SANAT TARİHİ 1 YAZARLAR

Transkript

1 SANAT TARİHİ 1 YAZARLAR Erkan ÖLMEZ Sevinç UYSAL Nursen CEYLAN YILMAZ DEVLET KİTAPLARI YEDİNCİ BASKI..., 2012

2 MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI YAYINLARI...: 1225 DERS KİTAPLARI DİZİSİ...: ?.Y Her hakkı saklıdır ve Millî Eğitim Bakanlığına aittir. Kitabın metin, soru ve şekilleri kısmen de olsa hiçbir surette alınıp yayınlanamaz. EDİTÖR Süleyman ERYILMAZ Hüseyin YURDAKUL Dil Uzmanı Görsel : Ali ZİNGAL : Leyla AKTUĞ ISBN Millî Eğitim Bakanlığı, Talim ve Terbiye Kurulu nun gün ve 186 sayılı kararı ile ders kitabı olarak kabul edilmiş, Destek Hizmetleri Genel Müdürlüğünün gün ve 3398 sayılı yazısı ile yedinci defa adet basılmıştır.

3

4

5 MUSTAFA KEMAL ATATÜRK MUSTAFA KEMAL ATATURK

6

7 İÇİNDEKİLER 1. ÜNİTE SANAT TARİHİNE GİRİŞ 1. SANAT VE SANAT TÜRLERİ 9 2. SANAT TARİHİ NEDİR? KÜLTÜR SANAT İLİŞKİSİ SANAT TOPLUM İLİŞKİSİ SANAT TARİHİNİN DİĞER BİLİM DALLARIYLA İLİŞKİSİ SANAT ESERLERİNİN KORUN- MASININ ÖNEMİ 13 OKUMA METNİ Dünyanın Yedi Harikası ÜNİTE TARİH ÖNCESİ ÇAĞLARDA ANADOLU 1. PALEOLİTİK ÇAĞ MEZOLİTİK ÇAĞ NEOLİTİK ÇAĞ KALKOLİTİK ÇAĞ MADEN ÇAĞI ÜNİTE İLK ÇAĞDA ANADOLU 1. HİTİT SANATI 26 a. Mimari 27 b. Heykel ve Kabartma FRİGYA SANATI 30 a. Mimari 30 b. Heykel ve Kabartma 31 c. Küçük Sanat Eserleri LİDYA SANATI 33 a. Mimari 34 b. Küçük Sanat Eserleri URARTU SANATI 36 a. Mimari 36 b. Küçük Sanat Eserleri 38 OKUMA METNİ Atatürkʼün Arkeoloji ve Arkeolojik Kazılara Verdiği Önem ÜNİTE ÖN ASYA UYGARLIKLARI 1. MISIR SANATI 40 a. Giriş 40 b. Mısır Mimarisi(Tapınak, Mezar, Saray) 40 c. Mısır Heykel ve Resim Sanatı MEZOPOTAMYA SANATI 47 a. Giriş 47 b. Sümer Mimarisi 47 c. Sümer Heykel ve Kabartma Sanatı ÜNİTE ANADOLUʼDA YUNAN-ROMA VE BİZANS SANATI 1. YUNAN SANATI 50 a. Mimari 51 b. Heykel ve Kabartma Sanatı ROMA SANATI 61 a. Mimari 61 b. Heykel ve Kabartma Sanatı ERKEN HRİSTİYAN VE BİZANS SANATI 67 ERKEN HRİSTİYAN SANATI 67 BİZANS SANATI 69 a. Mimari 69 b. Resim Sanatı (Fresko ve Mozaik) ÜNİTE ORTA ÇAĞ AVRUPA SANATINA GENEL BAKIŞ 1. ROMAN SANATI GOTİK SANAT ÜNİTE RÖNESANS SANATI 1. RÖNESANSA GİRİŞ 84 a. Rönesans Nedir? 84 7

8 b. Rönesansı Hazırlayan Nedenler RÖNESANS MİMARİSİ 85 a. Genel Özellikler ( malzeme, yapı türleri, cephe düzeni) 85 b. Mimarlar 85 * Brunelleschi 85 * Alberti 86 * Bramante RÖNESANS HEYKEL SANATI 86 a. Genel Özellikler (Konu ve Form) 87 b. Heykeltıraşlar 87 * Ghiberti 87 * Donatello 87 * Michelangelo RÖNESANS RESİM SANATI 89 a. Genel Özellikler ( Perspektif, mekan, konu, komposizyon renk) 89 b. Ressamlar 90 * Giotto 90 * Leonardo da Vinci 91 * Tiziano 93 * Pieter Brugel 93 * Albrecht Dürer 95 b. Sanatçılar 101 * Lorenzo Bernini 101 C. MİMARİ 102 a. Genel Özellikleri 102 b. Sanatçılar 103 * Borromini ÜNİTE 19. YÜZYIL VE SONRASI SANAT AKIMLARI 1. NEOKLASİSİZM ROMANTİZM REALİZM EMPRESYONİZM FOVİZM KÜBİZM FÜTÜRİZM EKSPRESYONİZM SOYUT RESİM METAFİZİK RESİM DADAİZM SÜRREALİZM POP ART ÜNİTE MANİYERİZM VE BAROK SANATI SÖZLÜK 129 KAYNAKÇA MANİYERİZM 96 a. Maniyerizmin Genel Özellikleri 97 b. Sanatçılar 97 * El Greco BAROK SANAT 98 A. RESİM SANATI 98 a. Genel Özellikleri 98 b. Sanatçılar 99 * Rubens 99 * Rembrandt 99 B. HEYKEL SANATI 101 a. Genel Özellikleri 101 8

9 1.ÜN TE SANAT TAR H NE G R fi 1. SANAT VE SANAT TÜRLER 2. SANAT TAR H NED R? 3. KÜLTÜR SANAT L fik S 4. SANAT TOPLUM L fik S 5. SANAT TAR H N N D ER B L M DALLARIYLA L fik S 6. SANAT ESERLER N N KORUNMASININ ÖNEM HAZIRLIK ÇALIfiMALARI 1. Çevrenizde bulunan tarihi eserlerin bu günkü durumlar n gözlemleyerek s n fta arkadafllar n zla okuyunuz. 2. Çevrenizde resim, heykel, fliir veya benzer sanat dallar ndan biriyle u raflan var m? Bu kiflilerle u rafllar hakk nda konuflunuz. 3. Çevrenizde bulunan müzeleri ziyaret ediniz. zlenimlerinizi anlat n z. 1. SANAT VE SANAT TÜRLER a. SANAT NED R? Sanat; düfl gücü, yarat c l k ve yetenek gerektiren bir insan etkinli idir. Baflka deyiflle bir duygunun, bir düflüncenin, bir tasar n n veya güzelli in anlat m nda kullan lan yöntemler sonucu ortaya ç km fl üstün yarat c l kt r. nsanlar n çok eski zamanlardan beri duygular n düflüncelerini ya da amaçlar n anlatmak için yapm fl olduklar resim, heykel, mimari, müzik vb. türden ürünler sanat eseri olarak nitelendirillir. Sanat etkinlikleri tarih öncesi dönemlerden bafllayarak günümüze kadar süregelmifl ve sanat anlay fl zaman içinde de ifliklikler göstermifltir. lkel sanat eserlerinin ortaya konmas ndaki amaç bir gereksinimi karfl lamakt r. (Tafl baltalar, ma ara duvar resimleri, vb. yap lmas ). Ça m zda ise sanat anlay fl insan n zekâ, duygu, be eni, yetenek gibi ögelerini çeflitli malzemeler kullanarak ortaya koymas d r. Baflka bir deyiflle kendini ifade etmek, ruhsal özlemlerine ulaflmak, di er insanlarla bunlar paylaflmakt r. Sanat eseri ise, kiflinin kendi duygu ve yarat c l k sürecinin ürünüdür. Bir nesnenin sanat eseri say labilmesi için belirli özelliklerinin olmas gerekir. Bunlardan en önemlisi özgün ve tek olufludur. Daha önce baflkas taraf ndan yap lm fl taklit edilerek ortaya ç kar lan ürün güzel olsa da sanat eseri say lmaz. Örne in seri olarak üretilen fabrika ürünleri sanat eseri de ildir. nsanlar n bir tak m maddi ihtiyaçlar n karfl lamak amac yla yap lan dokumacl k, aflç l k, marangozluk, duvarc l k gi- 9

10 bi faaliyetlere pratik sanatlar (zanaat) denir. Güzel sanatlar ise; resim, heykel, mimari, edebiyat, müzik, opera, sinema, tiyatro gibi etkinlikler yoluyla, insanlarda hofl ve güzel etkiler oluflturmak için yap lan faaliyetlerdir. Sanatç ise, güzel sanatlar n her hangi bir dal nda yarat c l olan ve bu yetene- ini ortaya koyan kiflidir. b. SANATIN TÜRLER Sanat türlerinin her birinin malzeme, teknik ve konu özellikleri birbirinden farkl d r. Sanat eserleri incelenirken bu özellikler göz önüne al n r. Güzel sanatlar afla da verilen türlere ayr l r: plastik sanatlar (görsel- biçimsel ) resim heykel mimari fonetik sanatlar (sessel ) müzik edebiyat dramatik ve ritmik sanatlar dans tiyatro opera bale Resim; bir yüzey üzerinde çizgi ve renkleri kullanarak do adan bir parçay ya da sanatç n n kendi iç dünyas n anlatma biçimidir. Resim sanat nda kullan lan malzemeye göre uygulanan teknikler; sulu boya, ya l boya, pastel, fresko ( slak s va üzerine boyalarla yap lan duvar resmi), guafl (sulu boya ile s v zamk n kar fl m ile yap l r), tempera (boya ile kuruma özelli i olan zamk, bal, yumurta ak gibi maddeler kar flt r larak yap l r) vb. dir. Resim sanat konular ; peyzaj (manzara), portre (insan vücudunun bele kadar olan bölümünün verilmesi), natürmort (cans z do a), janr (günlük yaflam sahneleri), enteriör (ev içinde geçen sahneler), soyut resim (gerçek d fl tasvirler), dini, mitolojik, kahramanl k gibi çeflitlilik gösterir. Heykel (yontu); Tafl, kil, alç, ahflap, fil difli, maden (alt n,gümüfl, bak r, tunç), vb. malzemelerin yontularak, kal ba dökülerek veya yo rulup piflirilmesi sonucu oluflan üç boyutlu eserlere denir. Mimarl k; insanlar n bar nma, savunma, ibadet etme gibi eylemlerini sürdürebilmeleri için belli ölçü ve kurallara uygun mekân düzenleme sanat d r. Keramik Sanatç s Mimari ; kullan l fl amac na (ev, saray, cami, mezar, kale vb.), malzemeye (ahflap, tafl, tu la, çimento vb.), ait oldu u döneme (Roman, Gotik, Rönesans vb.) ve kültüre göre (Türk, Arap, talyan vb.) gruplanabilir. Fonetik sanatlar; sese ve söze dayal sanatlard r. Müzik; duygu ve düflünceleri tek sesli veya çok sesli olarak anlatma sanat d r. Müzik evrensel bir dil olarak kabul edilir. Kültürlere göre farkl l klar gösterir. 10

11 Müzisyen Balet ve Balerinler Edebiyat; düflünce, duygu ve hayal ürünlerini söz veya yaz ile anlatma sanat d r. Edebiyat her toplumun kendi kültür ve dil özelliklerini tafl r. fiiir, nesir gibi türleri de vard r. Dramatik sanatlar; Sahnede oynanmak üzere hem sessel hemde görsel sanatlardan yararlan larak yap lan dans, opera, tiyatro gibi etkinliklerdir. Dans; Müzik sesine uyularak düzenlenen vücut hareketleridir. Dans insanlar n kendilerini ifade etme biçimlerinden biridir ve evrensel bir sanatt r. Bale; Sahne düzeni, belli figürlerle ve ad m at fllarla sa lanan müzi e ba l bir gösteri sanat d r. Opera; sözlerinin bütünü veya büyük bir bölümü flark l olarak söylenen müzikli gösteri sanat d r. Operet; e lenceli hafif konular üzerine yaz l p bestelenmifltir. Operette müziksiz konuflmalar bulundu u gibi dans, bale sahneleri de vard r. Tiyatro; insan yaflam nda geçmifl ve geçebilecek olaylar n taklit veya benzetmek yollar yla belirli yerlerde seyirci önünde canland r lmas sanat d r. Trajedi, komedi, dram gibi türleri vard r. 2. SANAT TAR H NED R? Sanat Tarihi; tarihsel ak fl içinde plastik sanatlar olarak da adland r lan mimari, heykel, resim ve çeflitli süsleme sanatlar n n ortaya ç k fl n, bu sanatlar n geliflimini, kendi aralar nda ve toplumla iliflkilerini inceleyen bilim dal d r. Geçmiflten günümüze kadar gelen tüm medeniyetlerin sanat n inceleyen sanat tarihinin konular önceleri felsefe ve tarih bilmi içinde yer al rken, giderek ba ms z bir bilim dal niteli i kazanm flt r. Avrupa da 17.yy.dan sonra geliflen sanat tarihi bilimi ülkemizde önem kazanmaya Cumhuriyet Dönemi ile bafllam flt r. 3. KÜLTÜR - SANAT L fik S Kültür; bir toplumun sahip oldu u maddi ve manevi de erlerin tümüdür. Sanat etkinlikleri sonucunda ortaya konan eserler toplumlar n geçmiflten devrald klar ve kendilerinin de katk da bulunarak sonraki kuflaklara aktard klar yaflay fl ve düflünce ürünleridir. Toplumun düflünce zenginli i, elefltiri anlay fl, yaflam biçimi, inaçlar, e itimi yani ait oldu u kültürün bütün izleri sanat eserlerine yans r. Bir topluma ait olan insan, kendi kültürel miras n ö renir, onu yaflat r ve korur. Böylece kültürel varl klar n süreklili i ve geliflmesi sa lanm fl olur. Kültür ve sanat ayr lmaz bir bütündür. 11

12 4. SANAT TOPLUM L fik S Her sanatç toplumun bir üyesidir. fiairin, romanc n n, oyuncunun, müzisyenin duygular, düflünceleri ve kiflili i, içinde yaflad toplumun koflullar na göre yönlenir ve geliflir. Bir toplumun sözcüsü durumunda olan sanatç, eserlerinde o toplumun geçmifli, beklentileri, yöneliflleri ve özlemlerini ortaya ç kar r. Bu nedenle sanatç, içinde yaflad toplumun, sosyal, ekonomik ve duygusal dünyas ndan ayr düflünülemez. Sanatç toplumdan etkilendi i gibi toplumu da etkiler, bireyleri yönlendirir, onlar n duygu ve düflüncelerini gelifltirir, güzellefltirir. Toplumla sanat sürekli etkileflim içindedir. Toplumdaki ekonomik, kültürel, politik unsurlar ve de iflimler sanata yans r. Böylece ulusal ya da uluslararas özellikler ve üsluplar do ar. Örne in Uluslararas film festivalleri, kitap fuarlar, sergiler, konferanslar, konserler toplumlar n sanat alan nda birbirlerini tan malar na ve birbirlerinden etkilenmelerine yol açar. 5. SANAT TAR H N N D ER B L M DALLARIYLA L fik S Sanat tarihinin iliflki içinde oldu u baz bilim dallar n flöyle s ral yabiliriz; TAR H: Bir toplumun kendi içinde ya da di er toplumlarla aras nda meydana gelen olaylar, geliflmeleri; yer ve zaman göstererek neden-sonuç iliflkilerini araflt r p, inceleyen bilim dal d r. Toplumlar etkileyen tarihsel olaylar sanat eserlerini de etkiler. Örne in tarihi olaylar n tafl kabartmalarda canland r lmas gibi. CO RAFYA: nsanlar n yaflad klar yerlerin iklim koflullar, bitki örtüsü, yeryüzü flekilleri sanat eserlerinin yap ld malzemeyi, eserin biçimini etkiler. Örne in Akdeniz ülkelerinde görülen mimari eserlerde büyük pencerelerin, sundurmalar n ve iç avlular n bulunmas gibi. ARKEOLOJ : Toprak veya su alt nda kalm fl geçmifl uygarl klara ait olan kal nt lar ve eserleri saptayarak ortaya ç karan bilim dal d r. Arkeolojik kaz larla ç kar lan eserler sanat tarihi içinde ele al n p incelenir. Arkeoloji eski ça lara ait eserler ve bunlar n kaz lar ile ilgilenirken, sanat tarihi yeni ve yak n ça lar n sanat eserlerini de inceler. ARKEOMETR : Fen ve do a bilimlerine dayal say sal sonuçlar n arkeolojik buluntular ile birlikte de erlendirilmesidir. Örne in sanat eserlerinin tarihlerinin belirlenmesinde arkeometriden yararlan l r. ANTROPOLOJ : nsan n kökenini, evrimini, biyolojik özelliklerini, toplumsal ve kültürel yönlerini inceleyen bilim dal d r. Örne in mimari eserlerin zenginli i o toplumun yerleflik kültüre dayal oldu unu göstermesi gibi. PALEOGRAF : Eski yaz lar n okunmas n sa layarak günümüze kadar gelen belgelerin aç klanmas na yard mc olur. Bilinen bütün yaz lar ve yaz metodlar n kapsayan bir bilim dal d r. EP GRAF : Tafl ve metal gibi kal c malzemeler üzerindeki yaz tlar (kitabe) inceleyen bilim dal d r. Bir sanat eserinin ne zaman ve hangi amaçla yap ld n n bilinmesini sa lar. NÜM ZMAT K: Madenî paralar inceleyen bilim dal d r. Eski paralar n ve eserlerin tarihlendirilmesinde yard mc olur. KRONOLOJ : Zaman bilimidir. ncelenen eserlerin ve sanat olaylar n n hangi zaman dilimi içinde gerçekleflti ini saptar ve s ralar n düzenler. ETNOGRAFYA: Kavimleri karfl laflt rarak inceleyen, kültür oluflumlar n araflt ran bilim dal d r. EtnoGrafik eserler (çini, keramik, hal, giysi, tak,vb.) bir toplumun kültür etkinliklerini yans t r. Bu eserler sanat tarihinin ilgi alan içindedir. Sanat tarihinin ayr ca turizm, din, politika, sosyoloji, mitoloji, edebiyat, psikoloji, felsefe ve estetik ile de iliflkisi vard r. 12

13 6. SANAT ESERLER N N KORUNMASININ ÖNEM Kültür varl klar olarak kabul edilen tarihî eserler, günümüzde ülkelerin sahip oldu u en önemli zenginlik kaynaklar ndan biridir. Sanat eserleri yaln z bulunduklar ülkenin kültür de erlerini yans tmakla kalmaz, ayn zamanda tüm insanl n ortak miras d r ve evrenseldir. Bu eserlerin varl - geçmiflin bilinmesinde bize fl k tutar. Tafl n r ya da tafl nmaz bu eserlerin korunmas ile insanlar n ve toplumlar n, gelece e uzan rken geçmiflteki sosyal ve kültürel farkl l klar veya günümüzde halen devam eden anlay fllar kavramalar gerçekleflir. Böylece kültürleri ile ba lar canl tutulan uluslar n gelece e güvenle bakmalar sa lanm fl olur. Sanat eserlerini bulunduklar yerde görmek, farkl kültürleri tan mak ve tan tmak günümüzde gittikçe geliflen turizm hareketlerinin bafll ca nedenlerindendir. Bu zenginliklerin bir turistik ürün oluflturmas ve sahip oldu umuz zenginli in sergilenmesi, ülkemizi turizm aç s ndan çekici hale getirdi i bir gerçektir. Ülke ekonomisi aç s ndan turizm gelirlerinin önemli bir yer tuttu u göz önüne al - n rsa, bu eserlerin nas l bir kaynak oluflturdu u da ortaya ç kar. Bütün bunlar düflünüldü ünde zenginlik kaynaklar m z korurken, hem kültürel miras m z n süreklili ini sa lam fl, hem de turizm yönüyle de erlendirerek ülkemize döviz kazand rm fl oluruz. Myra Tiyatrosu, Antalya DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI 1 - Sanat nedir? Sanat s n fland rarak örnekler veriniz? 2 - Resim, mimari ve heykel sanat nda kullan lan malzeme ve teknik özellikleri nelerdir? 3 - Sanat tarihinin hangi bilim dallar ile nas l bir iliflkisi vard r? 4 - Sanat eserlerini korumak neden önemlidir? OKUMA METN 13

14 DÜNYANIN YED HAR KASI Merkezi Paris te bulunan Birleflmifl Milletler E itim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO), Portekiz in baflkenti Lizbon da yap lan toplant da dünyan n yeni yedi harikas n afla da belirtildi i gibi ilan etmifltir: 1. ÜRDÜN DEK PETRA ANT K KENT MÖ 400-MS 106 y llar na ait kent, Semud Kavmi ne aittir. Roma savaflç lar n n iflgaline kadar varl n sürdüren kent gülkurusu renkli kayalara oyulmufl, muhteflem yap lar yla dikkat çeker Ç N SEDD MÖ 9 bin y llar na ait settin uzunlu u 10 bin km den fazlad r. Ming Hanedan Döneminde set; tu la, toprak ve tafl dolu çuvallardan infla edilmifltir. Görkemli kuleleri, dik merdivenleri, dalga fleklindeki duvarlar ile varl n sürdürmektedir BREZ LYA DAK KURTARICI SA HEYKEL Yap m befl y l süren heykel 38 m yüksekli indedir. Brezilyal Heito da Silva Costa taraf ndan tasarlanan heykel Frans z heykelt rafl Paul Londowski taraf ndan yap lm flt r PERU DAK MACHU PICCHU ANT K KENT nka mparatoru Pachacutek taraf ndan infla ettirilmifltir. And Da lar nda Eski Tepe denilen yerde kurulan flehir, çiçek hastal n n yay lmas ile terk edilmifltir MEKS KA DAK CHICHEN ITZA P RAM D (MÖ 800) Maya Medeniyetine ait en büyük tap nakt r. Tap nak dokuz katl olup her bir yönde de 91 basamak merdivenleri bulunmaktad r TALYA DAK ROMA COLOSSEUM U (70-80 y llar ) Yap m na mparator Vestanianus Döneminde bafllanm fl Titus Döneminde bitirilmifltir. Dört katl yap n n 80 girifl kap s ve 55 bin seyirci kapasitesi vard r. 7. H ND STAN DAK TAC MAHAL ANITI ( ) Mo ol mpratoru fiah Cihan n kar s Mümtaz Mahal an s na yapt rd mezar an tt r. nce mermer iflçili i, de erli tafllar n da yer ald bir çok süslemesi ile dikkat çeken bir eserdir. 7 14

15 TAR HÎ ESERLER N KORUNMASININ ÖNEM Anadolu uygarl klar n n dünya tarihi içinde önemli bir yeri vard r. Yurdumuz topraklar tarih öncesi dönemlerde ve sonras nda önemli olaylara, kültür hareketlerine sahne olmufltur. Bu devirlere ait tafl n r ve tafl nmaz eserler ülkemizin zenginli i oldu u kadar, tüm insanl a ait de er ve belgelerdir. Tarihî eserler geçmiflin bilinmesinde bize yard mc olmalar, ulusal kimliklerin ay rt edici özelliklerini göstermeleri aç s ndan önemlidir. Ülkemizde bulunan ören yerleri dünyan n en de erli kültür varl klar aras nda yer al rlar. Buralardan ve kaz s yap lan alanlardan ç kar lan sanat eserleri müzelerde toplanarak, incelenir, sergilenir ve korunur. Yaz l kaya Aç k Hava Tap na n n kabartmalar ndan bir görünüm, Çorum Tarihî eserler; tabii, tarihî ve sosyal çevrenin parças olduklar için, bulunduklar yerde korunmal ve sergilenmelidirler. Koruman n yap labilmesi amac yla yasalarda yap lacak düzenlemelerle bu eserleri tahrip edenlere ve tarihî eser kaçakç l yapanlara verilecek cezalar n cayd r c olmas sa lanmal d r. Tarihî eserlerin sevdirilmesinin ve öneminin kavrat lmas n n en iyi koruma tedbiri oldu u düflüncesi do rultusunda, e itim faaliyetlerine h z verilmesi gerekmektedir. Teknolojinin ve flehirleflmenin çevreye verdi i olumsuz etkilerinin en aza indirilmesinin turizmden kazan lacak dövizi art raca bilinmeli, sanat eserlerinin korunmas n n yaln zca kurum ve kurulufllar n de il, toplumun tamam n n görevi oldu u anlat lmal d r. Erkan ÖLMEZ Sanat Tarihi Ö rt. 15

16 2.ÜN TE TAR H ÖNCES ÇA LARDA ANADOLU 1. PALEOL T K ÇA 2. MEZOL T K ÇA 3. NEOL T K ÇA 4. KALKOL T K ÇA 5. MADEN ÇA I HAZIRLIK ÇALIfiMALARI 1. Bir Anadolu haritas üzerinde tarih öncesi ça lara ait yerleflim merkezlerini gösteriniz. 2. Bulundu unuz yerde tarih öncesi ça lara ait yerleflim merkezi bulunup bulunmad n araflt r n z. 3. Anadolu tarih boyunca neden bir çok uygarl n kuruldu u bir bölge olmufltur? Bilim adamlar, insanla ilgili ilk izlerin ortaya ç k fl ndan, yaz n n bulunufluna kadar (yaklafl k MÖ 3000) olan dönemi Tarih Öncesi Ça lar (prehistorik), yaz n n bulunuflundan sonraki dönemi Tarih Ça lar (historik) olarak iki ana grupta toplar. Tarih öncesi ve tarih ça lar tüm insanl etkileyen önemli olaylar, bulufllar, büyük göçler, sosyal ve siyasal de iflimler esas al narak belirlenmifltir. Dünya üzerindeki bölgelerin özelli ine göre bu ça lar n bafllang c ve kapsad zaman dilimi de iflebilir. TAR H ÖNCES ÇA LAR Paleolitik Ça (Eski Tafl Ça ) (MÖ ) Mezolitik Ça (Orta Tafl Ça ) (MÖ ) Neolitik Ça (Cilal tafl Ça ) (MÖ ) Kalkolitik Ça (Maden-Tafl Ça ) (MÖ ) Maden Ça ( MÖ ) 1. PALEOL T K ÇA (ESK TAfi ÇA I MÖ ) lk uygarl klar, insan n yaflam n sürdürebilmesi için uygun koflullarda do al çevre arama çabas yla ortaya ç kar. lk uygarl k ça insan n yeryüzünde belirmesiyle bafllar, bu dönemde insanlar yaln zca avlanarak ve bitkileri toplayarak yaflamlar n sürdürmüfllerdir. Buzul Dönemi olarak da adland r lan bu süreçte her biri onbinlerce y l süren iklim de ifliklikleri insanlar n yaflamlar n etkilemifltir. Bol yiyecek bulabildikleri ve av bak m ndan zengin olan bölgelere göç eden insanlar, a aç kovuklar n ve kaya s naklar n bar nma yeri olarak kullanm fllard r. 16

17 Bu dönemin bafllar nda insanlar badem biçimli avuç içine s abilen tafllar, iki tarafl baltalar, uzun yaprak biçimli kesiciler kullanm fllard r. Zamanla tafllar sivri küçük ve sivri parçalar halinde yontularak m zrak ve ok uçlar, kesici, delici, kaz y c aletler yap lm flt r. Paleolitik Ça n sonralar na do ru ma aralara s - nan insanlar n en önemli buluflu çakmak tafl n n birbirine sürtülmesiyle yak lan atefltir. Bu dönemin buluntular aras nda küçük tafl aletler, tahtadan ya da kemikten yap lm fl tak lar, idol ad verilen heykelcikler (Resim 1) ve ma ara duvarlar na yap lan avla ilgili resimler vard r. Bu resimlerde hayvan figürleri renk ve çizgi olarak ustaca ifllenirken insan figürleri flematik olarak yer alm flt r. Paleolitik Ça a ait bulunan ilk ma aralar spanya da Altamira (Resim 2), Fransa da Lascaux (Resim 3), Avusturya ve talya dad r. Daha sonraki araflt rmalarda Afrika, Güney ve Do u Asya ile Güney Anadolu da da bu ça a ait ma aralar n bulundu u saptanm flt r. Resim 1: Willendorf Venüsü, Viyana Resim 2: Bizon resmi ayr nt, Altamira Ma aras, spanya Resim 3: Lascaux ma aras duvar resimlerinden örnek, Fransa Paleolitik Ça da Anadolu Anadolu nun çeflitli yörelerinde yap lan kaz lar sonucunda ele geçen buluntular, yurdumuzun uygarl n geliflti i ilk bölgelerden birisi oldu unu ortaya ç karm flt r. Anadolu topraklar zengin do al kaynaklara sahip olmas, de iflik iklim özellikleri bulundurmas ve co rafi konumu ile tarih boyunca de iflik insan topluluklar n n yaflama alan olmufltur. stanbul da Yar mburgaz, Ankara Dudumlu ve Çubuk Çay Sekileri, Antalya da Karain, Belbafl, Beldibi, Öküzini Ma aralar, Ad yaman da fiehramuz Tepesi, Gaziantep de Dülük fiarkl Ma aras Anadolu daki bafll ca Paleolitik Ça a ait yerlerdir. 17

