vitrayl pencere. günefl kursu : Baz eski uygarl klarca kullan lan ve günefli simgeledi i varsay lan dairesel biçimde öge. hipostil : Efl aral kl diziler hâlinde, dama tahtas düzeninde yerlefltirilmifl sütunlarla tafl nan genifl salonlar. höyük : Tarih boyunca türlü sebeplerle y k lan yerleflme bölgelerinde, y k nt lar n üst üste birikmesiyle oluflan ve ço u kez içinde yap kal nt lar n n gömülü bulundu u yayvan tepe. hypocaust : Antik Roma hamamlar nda zeminin alt nda yer alan ve içinde s cak duman n dolaflt kanal flebekesi. idealizm ikon (ikona) iskele kaide kalker katakomp katedral kemer keramik kerpiç kirifl konsol kontur kornifl koro kripta kubbe kült künk lahit lento masif mastaba megaron metop mistisizm motif mozaik : Bilgide temel olarak düflünceyi alan ve varl insan düflüncesinin kurdu unu kabul eden ö retilerin genel ad. : Ortodokslarda sa, Meryem veya ermifllerin tahta üzerine mumlu ve yumurtal boyalarla yap lm fl dini içerikli resimler. : Yap lar n d fl nda s vama, boyama veya onar m için keresteden kat kat kurulan, çal flma s ras nda üstüne ç k lan çatk. K - L : Bir fleyin yere dayanan bölümü veya bir fleyin üzerine oturtuldu u nesne, ayakl k, duraç, taban. : Bilefliminde % 90 dan fazla kalsiyum karbonat bulunan kütleler. : lk Hristiyanlar n içinde toplan p ibadet ettikleri yer alt mezarlar n n genel ad. : Piskoposluk makam olan büyük kilise, baflkilise. : ki sütun veya aya birbirine üstten yar m çember, bas k e ri, yonca yapra vb. biçimlerde ba layan ve üzerine gelen duvar a rl klar n, iki yan ndaki ayaklara bindiren tonoz ba lant. : Piflirilmifl kilden elde edilen ürünler. : Duvar örmekte kullan lmak için kal plara dökülüp güneflte kurutulmufl saman ve balç k kar fl m ilkel tu la. : Yap larda dört köfle kal n keresteden, demirden veya betonarmeden yap lm fl yatay destek parças. : Yaln z bir yan ndaki dayanak taraf ndan tafl nan, di er bölümleri bofllukta olan yatay yap ö esi. : Resimde nesneyi belirgin gösteren çevre çizgisi. : Yap cephelerinde veya çat hizas nda kap ve pencere üstlerindeki ç k nt l silmeler. : Kiliselerde apsisin önünde yer alan bölüm. : Kiliselerde koro bölümünün alt nda yer alan mezar odas. : Yar m küre biçiminde olan ve yap y örten dam, kümbet. : 1. Tapma, tap nma. 2. Din. 3. Dinî tören, ibadet, ayin. : Piflmifl toprak veya betondan yap lm fl kal n su borusu, büz. : 1. Üstü tafl, tu la, mermer, bronz vb. maddelerden yap lm fl bir kapakla örtülü sanduka biçiminde mezar. 2. Tafl veya mermerden oyma mezar. : Kap, pencere gibi aç kl klar n üstünde yer alan yatay kâgir ya da ahflap kirifl. M : Kaplama veya doldurma olmayan. : Eski M s rda üstü yatay olan piramit biçimli mezar yap s. : Eski Anadolu, Girit ve Ege havzas nda rastlanan dikdörtgen biçimli eski bir ev plan. : Antik Yunan mimarl nda frizi bezemek için kullan lan ve trigliflerin aras nda yer alan, bazen kabartmal, dikdörtgen ya da kare yüzeylerden biri. : Tanr ya ve gerçe e ak l ve araflt rma yolu ile de il de gönül yolu ile duygu ve sezgiyle ulafl labilece ini kabul eden felsefe ve din doktrini, gizemcilik. : Yan yana gelerek bir bezeme iflini oluflturan ve kendi bafllar na birer birlik olan ögelerden her biri. : Türlü renklerde, küçük küp biçiminde mermer, tafl veya piflmifl toprak parçalar n n yan yana getirilmesiyle yap lan resim ve bezeme tekni i. L SE SANAT TAR H 1 109

110 naos narteks nef nekropol nifl nonfigüratif obelisk obsidien orthostat palet pandantif payanda peripteros perspektif pieta pilastr pithos porfir portal potern portik N : Eski Yunan tap naklar nda tanr heykelinin konmas için ayr lm fl çevresi sütunlu bölüm, cella. : Kiliselerde ana mekân n önünde yer alan girifle haz rl k bölümü. : Kilise mimarisinde, apsise dik ya da paralel olarak birbirlerinden sütun ya da paye dizileriyle ayr lan uzunlamas na mekânlara verilen ad. : Antik kentlerin yak nlar nda yer alan mezarl k alanlar. : Duvar içinde b rak lan oyuk, göz, hücre. : nsan, hayvan ve tabiat ögelerini ifllemeyen sanat, betisiz. O - P : Önemli bir olay n durumu veya bir zaferin an s için dikilmifl tek parça yüksek tafl. : Tarih öncesi ça larda, araç gereç yapmak için kullan lan siyah, kesici, ifllemesi zor bir tür tafl. : Eski Mezopotamya özellikle Asur ve Hitit mimarilerinde yap lar n d fl cephelerin alt nda yer alan kabartmal tafl blok. : Ressamlar n boyalar üzerine dizerek f rça ile kar flt rd klar tahta veya porselen levha. : nce bir zincirle boyna tak lan de erli tak. : Duvarlar n d fla do ru e ilmesini önlemek amac yla yap lan destek. : Çevresi bir s ra sütunla çevrili Yunan tap na. : Nesneleri bir yüzey üzerine görüldükleri gibi çizme sanat. : Hristiyan sanat nda ölü sa y, Meryem in kuca nda tutar durumda betimleyen kompozisyon. : Bir bölümü duvara gömülü sütun ya da ayak. Gömme sütun. : Arkeolojide küp mezarlara verilen genel ad. : K rm z renkli sert bazaltik bir tafl. Somaki. : Bir yap n n süslü, büyük ön kap s, ana kap. : Eski Anadolu uygarl klar nda kalelerin alt na yap lan, askerlerin d flar ç kmas n sa layan gizli tünel. : Yunan tap naklar nda küçük sütunlarla tafl nan girifl. R rekontstrüksiyon : Bir sanat yap t n n ve özellikle de bir yap n n elde kalan az say da kal nt s ve baflka belgeler yard - m yla eski biçiminin belirlenerek yeniden yap m ifllemi. restorasyon revak rokoko rölyef : Eski bir yap da y k lm fl, bozulmufl olan bölümleri asl na uygun bir biçimde onarma, yenileme. : Bir yap n n önünde yer alan, uzun kenarlar ndan biriyle bu yap ya bitiflik, di er uzun kenar boyunca sütunlar n tafl d bir kemer dizisiyle d fla aç lan, üstü kubbe, tonoz ya da çat yla örtülü, uzunlamas na mekân. Sundurma. : 18. yüzy l n bafl nda Fransa da çok geçerli olan, kavisli çizgileri bol, gösteriflli bir bezeme üslubu. : Kil, alç, tafl vb. ifllenebilir gereçleri girintili ç k nt l yüzeyler durumunda biçimlendirerek yap lm fl olan eser, kabartma. saçak sanduka seramik sfenks sikke silme silüet simetri skolastik stadion stel stilizasyon stilobat sunak sütun flapel