18 Karain Ma aras (Resim 4): Antalya ilinin yaklafl k 30 km. kuzeybat s nda Ya ca Köyü yak nlar ndad r. Paleolitik Ça n bafl ndan Tunç Ça na kadar sürekli bir yerleflim görülen ma ara karmafl k geçitlerle birbirine ba lanan üç ana boflluktan oluflur.1946 y l nda bafllat lan kaz çal flmalar sonucunda, ma arada iki tarafl tafl baltalar, kemiklerden yap lm fl kesici ve delici aletler, tak lar, ok ve m zrak uçlar bulunmufltur. Kemikten yap lan eflyalar n baz lar n n üzerinde flematik insan ve hayvan figürleri yer alm flt r. Karain Ma aras yak nlar ndaki Öküzini Ma aras buluntular aras nda yer alan çakmak tafl küçük aletler bu dönemi oldukça güzel yans t r (Resim 5). Karain Ma aras buluntular Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Antalya Müzesi ve Karain Ma aras yan nda bulunan müzede sergilenmektedir. Resim 4: Karain Ma aras girifli, Antalya Resim 5: Küçük tafl aletler, Öküzini Ma aras, Antalya 2. MEZOL T K ÇA (ORTA TAfi ÇA I MÖ ) Mezolitik Ça da ma aralarda yaflam devam etmekle birlikte, iklimin yumuflamas sonucu a açl k alanlar ve su kenarlar ndaki düzlüklerde de yaflam görülür. Bu ça da nsanlar avc l kta tamamen uzmanlaflm fl, temel geçim kaynaklar n orman hayvanlar, kufllar ve bal klar teflkil etmifltir. Bu dönemin en özgün eser grubunu mikrolitler oluflturur. Bunlar yeni gereksinimleri karfl lamak üzere çakmak tafl ndan yap lm fl küçük aletlerdir. Genellikle üçgen, yamuk veya yar m ay biçimindeki tafllar kemik ya da tahta saplara tak larak kullan lm flt r. Anadolu da Orta Tafl Ça n n en iyi araflt r ld yerler Ankara Macunçay Sekileri, Gaziantep Dülük yak nlar ndaki fiarkl Ma ara, Samsun Tekkeköy, Antalya Beldibi ve Belbafl ile Isparta Balad z Ma aralar d r. Baflta Beldibi örne inde oldu u gibi (Resim 6) baz kaya ve ma ara resimlerinin bu döneme ait oldu u bilinmektedir. Resim 6: Duvar resmi, Beldibi Ma aras, Antalya 18

19 3. NEOL T K ÇA (C LALI TAfi ÇA I MÖ ) lk köy topluluklar MÖ 8000 li y llarda ortaya ç km flt r. Yerleflim için; verimli ovalar, su kenarlar ve bitki örtüsünün zengin oldu u alanlar seçilmifl, bu day, arpa, mercimek gibi tah llar yetifltirilerek üretici durumuna geçilmifltir. Tah llardan un elde etmek için bazaltdan yap lm fl ö ütme tafllar, yiyecekleri saklamak ve piflirmek için keramik ad verilen kilden yap lm fl çanak- çömlekler kullan lm flt r. Ayn süreç içinde koyun keçi gibi hayvanlarda evcillefltirilmifltir. Kal c yerleflmeler kurmaya bafllayan insanlar, dayan kl konutlar yaparak mimarinin ilk örneklerini vermifllerdir. Yerleflik hayatta ilk olarak köyler kurulmufl, köyler geliflerek kentler ortaya ç km flt r. Neolitik Ça a ait arkeolojik bilgileri höyüklerden elde ederiz. Höyük ayn yerde bulunan yerleflmelerin deprem, yang n, sel, y pranma vb. nedenlerle y k lmas ve yerine yenilerinin yap lmas sonucunda topra n katmanlar halinde yükselerek oluflturdu u yapay tepelerdir. Bir tepenin höyük oldu u, yamaçlar ndaki çanak çömlek k r klar ndan anlafl labilir. Neolitik Ça da takasa dayal ticaretin geliflti i görülür. En önemli ticarî eflya, koyu renkli bir cam görünümünde olan obsidiyendir. Dokuma parçalar, bezemeli çömlekler, boncuklar, süs eflyalar ticaret mallar aras ndad r. Anadolu daki bafll ca Neolitik Ça a ait yerleflim merkezleri; Çayönü (Diyarbak r), Hac lar (Burdur), Çatalhöyük (Konya), Canhasan (Karaman), Gözlükule (Tarsus) ve Yümüktepe (Mersin) dir. Çayönü: Diyarbak r a ba l Ergani ilçesinde bulunan höyük, günümüze kadar iyi durumda gelebilmifl önemli bir neolitik yerleflimdir. Çayönü evleri tafl temelli, kerpiç duvarl ve dikdörtgen planl olarak yap lm flt r. Bir köyün yerleflme düzeninde; kutsal yap lar, konutlar ve aletlerin yap ld atölyeler birbirlerinden ayr alanlara yap lm flt r. Çayönü buluntular aras nda çok say da yüzeyleri parlat lm fl tafl, kemik ve boncuk tak larla, çakmak tafl ve obsidiyenden yap lm fl delici, kaz y c küçük keskiler, ö ütme tafllar vard r. Höyükte neolitik ça a ait dö me tekni i ile bak rdan yap lm fl i neler, kürecikler, boncuklar, kilden yap lm fl kad n heykelcikleri de bulunmufltur. Çatalhöyük: Konya n n Çumra ilçesi yak nlar nda bulunan höyük, çatal biçiminde iki tepe olufltu u için bu isim verilmifltir. Höyükteki en önemli buluntu, evlerdir (Resim 7). Ortalama 5 x 6 metre boyutlar ndaki odalar, birbirine bitiflik olarak yap lm fl, çat lar ahflap ve toprak ile örtülmüfltür. Bu evlere tavanda yer alan bir giriflten merdivenle inilip ç k lmakta, duvarlar n üst k s mlar nda pencereler bulunmaktad r. Yap lar n içinde kerpiçten sekiler, ocaklar, kubbeli f r nlar, küçük nifller (duvara aç lan oyuk) ve kilerler yer alm flt. Çatalhöyük yap lar aras nda iç süslemeleriyle di erlerinden farkl olan baz mekânlarda bulunmaktad r. Kutsal odalar oldu u san lan bu mekânlar n birinde yer alan duvar resminde stilize akbaba figürlerinin bafls z insan figürlerine sald r s tasvir edilmifl bir baflka duvar resminde ise Hasan Da ile eteklerinde bulunan köy, flematik olarak verilmifltir (Resim 8). Resim 7: Ev kal nt s, Çatalhöyük Resim 8: Hasan Da ve flematik köy duvar resmi, Çatalhöyük 19

20 Hem tap nma odalar n n hemde evlerin duvarlar insan, leopar ve büyük bo a bafl kabartmalar ile süslenmifltir. Ölü kültü (tap nma) ile ilgili olarak evlerin ve tap nma odalar n n tabanlar nda ise içinde zengin gömü eflyalar n n yer ald çok say da mezar bulunmufltur. Çatalhöyükte önemli buluntular n bafl nda, kilden yap lm fl bereketi sembolize eden fliflman kad n heykelleri gelir (Resim 9). Buluntular aras nda kemik ve tahta saplara obsidiyen veya boynuz tak larak yap lm fl tar m aletleri, opsidiyen aynalar (Resim 10), dokumac l kta kullan lan taraklar, tezgah a rl klar, basit biçimli bezemesiz çömlek parçalar da yer almaktad r. Bunlardan baflka çeflitli tafllardan yap lm fl tak lar ve süs eflyalar da bulunmufltur (Resim 11). Resim 9: Kad n heykelci i, Çatalhöyük Resim 10: Obsidien ayna, Çatalhöyük Resim 11: Tafl boncuklu tak lar, Çatalhöyük Bu eserlerin ço u bugün Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi nde bulunmaktad r. 4. KALKOL T K ÇA (TAfi-BAKIR ÇA I MÖ ) Neolitik Ça da yerleflik hayata geçilmesi ile avc l k önemini yitirmifl, üretici durumuna gelen insanlar n yaflamlar ve sanatlar da buna ba l olarak de iflmifltir. Kalkolitik Ça da tah l n ve bak r n al m sat m ile ticaretin geliflmesi, bu ürünlerin üretimlerinide artt rm flt r. Böylece zenginleflerek geliflen köy topluluklar, giderek kent topluluklar n oluflturmufltur. Bu yerleflimlerinin çevresinin surlarla koruma alt na al nd görülür. Tar ma ve üretime dayal yaflam biçimi çanak çömlek yap m n n geliflmesine yol açm fl, genellikle üzeri geometrik bezemeli kaplar yayg n olarak kullan lm flt r. Bereketi sembolize eden kad n figürleri ve idoller, damga mühürler bu dönemin buluntular aras ndad r. 20

21 Kalkolitik Ça a ait Anadolu daki bafll ca yerleflimler; Hac lar (Burdur), Canhasan (Karaman), Beycesultan (Denizli), Semahöyük (Antalya-Elmal ), Fikirtepe ( stanbul), Kuruçay (Göller Bölgesi), Gözlükule (Tarsus), Yümüktepe (Mersin) dir. Hac lar (Erken Kalkolitik Dönem): Burdur un merkez ilçesindedir. Höyükte saptanan dokuz kültür kat n n yedi kat Neolitik, iki kat ise Kalkalotik Ça a aittir. Yerleflim alan kal n kerpiçten bir sur içine al nm flt r. Genifl bir avluyu çevreleyen büyük odal evlerin baz lar sur duvarlar na bitiflik olarak yap lm flt r, bu özelli i ile Çatalhöyük evlerinden farkl l k gösterir. Dikdörtgen planl olan evlerde temeller taflt r ve beyaz s val olan kerpiç duvarlarda k rm z boyayla yap lm fl geometrik motiflere rastlanm flt r. Hac lar yerlefliminin zengin buluntular aras nda krem rengi üstüne k rm z kil boya ile yap - lan geometrik bezemeli oval ve köfleli çanak çömlekler de bulunmaktad r (Resim 12). Bunlardan baflka; kilden yap lm fl damga mühürler ve bereketi sembolize eden çekik gözlü ana tanr ça heykelcikleri (Resim 13) ile silahlar da yer almaktad r. Resim 12: Boya bezekli kaplar, Hac lar Resim 13: Ana Tanr ça heykelci i, Hac lar Canhasan (Orta Kalkolitik Dönem): Karaman ili s n rlar içinde Neolitik Ça a kadar inen kültür katlar n bulunduran höyük, ç Anadolu yu Çukurova ya ba layan yol üzerinde olmas nedeniyle önemli bir konuma sahiptir. Kalkolitik Ça a ait kültür katmanlar nda kent olgusunun geliflti i, kentin surlarla çevrili olmas ndan anlafl lmaktad r. Evlerde; üstte yaflam alan, altta depo bölümü olmak üzere iki katl planlar görülür. Höyük buluntular aras nda; geometrik motiflerle süslü sar astarl k rm z boyal kaplar (Resim 14), stilize edilmifl insan ve hayvan heykelcikleri ile bak r bilezikler vard r. Beycesultan (Geç Kalkolitik Dönem): Denizli ye ba l Çivril ilçesi yak nlar ndad r. Höyük yerlefliminde mimari aç dan en önemli buluntu megaron planl evlerdir. Bunlar, ön taraf nda k sa bir sundurma ile girilen küçük bir girifl ile arka tarafta yer alan büyük bir odadan ibaret dikdörtgen ev tipidir. Beycesultan da bulunan tafllaflm fl bu day, mercimek fosilleri, keçi, koyun gibi hayvan kemikleri burada tar m ve hayvanc l n yayg n olarak yap ld n gösterir. 21

22 Resim 14: Boya bezekli kap, Can Hasan Resim 15: Hayvan figürlü keramik kap, Beycesultan Yüzük, kama ve i ne gibi eflyalar, maden iflçili inin bir aflama içinde oldu unu kan tlar. Ana tanr çay sembolize eden heykelcikler, hayvan biçimli keramik kaplar (Resim 15) di er buluntular aras ndad r. 5. MADEN ÇA I (MÖ ) Kalkolitik Ça dan Maden Ça na geçifl kesintisizdir. Bu ça, kalay ve bak r n kar fl m ndan elde edilen tunçun kullan lmas ile bafllar. Anadolu da Neolitik Ça dan bafllayarak bak r, gümüfl gibi yumuflak madenlerin ancak s n rl alanlarda (süs eflyalar, tak lar vb.) kullan ld görülmüfltür. Sert bir alafl m olan tunçun; silahlar n, bir tak m kutsal sembollerin (kurs - Resim 16), heykellerin ve mühürlerin yap m na elveriflli bir metal oluflu nedeniyle kullan m alan da genifllemifltir. Maden iflleme sanat özellikle ticareti de gelifltirmifl, kent niteli indeki yerleflmelerin büyümesi ile Anadolu da ilk kent devletleri ve siyasi örgütlenme bafllam flt r. Kent yöneticilerine ait saraylarda ve halka ait evlerde megaron plan n uyguland görülür. Kuyu ve oda mezarlar, çömlekler, tafl sandukalar gibi ölü gömme geleneklerinin ço u zaman bir arada görülmesi ve idol ad verilen sembolik heykelciklerin çeflitlili i bu ça da Anadolu da inanç ve kültür aç s ndan farkl topluluklar n yaflam fl oldu unu göstermektedir. Alt n ve gümüflün özellikle süs eflyalar nda yayg n olarak kullan ld görülür. Bu dönemin önemli bir eser grubunu da parlak yüzeyli keramikler oluflturur. Çömlekçi çark n n yayg nlaflmas ile madeni kaplar taklit eden gaga a zl testi ve maflrapalar, çift kulplu uzun silindirik gövdeli kupalar, hayvan biçiminde (Resim 17) kaplar, üzerinde ince oluk fleklinde yivle bezenmifl olanlar, bu kültürün gelifltirdi i kap biçimleri aras ndad r. Resim 16: Tunç sembol, Alacahöyük 22

23 Tunç Ça n n sonlar nda Güney Mezopotamya da yaflayan Asurlularla Anadolu kent devletleri aras nda ticaret yap lm flt r. Al flverifllerde kullan lan çivi yaz l kil tabletlerle Anadolu yaz l tarih dönemine geçmifltir (MÖ 2000). Bu ça n önemli yerleflim yerleri Orta Anadolu da yo unlafl r. Bunlar Alacahöyük(Çorum), Aliflar (Yozgat), Kültepe (Kayseri), Karahöyük (Konya), Bo azköy (Çorum), Ahlatl bel, Gordion (Ankara) ve Truva (Çanakkale) d r. Resim 17: Keramik bo a figürinleri, Alacahöyük Alacahöyük: Çorum ili Alaca ilçesi yak nlar ndad r. Alacahöyük kaz lar Ulu Önder Atatürk ün iste i üzerine 1935 y l nda Türk Tarih Kurumu taraf ndan bafllat lm flt r. Bulunan eserlerin ço- unlu u Ankara Anadolu Medeniyetleri ve Alacahöyük Müzesi nde sergilenmektedir. Resim 18: Alt n ikiz idol, Alacahöyük Resim 19: Alt n kaplar, (kral mezarlar ), Alacahöyük Eski Tunç Ça na ait en önemli buluntu kral mezarlar d r. Toprak içine aç lm fl dikdörtgen odalar n üstü ahflap hat llarla kapat lm fl ve toprak serilerek bir ölü evi oluflturulmufltur. Bu mezarlar n içine b rak lan arma anlar aras nda tunçdan yap lm fl üzeri alt n veya gümüflle kapl heykelcikler kutsal amaçl alt n idoller (Resim 18), günefl fl nlar n sembolize eden kurslar, sistrum denilen müzik aletleri yer almaktad r. Bunlardan baflka alt n kaplar (Resim 19), saç ve kemer tokalar (Resim 20), taçlar, bo a ve geyik heykelleri ile törensel semboller (Resim 21) bulunmaktad r. Bütün bu eserler bölgenin madenleri kullanmada eriflti i üstün düzeyi gösterir. 23

24 Resim 20: Alt n saç tokas, alt n taç ve tak lar, Alacahöyük Resim 21: Törensel tunç sembol, Alacahöyük Truva: Çanakkale ili s n rlar içinde Hisarl ktepe de ve Çanakkale Bo az na (Dardanos) hakim bir bölgede kurulmufltur. Höyükte dokuz kültür kat saptanm flt r (Resim 22). lk yedi kültür kat Tunç Ça n di erleri ise Helenistik ve Roma devirlerini kapsamaktad r. Resim 22: Truva genel görünüm, Çanakkale MÖ y llar aras na tarihlenen birinci kültür kat nda kentin etraf, dört büyük kap s bulunan kal n surlarla çevrilmifltir. Diktörtgen bir oda fleklindeki (megaron) evlerin temelleri, verev olarak dizilmifl tafllarla örülmüfl, üst duvarlarda ise kerpiç kullan lm flt r. Megaron plan daha sonralar Yunan tap naklar nda da tekrarlanm flt r. Mezar alanlar nda ise üzerinde insan kabartmalar (rölyef) olan tafllar bulunmufltur. Truva daki ilk keramik örnekleri elde biçimlendirilmifl, genellikle koyu bir rengin kullan ld (gri, zeytin yeflili, siyah) çizgi bezemeli kaplard r. Bunlar n üç ayakl, çift kulplu, insan yüzlü ve matara gibi de iflik formlarda üretilmifl olanlar da bulunmufltur (Resim 23). Sonraki dönemlere ait düzgün yüzeyli keramiklerin çömlekçi çark nda yap lm fl olduklar bilinmektedir. 24

25 lk dönemlerde günlük eflyalar ve tak lar; bak r, tunç gibi madenlerden yap lm flt r. Sonraki dönemlerde ise özellikle tak larda, süs eflyalar nda alt n ve gümüfl gibi madenler, akik, lapis gibi de erli tafllarla birlikte kullan lm flt r (Resim 24). Resim 23 : Keramikler, Truva Resim 24: Alt n tak lar, Truva Kültepe: Kayseri ili s n rlar içinde yer alan höyük, hem kalkolitik hem de maden ça lar na ait önemli yerleflmelerden biridir. Mezopotamya ile Anadolu aras ndaki geliflmifl ticaret iliflkisi karum ad verilen Asurlu tüccarlar n kurdu u pazar alanlar ndan anlafl lmaktad r. Kültepe de kurulan Kanefl karumu en tan nm fl d r. Burada yap lan kaz larda önemli buluntu çivi yaz s yla yaz lm fl kil tabletlerdir (Resim 25). Bunlar Anadolu nun o ça daki toplumsal ve ekonomik yaflam n ayd nlatan önemli tarihî belgelerdir ve yaz n n kullan m ile Anadolu da tarih ça lar bafllam flt r. Bu dönemin buluntular aras nda; pitos denilen küp mezarlar ve bu mezarlarda heykelcikler, idoller çok renkli bezemeli keramikler, törensel içki kaplar (Resim 26), yer almaktad r. Yap lan kaz larda temelleri tafl, duvarlar kerpiç olan çok odal büyük evler ve depolar ortaya ç kar lm flt r. Resim 25: Çivi yaz l kil tablet, Kültepe Resim 26: Törensel içki kaplar, Kültepe DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI 1. Paleolitik Ça da ateflin bulunmas insan yaflam n nas l de ifltirmifltir? 2. Çatalhöyük te yap lan kaz larda ele geçen buluntulara göre, insanlar n yaflam biçimi nas ld r? 3. Kalkolitik Ça da ticaretin geliflmesinin sebebleri nelerdir? 4. Maden Ça nda Anadolu da inanç ve kültür aç s ndan farkl toplumlar n yaflad klar n gösteren belgeler nelerdir? 25

26 3.ÜN TE LK ÇA DA ANADOLU 1. H T T SANATI 2. FR GYA SANATI 3. L DYA SANATI 4. URARTU SANATI HAZIRLIK ÇALIfiMALARI 1. Bulundu unuz bölgede lk Ça a ait bir yerleflim alan bulunup bulunmad n araflt rarak toplad n z bilgileri s n fta de erlendiriniz. 2. Atatürk ün arkeolojiye verdi i önem ve Atatürk taraf ndan bafllat lan arkeolojik çal flmalar araflt r n z. 1. H T T SANATI MÖ 2000 y l nda Kafkaslar üzerinden gelerek Orta Anadolu ya yerleflen Hititler, k sa sürede Anadolu da yaflayan Hattilerle kaynaflarak büyük bir uygarl k kurmufllard r. Devletin baflkenti Çorum yak nlar nda, bugünkü Bo azköy olan Hattuflafl t r (Resim 27). Önemli yerleflim merkezleri Aliflar (Yozgat), Alacahöyük ve Eskiyapar (Çorum), Kültepe (Kayseri), nand k Höyü ü (Çank r ), Maflat Höyük (Tokat) say labilir. Baflta Bo azköy olmak üzere, di er yerleflim merkezlerinde yap lan kaz larda çok say da kil tablet ele geçirilmifltir. Bu tabletlerin okunmas ile Hititlerin tarihi, din ve hukuk gibi konular ayd nl a kavuflmufltur. Kaz lar sonucunda bulunan çok say da tap nak kal nt s, tanr kabartma ve heykelleri sanat n dinsel bir nitelik tafl d n göstermektedir. Bu da M s r ve Mezopotamya dan etkilendiklerini gösterir. Resim 27: Bo azköy (Hattuflafl) Genel Görünüm Resim 28: Potern, Bo azköy 26

27 Hitit Devleti nin MÖ 700 lerde y k lmas ndan sonra küçük flehir devletleri halinde Anadolu nun güney do usunda Aslantepe (Malatya), Zincirli (Marafl), Sakçagözü (Gazi Antep), Kargam fl, vriz (Konya) gibi bölgelerde bir süre daha varl k göstermifllerdir (Geç Hitit Dönemi). a. Mimari Hitit mparatorlu u kurulduktan sonra, mimarl k an tsal bir nitelik kazanm flt r. Engebeli ve yüksek bir alana kurulan baflkent Bo azköy de (Hattuflafl) yer alan çok say da tap nak, saray ve bütün kenti çeviren tafl surlar, an tsal mimarinin en güzel örnekleridir. Bo azköy surlar kal n ve yüksek olarak yap lm fl, iç ve d fl duvarlar kulelerle desteklenmifl, merdivenler ve potern ad verilen (Resim 28) yer alt tünelleri ile savunma kolaylaflt r lm flt r. Kente giriflleri sa layan kap lar n savunma sistemi içinde önemli bir rolü vard r. Kap lar iki yan nda yer alan kabartmalar na göre; Aslanl Kap (Resim 29), Sfenksli Kap, Kral Kap ve Yer Kap olarak adland r lm flt r. Kentin iç alan bir sur duvar ile ikiye bölünmüfl, do uda dik kayal klar üzerinde yer alan Büyükkale de, Hitit krallar na ait çok say da resmi, dini ve özel yaflam alanlar saptanm flt r (Plan 1). Kral Saraylar, kademeli olarak yükselen avlular n çevresine yap lm fl ikifler katl bölümlerden meydana gelmifltir. Bunlar; taht odalar, krala ait özel bölümler, yönetim ve arfliv binalar d r. Resim 29: Aslanl Kap, Bo azköy Plan 1: Büyükkale yukar kent, Bo azköy Hitit mimarisinde tap naklar önemli bir yer tutar. Tap naklar, üç yan nda yönetim ve arfliv bölümlerinin bulundu u üzeri aç k diktörgen alanlar n (avlu) ortas nda yer alm flt r. çinde tanr heykellerinin ve kutsal eflyalar n bulundu u, kral n dini törenlere haz rland bölümler olan bu tap naklar n an tsal girifli bulunmaktad r. Hitit mimarl n n en belirgin özelli i planlar n hiç bir geometrik düzene uymay fl d r. Saray ve tap naklarda gereksinim oldukça yeni bölümlerin eklenmesi ile düzensiz yap gruplar ortaya ç km flt r. Hititlere ait aç khava tap naklar da vard r. Yaz l kaya Aç khava Tap na (Resim 30), Bo azköy e 2 km uzakl ktaki kayal klar n aras nda yer al r. Kayalar n do al durumlar na uygun olarak düzenlenmifl büyük ve küçük oda denilen iki mekandan oluflmaktad r. Hitit mimarisinde tap naklar n, saraylar n ve evlerin temellerinde iri tafllar, ahflap destekli duvarlarda kerpiç tu lalar, çat larda ise ahflap malzeme kullan lm flt r. 27

28 b. Heykel ve Kabartma Resim 30: Yaz l kaya Aç k Hava Tap na, Bo azköy Anadolu da an tsal heykel sanat Hititlerle bafllar. Sur kap lar üzerinde yer alan; aslan, kral, sfenks kabartmalar kap ayaklar n oluflturan büyük tafl bloklara, kabartmalar fleklinde yap lm flt r. Alacahöyük te bulunan tap na n kap s nda yer alan insan bafll aslan gövdeli (sfenks) iri figürler, yüksek kabartma tekni inde yap lm fl, yeleleri ve tüyleri ayr nt l olarak ifllenmifltir (Resim 31). Bu sfenksli kap n n iki yan nda duvarlar n alt bölümlerinde yer alan tafl bloklar n ( orthostat ) d fl yüzeylerinde ise kabartmalar (rölyef) yer alm flt r. Bu kabartmalarda dini törenler, flenlikler, kral n günlük yaflam ndan sahneler ifllenmifltir. Orthostatlardan baz lar bugün Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesinde sergilenmektedir. Yaz l kaya aç khava tap na nda ise do al kayal n yan yüzeyleri düzlenerek buraya kabartma tanr figürleri s ralanm flt r. nsan biçiminde düflünülen tanr lar n giysileri, vücut adaleleri ve yüz çizgileri ayr nt l olarak ifllenmifltir (Resim 32). Resim 31: Sfenksli kap, Alacahöyük Resim 32: Tanr kabartmalar, Yaz l kaya Hititlere ait Anadolu nun çeflitli yerlerinde genellikle rmak kenarlar nda ya da yüksek kayal k alanlarda yer alan kaya kabartmalar nda kral ve kraliçeyi tanr larla birlikte gösteren sahneler görülmektedir. Bu kabartmalar kral n tanr lara duydu u sayg n n ifadesi olmakla birlikte merkezi devlet gücünün de simgesiydi. 28

29 Hitit kabartma sanat örnekleri, küçük sanat eserleri aras nda yer alan mühürlerde de görülür. Silindir veya dü me biçiminde yap lan mühürlerin üzerinde insan ve hayvan figürleri ayr nt l olarak ifllenmifltir. Hitit keramikleri (çanak, çömlekleri) genellikle k rm z renkli, düzgün yüzeyli (açk l ) ve bezemesiz kaplard r (Resim 33). Al fl lm fl biçimlerin yan s ra, plastik etki b rakan çift bafll ördek, antilop, bo a, kufl gibi hayvan biçimli kaplar da üretmifllerdir (Resim 34). Ryton (riton ) ad verilen bu eserler dini törenler s ras nda çki kab olarak kullan lan kutsal eflyalard. Resim 33: Keramik kap, Bo azköy Resim 34: Çift bafll ördek heykelci i, Bo azköy Geç Hitit Dönemine ait bafll ca merkezler; Kargam fl, Malatya, Kahramanmarafl ve Konya çevresinde yer almaktad r. Heykel sanat nda; kap aslanlar ve orthostatlar süsleyen kabartma gelene i sürdürülmüfltür. Zaman zaman farkl kültürlerden (Suriye, Kuzey Mezopotamya) etkilenen bu sanat n en güzel örneklerinden biri, Kargam fl da bulunmufl savafl arabas n betimleyen kabartmad r. Bu kabartman n üstünde yer ald orthostat, Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi nde sergilenmektedir (Resim 35). Konya vrizde bulunan bir kaya kabartmas ndaki bereket tanr s, bir elinde üzüm salk m di erinde ise baflak tutarken betimlenmifltir (Resim 36). Resim 35: Savafl arabas betimlemesi, Orthostat, Kargam fl 29 Resim 36: Kaya kabartmas, vriz

30 2. FR GYA SANATI (MÖ ) Ege göçleri s ras nda Trakya üzerinden Anadolu ya gelen Friglerin kültür izlerine MÖ 8 yy. dan bafllayarak Orta ve Bat Anadolu da rastlan r. En parlak dönemini Kral Midas zaman nda yaflam fl olan Friglerin baflkenti, Ankara-Polatl yak nlar ndaki Gordion dur (Yass höyük). Ankyra (Ankara), Pazarl Höyü ü (Çorum), Pessinus (Eskiflehir-Ball hisar), Sivrihisar gibi önemli yerleflim merkezlerinden baflka, eski Hitit yerleflimleri olan Gavurkale, Bo azköy, Alacahöyük (Çorum), Aliflar (Yozgat) ve Kültepe de de (Kayseri) bu uygarl n izleri görülür. Helen ve Geç Hitit etkileri alt nda kalmakla birlikte özgün bir Anadolu kültürü oluflturan Friglerin, siyasi varl klar na MÖ 6. yy.da Persler taraf ndan son verilmifltir. a. Mimari Baflta Gordion olmak üzere Alacahöyük, Kültüpe, Pazarl gibi merkezlerde yap lan kaz larda, bu kentlerin tafl temeller üzerinde kerpiç duvarl surlarla çevrelendi i ortaya ç kar lm flt r. An tsal kale kap lar n n bulundu u surlar n içinde; saray yap lar, yönetim binalar ve evler yer alm flt r. Bütün yap larda megaron plan esas al nm flt r. Maden ça nda tek oda olarak yap lan evler Frigler döneminde, birden fazla megaronun yan yana dizilmesi ile bitiflik düzenli bir plan göstermifltir. Bu yerleflme düzeni Ege - Yunan kentlerinden etkilenildi ini göstermektedir. Megaronlar n tabanlar mozaiklerle (renkli küçük tafllar n geometrik bir desen oluflturacak biçimde yan yana dizilmesinden oluflan) kaplanm fl, üst örtüde ise ahflap kullan lm flt r. Frig mimarl nda mezar yap m önem kazanm flt r. Tümülüsler soylular ve yöneticiler için yap lm fl mezar an tlar d r. Topra a kaz lm fl ahflap mezar odas n n içine ölü ve gömü arma anlar konduktan sonra çat ile kapat larak, üstüne toprak y l yordu. Gordion da bulunan ve yüksekli i 53 metreyi bulan büyük tümülüsün (Resim 37) kral Midas a ait oldu u san lmaktad r (Resim 38). Resim 37: Büyük Tümülüs, Gordion (Polatl ) Resim 38: Rekonstrüksiyon, Kral Midas n Tümülüsü, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Mezar odas nda, gümüfl ve tunç kaplar (Resim 39), geometrik motiflerle süslü ahflap masa ve sehpalar (Resim 40) gibi gömü eflyalar bulunmufltur. Frig tümülüslerine en çok Gordion, Afyon Eskiflehir çevresi, Ankara da Befltepe, Tokat Zile yak nlar ndaki Maflat Höyük, Samsun Akalan ve Yozgat n güney do usundaki Kerkenez Da nda rastlanmaktad r. Tümülüslerden baflka do al kaya yüzeylerinin oyulmas ile oluflturulan odalardan meydana gelen kaya mezarlar da vard r. Bu mezar odalar, bazen bir kifli bazen de bir aile için yap lm fllard r. Frig kaya an tlar ve tap nma yerleri Kybele tap naklar n temsil etmek üzere yap lm fllard r. Genellikle da larda veya su kaynaklar n n bulundu u yerlerdeki kaya yüzeyleri, geometrik veya hayvan figürleri ile süslenerek üçgen biçimli bir çat ile flekillendirilmifltir. Kaya cephesine oyulan bir niflin içine genellikle tanr çan n heykeli yerlefltiriliyordu. 30

31 Resim 39: Tunç kap, Gordion, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Resim 40: Ahflap masa - Gordion, Büyük Tümülüs Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara Bu, Anadolu da yerleflmifl olan ana tanr ça, Kybele (Kibele) inanc n yans t r. Afyon ve Eskiflehir aras ndaki alanda çok say da örnekleri bulunan bu tap nma kayalar n n en ünlüsü, Midas An t (Resim 41) olarak bilinendir. Resim 41: Midas an t, Afyonkarahisar Resim 42: Kybele heykeli, Bo azköy b. Heykel ve Kabartma Frig heykel sanat ndan günümüze kadar fazla örnek kalmasa da elde edilen eserlerde Yunan, Asur ve Geç Hitit dönemi etkileri görülür. Kireç tafl, fildifli, a aç gibi malzemeler kullan lan heykellerin en güzel örnekleri; topra n, bereketin ve kentlerin tek hakimi olarak kabul edilen ana tanr ça Kybele (Kibele) ad na yap lanlard r. Bo azköy de bulunmufl bafl nda yüksek bir bafll k tafl yan tanr ça Kybele (Resim 42) uzun pilili bir etek giymifl, elinde bereket sembolü olan bir nar tutmaktad r. ki yan nda yer alan çocuklardan birinin elinde lir di erinde ise flüt bulunmaktad r. Yunan etkisi tafl yan heykel bugün Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi ndedir. 31

32 Kabartma sanat örneklerinde ise; ahflap, tafl ve piflmifl toprak gibi malzemeler kullan lm flt r. Tafl kabartma örnekleri orthostatlarda kaya mezar ve an tlar n n cephelerinde yer alm flt r. Bu kabartmalarda; at, bo a, sfenks gibi figürlerin iflleniflinde Asur ve Geç Hitit etkileri görülür. En güzel örnekleri Ankara çevresinde bulunmufl olan orthostatlard r (Resim 43). Evlerin d fl yüzeylerini süslemek için kullan lan toprak levhalarda yer alan kabartma sanat, ayn zamanda ahflap mobilyalarda, kap ve pencere çerçevelerinde de uygulanm flt r. Resim 43: Aslan kabartmas, orthostat, Ankara Medeniyetleri Müzesi c. Küçük Sanat Eserleri Frig keramikleri, tek ve çok renkli olmak üzere iki gruba ayr l r. Koyu gri ya da siyah astarl, parlak perdahl tek renkli keramikler, metal kaplar örnek al narak yap lm flt r. Çok renkli keramiklerde ise motifler genellikle; k rm z, kahverengi ve aç k renk astar üzerine çeflitli biçimlerde uygulanm flt r. Geometrik bezekler aras nda, dikdörtgen, üçgen, tek merkezli daireler, satranç tahtas motifleri kullan lm flt r. Bunlar n yan s ra panolara bölünmüfl ve içlerinin hayvan figürleri ile doldurulmufl olanlar da vard r. Friglere özgü yandan emzikli ve süzgeçli yüksek kulplu kaplar (Resim 44) ve hayvan biçimli törensel kaplar (Resim 45) keramik sanat örneklerindendir. Tümülüslerde yap lan kaz larda bu tür buluntulara çok say da rastlanm flt r. Resim 44: Emzikli kap, Gordion Resim 45: Törensel kap, Gordion 32

33 Frig maden ifllemecili i oldukça geliflmifltir. Alt n, gümüfl ve tunç en çok kullan lan madenlerdir. Üç ayakl kazanlar, yonca a zl gü ümler, kepçeler ve tabaklar bafll ca maden eserlerdir (Resim 46). Frigler, tunç kazanlar n tutma yerlerinde Urartulardan farkl olarak, insan bafl formlar kullanm fllard r. Karakteristik maden ürünü ise; alt n, gümüfl veya tunçtan yap lm fl olan fibulalard r (çengelli i ne) (Resim 47). Friglerin buluflu olan fibulalar daha sonra yon sanatç lar taraf ndan taklit edilmifltir. Elbiselerde kumafl parçalar n birbirine tutturmak ya da süs olarak kullan lan fibulalar, mezarlara ve tap naklara adak eflyas olarak da b rak lm flt r. Resim 46: Tunç Kazan, Gordion Resim 47: Fibulalar, Gordion, Anadolu Mediniyetleri Müzesi Friglerde a aç iflleri, yaflad klar bölgelerin zengin orman örtüsü ile kapl olmas nedeniyle geliflmifltir. Çivi kullan lmadan birbirine geçme parçalarla yap lan mobilyalar n, geometrik motiflerle bezendi i görülür. Üzerinde mitolojik konular n yer ald kabartma ahflap levhalar; at, bo a, aslan heykelcikleri ve fil difli eserlerde küçük sanat eserleri içinde say l r. Friglerin topotes ad verilen geometrik desenlerle süslü yün kilimler, keten ve yün kumafllar üretmifl olmalar dokumac l k sanat nda gelifltiklerini göstermektedir. 3. L DYA SANATI Lidya Uygarl, Bat Anadolu da Gediz ve Küçük Menderes vadilerini içine alan bölgede MÖ 7.yy.da kurulmufltur. Lidya s n rlar ; güneyde Ayd n Da lar,tire, kuzeyde Demirci ve Murat Da lar, bat da Manisa, do uda ise Kütahya ya kadar uzan r. Baflkent Sardes (Sard) bugünkü Salihli yak nlar ndad r. Lidyal lar n kökenleri ile ilgili bilgiler kesin olmamakla birlikte baz bilim adamlar na göre, Lidya ve Hitit dillerinin benzerli inden yola ç k larak, MÖ 2000 li y llarda do udan Anadolu ya gelen Hint - Avrupa kökenli bir halk olduklar söylenebilir. Yap lan kaz larda Sardes te Lidyal lardan önce Kalkolitik ça dan beri süren bir yerleflimin bulundu u saptanm flt r. Lidya devleti MÖ 547 de Perslerin Sardes i ele geçirmesi ile y k lm flt r. Bölge do al kaynaklar aç s ndan çok zengindir. Tar ma elveriflli bereketli topraklar, ormanlarla kapl da lar ve zengin maden yataklar n n (alt n, gümüfl, bak r, kuvarts, mermer) bulunmas devletin güçlü bir ekonomiye sahip olmas n sa lam flt r. Lidya topraklar n n ulafl m yolu (kral yolu) üstünde bulunmas ticaretini de gelifltirmifl böylece zaman n en varl kl uygarl olmufltur. 33

34 Yaz l kaynaklar ve arkeolojik bulgular, Lidyal lar n kendi dillerini ve kültürlerini koruduklar - n, ancak do u ile (Frigler) oldu u kadar, bat ile de (Yunanl lar) kültürel iliflkilere aç k olduklar n göstermifltir. Özellikle yon flehirleri üzerinden gelen Yunan etkilerini (MÖ yy.) çanak çömleklerdeki bezemelerde, heykellerde ve mimaride görmekteyiz. Anadolu sanat gelene ini sürdüren Lidyal lar, kendilerinden sonra gelen Pers sanat na; özellikle mimarl k alan nda esin kayna olmufllard r. a. Mimari Lidya mimarl n, Sardes te yap lan kaz larla ortaya ç kar lan yap lar ayd nlatm flt r. Güçlü surlarla çevrili baflkentte resmi daireler ve saraylar kuzeyde yer al rken, ekonomik hayat n geçti i pazar yerleri, alt n iflleme atölyeleri alt n aç s ndan zengin olan bat daki Sart Çay çevresinde toplanm flt r. Tafl ve kerpiçten yap lm fl tek odal dükkanlar n bir avlu çevresine s raland pazar yerleri ve içinde bir sunak yer alan alt n iflleme atölyelerinin bulunmas, kentin ekonomik etkinli inin mimariye yans d n da gösterir. Lidya evlerinde malzeme olarak; temellerde tafl, duvarlarda kerpiç, üst örtüde ise sazlar kullan lm flt r. Evler bitiflik düzende yap lm fl, bir ya da iki odal d r ve bazen avluya benzer bir alana aç - l rlar. Tabanlar nda s k flt r lm fl kil kullan lan evlerin içinde; ocaklar, kilerler ve çöp çukurlar da yer alm flt. MÖ 6. yy.da ahflap iskelet üzerine, piflmifl toprak levhalarla kapl yap lar ortaya ç km flt r (Resim 48). Üzeri boya ile bezenmifl kabartmalarla süslü bu kaplama levhalar Yunanistan da bulunanlarla benzerlik gösterir. Tap naklar ve mezarlar di er yap lara göre daha an tsald r. Ana tanr ça Kybele ad na yap lm fl, genifl salonlu ve yon üsluplu tap naklar n bulunmas mimarinin, Yunan, Ege ve Do u kültürlerinden etkilendi ini gösterir. Sardes deki Kybele tap na bilinen en güzel örnektir. Bu döneme ait yerleflimlerde, baflta Kybele ve Artemis olmak üzere tanr çalar ad na kireç tafl ndan yap lm fl sunaklar da vard r. Bir alt n atölyesi ortas na kurulmufl Kybele Suna buna örnek olarak verilebilir (Resim 49). Resim 48: Lidya evi, Sardes Resim 49: Kyble suna, Sardes Lidya mimarisinde en önemli yap grubunu tümülüsler oluflturur. Tümülüslerin yo un olarak bulundu u yer, Salihli nin bat s nda Bintepeler denilen bölgedir ve burada yaklafl k 100 tane tümülüs bulunmaktad r. Toprak y nlar n n alt na gizlenmifl mezar odalar ndaki duvar iflçili ine gös- 34

35 terilen özen, bu yap lara ne kadar önem verildi ini gösterir. Tümülüslerde bazen birden fazla odan n bulunmas, aile mezar olma özelli ini de yans t r. Baz tümülüslerde, girifllere dar koridor fleklinde geçitler yap lm fl, baz lar nda ise tavanlarda aç kl k bulunmaktad r. Mezar odalar n n üstüne y - lan toprak miktar n n çoklu u, gömülen kiflinin ne kadar önemli oldu unun göstergesidir. Buna en güzel örnek Bintepe yöresinde bulunan Kral Alyattes (Alyates), Gygeis (Giges) ve Ardys e ait tümülüslerdir. Lidya mimarisinde halka ait mezarlar ise, kayalara oyulmufl odalar fleklindedir ve mezar odalar n n girifl bölümlerine küçük tafl levhalar (stel) yerlefltirilmifltir. b - Küçük Sanat Eserleri Lidyal lar n uygarl k tarihine yapt klar en büyük katk paray bulmufl olmalar d r. lk paralar alt n ve gümüfl kar fl m ndan yap lm fl elektron ad verilen madenden bakla biçiminde bas lm flt. Bir yüzünde hayvan kabartmalar (aslan, bo a) di er yüzünde ise kare, üçgen, diktörgen çukurluklar bulunuyordu. Paran n kullan lmaya bafllamas ile ticarette de ifl - tokufl sistemi ortadan kalkm flt r. Tümülüslerde yap lan kaz larda bulunan alt n ve gümüfl gömü eflyalar Lidya maden iflçili inin ve kuyumculuk sanat n n oldukça geliflmifl oldu unu gösterir. Lidya Hazineleri (Karun) olarak bilinen alt n ve gümüfl kaplar (Resim 50), kolye, küpe, bilezik gibi tak lar (Resim 51), dü meler, mühürler, fleritler en güzel örneklerdir. Bunlar Toptepe, kiztepe ve Aktepe (Uflak) tümülüslerinde ele geçirilmifl küçük sanat eserleridir. Resim 50: Gümüfl kaplar, kiztepe Tümülüsü Resim 51: Alt n tak lar, Toptepe Tümülüsü Lidya heykelt rafll ; yon sanat n n yumuflakl ve Do u sanat n n coflkusunu almakla birlikte, Anadolu zevkine uygun sade bir üslup gelifltirmifltir. Bu sanata en güzel örnek Sardes te bir duvar içinde bulunmufl yon üslubunda, mermerden yap lm fl küçük bir tap nak modelidir. Yüksekli i yaklafl k 60 santimetre olan bu tap nak modelinin cephesinde alçak ve yüksek kabartmalar fleklinde yap lm fl mitolojik sahneler, ana tanr ça Kybele ve dans eden genç k z figürleri bulunmaktad r. Keramiklerde biçim olarak genellikle Yunan kaplar n taklit etmifllerdir. Ancak Lidyal lara özgü olan lydionlar, küçük boyutlu krem ve parfüm kaplar d r(resim 52). Keramikler genellikle sar, turuncu ya da beyaz bir astar ile boyanm fl, üstüne k rm z ms bir renk ile yaban keçileri, aslan, kufl, sfenks gibi figürler yap lm flt r (Resim 53). 35

36 Resim 52: Lidyonlar Resim 53: Lidya kerami i, Sardes Lidya keramiklerine MÖ 6.yy.da aç k zemin üzerine, f rça ile mermer veya cam an msatan dalgal hatlar fleklindeki bezemeler hakim olmufltur. Küçük sanat eserleri aras nda kuvarstdan yap lan mühürler ile battaniye, hal, kumafl gibi dokuma örnekleri ve ifllenmifl deri ürünleri de önemli bir yer tutar. 3. URARTU SANATI (MÖ ) Urartular Do u Anadolu da Van ve çevresinde MÖ 1.binin bafllar nda bir uygarl k kurmufllard r. Baflkenti Tuflpa (Van) olan krall n topraklar, do uda Urmiye Gölü ( ran), Kuzeyde Karadeniz in do usu, güneyde Musul, Halep ve Akdeniz e kadar uzan yordu. Bu bölge içinde kalan Çavufltepe, Toprakkale (Van), Alt ntepe (Erzincan), Giriktepe, Patnos (A r ), Kayal dere, Adilcevaz (Mufl) önemli yerleflim merkezleridir. Anadolu da yaflayan halklar bir devlet örgütü alt nda birlefltiren Urartular, baflta Asurlular olmak üzere bir çok devletin tehdidi alt nda olmalar ndan dolay güçlü bir askerî ve siyasî yap ya sahipti. Urartu Devleti MÖ 600. y llarda Med sald r lar sonucunda y k lm flt r. Urartular çivi yaz s n n yan s ra bir çeflit resimli yaz (hiyeroglif) kullanm fllard r. Ele geçen çivi yaz l tabletler genellikle mektuplard r. Urartular n kitabeleri tafl levhalar üzerinde, bina ve kaya yüzeylerinde yer alm flt r. Bu belgelerde Urartu krallar n n zaferlerinden ve imar ifllerinden bahsedilmektedir. a - Mimari Urartu yerleflimleri, savunmas kolay olan sarp kayal klar n ya da tepelerin üstüne kurulmufltur. Bafllang çta Asur sanat n n etkisi alt nda kalan Urartular bölgenin cografi yap s na uyacak flekilde çok say da kale, tap nak, karayolu, su bentleri ve sulama kanallar yaparak bay nd rl k ifllerinde baflar l olduklar n göstermifllerdir. Kayal k konuma uygun biçimde yap lan yerleflim merkezlerinin çevresi, yüksek ve güçlü surlarla kuflat lm flt r. Ana yap malzemesi taflt r. çinde saraylar, tap naklar, yönetim binalar, kral mezarlar, depolar, sarn çlar ve atölyeler yer alan Van (Tuflpa) Kalesi en güzel örneklerden birisidir (Resim 54). 36

37 Resim 54: Van Kalesi genel görünüm Urartu saraylar ; iki bazen de üç katl olarak yap lm flt r. çinde taht veya kabul salonu, özel yaflam bölümleri, mutfaklar ve ana koridorlara aç lan çok say da oda bulunmaktayd. Üst katlar yaflam bölümü ve kabul salonu, alt kat ise hizmet birimleri ve depo alarak kullan lm flt. Saray ve tap naklarda yer alan kabul salonlar nda ince uzun a aç direklerden oluflan çok sütunlu (apadana) bir mimari hakimdir (Çizim 1). Bu çok sütunlu salonlar daha sonralar Pers saraylar nda da görülür. Çavufltepe de temeli kayalara oturtulmufl bir saray kal nt s ile Giriktepe de bulunan saray örnek verebiliriz. Urartu evleri ise içinde bir ocak ve kutsal köflesi bulunan bir ya da bir kaç odadan meydana gelmifltir. Urartu tap naklar genellikle büyük merkezlerdeki saray n bir eklentisi olarak yap lm flt r. Tap naklarda tanr heykelinin bulundu u bir kutsal oda, büyük bir avlu, avluda sunak tafl ve yan odalar bulunmaktad r. Zengin duvar resimleri bulunan Alt ntepe tap na güzel bir örnektir. Burada Asur sanat n n etkileri görülür. Mavi, beyaz, k rm z, siyah gibi renklerin kullan ld duvar resminde (fresko) tanr lar ellerindeki kozalaklar verimlili in sembolü olan hayat a ac na afl lama yaparken gösterilmifltir (Resim 55). Bundan baflka bitkiler, rozetler, diz çökmüfl aslan ve bo a motifleri, kanatl aslanlar n oluflturdu u komposizyonlar da bulunmufltur. Çizim 1: Apadana (Rekonstrüksiyon), Alt ntepe Resim 55: Tap nak Duvar resmi, (ayr nt ), Alt ntepe Resim 56: Kral Mezar girifli, Van Urartu mezarlar an tsal bir özelli- e sahiptir. Van Kalesi nde kayal klar içine oyularak yap lm fl çok say da kral mezar odas bulnmaktad r (Resim 56). Bu mezarlara çok basamakl merdivenlerden inilerek girilmektedir. Ortadaki büyük salona aç lan mezar odalar nda gömü eflyalar n n konmas için nifller yap lm flt r. Halka ait mezarlar ise taflla örülmüfl basit biçimde odalar bazen de kaya mezarlar fleklinde idi. 37

38 b. Küçük Sanat Eserleri Maden iflleme sanat nda oldukça usta olan Urartulara ait eserlerin bafl nda tunç kazanlar gelir. Yuvarlak tabanl olan, tutma yerlerinde hayvan ve insan büstleri bulunan kazanlar, üç ayak üzerine yerlefltirilmifltir (Resim 57). Üzerinde mitolojik ve dinsel içerikli kabartma sahnelerin yer ald tunç adak levhalar, tap naklar n duvarlar n süslemek için yap lm flt r. Kaz larda üzeri kabartmal tunç kalkan, k l ç, mi fer gibi eflyalar mobilya ayaklar (Resim 58), flamdanlar ve aslan heykelleri bulunmufltur. Tunç eserlerin yan s ra alt n, gümüfl ve fildifli eserlerde de vard r. Fildiflinden yap lm fl hayvan figürlerinin a z aç k ve gözleri belirgin olarak ifllenmifltir (Resim 59). Urartulara ait çanak- çömleklerde bak r tunç gibi madenî eserlerin etkisi görülür. K rm z renkli, parlak yüzeyli bu kaplar; yonca a zl testiler, fliflkin kar nl çömlekler ve insan yüzü fleklindeki vazolar biçiminde yap lm flt r (Resim 60). Urartu sanat eserleri aras nda önemli bir grubu da silindir ve damga mühürler oluflturmaktad r. Mühürler üzerinde hayvan figürleri, bafl kartal, gövdesi aslan biçimli mitolojik varl klar (grifon) ve bitkisel motifler kullan lm flt r. Resim 57: Tunç kazan, Alt ntepe Resim 58 : Mobilya aya, Van Resim 59 : Oturan aslan heykelci i, Alt ntepe Resim 60 : nsan yüzlü vazo, Patnos DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI 1. Hitit sanat n n dinsel bir karekteri oldu unu gösteren belgeler nelerdir? 2. Frigyal lar n dokumac l k sanat nda ilerlemelerinin günlük yaflamlar na etkisi ne olmufltur? 3. Lidyal lar zaman nda paran n kullan lmaya bafllanmas ticareti nas l etkilemifltir? 4. Urartular n yaflad klar co rafi bölgelerin mimariye etkisi nas l olmufltur? 5. Urartu tap naklar n n mimari özelliklerini aç klay n z. 38

39 ATATÜRK ÜN ARKEOLOJ VE ARKEOLOJ K KAZILARA VERD ÖNEM 900 y ldan bu yana yurt edindi imiz güzel Anadolu yu, binlerce y ldan beri Türkler gibi daha birçok ulus yurt edinmifl ve do al olarak kültürlerini yans tan say s z belgeyi yaflad klar alanlarda b rakarak tarih sahnesinden çekilmifllerdir. Köprü niteli ini tafl yan Anadolu Yar madas üzerinden, binlerce y l boyunca gerek do udan bat ya,gerekse bat dan do uya say s z göç olmufltur. Göç eden bu topluluklardan baz lar Anadolu da yerleflerek ve biri di erini egemenli i alt na alarak kimi zaman k sa, kimi zaman da uzun süren, bazen Anadolu nun bir k sm n, bazen de tamam n içine alan devletler kurmufllard r. Birbiri üzerine y lan bu kültürlerden günümüze kadar ulaflan belgeler, Anadolu da yaflam fl olan toplumlar n ac ve tatl günlerini her yönüyle ortaya koymaktad r. ster yaz l, ister yaz s z olsun, günlük yaflamdan devlet yönetimine kadar bir toplumun yaflam nda yer alan her türlü olay bize ulaflt ran bu belgelerin toplanmas, korunmas ve incelenerek bilim dünyas na sunulmas, tarih, sanat tarihi ve arkeoloji aç s ndan büyük önem tafl maktad r. Bu önemi göz önünde bulunduran Bat toplumlar, 19. yüzy l içinde birçok bilim adam n, bir hazine de erinde olan Anadolu ya göndermifller ve sözü edilen kültürleri yerinde araflt rmalar n istemifllerdir. O dönemde Osmanl mparatorlu u nun topraklar içinde olan Anadolu ve Mezopotamya, birçok gezgin ve bilim adam taraf ndan gezilerek ve incelenerek gerekli bilgiler Bat ya aktar lm flt r. Eski Ön Asya kültürlerine ait say s z belgeyi ba r nda saklayan bu iki ana kara parças ve buradaki merkezler Bat l bilim adamlar n n merak n çekmiflti. Bu alanlar içinde kalan yerleflim merkezlerini kazmak ve gün fl na ç kar lacak eserleri inceleyebilmek amac yla, sözü edilen bilim adamlar, henüz bu eserlerin de erini kavramam fl olan Osmanl hükümetlerine bafl vurmufllar ve gereken izni alm fllard. 19. yüzy l n ikinci yar s nda öncelikle Mezopotamya da yo un bir biçimde yap lan kaz lar sonunda ele geçen binlerce eser Avrupa müzelerine tafl nm flt. 19. yüzy l n son çeyre inde, bu eserlerin önemini anlayan ve Bat e itiminden geçmifl olan Osman Hamdi Bey, hiç olmazsa bu eserlerin bir bölümünü kurtarmak için harekete geçti. Bu amaçla yapt giriflimler sonunda ilk Türk müzesi olan stanbul Arkeoloji Müzeleri ni kurmak baflar s n elde etti. Müzenin kurulmas ndan sonra ak n ak n gelen eserler, devirlerine göre düzenlenerek sergilemeye konuldu. Osmanl mparatorlu u nun y k l fl ndan sonra Ulu Önder Atatürk ün baflkanl nda kurulan Cumhuriyetin genç, dinamik ve at l mc kadrosu Türkler in ve Anadolu nun tarihini araflt rmaya büyük önem vermifl, bu amaçla 1931 y l nda Türk Tarih Kurumu kurulmufl ve bunun yan nda ilk kez bir Türk bilim adam olan Dr. Hamit Zübeyr Koflay baflkanl nda bir heyet 1933 te önce Ahlatl bel i, 1935 y l nda da Alacahöyük ü kazmaya bafllam flt. Alacahöyük kaz lar nda bulunan son derece de erli eserler üzerine birçok Türk bilim adam Anadolu nun çeflitli yerlerinde kaz lar yapmaya bafllam fllar, binlerce y l toprak alt nda kalan eserleri gün fl na ç karm fllar ve bugün de ç karmaya devam etmektedirler. Bugün Türkiye nin yüzlerce yerleflim merkezinde yap lan kaz lardan baz lar tamamlanm fl, birço u da devam etmektedir. Bitmez tükenmez bir tarih hazinesi olan Anadolu da, gerek Türk gerekse yabanc bilim adamlar taraf ndan kaz lar sonucu bulunan say s z eser, Türkiye nin birçok yöresinde bulunan müzelerde saklanmakta, sergilenmekte, bilim adamlar taraf ndan incelenip de erlendirilmekte ve bilim dünyas nda sunulmaktad r. Mustafa EREN Anadolu Uygarl klar Ansk. Cilt 1, Sayfa 9. 39

40 4.ÜN TE ÖN ASYA UYGARLIKLARI 1. MISIR SANATI 2. MEZOPOTAMYA SANATI HAZIRLIK ÇALIfiMALARI 1. M s r ve Mezopotamya uygarl klar n n yaflad klar bölgeleri bir harita üzerinde gösteriniz. 2. M s r ve Mezopotamya mimarisinde kullan lan malzeme çeflitlerini araflt r n z. 3. M s r Piramitleri hangi amaçlarla yap lm flt r? 4. Mumyalama teknikleri ile ilgili bir araflt rma yaparak s n fta okuyunuz. 1. MISIR SANATI a. Girifl M s r, Afrika k tas n n kuzey do usunda yer al r. Tarih öncesi ça lardan bafllayarak, tarih ça lar n da içine alan bir kültür süreci yaflanm flt r. M s r sanat Afrika sanat ndan çok Akdeniz ve Ön Asya kültürünün bir parças d r. Nil nehrinin taflk nlar nedeniyle sürükledi i topraklarda, tar m yap lmas sonucu yerleflik hayata geçmifl topluluklar, örgütlü bir yaflam sürdürmüfllerdir. Burada ilk uygarl k izleri MÖ 4500 e kadar inmektedir. Tarih öncesine ait dönemin kültür izlerini; Nil nehri k y s nda bulunmufl basit çukurlardan oluflan mezarlardaki seramik parçalar ndan görmekteyiz. M s r tarihi ve hanedanlar ; eski, orta ve yeni olmak üzere üç ana dönem halinde incelenir. Firavun denilen krallar n yönetiminde; ilk yasalar, yaz, takvim, din, kültür ve sanat gibi etkinliklerle geleneksel M s r uygarl do mufltur. b. M s r Mimarisi (Mezar - Tap nak - Saray) Eski Krall k Döneminde baflkent Menfis tir. Bu dönemde tahtalardan, kam fllardan, güneflte kurutulmufl kerpiçlerden yap lan evler ve saraylar günümüze kadar ulaflamam flt r. M s r n sanat anlay fl n n özünde, dinî duygu ve düflüncelerin önemli bir yeri vard r. Ölümden sonra sürecek olan hayata inand klar ndan, mezar mimarisi önem kazanm flt r. Bu nedenle mezar yap lar, sa lam ve kal c özelli i olan tafl malzeme ile inflaa edilmifltir. lk mezarlar duvarlar kerpiç olan, üzeri toprakla örtülü basit odalar biçimindedir. M s r mezar örneklerinden biri olan mastabalar, üstü yatay olarak kesilmifl piramit biçimindedir. çinde dinsel törenin yap ld bir bölüm ile toprak alt nda bulunan mezar odas yer almaktad r (Çizim 2). Mastabalar, firavun ailesinden ölen kimseler, rahipler ve memurlar için yap lm flt r. 40