S - fi : Bir yap n n herhangi bir bölümünü günefl ve ya murdan korumas için, o bölümden d fla taflk n ve alt boflta olarak yap lan örtü. : Toprak, tafl, tahta veya mermerden oluflan sand k biçiminde ve üzeri tafl, a aç, mermer kapakla örtülmüfl mezar. : Yüksek s da piflirilmifl topraktan yap lan vazo, çanak, çömlek vb. nesne. : M s r da eski M s rl lar ça ndan kalma kad n bafll, aslan vücutlu heykel. : Üzerinde bas ld uygarl a ait resmî yaz lar içeren madenî para. : Duvar yüzeyinde, kap, pencere, tavan gibi ögelerin çevresinde hafif ç k nt l flerit biçimindeki mimari bezeme. : Bir fleyin yaln z kenar çizgileriyle tek renk olarak beliren görüntüsü, gölge. : ki veya daha çok fley aras nda konum, biçim ve belirli bir eksene göre ölçü uygunlu u, bak fl m. : nanç ve bilgiyi kiliseyle uyumlu bir biçimde birlefltirmeye çal flan Orta Ça felsefesi. : Yunan mimarisinde spor yar flmalar n n yap ld yap. : En az bir yüzünde yaz t bulunan dar ve yass küçük dikili tafl. : Bitki veya hayvanlar n do adaki biçimlerinin flematiklefltirilip yal nlaflt r larak betimlenmesi. Üsluplaflt rma. : Eski Yunan ve Roma mimarisinde yap n n üstünde oturdu u basamakl kaide. : Tap naklarda, üzerinde kurban kesilen, günlük yak lan, dinî tören yap lan tafl masa. : Herhangi bir maddeden yap lan, üstünde sütun bafll denilen ç k nt l bir bölüm olan, genellikle bir altl a, bazen do rudan do ruya yere dayal silindir biçiminde düfley destek, kolon. : Küçük kilise yap s. 110

111 tablet tak tonoz topo rafya transept triglif tuval tüf tümülüs üslup vaftizhane vitray volüt yaz t yiv zanaat ziggurat T : Eski medeniyetlerden kalma, piflmifl veya güneflte kurutulmufl kilden yap lm fl, üzerinde çivi yaz s ile metin yaz l belge. : Millî bayramlarda veya önemli bir olay anmak için düzenlenen flenliklerde, geçit yap lacak caddelere geçici olarak kurulan, yaz lar ve çiçeklerle süslenen kemer. : Bir kemerin aral ks z devam etmesiyle oluflan örtü biçimi. : Bir kara parças n n do al engebe ve özelliklerini kâ t üzerinde çizgilerle gösterme ifli. : Bir dinsel yap da orta nefi dik olarak kesen, plana haç biçimi veren nef. : Dor düzeninde metoplar aras nda kalan üç yivli tafl blok. : 1. Üzerinde resim yap lan, gerdirilmifl keten, kenevir veya pamuklu kaba kumafl. 2. Bu kumafl n üzerine yap lm fl tablo. : Yanarda lar n püskürttü ü kül, kum ve lav parçac klar ndan oluflan, ço unlukla aç k renkli, hafif gözenekli bir tür çökelti tafl. : Ahflap mezar odas n n üstünün y ma toprakla örtülmesinden oluflan mezar yap lar. Ü - V : Bir toplumun veya ça n tüm sanat yap tlar nda ortak olan biçimlendirme, tasar m, ilke ve anlay fllar n tümü. : Vaftiz yap lan yer. : Birbirine ba l kurflun bölmelere yerlefltirilmifl renkli cam parçalar ndan oluflan, saydam pencere süsleme tekni i. : yon sütun bafll n n iki yan nda yer alan spiral biçimli k vr mlar. Y - Z : 1. Bir kimse veya bir olay n an s n yaflatmak için bir fley üzerine kaz lan yaz, kitabe. 