41 Firavunlar için yap lm fl an tsal mezarlar ise, M s r n sembolü olan piramitlerdir. lk biçimleri basamakl olan piramitlere en eski örnek, Sakkara da bulunan Firavun Coser e (Zoser) ait oland r. (Resim 61) Mastaba Kesiti 1. Tap nma bölümü 2. Ölü heykelinin bulundu u oda 3.Tafl ve toprakla doldurulan kuyular 4. Ölü odas 5. Lâhit odas Çizim 2: Mastaba kesiti Resim 61: Firavun Zoser in Basamakl Piramidi, Sakkara Aralar nda ba lay c bir malzeme kullan lmadan, tafltan inflaa edilen piramitlerin d fl yüzeyleri levhalarla kaplanm fl, ancak kireç tafl ndan yap lan bu kaplamalar n ço u günümüze kadar gelememifltir. D fla tamamen kapal, gö e do ru yükselen bu an tsal mezarlar n içinde; katlar, katlar birbirine ba layan merdivenler, koridorlar ve odalardan oluflan karmafl k bir plan görülür (Çizim 3). Firavun un mezar odas, koridorlardan birinin sonunda kap s süslü olan en görkemli bölümdür. Mumyalanan ölü, de erli eflyalar ile birlikte bu odaya konurdu. Firavunlar n gücünü simgeleyen piramitlerin en güzel örnekleri; Gize kentinde bulunan Keops, Kefren ve Mikerinos a ait olanlard r (Resim 62) Yeralt Odas 2. Kraliçenin Odas 3. Kral n Odas 4. Girifl 5. Hol Piramit kesiti 6. Hol 7. Büyük Oda 8. Tavan 9. Koridor Çizim 3: Piramit kesiti Resim 62: Gize Piramitleri Keops, Kefren, Mikerinos 41

42 Gize piramitleri yan nda Firavun Kefren e ait oldu u bilinen; insan bafll, aslan vücutlu sfenks do al bir kaya kütlesi yontularak yap lm flt r (Resim 63). Gize kentindeki büyük piramitlerin d fl nda, firavun yak nlar ve soylulara ait küçük piramitler ve mastabalar da bulunmaktad r. Resim 63: Büyük Sfenks, Gize Orta ve Yeni krall k döneminde, iç k s mlar kerpiç olan piramitlerin yap m na devam edilmifl, bunlar n baz lar harap durumda günümüze kadar gelebilmifltir. Mastabalar n yan s ra kaya mezarlar da vard r. Bunlar, kayalara oyulan koridorlar n sonunda yer alan mezar odalar ndan meydana gelir. Cephesi dikey yivli olan tafl sütunlarla süslü Ben-i Hasan kaya mezarlar bunlara örnektir. Tap naklar, eski M s r inanc n n an tlaflt rd, kesme tafllardan inflaa edilmifl yap lard r. Eski Krall k Döneminde piramitlerin yan nda, yönetim binalar ile birlikte, onlarla bir bütün oluflturacak biçimde yer alm fllard r. Devletin büyüyüp güçlenmesi ile özellikle Yeni krall k döneminde en olgun biçimlerine ulaflm fllard r. Yüksek duvarlarla çevrili genifl avlular, büyük kapal mekanlar bulunan tap naklar bu kültürü günümüze kadar tafl yan yap lard r (Çizim 4). 42 Çizim 4: Tap nak Çizimi

43 Piramitlere, iki yan nda sfenkslerin yer ald bir yol ile ba lanan tap naklar n giriflinde, pilon ad verilen iki yüksek kule yer al r. Pilonun önünde veya iki yan nda bulunan obeliskler ise kare kesitli, yukar ya do ru incelen ve ucu sivri biten dikili tafllard r. Bunlar n her yüzünde yukar dan afla ya do ru uzanan hiyeroglif (resim- yaz ) fleritler bulunmaktad r. Ayr ca giriflin iki yan nda an tsal boyutta firavun heykelleri de yer alm flt r (Resim 64). Pilonun hemen gerisinde, tören günlerinde halk n topland sütunlarla çevrili büyük bir avlu yer al r. Yüksek ve s k sütunlar n tafl d bir çat ile örtülü hipostil denilen büyük salonlar avluya bitiflik olarak yap lm flt r. Bu salonlar n gerisinde koridorlarla ayr lm fl hazinenin ve tanr heykellerinin konuldu u odalar yer alm flt r. Odalar arkaya do ru gidildikçe alçald için daha az fl k almaktad r. Yeni krall k döneminde baflkent Tebai ye tafl nm fl, tap naklar ise piramitlerden uzakta daha çok Nil nehri k y lar na yap lm fllard r. Luksor daki Amon Tap na (Resim 65), ard arda s ralanm fl sütunlu avlular, salonlar, kutsal odalardan meydana gelmifl an tsal bir yap d r. Resim 64: Pilonlu girifl Resim 65: Luksor Amon Tap na M s r da do al kaya yüzeylerine oyularak yap lm fl tap naklar da vard r. En güzel örnekleri; giriflinde an tsal boyutlu dört firavun heykeli bulunan Abu Simbel Kaya Tap na (Resim 66) ile Deyr-el Bahri deki Kraliçe Haçepsut a ait bir tap nakt r (Resim 67). Bu tap nak bir kayal n ete- inde yer al r ve rampalarla birbirine ba l teraslar fleklinde yap lm flt r. Resim 66: Abu Simbel Kaya Tap na Resim 67: Kraliçe Haçepsut Tap na, Deyr-el Bahri Saraylar genelde tap naklara yak n yerde yap lm flt r. Bir çok yap n n bir araya gelmesi ile düzensiz bir plan gösterir. Dayan kl olmayan malzemelerden inflaa edildikleri için günümüze kadar örnekleri gelememifltir. 43

44 c. M s r Heykel ve Resim Sanat M s r da heykel ve resim sanat, mimariyi tamamlayan bir unsur olarak görülmüfltür. Mezar odalar ve tap naklar süsleyen heykel ve resim örnekleri, eski M s r yaflam hakk nda bize bilgi veren önemli kaynaklar olmufltur. M s r da mumyac l n geliflmesi heykel sanat n olumlu yönde etkilemifltir. Büyük boyutlu firavun heykelleri tafltan, küçük boyutlu heykeller ise; ahflap, kireç tafl, fil difli, kemik ve alt n gibi malzemelerden yap lm flt r. M s r da heykeller ya ayakta dururken ya da oturur halde yap lm flt r. Ayr ca tanr lar n, firavunlar n, devlet memurlar n n sfenksleri ve çeflitli hayvanlar n heykelleri de yap lm flt r. Ayakta duran heykellerde; vücut a rl her iki baca a eflit olarak da t lm fl, bazen sol ayak bir ad m önde gösterilmifltir. Bafl, omuzlar üzerinde dik olarak yer alm fl, kollar ise gövdeye paralel olarak afla ya do ru sark t lm flt r. Bu simetrik durufla frontal durufl denir (Resim 68). Oturan heykeller ise, figür oturdu u koltukla kaynaflm fl gibidir. Bafl dik, gözler ileriye do ru bakmakta, eller ise dizlerin üstünde yer almaktad r (Resim 69). Resim 68: Ayakta duran heykel, Boston Müzesi Resim 69: Firavun heykeli, Kahire Müzesi Firavun heykellerinde, hareketsizlik ve durgun bir ifade hakimdir. Yüzler portre özelli ine uygun olarak oldukça gerçekçi ifllenmifl bazen de hafif bir gülümseme ile duygular ifade edilmifltir. Halk heykelleri ise, herhangi bir ifli yaparken, otururken, yürürken vb. gibi hareketli olarak gösterilmifltir. Louvre Müzesi nde bulunan Oturan yaz c heykelinde (Resim 70) kol ve bacaklar karfl l kl olarak simetrik düzenlenmifl ve heykel boyanm flt r. Orta krall k dönemi heykellerinde hüzün duygusunun ifade edildi i görülür. Yeni krall k döneminde ise heykellerin yüzlerinde daha çok karakteristik özellikler verilmeye çal fl lm flt r. Portre özelli inin erken dönemlerde ortaya ç kt büst sanat da geliflmifltir. Kraliçe Nefertiti büstü (Resim 71) hüzünlü ifadesi ile buna örnektir. 44

45 Resim 70: Oturan yaz c heykeli, Louvre Müzesi, Paris Resim 71: Kraliçe Nefertiti nin büstü, Berlin Müzesi M s r kabartmalar, mimariyi süsleyici ve onu tamamlay c bir unsur olarak mezar yap lar - n n duvarlar nda, sütun ve payelerinin yüzeylerinde yer alm flt r. Bunlarda figürlerin etraf oyularak yap lan alçak kabartma (Resim 72), d fl çizgileri ve iç ayr nt lar derin olan yüksek kabartma (Resim 73) tekni i kullan lm flt r. Resim 72: Kabartma örne i ayr nt s, Kahire Müzesi Resim 73: Tutankhamon ve Kar s, Rölyef, Kahire Müzesi Kabartmalar n konusunu; tanr, kral ve günlük hayata iliflkin tasvirler oluflturur. Bunlar baz kurallara uyularak yap lm flt r. Tanr ve kral figürleri di er figürlerden daha büyük ölçülerde yap lm fl; gözler ve omuzlar cepheden, bafl, gögüs, kollar, bacaklar ve ayaklar profilden (yandan) gösterilmifltir. 45

46 M s r resim sanat örnekleri içinde yer alan freskolar slak kil tabakas ile s vanm fl yüzeylere, alç sürüldükten sonra boyalarla renklendirilerek yap lm flt r (Resim 74). Resimlerde derinlik yoktur ve yüzeysel bir anlat m görülür. Resimlerde; dinî törenler, tanr lar ve günlük hayattan al nan sahneler konu olarak ifllenmifltir. Kutsal olarak kabul edilen; bo a, köpek ve flahin gibi hayvanlar n da resmedildi i görülür. Resim 74: Mezar odas freskosu Resim 75: Ani nin Ölüler Kitab ndan ayr nt, Londra British Museum Resim 76: M s r freskosu, Kahire Müzesi Hikâyeci anlat mdan dolay frizler içine al nm fl konular birbirini takip etmifl, resimlerin aralar hiyeroglif (resim yaz ) ile doldurulmufltur. Bitkilerden ve topraktan elde edilen boyalar n içine su ile inceltilmifl çam sak z eriyi i kar flt r larak yap flkanl sa lanm fl, böylece kal c resimler ortaya ç km flt r. Resimler, duvar yüzeylerinden baflka; papirüs bitkisinin özünden yararlan larak üretilen ka- tlara (Resim 75-76) ve mumyalar n tabutlar üzerlerine de yap lm flt r (Resim 77). Resim 77: Mumya tabutu, Kahire Müzesi 46

47 2. MEZOPOTAMYA SANATI a. Girifl F rat ve Dicle nehirlerinin aras nda kalan bölgeye Mezopotamya ad verilmifltir. Verimli topraklara sahip olan bu bölge, çeflitli milletlerin istilasina u ram fl; bu durum bir çok uygarl n bu bölgede kurulmas na neden olmufltur. Mezopotamya kültürünün ortaya ç k fl MÖ 5000 li y llara kadar iner. Sumerler, Akadlar, Kasitler, Elamlar, Babiller ve Asur Krall klar bu bölgede kurulmufl bafll ca uygarl klard r. Mezopotamya uygarl Akdeniz uygarl n n temelidir. Bunun etkisi yo un olarak Anadolu da da görülür. b. Sümer Mimarisi Mezopotamya n n siyasi tarihi sumerlerle bafllar. MÖ 4000 li y llarda Hazar Denizi nin do- usundan göç ederek, Afla Mezopotamya ya yerleflen Sumerlerin; Asya kökenli oldu u tahmin edilmektedir. Bu bölgede; Ur, Uruk, Eridu, Lagafl, Nippur, Kifl ve Umma gibi flehir devletleri kurmufllard r. Bu devrin en önemli buluflu yaz d r. Çivi izlerini akla getirdi i için çivi yaz s denen bu yaz çeflidi yaklafl k MÖ 3200 lü y llarda kullan lmaya bafllanm flt r. Önceleri kil tabletler üzerine kaz - narak yaz lan çivi yaz s daha sonra ince yontulmufl sazdan yap lma bir oyma kalem yard m ile yaz lmaya bafllanm flt r (Resim 78). Resim 78: Kil Tablet, Uruk Resim 79: Duvar kaplamas, Uruk Mezopotamya mimarl nda göze çarpan ilk yap tlar; kentlerin çevresini saran yüksek surlar, an tsal sur kap lar, tap naklar ve saraylard r. Ancak bölgede tafl fazla bulunmad için kilden yap lm fl kerpiç tu lalar kullan lm flt r. Kerpiç, tafl kadar dayan kl olmad ndan günümüze fazla örnek gelememifltir. Yap larda, kal n ve yüksek kerpiç duvarlar n dayan kl l n art rmak için d fl taraflar na destek duvarlar (payanda) örülmüfltür. Duvar yüzeyleri ise bazen boya ve s rl tu lalarla bazen de piflmifl toprak veya madeni levhalarla kaplanarak süslenmiflti (Resim 79). 47

48 Tap naklar, Sümer mimarisinin en önemli yap grubunu oluflturur. Bunlar n baz lar do rudan toprak üzerine yap lm fl bir kutsal oda ile birbirinden geçilebilen odalardan meydana gelmifltir. Kutsal oda içinde, tanr lara sunulan adaklar n ve arma anlar n üstüne kondu u masaya benzer bir öge olan sunak bulunmaktad r. Baz tap naklar ise, üst üste yerlefltirilmifl gittikçe küçülen katlardan oluflan kuleler fleklindedir. Ziggurat ad verilen bu tap - naklardan (Resim 80) katlar birbirine merdiven veya rampalarla ba lanm fl, en üst katta ise kutsal eflyalar n kondu u bir oda yer alm flt r. Kullan lan malzeme kerpiçtir. Resim 80: Ziggurat, Ur Sümer saraylar, nehir taflk nlar ndan korunmak amac yla yüksek setler üzerinde inflaa edilmifltir. Kerpiç malzeme kullan lan bu yap larda; yönetim birimleri, özel bölümler, depolar bir avlu çevresine s ralanm flt r. Saraylarda kullan lan plan küçültülerek evlerde de uygulanm flt r. c. Sümer Heykel ve Kabartma Sanat Sümer sanat nda heykelt rafll k önemli bir yer tutar. Malzeme olarak mermer, kalker ve kireç tafl kullan lm flt r. Heykel ve kabartmalarda figürler; oval çehreli, iri gözlü, kal n kafll ve kapal ince dudakl olarak ifllenmifltir. Uruk ta bulunmufl olan mermer kad n bafl (Resim 81) güzel bir örnektir. Sümer heykel ve kabartmalar nda, tanr lardan çok krallara yer verildi i görülür. Frontal durufllu figürler, hantal gövdelidir. Eller gö üs üzerinde kavuflturulmufl ve üzerlerinde bir omuzu aç kta b rakan, posta benzeyen bir giysi vard r. Vücut formlar orant s zd r ve sanatç kendisine göre önemli gördü ü yerleri (bafl, omuzlar, kollar, eller) daha büyük olarak ifllemifltir (Resim 82). Kral Gudea ya ait heykel bu özellikleri gösterir (Resim 83). Resim 81: Mermer Kad n Bafl, Uruk Resim 82: Oturan kad n heykeli Resim 83: Gudea heykeli 48

49 Sümer kabartmalar nda; kral ve tanr figürleri, dini törenler, savafl ve zaferlerle, kral n günlük yaflay fl ndan sahneler ifllenmifltir. Bu örnekler, tap naklar n ve saraylar n duvarlar nda, vazolar n, mühürlerin üstünde ve adak levhalar nda yer al r. Lagafl kral n bir tap na n temel atma töreninde gösteren adak levhas (Resim 84) ile bir zaferi anlatan ve tarihi belge niteli i tafl yan Akbabalar Steli (Resim 85) örnek verilebilir. Resim 84: Adak levhas, Louvre Müzesi, Paris Resim 85: Akbabalar Steli, Lagafl Bu kabartmalarda baz özellikler göze çarpar. M s r da oldu u gibi; figürlerin bafl ve ayaklar profilden, gö üs, omuzlar, eller ve gözler cepheden gösterilmifl, önemli figürler di erlerine göre daha büyük olarak yap lm flt r. Küçük sanat eserleri içinde çivi yaz l kil tabletler ve silindir mühürler önemli bir yer tutar. Keramik kaplar; stilize edilmifl hayvan figürleri ve geometrik motiflerle süslenmifltir. Alt n ve gümüflten müzik aletleri (Resim 86) ve tak larda akik, lapislazuli gibi de erli tafllar ifllenmifltir. Sumer sanat n n bir baflka örne i vergi listeleri oldu u san lan iki yüzlü kabartmal tabletlerdir (Resim 87). Resim 86: Sümer müzik aleti Resim 87: Ur kenti armas DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI 1. M s r sanat nda mezar mimarisi neden önem kazanm flt r? 2. M s rda mumyac l n geliflmesi heykel sanat n nas l etkilemifltir? 3. M s r resimlerinin kal c olmas nas l sa lanm flt r? 4. Mezopotamya n n co rafi özellikleri mimariyi nas l etkilemifltir? 5. Sumer heykeller ve kabartmalar nda neden tanr lardan çok krallara yer verilmifltir? 49

50 5.ÜN TE ANADOLU DA YUNAN - ROMA VE B ZANS SANATI 1. YUNAN SANATI 2. ROMA SANATI 3. ERKEN HR ST YAN VE B ZANS SANATI HAZIRLIK ÇALIfiMALARI 1. Bulundu unuz çevrede tap nak, tiyatro ve su kemeri kal nt lar var m? Bunlara ait resimleri s n fta de erlendiriniz. 2. Çevrenizde antik eserler bulunuyor mu? Bunlar n hangi uygarl klara ait oldu unu ö reniniz. 1. YUNAN SANATI MÖ 12. yy.da Yunanistan dan Bat Anadolu ya, Önce Akalar daha sonra da Dor lar göçetmifller böylece, Anadolu da birbirine benzer farkl üç kültür bölgesi ortaya ç km flt r. Kuzeyde Aioller; Sultanhisar, Pitane (Çandarl ), Lesbos (Midilli Adas ) ve Tenedos (Bozcaada) gibi merkezlere yerleflmifllerdir. yonlar 12 flehir devleti olarak Büyük Menderes ve Gediz nehri aras nda kalan topraklarda; Ephesos (Efes, Resim 88), Miletos (Milet), Priene, Symrna ( zmir), Phokaia (Foça), Lebedos (Gümüldür) vb. merkezleri kurmufllard r. Dorlar ise güneyde Halikarnassos (Bodrum) ve Knidos (Datça) çevresine yerleflmifllerdir. Dorlar n Yunanistan a göçlerinden sonra bafllayan Yunan sanat ; Girit de Minos, Yunanistan da Miken ve Anadolu da yon uygarl klar n n etkisi ile ortaya ç km flt r. Bat Anadolu da kurulan flehir devletlerinin oluflturdu u kültür, Yunan sanat na öncülük etmifltir. Resim 88 : Efes, genel görünüm 50

51 Resim 89: Celcius Kitapl, Efes a. Mimari Yunan tarihinde flehir devletleri polis olarak adland r l r. Bu uygarl n ilk yerleflimleri, yöneticilerin oturdu u etraf kal n surlarla çevrili akropolis ad verilen korumal yüksek tepelerin çevresinde oluflmufltur. MÖ 5. yy.dan bafllayarak bu kentlerdeki yerleflimler, bir plana göre düzenlenmifltir. lk kez Miletos lu Hipodamus un tasarlad bu mimari düzen; Milet, Priyene, Knidos gibi kentlerde uygulanm flt r. Izgara plan ad verilen bu düzenlemede; yap lar birbirini parelel ve dik kesen caddeler aras nda kalan alanlara inflaa edilmifltir. fiehirlerin merkezî alan nda; tap naklar, meclis binalar (bouleuterion), pazar yerleri (agora), müzik evleri (odeion) ve kütüphaneler (Resim 89) yer alm flt r. Bunlardan baflka stadium (stadyum), gymnasium (jimnasyum), nymphaeum (nimfeum- çeflme) gibi yap türleri de görülür. Deniz k y s nda yer alan kentlere liman kurulufllar da eklenmifltir. Tap naklar: Yunan mimarl n n en önemli yap tipi tap naklard r. Temenos denilen kutsal alanlara yap lan tap naklar, tanr n n evi olarak kabul edilmifltir. lk Yunan tap naklar nda Ege bölgesinde yayg n olarak görülen, önünde dehlizli bir girifl ile dikdörtgen salondan meydana gelen megaron plan uygulanm flt r. Dinî törenler, tanr heykelleri ve ona sunulan arma anlar n korundu u kutsal oda (cella) d fl nda yap l rd. Bunun için tap nak avlusunda bulunan sunaklar kullan l rd. ilk tap nak örneklerinde, temellerde tafl, duvarlarda kerpiç, çat larda ise ahflap malzeme kullan lm flt r. MÖ 7. yy.dan bafllayarak tafltan inflaa edilen tap naklarda, sella çevresine yap lan sütun dizileri, yap lar n daha an tsal ve di er yap lardan farkl görünmelerini sa lam flt r. Tap naklar bir kaç basamakla (krepis) ç k lan bir zemin üzerine yap lm flt r. Sütunlu giriflin (portik) gerisinde yer alan ve yaln zca kap dan fl k alabilen kutsal odaya (sella), tap na a sunulan arma anlar ve tanr heykelleri konurdu. Sellan n çevresinde bazen tek s ra (peripteros) bazen de iki s ra (dipteros) sütun dizisi yer alm flt r (Çizim 5). Dinî törenlerin tap na n d fl nda yap lmas, d fl görünüfle verilen önemi artt rm flt r. Böylece, cephelerin ve çeflitli mimari elemanlar n (sütun, sütun bafll ) belirli biçim, kural ve oranlar sistemine göre yap lma gelene i (nizam) ortaya ç km flt r. iki sütunlu girifl ön ve arka cephesi sütunlu bir s ra sütunla çevrili iki s ra sütunla çevrili Çizim 5: Yunan tap naklar n n plan geliflimi 51

52 Yunan mimarl k düzenlerinin (nizam) en güzel örnekleri tap naklarda görülür. Bir tap na n hangi nizamda yap ld, cephe düzeni ve sütun bafll klar ndan anlafl l r. Yunan mimarisinde bafll ca üç nizam vard r: Dor, yon, Korint Dor Nizam : Dor nizaml tap nak örnekleri, MÖ yy.da Yunanistan, Güney talya, Sicilya ve Anadolu da görülür. Bu üslubun özellikleri: * Dor tap naklar, birkaç basamakla ç k lan bir zemin üzerinde yer al r (krepis). * Sütunlar do rudan tap na n taban na oturur (stilobat). * Afla dan yukar ya do ru incelen, ortada hafif fliflkinlik yapan sütunlar n gövdelerinde dikey oyuntular (yiv) bulunur. * Sütun bafll, çanak fleklinde yuvarlak bir yast k (ekhinos) ile bunun üzerinde yer alan dört köfle bir plakadan (abakus) oluflur. * Sütunlar birbirine ba layan tafl bir kirifl (arflitrav) vard r. * Arflitrav n üzerinde üçlü yiv (triglif) ve üzeri bazen bofl bazen de kabartmalarla süslü kare boflluklar (metop) s ra ile yer al r. * Triglif ve metop frizinin üzerinde küçük köfleli tafllar n dizilmesi ile oluflan bir bölüm (difl kesimi) bulunur. * Difl kesiminin üzerinde, tap na n k sa kenarlar nda üçgen al nl klar bulunur. Al nl klar; heykel ve kabartmalarla süslenmifltir. * Tap naklar ahflap çat ile örtülmüfl, çat lar tafl veya tu la kiremitlerle kaplanm flt r. Çat n n kenarlar nda su oluklar (sima) yer alm flt r. Oluklar n yukar ya do ru kalk k kenarlar renkli nak fllarla ve rölyeflerle süslenmifltir. * Dor tap naklar n n genel görünümü a r ve bas kt r. (Çizim 6). Çizim 6: Dor tap na cephesi MÖ 5. yüzy lda yap lm fl Atina Akropolü nde bulunan Parthenon Tap na (Resim 90), iki bölümlü sellas ve d fl cephe düzenlemesi ile Dor tap naklar içinde önemli bir örnektir. Korfu Adas ndaki Artemis Tap na ile Assos (Behramkale - Edremit) Athena Tap na da örnek verilebilir (Resim 91). 52

53 Resim 90: Parthenon Tap na, Atina Resim 91: Assos Athena Tap na yon Nizam : yon nizaml tap naklar, daha çok MÖ yy.lar aras nda Anadolu nun bat s nda ( yonya) ve güneyinde görülmüfltür. Bu üslubun özellikleri: * Tap naklar dor nizam nda oldu u gibi basamakl bir zemin üzerinde yer al r. * Sütunlar üst üste oturtulmufl tafl yast klardan oluflan bir kaide üzerinde yükselir ve gövdeleri ince yivlerle süslüdür. * Sütun bafll klar koç boynuzuna benzeyen k vr ml bir biçimdedir (volüt) ve k vr mlar aras nda yumurta fleklinde kabartmalar yer al r. * Arflitrav d fla taflk n olarak yap lm fl, iki veya üç katl d r. Bazen arflitrav n üzerinde yer alan bir friz tap na n dört taraf n dolafl r. * Bu frizin üstünde yumurta biçiminde kabatmalarla süslü ikinci bir friz daha yer al r. * Yumurta frizinin üzerinde sima ve üçgen al nl k vard r. * yon tap naklar ince uzun sütunlar ile dor tap naklar na göre daha yüksek ve zarif görünümlüdür (Çizim 7). Çizim 7: yon Tap nak Resim 92: Apollon Tap na, Didim Efes Artemis Tap na (MÖ 6. yy) an tsal boyutlar ve sella çevresinde yer alan iki s ra sütun dizisi ile dünyan n yedi harikas aras nda say l r. Bu tap naktan bugün ancak bir sütun ayaktad r. Didim Apollon Tap na (Resim 92) ise, üzeri aç k bir sella bölümüne sahiptir. Bu nizama Priene (Güllübahçe) Athena Tap na (Resim 93), Teos ( zmir) Dionysos, Sard Artemis Tap na (Resim 94) da örnek verilebilir. Halikarnassos daki ( Bodrum ) Mausoleium ise iyon nizam nda yap lm fl bir mezar an t d r. 53

54 Resim 93: Priyene, Athena Tap na Resim 94: Sard, ArtemisTap na Korint Nizam : MÖ 5. yy.da Dor ve yon üslubunun görüldü ü her bölgede rastlan r. Korint nizam, yon nizam n n çok az de iflmifl biçimidir. Tek fark sütun bafll klar nda görülür. yon nizam nda görülen volüt bafll k yerine, çiçek sepetini and ran akant (kenger) yapraklar ile donanm fl sütun bafll klar kullan lm flt r. Buna Anadolu dan en güzel örnek Uzuncaburç (Silifke) Zeus Tap na (Resim 95) ile Anadolu d fl nda Atina daki Zeus Olympos Tap na d r. Baz Yunan tap naklar nda korint ve iyon sütun bafll klar birlefltirilerek, karma (kompozit) bafll klar da kullan lm flt r. Baz tap naklarda ise, sütunlar n yerine kad n heykellerinin (karyatit) kullan ld görülür (Resim 96). Resim 95: Zeus Tap na, Uzuncaburç, Silifke Resim 96: Karyatitli cephe, Erechtheion (Erekteyon) Tap na, Atina Saraylar ve evler: Yunan evleri ve saraylar nda Akdeniz mimarisinde yayg n olarak görülen; avlulu ev (atrium) plan uygulanm flt r. Akdeniz iklimine uygun olarak, ortada yer alan üzeri aç k bir avlu hava ve fl k almay sa lar. Avlu çevresinde ise farkl amaçlar için kullan lan bölümler ve odalar yer alm flt r. Bu bölümler bazen iki katl olarak yap l r. 54

55 Saraylar ise evlerde görülen bu plan n büyük ölçülerde tekrarlanm fl fleklidir. Saraylar n duvarlar resim ve mozaikle kaplanm flt r. Bergama da bulunan kral saraylar buna güzel bir örnektir. Tiyatrolar : Tap naklardan sonra en önemli yap grubu tiyatrolard r. Tiyatro, flarap tanr s Dionysos (Dionisos) ad na yap lan kutlamalarla ortaya ç km flt r. lk dönemlerde halk, flark lar söyleyen koroyu veya oyuncular seyretmek üzere yuvarlak bir alan çevresinde toplan yordu. Sonralar bu alan n bir taraf na ahflap bir sahne binas (scene) ile onun karfl s na basamaklar halinde yükselen, yar m daire planl oturma yerleri (cavea) yap lm flt r. MÖ 4. yy.dan sonra tafltan yap lmaya bafllanan tiyatrolarda; ortada oyunun oynand yuvarlak bir orkestra bölümü ile bunu çeviren tafl basamaklar bulunmaktad r. Tiyatrolar tepe yamaçlar n n basamaklar fleklinde düzenlenmesi ile oluflturulur. Günümüze gelebilen tiyatro örnekleri aras nda; Yunanistan da Epidavros ile Antalya Termessos Tiyatrosu, Güllübahçe Priene Tiyatrosu, A lasun Sagalassos, Demre Myra Tiyatrolar (Resim 97) bulunmaktad r. Resim 97: Demre Tiyatrosu, Antalya Resim 98: Gymnasium, Perge Stadium (stadyum): Spor karfl laflmalar n n yap ld alanlard r. U fleklinde bir alan ile bunun çevresini saran oturma yerlerinden oluflan bir plan uygulanm flt r Perge, Priene ve Miletos dakiler örnek verilebilir. Gymnasium (jimnasyum): Antik ça da gençlerin düflünsel ve bedensel yönden e itildikleri, ö renim gördükleri ve spor etkinliklerinde bulunduklar yap lard r (Resim 98). Her Yunan kentinde yer alm flt r. Odeion (odeon): Tiyatrolar n küçük ölçüde yap lm fl bir örne i olan konser binalar d r. Miletos daki odeion bu yap lara bir örnektir. Bouleuterion (bulevterion): Kent meclisinin topland binalard r. Priene deki yap Anadolu dakilere bir örnektir. Agora :Pazar yerleridir. Ortada al flveriflin yap ld bir meydan ile buray çevreleyen önü sütunlu dükkanlardan meydana gelmifl, tabanlar mozaikle kapl alanlard r. Perge (Resim 98) ve Bergama agoralar önemli örneklerdendir. Nymphaeum (nimfeum): Yunan ve Roma mimarisinde sokaklarda, kutsal alanlarda ve agora gibi yerlerde, sütun dizileri ve heykellerle bezenmifl niflli an tsal çeflme yap lar d r. Anadolu da bulunan bu döneme ait flehirlerde örnekleri vard r. Fener: Liman girifllerinde gemilere yol göstermek amac yla infla edilen an tsal kulelerdir. 55

56 b. Heykel ve Kabartma Sanat Heykel Sanat : Yunan heykel sanat nda ilk dönemlerde; kil, tafl, fil difli, kemik, tunç gibi malzemeler kullan lm flt r. MÖ 7. yy.dan bafllayarak an tsal tap naklar n al nl k, metop (Resim 99) ve frizlerinin kabartmalarla süslenmesi, sellalar na tanr heykellerinin konmas gelene i bu sanat n geliflmesini sa lam flt r. Ayr ca yar flmalar kazanan sporcular an s na ve mezarlar için yap lan heykellerin çoklu u, Yunan an tsal heykel sanat n n zenginli ini gösterir. Resim 99: Metop kabartmas örne i Yunan heykeltrafll k sanat üslup ve teknik aç dan üç dönemde incelenir. Bu dönemler: Arkaik Dönem ( MÖ 7.yy.) Klasik Dönem ( MÖ 5.yy.) Hellenistik Dönem ( MÖ 4. yy. - 1.yy.) Arkaik Dönem : Yunan heykel sanat nda, MÖ 7. ve 6. yy. heykellerini özellikleri ve görüldü ü bölgeler olarak üç ekole ay r yoruz. a - Girit - Peloponnessos Ekolü : Sanatç lar, daha çok iri yap l, kuvvetli ve adaleli ç plak erkek heykellerini (kuros) özenle ifllemifllerdir. Frontal durufllu heykeller M s r etkisi göstermektedir. Heykelde dengeyi sa lamak için, bir baca n öne do ru at lm fl olmas, ayn zamanda heykele bir hareket de kazand rm flt r. Kollar afla ya do ru sark t lm fl, eller yumruk fleklinde gösterilmifl ve gö üs nefes al yormufl gibi fliflkin olarak ifllenmifltir. Yunan heykelleri enerjik ve hareketli görünümleri, vücudun ayr nt l ifllenmesi yönüyle hareketsiz görünen M s r heykellerinden farkl d r. Delphi de bulunan Atlet heykeli (Resim 100) buna güzel bir örnektir. Figürlerde; bafl iri, saçlar lüleler halinde omuzlara ve arkaya düflmüfltür. Süs gibi ifllenmifl saçlarla çevrelenmifl bas k bir al n, oval gözler, uçlar hafifçe yukar ya kalk k dudaklar ve yüzde tebessüm ifadesi dikkati çeker. Genç k z heykellerinde (kore) ise; vücudu saran bol k vr ml bir giysi bulunur. Vücut formlar do al yap ya ve oranlara uygun verilmeye çal fl lm flt r. b- yonya Ekolü : Anadolu nun Bat bölgesinde ve Ege adalar nda yayg n olarak görülen bir üsluptur. Bu üslupta yap lm fl olan heykeller, daha çok tap naklara giden caddelerin iki yan nda, ayakta ya da oturur biçimde yer alm fllard r. Sisam da bulunan ve tanr ça Hera ya arma an edildi i san lan heykel (Resim 101) iki kat örtüden oluflan bir giysi içinde yer alm fl ve vücudu yukar dan afla ya do ru incelerek bir sütun gövdesi gibi yuvarlat lm flt r. c- Atina Ekolü : Her iki ekolün etkileri MÖ 7. ve 6. yy.da Atina ve çevresinde de görülmüfltür. Delphi dekine benzer; ç plak, genç erkek heykelleri yap lm fl ancak formlar daha yumuflak ve yuvarlak olarak ifllenmifltir. Yüzlerde gülümseme ifadesi belirgindir ve ifadeyi güçlendirmek amac yla heykellerin boyand görülür. Gülümseyen Kad n (Resim 102) buna güzel bir örnektir. 56

57 Resim 100: Atlet heykeli, Delfi Resim 101: Tanr ça Hera ya Resim 102: Gülümseyen kad n heykelinden arma an edilen heykel, Sisam görünüm, Atina Klasik Dönem : (MÖ ) Yunan heykel sanat n n en yüksek düzeyine ulaflt bu dönemde, sanatç lar kimliklerini ortaya koymufllard r. En an tsal tanr, tanr ça ve sporcu heykelleri bu dönemde yap lm flt r. Heykeldeki frontal durufl de iflmifl, vücut a rl bir bacak üzerine verilmifl, serbest kalan ayak geriye do ru hafifçe bükülmüfl ve bafl bir tarafa çevrilmifltir. Böylece heykelin ana ekseninde düz bir hat yerine, e ri bir çizgi meydana gelmifl, bu da durufla do- all k ve hareket kazand rm flt r. Klasik dönem heykellerinde, vücut anatomisi oldukça baflar l biçimde ifllenmifltir. Ciddi çehre ifadesine önem verilerek, kusursuz güzelli i bulmak (idealizm) amaç haline gelmifltir. Bu dönemde heykelt rafllar özgün eserler vermeye bafllam fllard r. Resim 103: Disk Atan Atlet, Miron Klasik Dönem Heykelt rafllar Miron: Klasik dönemin öncülerinden olan sanatç - n n, Romal lar n yapt klar kopyelerle günümüze kadar gelen eserleri vard r. Disk Atan Atlet (Resim 103) isimli heykelinde; atlet, vücudunun bütün a rl n öne do ru e ilerek vermifl, bafl sa a çevrilmifl, disk tutan eli geriye do ru uzanarak, heykelin vücudunda birkaç yay çizgisi oluflturulmufltur. Bu durufl atletin diski f rlatmadan önceki enerji dolu son an n canland rmaktad r. Di er tan nm fl eserleri Athena ve Marsiyas heykelleridir. 57

58 Phidias (Fidyas) : Yunan heykelt rafll n n en parlak döneminde yaflayan sanatç, Parthenon un süslemelerinde çal flm fl, tap na n al nl ndaki Afrodit ve arkadafllar n tasvir eden grup heykelini yapm flt r. Yine Parthenon için alt n ve fil diflinden yapt an tsal boyutlu Athena (Resim 104), sa elinde zafer tanr ças Nike yi, sol elinde kalkan n tafl maktad r. Bugün kaybolmufl bu eser hakk nda, Romal lar döneminde yap lm fl küçük boyutlu kopyalar sayesinde fikir edinebiliyoruz. Elbise k vr mlar n ve bu k vr mlar alt ndaki yuvarlak vücut hatlar n iflleme konusunda baflar l olan sanatç n n eserlerinden biri de Olympia daki Zeus heykelidir. Resim 104: Athena Parthenon, Fidyas Resim 105: Doriforos, Polikletos Polykleitos (Polikletos): Sanatç insan vücudunun kuvvetini ve güzelli ini gösteren ç plak atlet heykelleri çal flm flt r. Heykel sanat nda vücut oranlar n anlatan Kanon adl bir kitap yazm flt r. Bafl n vücuda oran n 1 / 7 olarak belirlemifl, bu oranlar sistemi di er heykelt rafllar taraf ndan da kullan lm flt r. Sanatç n n Doriforos isimli tunç heykelinde (Resim 105) vücut a rl bir bacak üzerine verilmifl, sol ele verilen cirit vücut dengesini sa lam flt r. Praksiteles: Sanatç vücut güzelliklerini ustal kla mermere ifllemeyi baflarm flt r. Mitolojik konular n yan s ra genç tanr ve tanr ça heykelleri de çal flm flt r. Dionysos ile Hermes heykeli (Resim 106) en tan nm fl eseridir. Leochares (Leohares): Zarif vücut hatlar olan tanr ve tanr ça heykelleri yapm flt r.en tan nm fl eseri Belvedere Apollonu dur (Resim 107). Skopas: Eserlerinin bir bölümünü Anadolu daki yap lar süslemek için yapm flt r. Bafl kareye yak n bir form içinde ifllenmifl, yüz ifadelerinde heyecan ve hiddet gösterilmifltir (Resim 108). Halikarnassos daki Mausoleium u süsleyen heykel ve kabartmalar n bir bölümü önemli eserlerindendir. 58

59 Resim 106 : Hermes heykeli, Praksiteles Resim 107: Belvedere Apollon u, Leohares Resim 108: Menad, Skopas Briyaksis: Halikarnasos daki Mausoleium da çal flm flt r. Yunan heykellerinden farkl olarak; uzun saçl ve sakall figürler ile do ulu insan tipini canland rm flt r. Helenistik Dönem : Yunan sanat n n, do u sanatlar ndan etkilenerek ortaya koydu u bir üslup dönemidir. Klasik üslupta gördü ümüz ideal özellikler yerine; realist bir anlat m ele al nm flt r. Heykellerde do al anlat mlar ve portre sanat geliflmifltir. Figürlerde afl r hareket, coflku, hüzün, fliddet ifadelerine yer verilmifltir. Abart l formlar, fl k - gölge ve dramatik anlat mla heykellerin etkileme gücü ön plana ç kar lm flt r. Resim 109: skender Büstü, Lisippos Resim 110: Laokon ve O ullar heykel grubu, Vatikan Müzesi-Roma 59

60 Bu dönemde baz yerel üsluplar da ortaya ç km fl; Bergama da bir heykel okulu kurulmufltur. Realist görüfle uygun olarak; yazarlar n, devlet adamlar n n, düflünürlerin portreleri yap lm flt r. Lysippos (Lisippos): Mermerin yan s ra tunçtan da atlet heykelleri çal flm flt r. Polikletos un oranlar sistemi yerine heykelde vücudun uzad, bafl n küçüldü ü 1 / 8 oran n kullanarak daha ince ve uzun görünümlü figürler yapm flt r. Çok say da skender portresi çal flt bilinmektedir. Bugün stanbul Arkeoloji Müzesi nde bulunan skender büstü (Resim 109) buna bir örnektir. Hellenistik üslup MÖ 1. ve 3. yy.da Rodos ta da görülür. Bu dönemin en ünlü eseri Laokoon heykel grubu (Resim 110) Truva savafllar s ras nda geçen bir efsaneyi canland r r. Vücutlar ayr nt l ifllenmesine ra men figürler canl l ktan ve hareketten yoksundur. Heykelde y lanlar taraf ndan sar lan Laokoon ve o ullar n n mücadelesi gösterilmifltir. Kabartma Sanat : Kabartmalar genellikle tap naklar n; al nl k, metop, sunaklar ile lahitler üzerine yap lm fllard r. MÖ 2. yy.a tarihlenen Bergama Zeus Suna kabartmalar nda, (Resim 111) tanr larla toprak devlerinin (gigant) yapt klar savafl anlat lm flt r. Kabartmalarda Athena, kanatl bir devi sürüklerken yar beline kadar topraktan ç kan bir tanr, dramatik bir flekilde Athena ya bakmaktad r. Figürlerde hareket hakimdir. Resim 111: Bergama Zeus Suna Kabartmalar ayr nt Resim 112: skender Lahdi, stanbul Arkeoloji Müzesi stanbul Arkeoloji Müzesi nde bulunan skender Lahdi (Resim 112) kabartmalar nda; lahitin bir yüzünde savafl sahnesi, di er yüzünde skender in aslan av sahnesi yer alm flt r. Figürler hareketli ve mücadele halinde gösterilmifl, yüzlerde duygu ifadeleri belirtilmifl ve vücutlar ayr nt l olarak ifllenmifltir. Di er bir örnek ise A layan Kad nlar Lahdi dir (Resim 113). Lahdin dört yüzünde bir ölünün arkas ndan a layan kad nlar betimlenmifltir. Resim 113: A layan Kad nlar Lahdi 60

61 2. ROMA SANATI lk ça da, talya merkez olmak üzere kurulan Roma mparatorlu unun s n rlar ; do uda F - rat nehrinden, bat da Atlas Okyanusu na kadar uzan yordu. Anadolu yu ve tüm Akdeniz ülkelerini de içine alan bu imparatorluk MS 395 y l nda ikiye ayr lm flt r. Bat Roma 476 y l nda y k lm fl, Do u Roma n n (Bizans) varl na ise 1453 y l nda Fatih Sultan Mehmet son vermifltir. Romal lardan önce talya da Etrüsk Uygarl kurulmufltur. MÖ 8 yy.dan bafllayarak Güney talya ve Sicilya da kurulan Yunan kolonileri ile bu bölgelere Helenistik kültür tafl nm flt r. Bu kültürden etkilenen Etrüsk sanat, Roma sanat n n geliflmesine zemin oluflturmufltur. Roma tarihi; Cumhuriyet (MÖ 6yy-1yy) ve mparatorluk Dönemi (MÖ 1yy - MS 5yy) olmak üzere iki dönemde incelenir. Roma uygarl n n Anadolu daki varl mparatorluk dönemine rastlar. mparatorlu un varl kl olmas bu kültürün genifl bir alana yay lmas na neden olmufltur. Bu dönem; Roma sanat n n Yunan, Etrüsk ve M s r sanatlar n n etkisi alt nda geliflti i ve yay ld en parlak dönemdir. a. Mimari Roma mimarl na ait an tsal yap larda; tafl, tu la, mermer gibi malzemeler kullan lm flt r. Önceleri Etrüsk tafl iflçili inin etkisi alt nda kalan Roma mimarl nda, kireç harc n n tu la ve tafl birlefltirici bir malzeme olarak kullan lmas ile genifl mekanlar n üzeri kolayca kapat lm flt r. Kemer, kubbe, tonoz gibi elemanlar n kullan lmas, mimariye an tsall k kazand rm flt r. Roma mimarl flehircilik aç s ndan oldukça geliflmifltir. Surlar n d fl na taflan yerleflimlerin bulundu u kentlerde meydanlara ç kan genifl caddeler, kanalisazyon ve su da t m a gibi alt yap sistemlerinin de yer ald görülür (Örne in Efes). Roma mimarl nda görülen bafll ca yap türleri; tap naklar, tiyatrolar, amfitiyatrolar, forumlar, bazilikalar, stadionlar, hamamlar, su kemerleri, evler, saraylar, kütüphaneler, zafer taklar, kent kap lar ve sütunlu caddelerdir. 1. Tap naklar Roma tap naklar, Etrüsk sanat özelliklerini göstermekle birlikte Yunan tap naklar yla da benzerlik gösterir. Buna en güzel örnek; Güney Fransa daki Nimes Tap na d r. Yap, merdivenlerle ç k lan yüksek bir kaide (podyum) üzerinde yer al r. Cephede, Etrüsk tap naklar na göre daha s k ve yüksek korint bafll kl sütunlar n yer ald bir girifl bölümü (portik) bulunur. Dikdörtgen planl sellan n d fl duvarlar na yar m sütunlar gömülerek, tap na n etraf n n sütunlarla çevrili oldu u izlenimi verilmek istenmifltir. Dikdörtgen planl tap naklar n yan s ra, üzeri kubbe ile örtülü yuvarlak planl olanlar da vard r. Bunun en güzel örne i; mparator Hadrianus taraf ndan Roma da yapt r lan (MS 2.yy.) Pantheon Tap na d r (Resim 114). Yap ; üçgen al nl kl, sütunlu büyük bir girifl bölümü ile daire planl, ortas nda aç kl k bulunan merkezî bir kubbenin örttü ü bölümden meydana gelmifltir. Yap n n içinde sütunlu nifllerin ve düz yüzeylerin de iflerek birbirini izledi i bir dekorasyon görülür. Resim 114: Pantheon Tap na, Roma 61

62 Romal lar, Anadolu da da Yunan tap naklar na benzer yap lar inflaa etmifllerdir. MS I.yy.da Ankara Augustus (Resim 115), Çavdarhisar (Kütahya) Zeus Tap na, Efes Hadrianus (Resim 116), Truva Athena Tap na, MS II.yy.da yap lan Bergama Trajanus, Side Athena ve Apollon tap naklar en güzel örneklerdir. Resim 115: Augustus Tap na, Ankara Resim 116: Hadrianus Tap na, Efes 2. Tiyatrolar Roma tiyatrolar da Yunan tiyatrolar gibi üç ana bölümden meydana gelmifltir. Sahne binas (scene), meydan (orkestra) ve oturma basamaklar d r (cavea). Saray cephesini and ran iki katl sahne binas, ilk kez Roma mimarisinde görülür. Yunan tiyatrolar nda seyirci oturma yerleri ile sahne binas aras nda yer alan boflluk Roma tiyatrolar nda görülmez. Sahne ile bitiflik olarak yap lan oturma yerleri, tiyatronun kapal bir mekan haline gelmesini sa lam flt r. Yunan tiyatrolar tepe yamaçlar na yap l rken, Roma tiyatrolar ço unlukla düzlük alanlarda, payelerin tafl d kemerler üzerinde yükselmifltir. MS 2.yy.da infla edilen Antalya - Aspendos Tiyatrosu (Resim 117) yar m daire fleklindeki oturma basamaklar ile Aspendos akropolünün do u yamac na dayanm flt r. Üst bölümler kemerlerle tafl nmaktad r. Scene günümüze ulaflamayan sütunlarla süslenmiflti. Side, Termessos, Efes, Milet, Bergama tiyatrolar Anadolu da Yunan döneminde yap lm fl ve Roma döneminde baz bölümler eklenerek yenilenmifl en güzel örneklerdir. 3. Amfitiyatrolar Gladyatörlerin birbirleriyle veya vahfli hayvanlarla mücadele ettikleri yerlerdir. lk örnekleri Roma mimarisinde görülen bu yap lar iki bölümden meydana gelmifltir. Ortada oval bir meydan (arena) ile bu meydan çeviren oturma yerleri olan basamaklar bulunmaktad r. Anfitiyatro örneklerine MÖ 1.yy.da Roma ve Pompei de rastlanm flt r. Roma daki Colosseum en güzel örnektir (Resim 118). 62

63 Resim 117: Aspendos Tiyatrosu, Antalya Resim 118: Amfitiyatro Colosseum, Roma 4. Forumlar Genel anlam ile halk n topland ve çeflitli resmî ifllerin görüflüldü ü aç k meydanlard r. Di- er bir tan m ; Yunan mimarisinde görülen agoralar n karfl l olan pazar yerleridir. Bu meydanlar n giriflinde süslü kemerli kap lar bulunmaktad r. Meydanlar n çevresinde; dükkanlar, tap naklar ve resmî yap lar (bazilika) yer alm flt r. MS 2.yy.da bütün bu yap lar n bir eksen üzerinde s raland simetrik forum plan na ulafl l r. Roma daki Forum Romanum (Resim 119) ünlü bir örnektir. Anadolu da ise Bergama ve Hatay forumlar örnek olarak verilebilir. Resim 119: Forum Romanum, Roma 63

64 5. Bazilikalar Forumlar n çevresinde yer alan resmî ifllerin yürütüldü ü, içi sütunlarla neflere ayr lm fl yüksek çat l, dikdörtgen planl yap lard r. Anadolu daki Bergama ve Aspendos bazilikalar ile Roma daki Konstantin Bazilikas örnek olarak verilebilir. 6. Stadiumlar Atletizm yar flmalar n n yap ld - yerlerdir. Ortadaki oval alan, seyirci oturma basamaklar ile çevrilmifltir. yi korunmufl olan Afrodisias (Resim 120) ile Perge, Bergama, Milet, Nysa (Sultanhisar) stadiumlar örnek olarak verilebilir. Spor çal flmalar n n yap ld di- er yap türleri ise; gymnasiumlar (spor akademileri), hipodromlar (atl araba yar fllar n n yap ld yerler) ve palaestralar (gürefl okulu) d r. Resim 120: Stadium Afrodisias, Karacasu 7. Hamamlar Romal lar n en önemli yap türlerinden biridir. MÖ 2. yy.dan bafllayarak, halk yap lar olarak inflaa edilen hamamlar n, en eski örneklerine talya Pompei de rastlanm flt r. Bu dönemde soyunma yerleri, l k, s cak bölümler düzensiz biçimde birbirinin yan na s ralanm flt r. mparatorluk döneminde ise hamamlar, forumlarda oldu u gibi bir eksen üzerine simetrik olarak s ralanm fl bölümlerden meydana gelir. Hamamlar; avlu, kütüphane ve spor salonlar ile an tsal bir bütünlük oluflturur. As l hamam yap s içinde; girifl bölümü, soyunma yerleri, so uk, l k, s cak bölümler, kum havuzu, ya l masaj, s cak su ve buhar banyolar gibi bölümler yer al r. Hamamlarda s tma, taban daki boflluklar ve duvar içinde yer alan borulardan s cak su ve buhar geçirilerek sa lanm flt r (hipokaust sistem). Antalya Phaselis (Fasilis), Efes, Side (bugün müzedir), Milet Faustina, Ankara Roma Hamam (Resim 121) ile Roma daki Caracalla Hamam örnek verilebilir. Resim 121: Roma Hamam, Ankara Resim 122: Aspendos su kemeri, Antalya 64

65 8. Su Kemerleri Romal lar, flehirlerin su ihtiyac n karfl lamak amac yla uzaktaki su kaynaklar ndan, yerleflim merkezlerine kadar sa lam kemerler üstünde su getiren kanallar inflaa etmifllerdir. M.S. 2.yy.da yap lan Aspendos (Resim 122), Phaselis, Efes, Bergama, stanbul Valens (Bozdo an) su kemerleri Anadolu daki en güzel örneklerdir. 9. Evler - Saraylar Roma evlerinin ve saraylar n n da di er yap türlerinde oldu u gibi, bir eksen üzerine s ralanm fl bölümlerden meydana geldi i görülür. Ev, giriflte bir ön bölüm, bunun gerisinde üzeri k smen örtülü dört köfleli bir avlu (atrium) ile bu avlunun iki yan na s ralanm fl simetrik odalardan meydana gelmifltir. Avlu ortas nda ya mur sular n n topland bir havuz bulunur. Avluya bazen sütunlu bir bahçe eklendi i de görülmüfltür. Efes te bulunan Yamaç Evler (Resim 123) buna örnek olarak verilebilir. mparator saraylar ise, evlerde kullan lan plan n büyük ölçüde ve gösteriflli biçimde yap lm fl örnekleridir. Bu ev ve saraylar n içi; fresko ve mozaiklerle süslenmifltir. D fl yüzeylerinde mermer kaplamalar görülür. Roma Palatin Tepesi nde Domitian Saray örnek verilebilir. Resim 123: Yamaç Ev, Efes Resim 124: Hadrianus Kap s, Antalya 10. Zafer Taklar ve Kent Kap lar Roma mimarl n n önemli bir yap tipi de zafer taklar d r. Bunlar flehirlere girilen yollar n bafl na, meydanlara ve forumlar n girifllerine yap lm fllard r. En basit biçimi ile bir kemerden meydana gelmifllerdir. Anadolu daki örneklerinde ise üç kemerli biçimler görülür. Zafer taklar n n üzerinde imparatorlar n heykelleri ile savaflta kazand zaferleri anlatan kabartmalar yer alm flt r. talya daki Roma Titus, Anadolu daki Efes, Side ve Perge zafer taklar, Patara ve Antalya Hadrianus kent girifl kap lar (Resim 124) örnek olarak verilebilir. 11. Sütunlu Caddeler MS 1.yy. sonlar ndan itibaren görülmeye bafllayan sütunlu caddeler, Roma sanat n n kent mimarisi içinde ortaya koydu u yeniliklerden biridir. Bu caddelerin girifllerinde zafer taklar yer alm flt r. Caddenin iki yan nda heykellerle süslü sütunlar ve bunlar n gerisinde de dükkanlarla, evler s - ralanm flt r. Efes, Milet, Hierapolis ve Side de örnekleri bulunmaktad r. 65

66 b. Heykel ve Kabartma Sanat Romal lar yap lar n süslemek üzere, Yunanistan dan çok say da heykel getirmifller ya da bu heykelleri kopya etmifllerdir. Bu kopyelerle Yunan heykeltrafll hakk nda bilgi ediniyoruz. Romal lar, Yunanl lardan farkl olarak daha çok tarihî kabartma ve portreler yapm fllard r. Roma tarihinin önemli olaylar öykülü bir anlat mla kabartma olarak sütunlar, lahitler, sunaklar ve taklar üzerinde yer alm flt r. Roma Traianus (Trayanus) Sütunu (Resim 125), üzerinde mparatorun zaferi anlat l r. Yine, Roma daki Titus Tak üzerinde de bir zafer öyküsü anlat lm flt r. Müzelerimizde çok say da örnekleri bulunan lahitlerde veya sütun kaidelerinde günlük yaflam sahneleri ve mitolojik varl klar ifllenmifltir (Resim 126). Resim 125: Traianus Sütunu (ayr nt ), Roma Resim 126: Sütun kaidesi kabartmas na bir örnek Roma heykel sanat n n özgün anlat m biçimlerinden biri de portrelerdir. Ölen kiflilerin maskelerinin yap lmas gelene i, bu sanat n geliflmesinde önemli rol oynam flt r. mparator, komutan ve önemli kiflilerin portrelerinin sahibine benzeme özelli i ile birlikte nitelikleri de vurgulanmaya çal fl lm flt r. Yunan sanat ndaki ideallefltirme yerine, realist (gerçekçi) bir üslup görülür. Yunan heykel sanat nda, tanr ve tanr çalar insan biçiminde yap l rken; Roma heykelinde imparatorlara tanr sal özellikler verilerek betimlenmifltir (Resim127). Günümüze ulaflm fl portrelerin büyük bir bölümü tafl ve mermerdendir ancak bronz, alt n, gümüfl gibi madenlerden yap lanlar da vard r. Anadolu müzeleri (Side, Bergama, Efes, Antalya, Sardes, stanbul) Roma heykel örnekleri bak m ndan oldukça zengindir. Roma sanat nda heykel ve kabartmalardan baflka; fresko ve mozaik resimler de vard r. Küçük renkli tafllar n s va içine gömülmesi ile yap lan mozaik resimler, yer kaplamas olarak; freskolar ise duvarlarda yer al r. Resim 127: Agustus Heykeli 66