2. Çevresi kabartma silmeli, içinde yaz olan tafl. : Bir yüzeyin üzerinde çizgi biçiminde olan, sarmal girinti veya ç k nt. : nsanlar n maddeye dayanan gereksinimlerini karfl lamak için yap lan, ö renimle birlikte deneyim, beceri ve ustal k gerektiren ifl. : Eski Mezopotamya da üst üste taraçalardan oluflan ve en üstte suna n yer ald tap nak yap s. TESTLER N CEVAP ANAHTARLARI TEST 1 1. D 2. A 3. B 4. C 5. B 6. A 7. D 8. C 9. B 10. D 11. A 12. C 13. B 14. C 15. D 16. A 17. A 18. B 19. D 20. C TEST 2 1. C 2. D 3. A 4. B 5. B 6. A 7. D 8. C 9. C 10. D TEST 3 1. D 2. B 3. A 4. C 5. A 6. C 7. B 8. D 9. B 10. C TEST 4 1. C 2. B 3. A 4. D 5. C 6. B 7. D TEST 5 1. C 2. A 3. B 4. D 5. B 6. A 7. D 8. C 9. D 10. B L SE SANAT TAR H 1 111

112 KAYNAKÇA Akflit, lhan, TURKEY, Akflit Kültür Sanat Ajans Yay nlar, stanbul, Akurgal, Ekrem, Anadolu Uygarl klar, Net Turist Yay nlar Afi, stanbul, Akurgal, Ekrem, Anadolu Kültür Tarihi, TÜB TAK Yay nlar, Ankara, Aky ld z, Erhan, Tafl Ça ndan Osmanl ya Anadolu, Milliyet Yay nlar, stanbul, Aky ld z, U ur, Cappadoce, Net Turistik Yay nlar Afi, stanbul, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Anadolu Medeniyetleri Müzesi ni Koruma ve Yaflatma Derne i Yay nlar, Ankara, Anadolu Uygarl klar Ansiklopedisi, 1, 2 ve 3. ciltler, Görsel Yay nlar, stanbul, Arkeo Atlas, Yaflayan Geçmiflin Dergisi, Do an Burda Rizzoli Dergi Yay nc l k ve Pazarlama Afi, stanbul, Barok Sanat n Tan yal m, nk lap Kitabevi Yay nlar, stanbul, Boysal, Yusuf, Grek Klasik Devir Heykelt raflç l (MÖ 5-4. yüzy llar), Güzel stanbul Matbaas, Ankara, Carlo Carpiceci, Alberto, Art and History of Egypt, Bonechi, Florance, Cezar, Mustafa, Osmanl Baflkenti stanbul, Erol Kerim Aksoy Kültür E itim Spor ve Sa l k Vakf Yay nlar, stanbul, Demir, Neflat, Valley of Ihlara, Tourism and Travel Agency, Ankara, Eyice, Semavi, Son Devir Bizans Mimarisi, Türkiye Turing Otomobil Kurumu Yay nlar, stanbul, Gombrich, E. H., Sanat n Öyküsü (çev.: Bedrettin Cömert), Remzi Kitabevi, stanbul, Gotik Sanat Tan yal m, nk lap Kitabevi, stanbul, K nay, Cahit, Sanat Tarihi, T.C. Kültür Bakanl Yay nlar, Ankara, Kuban, Do an, 100 Soruda Türkiye Sanat Tarihi, Gerçek Yay nlar, stanbul, Mezopotamya Sanat n Tan yal m, nk lap Kitabevi, stanbul, M s r Sanat n Tan yal m, nk lap Kitabevi, stanbul, Özel, Mehmet, Türkiye nin fiaheserleri, T.C. Kültür Bakanl Yay nlar, Ankara, Sevin, Veli, Anadolu Arkeolojisi, DER Yay nlar, stanbul, Sözen, Metin; U ur, Tanyeli, Sanat Kavram ve Terimleri Sözlü ü, stanbul, TDK Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yay nlar, Ankara, TDK Yaz m K lavuzu, Türk Dil Kurumu Yay nlar, Ankara, Temel Britannica, C 6, Milliyet Yay nlar, stanbul, The Art Of Gothic, Könneman, Almanya, The Art of The talian Renaissance, Könemann, Almanya, Turani, Adnan, Dünya Sanat Tarihi, Remzi Kitabevi, stanbul, Turani, Adnan, Sanat Terimleri Sözlü ü, Remzi Kitabevi, stanbul, Van, T.C. Kültür Bakanl Yay nlar, Ankara, Yeflilay, Zeynel, Sonsuz Bir fiiir Türkey, T.C. Kültür Bakanl Yay nlar, Ankara,