67 Efes te bulunan Yamaç Evlerde, Urfa-Birecik yak nlar ndaki Zeugma da yap lan kaz larda çok say da mozaik resim (Resim 128) örnekleri bulunmufltur. Konular; mitolojik ve günlük hayat yans tan sahnelerdir. Dünyan n en zengin mozaik müzelerinden birisi olan Antakya Mozaik Müzesi, bu bölgede bulunmufl örnekleri sergilemektedir (Resim 129). Resim 128: Mozaik, Zeugma Resim 129: Mozaik, Hatay Arkeoloji Müzesi 3. ERKEN HR ST YAN VE B ZANS SANATI Erken Hristiyan Sanat Hristiyanl k inanc, Kudüs ve çevresinde çok çeflitli kültürlerin bulundu u bir ortamda ortaya ç km flt r. Roma mparatorlu u nun putperest din anlay fl na uymayan tek tanr inanc, MS ilk 1. yy. - 4.yy. içinde gizli gizli yay lm flt r. MS 4. yy.da Hristiyanl n resmî din olarak kabul edilmesine kadar geçen bu dönem sanat na Erken Hristiyan Sanat denir. a. Mimari Resim 130: Katakomp, Roma Erken Hristiyanl k döneminde Romal lardan kaçan ilk Hristiyanlar, katakomp ad verilen yer alt s naklar nda, bu dini gizlice yaymaya çal flm fllar, katakomblara ibadet ve mezar yerleri yapm fllard r. MS 2. yy.a ait ilk katakomp örnekleri Roma da bulunmaktad r (Resim 130). Anadolu da çok say da örneklerine, özellikle Kapadokya Bölgesi nde rastlan r (Resim 131). Kayseri, Ni de, Aksaray illeri aras nda kalan bu volkanik arazide, yumuflak tüf kayalar n n oyulmas yla oluflturulmufl, çok say da yer alt flehri bulunmaktad r. Yeralt kentleri, peri bacalar ve do al kaya oyuklar yüzlerce y l bask lardan kaçan çeflitli kavimlerin, daha sonra da Roma bask lar ndan kaçan ilk Hristiyanlar n s - naklar olmufltur. 67

68 Resim 131: Kapadokya, genel görünüm Resim 132: Derinkuyu Yeralt fiehri, Nevflehir Katakomp fleklinde yap lan Derinkuyu (Resim 132) ve Kaymakl (Resim 133) yeralt flehirleri en güzel örneklerdir. Kapadokya, Erken Hristiyan sanat n n gelifliminde önemli bir bölgedir. Bölge, MS 7. yy.dan bafllayarak yo un bir Hristiyan göçü alm fl, böylece bölgenin do al özellikleri ile uyumlu, zengin ve özgün bir Hristiyan mimarisi ve sanat ortaya ç km flt r. Ihlara Vadisi, Zelve, Çavuflin, Ürgüp, Göreme, Avanos, Belis rma, So anl Vadileri, Avc lar, Uçhisar ve Ortahisar da pek çok kilise yap - s bulunmaktad r. Bütün bu kiliselerin ve manast rlar n duvar ve tavanlar, ncil de anlat lanlar içeren freskolarla süslenmifltir (Resim 134). Hristiyan mimarisi ve sanat, Bizans mparatorlu u nun kurulmas ve stanbul un baflkent olmas ndan sonra (MS 4. yy.) geliflmeye bafllam flt r. Resim 133: Kaymakl, Kapadokya Resim 134: Tokal Kilise çi Freskolar, Kapadokya 68

69 Resim 135: Sembolik resimler b. Erken Hristiyanl k Dönemi Resim Sanat : Katakomp resimlerinin ilk örnekleri MS 1.yy ile 3.yy aras nda görülür. Fresko tekni inde yap lan bu resimlerde; dinî anlam tafl yan yal n, stilize biçimler ve baz semboller kullan lm flt r (Resim 135). Bu sembollerden haç; sa n n çarm ha gerilmesini, palmiye; din u runa ölümü, çiçekli bahçe; cenneti, koyun çoban ; sa ve inananlar, bal k; dine daveti, güvercin; tanr n n kutsal ruhunu simgeler. Resmin amac, verilmek istenen bildirinin do rudan anlat m d r. Erken Hristiyanl k döneminde fresko ve mozaik resimlerde halk n anlayabilece i sembolik dinî anlat mlardan baflka; günlük hayattan al nan sahneler de ifllenmifltir. Figürler düz bir fon üzerine yerlefltirilmifltir. Derinlik görülmez. Bizans Sanat Bizans uygarl, büyük ölçüde eski Yunan ve Anadolu kültürleriyle biçimlenmifltir. Bizans sanat iki üslupta geliflmifltir. Birincisi; sanat dinin bir ifadesi olarak gören, biçim güzelli ine önem vermeyen ve yanl zca dinî konular yal n bir anlat mla inceleyen taflra üslubudur. kincisi ise; eski sanat geleneklerini ve bütün birikimlerini kullanarak, göz kamaflt r c örnekler veren baflkent üslubudur. Bizans mparatorlu u nun merkezi stanbul (Konstantinopolis) dur. Yay lma alan Anadolu, Yunanistan, Yugoslavya, Balkanlar, talya, Kuzey Afrika, Suriye, Filistin ve Rusya y içine al r. stanbul Do u Roma mparatorlu u nun baflkenti olduktan sonra Bizans Sanat dönemi bafllar. Bizans Sanat her fleyden önce bir Hristiyan sanat d r. Hristiyanl n resmî devlet dinî olarak kabul edilmesi ile Bizans mimarl n n en önde gelen yap türü olan kiliseler; bazilikalar n gelifltirimesi ile ortaya ç km flt r. Bu sanat n amac kiliseyi ve devleti yüceltmektir. MS 4. yy.da bafllayan Bizans imparatorluk dönemi, 6.yy.da Jüstinyen zaman nda en parlak dönemini yaflam flt r. 12. yy.a kadar süren imparatorluk dönemi devlet yönetiminin zay flamas ve toprak kaybetmeye bafllamalar ile sona ermifltir. Türkler in Anadolu da ilerlemeleri sonucu, Bizans mparatorlu u kenti çevreleyen surlar içine çekilmifl, mparatorlu un varl, Fatih Sultan Mehmet in stanbul u fethetmesi (1453) ile son bulmufltur. a. Mimari Bizans mimarisi, do u ve bat etkisinde geliflen bir sanat özelli i göstermektedir. mimaride ana malzeme tu lad r. Tu la ile birlikte tafl n da kullan ld almafl k duvar örme tekni i, bu döneme özgüdür. Bizans mimarisini; dinî, sivil ve askerî mimari olarak üç bölümde inceleyebiliriz. Dini mimari Bizans mimarisinin temelini oluflturan kiliselerde; bazilikal plan, merkezî plan, haç plan ve kubbeli plan tipleri görülür. Bazilikal planl kilise Roma mimarl nda forumlar n içinde resmi ifllerin yürütüldü ü bazilikalar Bizans döneminde ibadet yerleri olarak kullan lm flt r. Bu yap lar, içi sütun dizileri ile bölümlere (nef) ayr lm fl dikdörtgen salonlard r. Dinî törenlere uygun olarak, ortadaki nef yan neflerden daha yüksek tutulmufl, do u yönünde ise ayinlerin yönetildi i yar m kubbe ile kapat lm fl bir bölüm (apsis) yer alm flt r. Salonun bat taraf nda yer alan giriflte ise ince uzun bir galeri (nartex) bölümü ile sütunlarla çevrili bir iç avlu (atrium) bulunmaktad r (Çizim 8 ). 69

70 stanbul Studios Manast r Kilisesi, Demre Aziz Nikolaus Kilisesi, Karaman Binbir Kilise, Efes Meryem Ana Bazilikas Anadolu daki örneklerdir. Çizim 8: Bazilika plan ve kesiti Merkezi planl kiliselerde, kare ya da çokgen planl olan yap lar iç görünüflleri ile yuvarlak bir mekân etkisi b rak rlar. stanbul da Sergios Bacchos (Küçük Ayasofya) Kilisesi örnek gösterilebilir. Haç planl kiliseler Latin ve Yunan haç planl olarak iki tipte yap lm fllard r. Latin haç biçimindeki kiliseler Anadolu da pek görülmez. En güzel örne i Efes teki St. Jean Kilisesi dir (Plan 2, Resim 136). Plan 2: St. Jean Kilisesi Resim 136: St. Jean Kilisesi, Efes Yunan haç plan, 8. yy.dan bafllayarak Anadolu da ve özellikle stanbul da yap lan kiliselerde uygulanm flt r. D fl görünüflleri kareye benzeyen yap larda, orta nef dört tafl y c ayak (fil paye) üzerine oturtulmufl bir kubbe ile örtülmüfl, kubbenin dört yan nde tonozlarla örtülü birbirine eflit mekanlar, haç kollar n meydana getirmifltir. Bu plan n n uyguland en güzel örnekler; stanbul da Hagia Eirene (Aya rini)( Resim 137), Kariye Cami (Khora Manast r ) (Resim 138), Atik Mustafa Pafla (Hagia Thekla), Kalenderhane (Meryem Diakonissa) ve Gül (Hagia Theodosia) Kiliseleri dir. Bu yap lar Osmanl lar döneminde camiye çevrilmifltir. 70

71 Resim 137: Aya rini Kilisesi, stanbul Resim 138: Kariye Camii (Khora Manast r ), stanbul Kubbeli bazilikalarda, yap lar n üzerinin bir bölümü merkezî kubbe ile örtülüdür. Bu tip bazilikalar n en güzel örne i; stanbul daki Ayasofya d r (Hagia Sophia). Ayasofya : stanbul da bulunan eser, Bizans mimarisinin en an tsal yap s d r. 4.yy. n ilk yar s nda bazilikal planda olan ilk yap dan iz kalmam flt r. II. Theodosios (Teodosyus) un yapt rd ikinci kilise de 532 y l nda yanm flt r. Kubbeli bazilika tipinde olan günümüzdeki yap, 537 y l nda Jüstinyen taraf ndan yapt r lm flt r. Ayasofya n n mimarlar Ayd nl Anthemios ve Miletoslu sodoros tur.ayasofya Kilisesi Osmanl döneminde camiye çevrilmifltir (Resim 139). 16.yy.da kubbenin y k lma tehlikesine karfl, Mimar Sinan taraf ndan kubbeyi dört yönde destekleyen payandalar eklenmifltir. Resim 139: Bugün müze olarak kullan lan Ayasofya dan genel görünüm, stanbul 71

72 Yap ; tafl, tu la ve mermer kullan larak infla edilmifl üç nefli bir bazilikad r. Orta nef dört büyük payenin tafl d, yaklafl k 32 metre çap nda büyük bir kubbe ile örtülmüfltür. Do u ve bat yönünde eklenen yar m kubbelerle, üst örtünün yükü hafifletilerek yan duvarlara aktar lm flt r. Do u yönünde yar m bir apsis bulunur. Yan nefler ve narteks bölümü iki katl d r (Plan 3). ç süslemelerinde yer alan mozaik resimlerde ; sa n n hayat ndan sahneler, havariler, imparator ve imparatoriçeler ifllenmifltir (Resim 140). Yap 1933 y l nda müze olmufltur. Plan 3: Ayasofya Resim 140: Ayasofya n n içten görünümü, stanbul Bizans mimari örneklerine Anadolu nun her bölgesinde de rastlan r. Bunlar n bir ço u Roma uygarl ndan kalma tap naklar n, kiliseye çevrilmesi ile ortaya ç km flt r. znik Ayasofyas,Efes Meryem Bazilikas, Alaflehir de Yuhannaya adanm fl bir yap, Knidos (Datça) da baz yap lar, Demre Aziz Nikolaos (Noel Baba) (Resim 141) ve Derea z Kiliseleri, Antalya Kesik Minare, Perge ve Side kentleri içindeki Bizans kiliseleri, Silifke Meryemlik, Karaman yöresinde Binbir Kilise, Adana yak nlar nda Anavarza, Kapadokya Bölgesi ve Trabzon daki Ayasofya Anadolu da bulunan tan nm fl Bizans kilise örnekleridir. Bizans mimarisinde manast rlar, din adam yetifltirmek üzere flehir merkezlerinden uzak yerlere kurulmufl yap lard r. Trabzon-Maçka yolu üzerinde bulunan Sümela Manast r (Resim 142), bir da n güney yamac nda do al bir ma aradan yaralan larak inflaa edilmifltir. çinde zengin fresko örnekleri bulunan yap bugün müzedir. Sumela dan baflka bu bölgede pek çok say da manast r yap s bulunmaktad r. Resim 141: Noel Baba Kilisesi, Demre 72 Resim 142: Sümela Manast r, Trabzon

73 Sivil Mimari Bizans kent planlamas nda; Hellenistik ve Roma gelene i sürdürülmüfltür; ana yollar, meydanlar, pazar yerleri, sütunlu caddeler, zafer taklar, dikili tafllar belli bir düzende yer alm flt r. Bizans n baflkenti olan stanbul (Konstantinopolis), kent anlay fl n ortaya koyan en güzel örnektir. Kentin merkezinde Augousteion (Avgustion) Meydan ile bunun çevresinde Ayasofya, Hipodrom ve Büyük Saray n girifli yer alm flt r. Bu meydanki U fleklinde olan hipodrum, imparator Konstantin taraf ndan tamamlat lm fl olup flehrin e lence ve siyaset merkeziydi. Bu meydan n ortas nda I. Theodosius taraf ndan M s r dan getirilen hiyeroglif ve kabartmalarla süslü Dikilitafl (obelisk) (Resim 143) ile y lanl sütun yer alm flt r. Hipodrum d fl ndaki semtlerde, forum olarak kullan lan meydanlar, bu meydanlar n ortas nda dikili tafllar ve an t sütunlar yer alm flt r. Çemberlitafl, K z Tafl, Arkadius sütunlar bunlara örnek olarak verilebilir. Saray mimarisinin en güzel örnekleri stanbul da bulunmaktad r. Bafllang çta genifl bir alana yay lm fl yap lar toplulu undan, bugün ancak bir bölümün cephe kal nt lar ile mozaikle kapl avlunun bir parças kalm flt r. Bizans saraylar ndan en büyü ü olan Tekfur Saray, (Resim 144) surlar bitiflik olarak Haliç e hâkim bir konumda bulunmaktad r. Bu yap ; bir bodrum kat ve iki tam kattan oluflur ve bodrum kat kemerlerle öndeki avluya aç l r. Saray n üst katlar imparatorun yaflad bölümdür ve saray n içinde tören salonu, kilise, oyun yerleri gibi bölümler bulunmaktad r. Tafl ve tu la hem yap malzemesi olarak hem de dekoratif amaçla kullan lm flt r. Bizans a ait stanbulun çeflitli yerlerinde küçük saraylar ve köflklerin bulundu u kal nt lardan anlafl lmaktad r. Resim 143: Dikilitafl, stanbul Resim 144: Tekfur Saray, stanbul Su kemerleri Bizans mimarisinin önemli bir yap grubunu oluflturur. Bunlar, uzaktaki su kaynaklar ndan yerleflim merkezlerine su sa layan kemerli kanallard r. Kanallarla getirilen sular, flehir merkezlerindeki sarn çlarda toplanarak çeflmelere da t lm flt r. 73

74 Roma döneminde yap m bafllat lan ve Bizans döneminde de onar m yap larak geniflletilen stanbul daki Valens (Bozdo an) Su Kemeri (Resim 145) günümüze gelebilen bir örnektir. Bundan baflka stanbul da Mazlum Su Kemeri, Trakya da Keçigerme ve Gümüflp nar su kemerleri örnek olarak verilebilir. Kemerler ile flehre getirilen sular 5. yy.da inflaa edilen sarn ç ve aç k hava depolar nda toplanm flt r. Yerebatan Saray (Resim 146), Binbirdirek ve Zeyrek sarn çlar en güzel kapal sarn ç örnekleridir. Çukurbostan Sarn c ise aç k hava su sarn c na örnektir. Anadolu da ise Romal lar döneminde yap lm fl su kemerleri, Bizans döneminde onar larak ve yeni bölümler eklenerek kullan lm flt r. Resim 145: Valens (Bozdo an) Su Kemeri, stanbul Resim 146: Yerebatan Saray, stanbul Surlar ve kaleler askeri mimaride önemli bir yap grubunu oluflturur. Roma döneminde yap lan surlar, Bizans döneminde onar lm flt r. Bunlara en güzel örnek; stanbul ve znik teki flehir surlar d r. stanbul u çeviren surlar 5. yy.a tarihlendirilir (Resim 147). Marmara dan Haliç e kadar iki s ra halinde uzanan surlar, yer yer kulelerle desteklenmifltir ve önünde hendekler bulunur. Kap lar ise iki kule aras na al narak korunmufltur. stanbul surlar üzerinde yer alan kap lar; Yedi Kule (Alt n Kap ), Belgrad, Silivri, Mevlâna, Sulukule, Edirne ve Topkap d r. Yedi Kule Kap s, üç kemerli bir zafer tak fleklindedir. Mermerlerle kapl iki büyük kule ile çevrilmifltir.bu kap büyük bir caddeye aç l r. Resim 147: fiehir surlar, stanbul 74

75 b. Resim Sanat (Fresko ve Mozaik) Bizans döneminde resim sanat, Hristiyanl anlatabilmek için bir araç haline gelmifltir. Fresko ve mozaik tekni inde yap lm fl resimlerden baflka, ikonalar, minyatürler ve kumafl resimleri de vard r. Renkli küp biçimli tafllar n, bir komposizyon oluflturacak flekilde slak s va içine gömülmesi ile yap lan mozaikler, hem dekoratif amaçl hem de duvarlar n ve kubbelerin iç yüzeylerini, apsis ve kemerleri kaplamak için kullan lm flt r. Freskolar ise slak s va üzerine boyalarla yap lan duvar resimleridir. Bu resimlerde eflya ve insan tasvirleri, iki boyutlu olarak yap lm fl ve derinlik verilmemifltir. Fonda genellikle düz bir boyama bazen de alt n veya gümüfl yald z kullan lm flt r. Konular genellikle dinseldir. Erken Bizans Döneminde (5-6 yy.) Roma geleneklerini izleyen ancak daha çok Hristiyanl k ile ilgili konular n a rl k kazand mozaiklerin yap ld görülmüfltür. stanbul daki Ayasofya, Aya rini ve Küçük Ayasofya gibi kiliselerin içi; sa ve Meryem in hayat ndan sahneler, havari, aziz ve melek resimleri ile süslenmifltir. Ancak stanbul da bulunan resimlerin ço u yy.da yaflanan tasvir yasa, döneminde zarar görmesi nedeniyle günümüze kadar gelememifltir. stanbul Kalenderhane Camisi nde yap lan kaz lar s ras nda, bu döneme ait Meryem ve Çocuk sa y betimleyen mozaik bir resim bulunmufltur. Resim 148: ( Meryem ve Kuca nda sa) Ayasofya konoklazma dönemi ( ) Konulu ve figürlü resimlerin yasakland bir dönemdir. Resimlerin Anadolu da zamanla bir tap nma arac haline getirilmesi, bu ak m n do mas na neden olmufltur. Figürlü anlat m sanatlar ndan uzak olan Musevili in ve 7.yy.da slamiyetin yay lmaya bafllamas da bu hareketi etkilemifltir. Bu dönemde bölgedeki kiliselerin duvarlar ndaki figürlü resimler yerine; daha çok üzüm, bal k, horoz gibi sembolik resimlerle, yal n haç biçimleri kullan lm flt r. konoklast ak m n (resim yasa dönemi) sona ermesinden sonra Orta Bizans Döneminde ( ) resim, baz bölgelerde eski geleneklerini sürdürerek devam etmifltir. Bu dönemde kiliselerin hangi bölümlerine hangi konular n ifllenece i kurallara ba lanm flt r. Örne in; Ayasofya da görüldü ü gibi apsiste Meryem ve kuca nda sa (Resim 148), yan galerilerin üst kat nda; sa, Meryem ve Vaftizci Yahya ile imparatorlar n portreleri yer alm flt r. Orta Bizans döneminin önemli resim örnekleri Kapadokya bölgesinde bulunmaktad r. Tüf kayalar içine oyulmufl manast r ve kiliselerin tarihi, 4.yy.a kadar iner. Kiliselerin içi kap dan giren fl kla ayd nlanabildi i için, freskolar ço unlukla duvarlar n alt k s mlar na yap lm fl, üst bölümler bofl b rak lmaya çal fl lm flt r. Bu resimlerde; Hristiyanl k tarihi, sa n n, Meryem in hayat gibi konular ifllenmifl ve kiflilerin kutsall n belirtmek için bafllar n n çevresine bir fl k çizgisi ( hale ) yerlefltirilmifltir. Kapodokya daki Tokal, Çar kl, Elmal ve Karanl k Kilisesi (Resim 149) önemli örneklerdir. Ayn bölgede yer alan; Ihlara da E ri Tafl, A aç Alt ve Y lanl kiliselerindeki resimlerde ise ncil de geçen konular Meryem in ve sa n n hayat, havariler anlat l rken içinde baz ayr nt lar ( mimari tasvirler ) ve yabanc ögeler ( y lan figürü gibi ) yer alm flt r. Bizans üslubundan farkl olarak Do- u ve Sasani etkileri görülmüfltür. Direnli ve St. Georges kiliselerinde de resim örnekleri bulunmaktad r. 75

76 Resim 149: Karanl k Kilise freskolar, Göreme Resim 150: Mozaik, Kariye Camii Son Bizans Döneminde ( ) resim sanat, kilisenin kat kurallar ndan s yr lm fl; canl ve hareketli bir üslup göstermifltir. Kompozisyonlarda derinli i belirten baz unsurlara yer verilmifl, örne in fona mimari elemanlar ve Helenistik özellik gösteren manzaralar yerlefltirilmifltir. Zengin mozaik müzelerimizden biri olan stanbul daki Kariye Camii (Resim 150) mozaikleri bu dönemin özelliklerini gösterir. Nartekste Meryem ve çocuk sa, sa n n do umu ve mucizeleri sahneleri yer alm flt r. Apsiste dirilifl, esas mekâna giriflte Meryem in Ölümü gibi konular, zengin renklerle ifllenmifltir. Dönemin resim örneklerini sergileyen yap lardan baz lar ; stanbul Fethiye Camii ( Pammakaristos Kilisesi ), Vefa Kilise Camii, Trabzon Ayasofya Kilisesi ve 18.yy.da yenilenen yap lan freskolar yla Sümela Manast r d r. konalar, tahta veya madeni levhalar üzerine sa y ve Meryem i tasvir eden ya da Hristiyan mitolojisine ait sahneleri ele alan tafl nabilir boyal ya da kabartmal resimlerdir (Resim 151). Minyatürler ise el yazmas kitaplara yap lan, derinli i olmayan çizgisel resimlerdir. Dini kitaplarda, azizlerin hayat, ncil konular resimlendi i gibi; tarih, edebiyat vb. kitaplar da konular na uygun flekillerde resimlenmifltir. Resim 151: kona, Antalya Müzesi DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI 1 - Bat Anadolu da kurulan flehir devletleri Yunan mimarisinin geliflimine nas l katk da bulunmufllurd r? 2 - Yunan tap naklar nda görülen farkl nizamlar hangi mimari elemanlardan anlayabiliriz? 3 - Yunan tiyatrolar n n mimari özellikleri nelerdir? 4 - Arkaik dönem heykelleri ile klasik dönem heykelleri aras nda ne gibi farklar vard r? 5 - Roma Döneminde görülen bafll ca yap tipleri nelerdir? 6 - Yunan tiyatrolar ile Roma tiyatrolar aras ndaki mimari özellikleri karfl laflt r n z? 7 - Roma tarihi kabartmalar nda ifllenen konular nelerdir? 8 - Ayasofya n n Bizans mimarisindeki yeri ve önemi nedir? 9 - konalar n kullan m amaçlar nelerdir? 76

77 6.ÜN TE ORTA ÇA AVRUPA SANATINA GENEL BAKIfi 1. ROMAN SANATI 2. GOT K SANATI HAZIRLIK ÇALIfiMALARI 1. Orta Ça da Avrupa da meydana gelen toplumsal ve siyasal de iflimler sanat nas l etkilemifltir? Araflt rarak s n fta tart fl n z. 2. Roman ve Gotik sanat na ait yap lar n, kullan m amaçlar n araflt rarak ayn devir slam eserleriyle karfl laflt r n z. 1. ROMAN SANATI Avrupa da 9.yy.dan bafllayarak 12. yy. boyunca devam eden Roman Sanat ; daha çok mimarl k ve heykel alan nda etkinlik göstermifltir. Skolastik felsefe ( nanç ve bilgiyi kiliseyle birlefltirmeye çal flan düflünce sistemi) Orta Ça boyunca Avrupa ya hakim olmufltur. Bu nedenle sanat; dinin yay lmas nahizmet eden ve kilisenin önemini artt ran bir etken haline gelmifltir. Bu ça da; imparatorlar, soylular ve din adamlar kendi üstünlüklerini kan tlamak ad na bir sanat yar fl içine girmifllerdir. Daha çok mimarl k alan nda yo un bir çaba görülen bu dönemde, an tsal kiliseler, manast rlar ve katedral ad verilen büyük din merkezleri inflaa edilmifltir. Resim 152: Worms Katedrali, d fl görünüm, Almanya Genel Özellikler * Roman mimarisi yap lar nda, eski dönem bazilikal haç plan esas al nm flt r. Haç n bir kolunun uzat lmas ile (Latin haç biçimli) dini törenlerin yap lmas na uygun salonlar ortaya ç kar lm flt r (Resim 152). * Roman kiliseleri genelde üç neflidir. Orta nef, yan neflerden daha genifl ve yüksek yap lm flt r. * Bu dönemde kilise korosunun yer ald bölümünün alt na, önemli kiflilerin mezarlar n n bulundu u ve kiliseye ait de erli eflyalar n sakland bir bölüm (kripta) eklenmifltir. * Üst örtü beflik veya çapraz tonoz biçimindedir. Tonoz çat - n n yükünü tafl yabilmesi için d fl duvarlar kal n olarak yap lm fl, içte ise küp biçiminde bafll klar bulunan sütun ve payeler yer alm flt r (Resim 153). * Tafl duvarlar zay flatmamak için pencereler küçük aç lm fl, bu nedenle yap lar n içi az fl k alm flt r. 77

78 Resim 153: St. Savin Kilisesi, içten görünüm, Fransa Resim 154: Notre Dame La Grande, ön cephe, Fransa * Yap lar n içinde ve d fl nda yuvarlak kemerler hakimdir. Cephede yer alan yuvarlak kemerli girifller, içeri do ru küçük basamaklarla derinlefltirilmifl ve genellikle cephenin iki yan nda yuvarlak çan kuleleri yer alm flt r (Resim 154). * Süsleme mimariye ba l olarak yap l r. Sütun bafll klar nda yer alan insan figürleri bafll n biçimine uydurulmufl, baz lar nda ise ncil den çeflitli öyküler yer alm flt r (Resim 155). An tsal girifl kap lar nda yer alan kemerlerin içi de dinsel konulu heykellerle süslenmifltir (Resim 156). Avrupa n n kuzeyindeki ülkelerde süslemede sadelik görülürken, güneydeki ülkelerde zenginlik göze çarpar. Resim 155: Vazelay Kilisesi, sütun bafll, Fransa Resim 156: Saint Trophine Kilisesi kemerleri, Fransa 78

79 Vazelay Sainte Madeleine (Santa Madlen) Kilisesi: Roman mimarisinin Fransa da bulunan örneklerinden biri olan kilisede, orta nef yan neflere göre yüksek yap larak üstü çapraz tonozlarla örtülmüfltür. Tonozlar birlefltiren ba lant kemerleri iki renkli tafllarla örülmüfltür (Resim 157). St. Etienne (Sen Etyen) Kilisesinde ise, orta nef beflik tonozla örtülüdür. Almanya da bulunan Roman kiliselerinden Speyer (Spayer) Katedrali çapraz tonozlarla örtülmüfl bir yap d r (Plan 4 - Resim 158). Do u bölümünün alt ndaki genifl kriptada Alman mparatorlar n n mezarlar bulunmaktad r. Almanya da Roman kiliselerine Köln, Worms, Mainz (Mayns), Trier (Triye) örnek verilebilir. Resim 157: Vazelay Kilisesi, içi, Fransa Plan 4: Speyer Katedrali Resim 158: Speyer Katedrali, içten görünüm, Almanya Piza Katedrali (Resim 159) : 12.yy.da tamamlanan Roman mimarisinin talya daki en güzel örne idir. Befl nefli bazilikal planl kilise, beyaz ve yeflil mermerle kaplanm flt r. D fl duvarlarda yer alan pencere, kemer ve sütun dizileri ile canl l k kazanan yap cephesi yukar do ru gittikçe daral r. Yuvarlak planl vaftizhane yap s ve e ri çan kulesi bulunmaktad r. 14.yy.da tamamlanan kulenin e rili i zemindeki çökme nedeni ile meydana gelmifltir. spanya da Santiago del Compostella Kilisesi tan nm fl Roman dönemi yap s d r. 79

80 Resim 159: Piza Kadetrali, vaftizhanesi ve çan kulesi, talya 2. GOT K SANAT Gotik, 12. yy. ortalar nda Fransa da ortaya ç km fl bir sanat ak m d r. (13.yy yy.) Roman döneminde siyasal ve ekonomik gücü elinde bulunduran manast rlar n ve kiliselerin bask c tutumlar ndan kurtulma çabas, dönemin sanat na da yans m flt r. Kentlerin geliflmesi ve yeni sosyal s n flar n ortaya ç kmas ile büyük din merkezlerinin, yani katedrallerin yap lmas yayg nlaflm flt r. Katedraller ayn zamanda dini e itim veren ve din adam yetifltiren kurumlard r. Katedral; bir kentin dini otoritesini, teknik gücünü, kültürünü ve zenginli ini yans tan en önemli yap s d r. Resim 160: Wells Katedrali y ld z tonozu, ngiltere Genel Özellikler * Roman dönemi kilise ve katedrallerin Latin haç planlar, Gotik dönemde de tekrarlanm fl; ancak iç ve d fl mimaride yenilikler görülmüfltür. * Roman mimarisinde yap ya egemen olan kal n duvarlar yerine; payeler, kemerler ve payanda kemerlerinin kullan ld bir yap iskeleti ortaya ç km flt r. Böylece, Roman kiliselerindeki a r görünüm kaybolmufl; yap lar aç k ve hafif bir görünüme kavuflmufltur. * Roman sanat nda görülen yuvarlak kemerler, yerini sivri kemerlere b rakm flt r. Üst örtüde; y ld z, a, çapraz ve kaburgal tonozlar kullan lm flt r (Resim 160). 80

81 Resim 161: Vitray pencere, Chartres Katedrali, Fransa Resim 162: Burgos Katedrali portali, spanya * Gotik kiliselerde paye ve kemerlerin aralar ndaki boflluklar, renkli camlarla yap lan vitray resimlerle kaplanm fl; böylece kiliselerin içi ayd nl k bir görünüme kavuflmufltur(resim 161). Ço unlukla ana kap üzerinde büyük bir gül (roza) pencere yer alm flt r. * Kilisenin cephesindeki sivri kemerli portallerin çevresinde, dinsel konulu heykeller yer alm fl, bu heykeller Roman dönemine göre daha gerçekçi ve do aya yak n bir anlat mla yap lm flt r (Resim 162). Roman döneminde mimariye ba l olarak yap lan heykeller, Gotik dönemde serbest olarak yap lar n yüzeylerindeki niflleri doldurmufltur. * Gotik katedrallerin çan kuleleri, sivri kemerlerle yukar ya yükselen ve gittikçe incelen; bazen de tüm cepheyi kaplayan tek bir kule halinde yap lm fllard r. Bu da dini inanc n mimarideki yans mas d r. Paris Notre Dame (Notr Dam) Katedrali: Gotik üslubun Fransa daki en ünlü eserlerinden biridir. Yap da, Gotik üslubun cephe düzenlemesi bütün özellikleri ile uygulanm flt r. Giriflte sivri kemerli üç an tsal kap (portal) yer alm flt r. Portalin üzerinde sa ya kadar gelen peygamberlerin, din büyüklerinin heykelleri s ralanm flt r. Cephede yer alan vitrayl yuvarlak bir pencerenin (roza) iki yan nda, birer niflle çevrilmifl çifte pencereler bulunmaktad r. Üst katta ise; yine sivri kemerli, ince sütunla desteklenmifl bir galeri yer alm flt r. Çan kuleleri ise pencerelerle tamamen d fla aç lm fl kare prizma fleklindeki iki kuledir (Resim 163). Resim 163: Notre Dame Katedrali cephesi, Fransa 81

82 Fransa da yap lm fl olan Chartres (fiart r) Katedrali cephe düzenlemesi ile Gotik üslubun güzel bir örne idir. Payanda ayaklar ve kemerleri duvarlara oyularak yap lan heykel dizileri ile süslenmifltir. Kap üzerinde yer alan gül (rosa) pencere ile iki yanda bulunan sivri çan kuleleri Gotik mimariözelli ini yans t r (Resim 164) - ( Plan: 5). Resim 164: Chartres Katedrali genel görünüm Plan 5: Chartres Katedrali plan Amiens (Amyen) Katedrali : Fransa da Gotik sanat n mekân düzenlenmesi bak m ndan en olgun eseridir. Demet fleklinde yükselen payeler ve sivri kemerler üzerinde yer alan kaburgal tonozlar, yap da an tsal bir mekân etkisi yarat r. Duvarlarda yer alan vitray pencereler yap n n içine renkli bir görünüm kazand r r (Resim 165). Resim 165: Amiens Katedrali içten görünüfl, Fransa 82 Resim 166: Ulm Katedrali, Almanya

83 Gotik sanat Almanya da Fransa ya göre daha geç bafllam flt r. Alman Gotik kiliselerinde orta ve yan neflerin bir çat alt nda toplanmas ile salon kiliseler yap lm flt r. Köln de oldu u gibi Ulm Katedrali nde de ( Resim 166) cephelerde yer alan payeler yukar ya do ru incelerek uzamakta, çan kuleleri, kilisenin gövdesinden ayr larak tek kule halinde cepheyi meydana getirmektedir. talya da Gotik sanat benimsenmemifltir. Ancak kiliselerin cephesinde zengin plastik süslemeler göze çarpar. Milano Katedrali cephesinde; fleritler içine al nan heykellerin bütün kilisenin etraf n çevirdi i bir süsleme görülür. Dojlar Saray : Gotik etkili yap Venedik tedir. Yap ; üç kattan meydana gelmifltir. Altta kal n payeleri birbirine ba layan sivri kemerlerle zemin kat yer alm flt r. Bunun üzerindeki birinci kat, üç dilimli zarif kemerlerle birbirine ba lanm fl ince sütunlu d fla aç k bir bölümdür. Üst kat ise tamamen renkli mozaiklerle kaplanarak hal etkisi yarat lm flt r (Resim 167). Resim 167: Dojlar Saray, talya Lincoln (Linkon) Katedrali : Fransa dan bütün Avrupa ya yay lan Gotik sanat ngiltere de de etkilerini göstermifltir. Katedral yatay bir cephe düzeni gösterir. Cephe ortas nda an tsal bir portal ile sivri kemerli çan kuleleri yap ya hareketlilik kazand rm flt r (Resim168). Cantenbury (Kantenböri), Salisbury, Wells (Vels) Katedralleri ngiltere de bulunan di er ünlü eserlerdir. spanya da ise Toledo ve Burgos katedralleri an tsal yap lar ile önemli örnekleridir. Resim 168: Lincoln Katedrali, ngiltere DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI 1 - Roman ve Gotik sanat hangi ülkelerde ortaya ç km flt r? 2 - Roman mimari özellikleri nelerdir? 3 - Gotik mimari özellikleri nelerdir? 4 - Roman ve Gotik katedrallerinin cephe düzenleri aras ndaki farklar nelerdir? 83

84 7.ÜN TE RÖNESANS SANATI 1. RÖNESANSA G R fi 2. RÖNESANS M MARiS 3. RÖNESANS HEYKEL SANATI 4. RÖNESANS RES M SANATI HAZIRLIK ÇALIfiMALARI 1. Rönesans sanat hangi ülkelerde görülmüfltür? Araflt r n z. 2. Rönesans n talya da ortaya ç k fl nedenlerini araflt r n z. 3. Rönesans dönemi nin toplum ve düflünce yap s sanat nas l etkilemifltir? Araflt r n z. 4. Rönesans haz rlayan nedenleri araflt r n z. 1. RÖNESANSA G R fi a. Rönesans Nedir? Rönesans n sözcük anlam yeniden do ufltur. talya da ortaya ç kan bu ak m, 15. ve 16. yy.lardaki sanat, kültür ve bilim alan ndaki geliflmeyi tan mlar. Orta ça Avrupas n n feodal sisteme dayal siyasî düzeni Rönesans döneminde de iflmifl, buna ba l olarak sosyal yaflamdaki geliflmeler; sanat, kültür ve bilim alan n da etkilemifltir. Rönesans, talya da 14.yy. sonlar nda, Eski Yunan ve Roma eserlerinin incelenmesi ile antik sanata duyulan be eni ve hümanist düflüncenin etkisi ile ortaya ç km flt r. Hümanist düflüncede insan n kendi do as n tan mas, kendi yasalar n yap p ona sahip ç kmas, temelde insan sevgisi yer almaktad r. Mimaride insana hizmet veren sosyal ve sivil yap lara (saraylar, yurtlar vb.) yer verilmesi bunu gösterir 15.yy. n ortalar na do ru sanat dinin etkisinden kurtulmaya bafllam fl, do aya dönüflle realizm ön plana geçmifltir. Antik ça n özgür insan tipi örnek al nm fl, sanatç kiflili i önem kazanm flt r. Rönesans sanatç s eserlerine kendi sanat görüfllerini de katm fl araflt rma ve gözlem yaparak sanata; bütünlük, denge, uyum, fl k-gölge, perspektif gibi bilimsel kurallarla yaklaflm flt r. Böylece sanat; Orta Ça n kat kural ve flekilcili inden uzaklaflm flt r. b. Rönesans Haz rlayan Nedenler * Bilimsel düflüncelerin ön plana geçmesi ile toplumda oluflan sosyal ve kültürel de ifliklikler. * Eski Yunan ve Roma sanat na özgü anlay fl olan dealizmin (gerçe i de il ideali esas alan sanat ak m ) ortaya ç kmas ve antik sanat n yeniden canland r lmak istenmesi. 84

85 * stanbul un Türkler taraf ndan al nmas ile burada yaflayan ve Yunan kültürünü yak ndan tan yan sanatç lar n, bilim adamlar n n talya ya göç etmeleri. * Matbaan n bulunmas ile yeni düflüncelerin daha kolay yay lma olana bulmas. * Co rafi keflifler sonucunda, de iflik kültürlerin tan nmas ve ticaretin geliflmesi. * Ticaretin geliflmesi ile Avrupa da sanat seven, sanatç lar koruyan zengin ailelerin ortaya ç kmas (Medici Ailesi gibi). 2. RÖNESANS M MAR S a. Genel Özellikler (malzeme, yap türleri, cephe düzeni) Rönesans sanat nda bafllang çta mimari ön planda olmufl, di er sanat dallar (heykel, rölyef, resim) genellikle mimarinin tamamlay c ögeleri olarak yap lm fllard r. * Rönesans mimarlar Yunan ve Roma yap lar n incelemifller, onlar n mimari ögelerini alarak yeni bir yorumla kullanm fllard r. Bunlar; kubbe, kemer, sütunlar, sütun bafll klar, al nl klar, silmeler (kabartma çerçeve) ve süsleme biçimleridir. Bu mimari ögeler dinî yap lar n yan s ra sivil yap larda da kullan lm flt r. * Rönesans mimarisinde ana yap malzemesi taflt r. Yükseltilmifl kubbelerde tu la, sütunlarda ve dekorasyonda mermer malzeme kullan lm flt r. * Orta Ça da yo unlaflan kilise yap lar ndan farkl olarak, sosyal içerikli (yurt binalar ) ve sivil yap lar (saray, köflk ve evler) inflaa edilmifltir. * Yap cephelerinde katlar; birbirinden süslemeleri ve duvar yüzeyinde hafif ç k nt l olarak yap lm fl yatay silmelerle belirgin biçimde ayr lm flt r. * Örtü sisteminde tonoz ve kubbeler kullan lm flt r. * Mimaride derinlik etkisi, yap lar n giriflinde yer alan sütun dizileri, pencerelerde iç içe aç - lan kemerler, kubbelerde ise yüksek kaburgalarla verilmeye çal fl lm flt r. b. Mimarlar FL PPO BRUNELLESCH (Filippo Bürüneleski) ( ) : 15. yy. talyan Rönesans mimarisinin ilk temsilcisidir. Floransal sanatç eski Roma mimarisinde görülen kubbe, kemer, sütun gibi mimari ögeleri, yeni yap tiplerinde baflar ile uygulam flt r. Üslup eski, teknik yenidir.yap m nda çal flt Floransa Katedrali kubbesi (Resim 169) Roma daki Panteon tap na ndan sonra yap lan en an tsal ve en büyük kubbedir. Floransa da Pazzi fiapeli, Öksüzler Yurdu (Resim 170), Pitti Saray ve San Lorenzo Kilisesi sanatç n n di er eserleridir. Resim 169: Floransa Katedrali nin kubbesi, Brunelleschi Resim 170: Floransa Öksüzler Yurdu, Brunelleschi 85

86 LEONE BATT STA ALBERT ( ) : Usta bir mimar olan talyan sanatç antik yap kurallar na ba l l n Yap Sanat n n On Kitab adl eserinde vurgulam fl ve bu eser kendisinden sonraki mimarlara kaynak olmufltur. Alberti ye göre bir yap n n güzelli i, oranlardaki uyumdan kaynaklan r. Floransa da yapm fl oldu u Ruccelai Saray nda (Resim 171) gösteriflli bir cephe düzeni görülür. Katlar birbirinden ay ran yatay silmeler aras na yerlefltirdi i dikey pilastrlarla (gömme sütun) bütün bölümler aras nda uyum sa lanm flt r. Roma mimarisinde görülen kemerli pencereler, cephelerde yer alm flt r. Sanatç daha çok sivil yap lara a rl k vermifltir. Yap lar aras nda San Andrea Kilisesi ve Rimini de San Francesco Kilisesi bulunur. Resim 171: Floransa Ruccelai Saray, Alberti Resim 172: Roma Tempietto Kilisesi (fiapeli), Bramante DONATO BRAMANTE ( ) : talyan yüksek Rönesans mimarisinin temsilcisi olan Bramante nin yap lar nda an tsal ve sa lam d fl görünüfl vard r. çte ise, genifl bir mekân etkisi ortaya konmufltur. Tempietto (Resim 172), Roma da bulunan küçük bir kilisedir. Dört basamakl bir kaide üzerinde yükselen yuvarlak planl yap n n çevresinde dor nizaml 16 sütun yer alm flt r. Kubbesi ise yüksekli i sa lamak amac ile iki katl olarak yap lm flt r. Roma daki San Pietro Kilisesi di er bir an tsal eseridir. Haç planl yap da, haç kollar n n kesiflti i yerde büyük bir kubbe yer almas planlanm fl, Bramante nin ölümünden sonra bu kubbeyi Michelangelo tamamlam flt r. Yap, günümüzde Vatikan Papal k Kilisesi olarak kullan lmaktad r. 3. RÖNESANS HEYKEL SANATI Orta Ça da mimariye ba l ve onun bir parças olarak yap lan heykeller Rönesans döneminde ba ms z olarak ele al nm flt r. Hümanist düflüncenin ön planda olmas heykelt rafll kta da kendini göstermifltir. 86

87 a. Genel Özellikler (konu ve form) * Rönesans sanatç s, insan vücuduna ve onun anlat m gücüne ilgi duymufl, Eski Yunan ve Roma heykellerinin formlar n yeniden ele alm fl ve gerçekçi gözlemlere yer vermifltir. * Anatomi bilgisine dayal, natüralist anlat ml ç plak heykeller, Rönesans n yenilikleri aras ndad r. * Konular; ncil ve Tevrat tan al nan sahneler, sa, Meryem, havariler, mitolojik varl klar ve süvari heykelleridir. * Mimariden ayr lm fl ba ms z heykeller, büstler; yap lar n önünde, caddelerde, meydanlarda yer alm fl ve yüzlerde duygular n yans t ld görülmüfltür. * Mermer ve tunç malzemeler kullan lm flt r. b. Heykelt rafllar LORENZO GHIBERTI (Giberti ) ( ) : Floransa l rölyef ustas, kuyumcu ve mimard r. Floransa Vaftizhanesi nin bronz kap lar n n (Resim 173) rölyeflerini yapma iflini üstlenmifltir. Döküm tekni i ile yap lan do u kap s üzerindeki on panoda, ncil ve Tevrat tan al nan konular ifllenmifltir. Gh bert o güne kadar mimarlar n ve ressamlar n vermeye çal flt klar derinlik duygusunu rölyeflerine tafl m flt r. Kompozisyonlarda yer alan figürlerde gerçekçi bir anlat m görülür (Resim 174). Resim 173: Floransa vaftizhane kap s, Ghiberti Resim 174: Floransa vaftizhane kap s ndan ayr nt, Ghiberti DONATELLO ( ): Ghiberti ye rölyef çal flmalar nda yard m eden talyan sanatç - n n eserlerinde, Yunan klasik dönem heykellerini an msatan bir anlat m görülür. Malzeme olarak mermer ve bronzdan baflka, ahflap da kullanm flt r. Sanatç n n Davut heykelinde (Resim 175) ç plak atletik vücutlu bir genç tasvir edilmifltir. Vücut a rl n n, bir bacak üzerine verildi i rahat durufl biçimi antik ça da gördü ümüz heykellere benzemektedir. Gattamelata atl heykeli (Resim 176) döküm tekni i ile bronzdan yap lm flt r. Ünlü bir komutana ait olan heykelde sahibine benzeyen yüz yerine, kiflili i ve gücü yans tan bir anlat m görülür. Sanatç n n yüksek kabartma tekni indeki rölyeflerinde, figürler yuvarlak hatl ifllenmifltir. 87

88 Resim 175: Davut heykeli, Donatello Resim 176: Gattamelata atl heykeli, Donatello BUNAROTT M CHELANGELO (Mikelanj) ( ) : talyan heykelt rafl, ayn zamanda ressam, mimar ve flairdir. Sanat nda daha çok heykele a rl k vermifltir. Eski Yunan ve Roma heykellerini inceliyerek kendine özgü bir yorum getirmifltir. En çok mermer malzeme ile çal flan sanatç n n yapt heykellerde fl k-gölge oyunlar, bol ve yumuflak elbise k vr mlar, güçlü bir anatomi bilgisi göze çarpar. Dinî ve mitolojik konularda güçlü bir anlat mla sergilenmifltir. Pieta Heykeli (Resim 177); Çarm htan indirilmifl sa n n cans z bedenini kucaklayan Meryem i betimler. sa n n afla ya sarkan eli ve geriye düflmüfl bafl ; cans zl n, Meryem in yüzündeki ac ve çaresizce aç lm fl eli, kadere boyun e miflli in ifadesidir. Konu dîni de olsa burada bir annenin duygular ifade edilmifl ve bu heykelde klasik anlat m doruk noktas na ulaflm flt r. Piramidal bir komposizyon oluflturan eserde, Meryem in afla ya do ru yay lan k vr ml elbisesi heykelin kaidesini oluflturur. Resim 177: Pieta heykeli, Michelangelo Resim 178: Musa heykeli, Michelangelo 88

89 Musa Heykeli (Resim 178) sanatç n n Papa II.Jülius un mezar an t için yapt heykeldir. Mermerden yap lan heykelde gerek anatomik özellikler, gerekse kumafl k vr mlar ustal kla ifllenmifltir. Yüzde ise sert bir ifade hakimdir. Sanatç bu an t mezar için ayr ca Esir heykelleri de çal flm flt r. Davut ve Bacchus (Baküs) di er önemli heykelleridir. Michelangelo nun resim alan nda verdi i en büyük eser Sixtina Kilisesi nin tavan freskolar d r (Resim 179). Burada; Yarat l fl, Nuh Tufan, Cennetten Kovulma, Mahfler, Peygamber ve Kâhinler gibi dinî sahnelere yer verilmifltir. Resimlerde duyguya ve dinamizme önem verilmifl, figürler heykel etkisi yaratacak biçimde yap lm fl, ç plak insan figürleri baflar l bir biçimde ifllenmifltir. Resim 179: Sixtina Kilisesi tavan freskolar, Michelangelo 4. RÖNESANS RES M SANATI Rönesans resim sanat nda antik ça dan etkilenme fazla görülmez. Çünkü Eski Yunan ve Roma dönemine ait resimlerin ço u kaybolmufltur. Orta ça boyunca resim sanat Bizans fresko ve mozaik resim gelene inin etkisi alt nda kalm fl, yüzeysel anlat ml dinî konulu resimler ilk dönemlerde (Erken Rönesans) sanat etkilemifltir. Ancak; bu dönemde bir yenilik olarak fl k-gölge ve derinlik (perspektif) gibi unsurlar n kullan lmas resme yeni bir boyut kazand rm flt r. 16.yy. bafl nda ya l boyan n kullan lmaya bafllanmas ile sanatç lar renk ve konu olarak oldukça zengin bir ortama kavuflmufllard r. Bu dönem; mimari ve heykelde oldu u gibi resim sanat nda da en özgün eserlerin ortaya ç kt Yüksek Rönesans Dönemidir. a. Genel özellikler (perspektif, mekân, konu, komposizyon, renk) * Orta Ça da mimariye ba l olarak yap lan (fresko ve mozaik) resimler Rönesans döneminde ba- ms z (tuval üzerine) olarak yap lmaya bafllanm flt r. * Rönesans döneminde dini resimlerin yan s ra gözleme dayal do a manzaralar ve gerçekçi biçimde yap lm fl portreler ile bir konu zenginli i görülür. * Perspektif (derinlik) konusu ele al nm fl, figürün içinde yer ald mekân belirtilmifl, fonda yer alan manzaralar figürle do a iliflkisini vurgulam flt r. 89

90 * Erken Rönesans döneminde çizgisel ve yüzeysel bir anlat m görülür. Yüksek Rönesans döneminde ise; fl k-gölge unsurlar n n kullan lmas ile renklere çeflitlilik ve parlakl k gelmifl, çizgiler ise fl k -gölgenin içinde erimeye bafllam flt r. b. Ressamlar G OTTO D BONDONE (Cotto) ( ): Floransal sanatç n n Asisi ve Padua da bulunan kiliseler için yapt dinî konulu freskolar bulunmaktad r. Bu resimlerde sa n n ve Meryem in hayat n anlatan hikayeci bir üslup görülür. sa n n Do umu isimli sahnede (Resim 180) kalabal k figürler ilk kez bir mekân içinde gösterilmifl ve fonda yer alan manzara, resme bir derinlik kazand rm flt r. Ifl k-gölge etkisi, elbise k vr mlar - n n ifllenifli figürlerin daha hacimli bir görünüm kazanmalar n sa lam fl, yüzde duygu ifadelerine yer verilmifltir. Resim 180: sa n n Do umu, Giotto MASACC O (Mazaçyo) ( ) : Erken Rönasans döneminde, resimlerinde perspektifi baflar yla uygulayan sanatç, sa ile havarilerin hayat n anlatan freskolar çal flm flt r. Vergi Paras (Resim 181) isimli eserde konu ile ilgili üç ayr sahne bir arada gösterilmifltir. Derinlik arka plandaki manzara resminin yan s ra renkle de verilmeye çal fl lm fl, ön plandaki renkler geridekilere göre daha canl boyanm flt r (renk perspektifi). Biçimler fl k-gölge ile hacim kazanm fl herfley çizgilerle gösterilmifltir. Meryem le Çocuk sa, Kâhin Krallar n Tap nmas di er ünlü eserleridir. Resim 181: Vergi Paras, Masaccio SANDRO BOTT CELL ( ) : Antik dünyan n mitolojik figürlerini fliirsel anlat mlarla tablolar na aktarmay baflaran talyan sanatç, resimlerinde çizgici bir üslup kullanm flt r. Venüs un Do uflu (Resim 182) isimli eserinde mitolojik bir hikaye konu edilir. Deniz köpüklerinden do du u söylenen tanr ça, rüzgar tanr s Zephyros un üflemesi ile k y ya yanaflan bir istiridye kabu u içinde gösterilmifltir. Venüs ün yüzündeki hüzünlü ifade, çizgisel anlat m, pastel renklerin kullan lm fl olmas Erken Rönesans döneminin resim özelliklerini yans tmaktad r. 90

91 Resim 182: Venüs ün Do uflu, Botticelli Resim 183: Meryem in Taç Giymesi, Botticelli lkbahar, Meryem in Taç Giymesi(Resim 183), Mars ve Venüs ünlü eserleridir. Resim 184: Mona Lisa, Leonardo Da Vinci LEONARDO DA VINCI ( ) : Resim bir ak l iflidir. diyen sanatç talya n n Floransa kentinde do mufltur. Ressaml n n yan s ra; mimar, heykelt rafl, mühendis ve araflt rmac yönleri de bulunan sanatç n n anatomi alan nda da çal flmalar bulunmaktad r. stanbul da Haliç üzerinde bir köprü kurulmas için taslak haz rlam fl fakat bu gerçekleflmemifltir. Resimlerinde figürlerin ileri uzanan elleri, yana çevrilen bak fllar üçgen kompozisyonu belirler. Derinlik arka planda koyu renk tonlar ile boyanan manzaralarla verilir. Mona Lisa (Resim 184) tablosu ünlü bir portredir. Yüz hatlar n yumuflatan hafif bir gülümsemesi olan figürün elleri, koyu renk elbisesinin üstünde zarif bir biçimde gösterilmifltir. Arka planda; kayal klar, akarsular sanki bir sis içinde kalm fl gibi görünür. Do a ile insan bütünleflmifl gibidir. Yumuflak saç ve yüz çizgilerinin yayg n bir fl k içinde eriyip kayboldu u görülür. Son Akflam Yeme i (Resim 185) isimli eserinde, ncil den al nan bir konuyu ifllemifltir. Milano da bulunan bir manast r n yemekhane duvar na yap lan resim; sa n n ele verilmeden önce havarileri ile birlikte yedi i son yeme i anlat r. Ortada sa yer al r ve arkas nda bulunan pencereden gelen fl k bafl n ayd nlat r. Havariler sa n n iki yan na s ralanm flt r. 91

92 Resim 185: Son Akflam Yeme i, Leonardo Da Vinci sa n n Vaftizi, Meryem e Müjde, Kayal kta Meryem, Üçlü Anna Grubu (Meryem, Çocuk sa ve Azize Anna), Krallar n Secdesi, Çile Çeken Ermifl sanatç n n di er önemli eserleridir. SANZ O RAFAELLO (Rafael) ( ) : talyan Rönesans resim sanat n n usta temsilcisi olan Rafaello nun çok say daki fresko çal flmalar aras nda; Roma Vatikan Saray n n baz odalar da bulunmaktad r. Klasik anlat m n uyum ve ölçüsü, eserlerinde belirgin bir biçimde görülür. deallefltirmeyi do aya yaklaflarak gerçeklefltirmifl, Meryem i a r saray havas ndan kurtararak s radan bir insan olarak göstermifltir. Atina Okulu (Resim 186) isimli eserinde, antik dünyan n bilgin ve filozoflar n n kendi felsefelerini anlat p, tart flmalar n canland rm flt r. idealist Eflatun; gökyüzünü, realist Aristo; yer yüzünü iflaret eder. Çevresinde yer alan ö rencilerden oluflan kalabal k bir grup onlar dinlemektedir. Öndeki hareketli gruplara karfl l k arka tarafta sakin olarak ayakta duran figürler yer alm flt r. Resim 186: Atina Okulu, Rafaello Rafaello nun portre çal flmalar ndan baflka; hal lar için haz rlad desen çal flmalar da vard r. Meryem ve sa, Kont Kastiglioni ve Kardinal Portreleri, Galateia, Adalet, Sixtina Meryem i di er önemli eserleridir. 92

93 VECELL O TIZIANO ( ) : Renkçi anlay fl n geliflti i bir merkez olan Venedik Okulu nun kurucular ndan olan sanatç, uzun y llar Bellini nin resim atölyesinde çal flm flt r. Duygusal ve yumuflak bir anlat ma sahip olan sanatç n n; mitolojik ve dini konulu resimlerinin yan s ra, portre çal flmalar da bulunmaktad r. Mavi, yeflil, k rm z, sar renklerin parlak ve canl tonlar n kulland resimlerinde,renkçilik ön plandad r. Bacchus (Baküs) Bayram, Kutsal ve Dünyevi Aflk, Konser, Urbino Venüsü, Tavflanl Meryem (Resim 187) eserlerinin baz lar d r. Resim 187: Tavflanl Meryem, Tiziano Avrupa n n kuzeyinde yer alan Almanya, Hollanda ve Belçika (Flaman) gibi ülkelerde, resim sanat n n Orta Ça etkilerinden kurtulmas ancak 15. yy. bafllar nda olmufltur. Flaman ressamlar ya l boya içine inceltici maddeler kar flt - r rak; parlak, saydam, en küçük ayr nt n n bile ifllenebildi i çok renkli resimler yapm fllard r. JAN VAN EYCK (Ayk) Flaman ressam, Arnolfininin Dü ünü (Resim 188) isimli eserinde dinî olmayan bir konuyu ifllemifltir. Ayakta duran iki figür ve odada bulunan eflyalar, en ince ayr nt s na kadar ifllenmifl, duvarda as l aynada optik görüntü baflar l bir flekilde verilmifltir. Resim 188: Arnolfininin Dü ünü, Jan Van Eyck P ETER BRUEGHEL (Broygel) ( ) : Flaman ressam talya da ald resim e itimi ile bir dönem yanl z manzara konular n çal flt bir dizi resimleri vard r. Brueghel eserlerinde talyan Rönesans nda görülen ideallefltirmenin yerine; günlük hayat n içinde yer alan komik ve ac olaylar alayc bir biçimde yorumlam flt r. 93

94 Resim 189: Dü ün Yeme i, Brueghel Brueghel, resme yeni bir konu olarak köy yaflam ve köylüleri yans tan çok figürlü anlat mlar yapt için; Köylü olarak da an lm flt r. Dü ün Yeme i (Resim 189), Köyde Karnaval gibi eserleri saf ve canl renkleri kullanarak yapt köy konulu resimlerdir. Sanatç o dönemde yaflanm fl savafl ortam, hastal k, yoksulluk ve cehalet gibi konulardan etkilenmifl, yaflamda gördüklerini resimlerine yans tm flt r. Resim 190: Körler (ayr nt ), Brueghel Resim 191: Avc lar n Köye Dönüflü (ayr nt ), Brueghel Çocuk Oyunlar, Körler (Resim 190), Ölümün Zaferi, Oruç ve Karnaval, Sakatlar, Avc lar n Köye Dönüflü (Resim 191) sanatç n n en tan nm fl eserleridir. 94

95 ALBRECHT DÜRER ( ): Alman Rönesans resim sanat n n temsilcisidir. Bak r ve tahta levhalar üzerine kaz ma tekni i ile yapt gravür çal flmalar vard r. Resim sanat nda kendi portresini ilk kez yapan sanatç n n eserlerinde, özellikle elbise k vr mlar ve saçlarda ayr nt l bir gerçekçilik görülür. Dürer, figürsüz manzara resimleri de yapm flt r. Manzaray, konulu bir resme ya da bir portreye fon olarak de il de, sadece do ay yans tmak için yapm flt r. Çimenli Kesek buna en güzel örnektir. Kendi portresi (Resim 192), sa ya A t, sa n n Do uflu, Krallar n Secdesi, Adem ile Havva, ncil Yaz c lar (Resim 193) sanatç n n dinî konulu eserleridir. Melankoli, Süvari-fieytan ve Ölüm en tan nm fl gravürleridir. Hans Holbein (Hans Holbayn) Rönesans döneminde eserler veren Alman sanatç daha çok portre alan nda çal flmalar yapm flt r. Resim 192: Kendi Portresi, Dürer Resim 193: ncil Yaz c lar, Dürer DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI 1 - Rönesans haz rlayan sebepler nelerdir? 2 - Rönesans mimarisin de Ortaça da farkl türde yap lar inflaa edilmesinin sebebi nedir? 3 - Rönesans heykel sanat ile Yunan ve Roma dönemi heykellerinin formlar aras nda nas l benzerlikler vard r? 4 - Ya l boya resim tekni inin kullan lmas n n resim sanat na etkisi nas l olmufltur? 5 - Rönesans heykel sanat n n temsilcileri kimlerdir? 6 - Venedik resim sanat n n özellikleri nelerdir? 7 - Flaman resim sanat n n özellikleri nelerdir? 95

96 8.ÜN TE MAN YER ZM VE BAROK SANATI 1. MAN YER ZM 2. BAROK SANAT HAZIRLIK ÇALIfiMALARI yy.da Avrupa da siyasal yap n n bozulmas n n sebeblerini araflt rarak bunun sanat ve sanatç lara etkisini belirtiniz. 2. Barok resim sanat n n, tekrar dinî konulara yönelmesinin nedenini araflt r n z. 1. MAN YER ZM Yüksek Rönesans döneminde, Yunan ve Roma sanat üslup özelliklerinin doruk noktas na ulaflt görülür. Resimdeki kompozisyon düzeni, renk ve fl k kullan m ; Leonardo da Vinci, Tiziano, Michelangelo gibi sanatç lar n eserlerinde ustaca uygulanm flt r. Sanatta devinimi sa lamak ve Rönesans n eriflti i üstün sanat anlay fl na tepki olarak bir tak m yenilikler ortaya koymak gereklili i, sanatç lar harekete geçirmifltir. Maniyerizm; Rönesans- tan Barok döneme geçifli sa layan bir ara dönem olarak da de erlendirilir. 17. yy.da Avrupa da siyasal yap n n bozulmas ve reform hareketleri sonucunda yaflanan huzursuz ortamdan etkilenen sanatç lar; Rönesans döneminde kullan lan fl k, renk ve ölçülerin d - fl na ç karak farkl bir üsluba yöneldiler (Maniyerizm). talyanca tarz anlam na gelen Maniyerizm in ilk uygulay c s, Michelangelo dur. Sanatç n n Sixtina Kilisesi için yapm fl oldu u Mahfler (Resim 194) sahnesindeki çoflkulu ve hareketli anlat m, figürlerin iflleniflindeki ölçüler, Rönesans n ideal resim kal plar ndan uzaklafl ld n gösterir. Resim 194: Mahfler, Sixtina Kilisesi Freskosundan ayr nt, Michelangelo 96

97 a. Maniyerizmin Genel Özellikleri * Resimlerde figürler, derinli i belirtilmifl mekânlar içinde yer al r. Fonda yer alan manzaralarda ise karamsar ruh durumlar ifade edilmifltir. * Figürler hareket kazanm fl, havada uçuyormufl gibi gösterilmifltir. Bafl vücuda oranla küçülmüfl, boyun, el, kol ve beden ölçüleri uzam fl vücut formlar nda bozulmalar ortaya ç km flt r. * Elbiseler, fliflirilmifl gibi kabar kt r ve vücut bol giysiler alt nda adeta gizlenmifltir. * Çizgi yerine fl kla anlat m gelifltirilir. Rönesans n yayg n fl k anlay fl tamamen de iflir. Parlayan bir fl k; renkleri gerçek de erlerinden uzaklaflt r r, parlak renkler yerini mat ve so uk renklere b rak r. b. Sanatç lar Bu ak mda eserler vermifl sanatç lar aras nda; talyan ressam Andrea Del Sarto,Corregio, Francesco Parmeggianion (Parmicianino), heykelt rafl Bologna ve spanyol ressam El Greco yu sayabiliriz. EL GRECO ( ) : Girit adas nda do an Yunan as ll sanatç, resim e itimini Venedik te al r. Venedik li ressamlar n renkçili inden etkilenen sanatç, Tiziano nun atölyesinde bir süre çal flm fl O nun eserlerini kopye etmifltir. Sanatç daha sonra Roma ya giderek orada portreler çal flm fl, bu eserleri çok ilgi görmüfltür de spanya ya yerleflen sanatç, manast rlar için resimler yapm fl, bu resimlere mistik bir hava vermeye çal flm fl ve maniyerist üslubun fl k ve ölçülerini kullanm flt r. Toledo Katedrali için yapt Orgaz Kontunun Gömülmesi Töreni (Resim 195) isimli ünlü tablosunda resim iki bölüme ayr lm flt r. Altdaki bölümde kontun azizler taraf ndan mezara indirildi i cenaze töreni gösterilmifltir. Törene kat lan kentin önde gelen kiflileri, bir dizi halinde grup portresi fleklinde verilmifltir. Son derece dengeli görünen alt bölüme karfl l k üst bölüm; uçuflan figürlerle hareketlendirilmifl dinsel bir dünyay anlat r. Figür çizgilerinin (kontur) kayboldu u, kuvvetli bir fl n, özellikle sar ve k rm z renkler üzerinde parlad görülür. Toledo Manzaras (Resim 196) isimli eserinde flimflekler çakan f rt nal bir havada, bulutlarla dolu gökyüzü ve yükselen yap lar yla Toledo kentini resmetmifl ve bu manzaray bir çok tablosuna fon olarak kullanm flt r. Bu kasvetli havada cisimlerin fl k içinde parlayarak gösterilmesi, tablonun en de erli yan say lmaktad r. Sanatç n n di er eserleri : Espolio, sa Zeytin Da nda, Aziz Martin ve Dilenci, Çobanlar n Secdesi, Laocoon ve Tap naktan Tacirlerin Kovulmas d r. Resim 195: Orgaz Kontunun Gömülmesi Töreni, El Greco Resim 196: Toledo Manzaras, El Greco 97

98 2. BAROK SANAT Barok sanat; 16. yy. sonundan bafllayarak 18. yy. boyunca baflta talya olmak üzere Avrupa ülkeleri, spanya, Almanya, Fransa, Belçika, Hollanda ve ngiltere de de görülmüfltür. Rusya, Çin ve Latin Amerika ya kadar örnekleri görülen bu üslup, 17. ve 18. yy.da Osmanl sanat n da etkilemifltir. Rönesans n uyumlu ölçüleri, dengeli görünümü ve ideal anlat m yerine, Barok ta gösterifle yer veren canl, etkin ve abart l bir anlat m ortaya ç km flt r. Barok sanatta herfleye hükmeden bir heyecan görülür. Bu bir anlamda, Rönesans n durgun ve ölçülü anlat m na tepkidir. 17. yy.da dinsel sanatla birlikte, dünya ve yaflamla ilgili beklentilere cevap veren bu sanat, baflta Fransa ve Almanya olmak üzere di er ülkeler taraf ndan da hayranl kla izlenmifltir. Bir saray sanat olarak da yorumlanan Barok sanat dönemi içinde; gösteriflli mimari eserler, duygu yüklü resim ve heykeller ortaya ç km flt r. A. RES M SANATI 17.yy.da Avrupa da çok say da ressam yetiflmifltir. Bunlar n pek ço u, krallar n saray ressam olarak rahat ortamlarda çal flm fllar ve çok say da eser üretmifllerdir. Bu sanatç lar n talyan Rönesans ndan etkilendikleri ve bu dönemin ressamlar n n eserlerini inceledikleri bilinmektedir. Barok resim sanat, görüldü ü ülkelerde farkl özellikler gösterir. a. Genel Özellikler * Barok resimde; portreler, mitolojik anlat mlar, günlük yaflamdan al nan sahneler, natürmortlar, azizlerin yaflam n anlatan dinsel konular n ifllendi i görülür. * Ba ms z manzara resimlerinde gökyüzü genifl bir yer tutar. * Figürlü kompozisyonlarda belli bir düzen görülmez. Savrulan, uçuflan çok hareketli figürler e ri çizgiler oluflturacak biçimde resim yüzeyine yerlefltirilmifl ve bir anl k görünüm yans t lm flt r. * Kuvvetli bir fl k, resim yüzeyinde gölgeler oluflturarak duyguyu ve hareketli anlat m güçlendirir. Figürlerin konturlar gölge içinde kal r ve s n rlar eriyerek kaybolur. * Resim, mimariyi tamamlayan bir öge hâline gelmifltir. nsanda sonsuzluk duygusu uyand ran gökyüzü resimleri, süsleme amac ile tavan ve kubbe içlerini kaplam flt r (Resim 197). Resim 197: Barok Tavan Süslemesi ayr nt 98

99 b. Sanatç lar P ETER PAUL RUBENS ( ) : Hollandal olan sanatç, Barok resim sanat n n temsilcisidir. talya da bulundu u dönemlerde Venedikli ressamlardan parlak renkleri kullanmay, Michelangelo dan; duygu fade etme gücünü, dinamik anlat m, kompozisyon düzenini ö renmifltir. Ülkesi Hollanda ya döndü ü zaman sanat alan nda edindi i bilgi birikimini, Flaman resmine hakim olan do a sevgisi ile birlefltirerek, manzara resimleri yapm flt r. Bu manzaralar; fliir dolu, huzur verici, duygulu resimlerdir. Renkleri ve biçimleri tablo yüzeyine aktarmadaki ustal ve h zl çal flmas nedeniyle, tablo say s en fazla olan sanatç lardan biridir. Tarla Dönüflü (Resim 198) isimli eserinde, köylülerin yaflay fllar ve çal flmalar n huzur içinde ifade etmifltir. Sabinlerin Kaç r lmas isimli eserinde, figürler son derece hareketli olup, bir heykel anlay fl içinde uyumlu bir kompozisyon hâlinde, bir araya getirilmifltir. Ayn özellikler Leukippos un K zlar n n Kaç r lmas isimli eserde de görülür. Çok say da figürün kullan lmas, her figürde ifllenen farkl tiplemeler, hareketlilik, zengin renk kullan m ve karmafl k kompozisyon eserlerinde görülen temel özelliklerdir. sa ya Tap nma, sa n n Çarm ha Gerilmesi, Aslan Av, Amazonlar n Savafl isimli eserlerinde bu özellikleri görebiliriz. Viyana Sanat Tarihi Müzesi nde bulunan Kendi Portresi nde(resim 199) sert bak fll, onurlu, soylu bir kifli görünümündedir. Kar s ve çocu una ait portreler de çal flm flt r. Resim 198: Tarla Dönüflü (ayr nt ), Rubens Resim 199: Kendi Portresi, Rubens REMBRANDT HARMENSZ FANR JN (Rembrant ) ( ) : 17. yy. Hollanda resim sanat n n en güçlü ressamlar ndan biridir. Hollanda da çok yayg n olan tek veya grup portrelerinden oluflan, bir dizi resim çal flm flt r. Ifl k-gölge tekni ini kusursuz olarak uygulayan sanatç, bir anl k görünümü yans tan sahnelerde oldukça gerçekçi anlat mlar yapm flt r. Dr. Tulp un Anatomi Dersi (Resim 200) adl eseri bir grup portre çal flmas d r. Sanatç, burada t p ö rencilerini bir kadavra çevresinde toplayarak, aralar nda ruhsal oldu u kadar kompozisyon bütünlü ü de sa lam flt r. Her biri ayr bir portre örne i olan ö rencilerin yüzlerini ve kadavray ayd nlatan güçlü bir fl k kullanm flt r. 99

100 Eserlerinde genellikle k rm z ve koyu kahverengi tonlar kullanarak, fl k vuran yüzeylerin daha parlak görünmesini sa lam flt r. Resimlerinde kullan lan fl k, d flar dan süzülüp cisimleri ayd nlatan bir unsur olmaktan ç km fl, adeta onlar n içinden parlar hale gelmifltir. Gece Nöbeti (Resim 201) ve Kumaflç lar Derne i Yöneticileri grup portreleri tarz nda yapt çal flmalar d r. Sanat hayat n n ilk y llar na ait gravür ve az say da peyzaj çal flmalar vard r. Ressam ve Efli Saskia, Y kanan Kad n, Emmaus le Yemek, O lu Titus di er önemli eserleridir. Resim 200: Dr. Tulp un Anatomi Dersi (ayr nt ), Rembrandt Resim 201: Gece Nöbeti, Rembrandt Correggio (Korecyo), Michelangelo Merisi de Caravaggio (Karavaçyo), Tintoretto, Diego Velasgues (Velaskes -Resim 202 ), Bartolome Estaban Murillo (Murillo), Jusepe de Ribera (Ribera), Zurbaran, Frans Hals, Jacob van Ruisdael (Ruisdel), Hobbema, Jan Vermeer (Vermer - Resim 203) Barok resim sanat n n di er önemli sanatç lar d r. Resim 202: Sevillal Sucu (ayr nt ), Velasgues Resim 203: Nak fl flleyen K z, Vermeer 100

101 B. HEYKEL SANATI Barok dönemde yap lar n görüntülerini tamamlamak üzere yap lan heykeller, flehir meydanlar n n çevrelerine, kiliselerin içine, saray bahçelerine, büyük çeflme ve havuzlara süsleme unsuru olarak yerlefltirilmifltir. Bunlar; mitolojik varl klar, su perileri, yunus bal klar vb. figürlerdir. a. Genel Özellikler * Heykellerde vücut formlar asl na uygun bir biçimde zarif olarak ifllenmifltir. Mermerin doku özelli ini yans tacak (ipekli kumafl, dantel, saç, ten) biçimde ifllenmesi, heykellerde mükemmel bir etki yaratm flt r. * Mermer ifllenirken elbise k vr mlar n n ve vücut formlar n n derin olarak ifllenmesi heykelde fl kgölge etkisini artt rm flt r. * fiiddet, heyecan, korku gibi duygu ifadeleri, afl r l a kaçan bir anlat mla yüzde ve vücut hareketlerinde, fl k -gölge etkisiyle baflar l bir biçimde verilmifltir. Hareket ve ifade anlat m sanatç için önem kazanm flt r. b. Sanatç lar LORENZO BERN N ( ): talyan Barok heykel sanat n n temsilcisidir. Çok yönlü bir sanatç ayn zamanda ünlü bir mimard r. Bernini yi önceki heykelcilerden ay ran özellik eserlerinde insan teninin bütün canl l ve s cakl n mermerle anlatabilmesidir. Apollon ve Daphne (Resim 204) isimli heykeli, Yunan mitolojisindeki bir hikayeyi canland - r r. Heykel klasik Yunan sanat nda görülen ölçülerle, kusursuz ifade ve olgunluk içinde canland r lm flt r. Bu, Apollo nun kutsal a ac Daphne nin hikayesidir. Konunun kahraman Apollon su perisi Daphne ye afl k olmufl, onu ele geçirebilmek için kovalamaktad r. Heykelde, Apollon un Daphne ye dokundu unda bir a aç hâline dönüflmesi canland r lm flt r. Apollon un yüzündeki coflkulu ifade, Daphne nin korku ile ba r fl, kuvvetli fl k-gölge oyunlar ile verilmifl heykel çok canl bir anlat m kazanm flt r. Resim 204: Apollon ve Daphne, Bernini Resim 205: Ermifl Theresa n n Kendinden Geçmesi, Bernini 101

102 Ermifl Theresa n n Kendinden Geçmesi isimli eser, (Resim 205) Roma daki küçük bir kilisenin apsisi için yap lm fl, rahibenin dinî anlamda kendinden geçifl an canland r lm flt r. Eserde en dramatik an verilmifltir. Bulutsu formlar n üzerindeki figürler, havadaym fl gibi durmakta ve yukar dan gelen fl n ça layan n n alt nda ayd nlanmaktad r. Kardinal Portresi bir büst çal flmas örne idir. Bernini nin Roma daki Sn. Pietro Meydan n n (Resim 206) oval planl olarak düzenlenmesi ile bu meydan n çevresinde yer alan bir dizi heykel çal flmalar vard r. Roma kenti büyük çeflmelerini de Bernini ye borçludur. Bunlar n en ünlüsü Dört Irmak Çeflmesi dir. Ganj, Nil, Tuna ve Rio de la Plata nehirleri iri yap l erkek heykelleriyle simgelenmifltir. C. M MAR Resim 206: San Pietro Meydan, Roma Rönesans döneminde resme verilen a rl k, Barok dönemde mimarl a kaym flt r. 17. yy.da Roma da papalar an tsal yap lar inflaa ettirerek, flehre yeni bir görünüm kazand rmaya çal flm fllard r. Barok dönemde mimarl n, heykel ve resimle kaynaflmas yla, fl k-gölge oyunlar na dayanan yeni bir mekân anlay fl elde edilir. Dinî yap lar n yan s ra, gösteriflli ve rahat yaflam n gerektirdi i saraylar, evler, köflkler, bahçeler, çeflmeler ve havuzlar gibi yap türlerinin de geliflti i görülür. 18. yy.da Fransa da XIV. Lui döneminde görülen, özellikle iç dekorasyonu içine alan üsluba Rokoko ad verilir. Rokoko üslubunda, iç duvarlarda ve tavan yüzeylerinin her yan n dolduran irili ufakl, yuvarlak ve kavisli çizgiler, çiçek ve yaprak motifleri kullan lm flt r. Bu süsleme; ahflap kaplamalar, alt n kalem iflli madalyon biçimli büyük aynalar, köfle aynalar, k vr ml mobilyalar, ince ayakl kanape ve koltuklarla tamamlan r. Rokoko üslubu; mimari dekorasyonun d fl nda; biblolarda, porselen eflyalarda, kumafllarda, tak larda da uygulanm flt r. Bu üslup Osmanl yap lar nda da etkilerini göstermifltir. a. Genel Özellikler * Eski bazilikalar tümüyle y k lmadan, içlerinin mermer ve alç süslemelerle kapland, d fl yüzeylerinin yenilendi i görülmüfltür. * Rönesans n merkezî planl yap lar, yerlerini uzunlamas na düzenlenen yap lara b rak r. Kiliselerde ortada yer alan uzun salonun yanlar na, tek mekânl küçük kiliseler (flapel) eklenir, apsisin önünde ise kubbeli bir mekân yer alm flt r. * Uzunlamas na planl yap lar n yan s ra oval, elips ve üçgenlerin oluflturdu u y ld z planlar da kullan lm flt r. Yüzeylerin bir iç, bir d fl bükey (C ve S k vr mlar ) fleklinde düzenlenmesi, yap ya ritmik bir hareket kazand rm flt r. D fl yüzeylerinin bu flekilde düzenlenmesi yaln zca süs için yap lm fl ve d fl görünüfl iç mimariye iliflkin hiç bir ipucu vermemifltir. * Kubbeler giderek incelir ve bir kule halini al r. Kubbelerin d fl nda ve kasnak bölümlerinde sarmal motifler, dalgal çizgiler, volütler süsleme unsurlar olarak yer alm flt r (Resim 207). 102

103 * Yap lar n içinde ve d fl nda Y fleklinde bak fl k merdivenler yap larak, törenlere uygun bir düzenleme ortaya ç kar lm flt r (Resim 208). Yap lar n çevresini saran bahçe ve meydan düzenlemeleri, mimarinin gösteriflini tamamlayan unsurlar olarak önem kazanm flt r. * Mimaride d fl görünümün afl r süslenmesiyle birlikte, iç dekorasyonda göze hofl görünme ve rahatl k ele al nm flt r. Hiç bir dönemde olmad kadar çok süslemeye yer verilmifltir. Resim 207: Santa Maria Della Salute Kilisesinin Kubbesi, Venedik Resim 208: Barok iç dekorasyona örnek Resim 209: Roma St. vo Kilisesi Kubbesinin iç yüzeyi, Borromini b. Sanatç lar FRANCESCO BORROM N ( ); Barok mimarisinin talyan temsilcisidir. Mimar Maderna ve Bernini ile birlikte çal flm flt r. Roma da yapm fl oldu u St. Carlo (San Karlo) ve St. vo Kiliseleri nde (Resim 209), iç planlar nda yapt de- ifliklerle köfleli ve ç k nt l k s mlar kald rarak, iç ve d fl bükey görüntülü, dalgal duvar yüzeyleri elde etmifltir. Bu yüzeylere yerlefltirilen sütunlarla, fl k-gölge etkisi yaratm fl bu da yap lar n yüzeylerindeki hareketli görüntüyü daha da kuvvetlendirmifltir. Kubbeler burgu fleklindeki fener ve tepeliklerle yükseltilmifl, bu da kubbenin ucuna kadar yükselen canl ve ritmik bir de iflim elde edilmesini sa lam flt r. 103

104 Fransa da Versailles (Versay- Resim 210), Louvre (Luvr) Saraylar, Roma da Trevi Çeflmesi (Resim 211) ile Roman döneminde yap m na bafllanan ve Barok dönemde tamamlanan spanya da Compostela (Kompostela) Katedrali bu dönemin tan nm fl yap lard r. Resim 210: Versailles Saray, aynal hol, Fransa Resim 211: Trevi Çeflmesi, Roma DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI 1 - Maniyerist resim sanat n ortaya ç karan sebepler nelerdir? 2 - Barok ressamlar n manzara resimlerinde görülen farkl l klar nelerdir? 3 - Barok resim sanat n n özellikleri nelerdir? 4 - Rembrant n sanat anlay fl nedir? Eserleri hangileridir? 5 - Barok mimaride hangi plan ve süsleme özellikleri görülür? 6 - Rokoko nedir? Özelliklerini aç klay n z 7 - Barok dönem heykel sanat n n özellikleri nelerdir? 8 - Bernini nin bafll ca eserleri hangileridir? 104

105 9.ÜN TE 19. YÜZYIL VE SONRASI SANAT AKIMLARI 1. NEOKLAS S ZM 2. ROMANT ZM 3. REAL ZM 4. EMPRESYON ZM 5. FOV ZM 6. KÜB ZM 7. FÜTÜR ZM 8. EKSPRESYON ZM 9. SOYUT RES M 10. METAF Z K 11. DADA ZM 12. SÜRREAL ZM 13. POP ART HAZIRLIK ÇALIfiMALARI yy.da Avrupa da yaflanan toplumsal geliflmeler ve bunlar n sanata olan etkiler nelerdir? Araflt rarak s n fta tart fl n z yy. ve sonras nda Avrupa da ortaya ç kan sanat ak mlar n n, birbirlerine etkilerini ve ortaya ç k fl nedenlerini araflt ran bir ödev haz rlay n z. 1.NEOKLAS S ZM 18.yy. sonlar na do ru tüm Avrupa y etkileyen Neoklasisizm; Barok ve Rokoko üslubunun abart l tarz na karfl, antik sanata duyulan büyük hayranl k sonucunda do mufltur. 18.yy. ortalar nda talya da, Pompei ve Herculaneum da arkeolojik kaz lar yap lm flt r. Bu kaz larla ortaya ç kar lan Eski Yunan ve Roma (antik) eserlerinin incelenmesi ve bunlar n tan t ld kitaplar n yay mlanmas antik sanata duyulan hayranl giderek artt rm flt r. Klasik sanat yeniden canlanm flt r (Neo-klasisizm). Bu dönemde sanata bilimsel yaklaflan e itim kurumlar (akademiler) aç lm fl, bu ak m; mimari, resim, heykel gibi sanat dallar nda etkilerini göstermifltir. a.m MAR Neoklasik ak m n etkili oldu u alanlardan biri de mimarl kt r. Antik ça n; kemer, sütun, sütun bafll ve al nl k gibi mimari elemanlar yeni bir yorumla uygulanm flt r. Saraylar, tiyatro binalar, meydanlar ve bu meydanlara giriflte yap lan zafer taklar gibi eserler, Neoklasisizmin uyguland alanlard r. 105

106 ANDREA PALLAD O (Andre Paladyo) ( ) : Antik Roma sanat n ayr nt l inceleyerek, Neoklasik ak m n temelini atan talyan mimar ve sanat tarihçisidir. Eserlerinde oranl, ölçülü bir bütünlük ve sadelik hakimdir. Yunan ve Roma döneminde görülen mimari düzenleri ça n n bir çok yap s nda baflar ile uygulam flt r. Yap lar n cephesinde üst üste s ralanan sütunlar n iki kat boyunca yer almas ile meydana gelen düzenleme (kolossal nizam) Palladio nun getirdi i bir yeniliktir. Mimarl n Dört Kitab adl eseri pek çok dile çevrilmifltir. Vicenza da Bazilika (belediye binas ), Olimpiko Tiyatrosu, Rotonda Villas (Resim 212), Venedik te Rodentore Kilisesi bafll ca eserlidir. WINCKELMANN (Vinkelman) : Alman mimar ve sanat tarihçisidir. Yazd Eski Ça Sanat Tarihi (1764) adl sekiz ciltlik eseri ile Klasik Arkeoloji ve Sanat Tarihi biliminin kurucusu olmufltur. Sanat n ak lc yollardan geçirilerek yap lmas gerekti ini savunmufltur. Resim 212 : Vicenza da Rotonda Villas, Palladio Resim 213: Maddeleine (Madlen) Kilisesi, W nckelmann Resim 214: Brandenburg Kap s, Langhans Paris te yapm fl oldu u Maddeleine (Madlen) Kilisesi nde (Resim 213) Roma tap naklar n n korint sütunlu cephe düzenini kullanm fl, böylece antik ça n sade ve ölçülü güzelli i yeniden uygulanm flt r. Paris te bulunan Zafer Kemeri di er ünlü eseridir. Almanya da Neoklâsisizmin ünlü sanatç s Langhans ve onun en ünlü eseri Berlin de bulunan Brandenburg Kap s d r (Resim 214). Neoklasisizm mimarinin di er ünlü sanatç lar ; ngiltere de Robert Adam, Fransa da Fontaine (Fonten), talya da Bianchi dir (Bianki). 106

107 b. HEYKEL Barok heykel sanat nda görülen dinamik ve hareketli figürlerin yerine, antik ça dan etkilenerek; a r bafll, durgun ve zarif görünümlü heykeller yap lm flt r. Belirgin biçimler, ak c çizgiler, do- al durufllar Neoklasik heykelin özellikleridir. Malzeme olarak en çok beyaz mermer kullan lm flt r. ANTON O CANOVA (Kanova) ( ): Barok heykelden, Neoklasisizm e geçifli ilk deneyen talyan heykel sanatç s d r. Roma da yapm fl oldu u Paolina Borghese (Resim 215) isimli eserinde; hatlar, sakin ve durgun çizgilerle vermeyi baflarm fl, antik tanr ça heykellerindeki gibi saf ve do al görüntüyü yans tm flt r. Neoklasik dönemin di er heykel sanatç lar ; Danimarka l Thorvaldsen (Hebe Heykeli, Lusern Aslan, Mevsimler, Gece ve Gündüz, Aflk n Ça lar gibi rölyefler), Alman Schadov (Berlin de Büyük Frederik An t ), Frans z Francois Chalgrin (Paris Etuval Meydan Zafer Kemeri) dir. Resim 215: Paolina Borghese, Canavo c. RES M Bu dönemde daha çok tarihi olaylar, kahramanlar resmin konusunu oluflturmufltur. Figürler Eski Yunan ve Roma sanat nda oldu u gibi, vücut güzelli ini yans tacak durufllar içinde resmedilir. JACQUES LOU S DAV D (Jak Lui David ) ( ) : Frans z neoklasik resim sanat - n n en büyük temsilcisi olan sanatç, eflyay ve do ay en ince ayr nt s na kadar yans tm flt r. Horas Kardefllerin Yemini (Resim 216) isimli eserinde bir kahramanl k konusu ifllenmifltir. Eski bir Roma evinin avlusunda yafll babalar na vatan n kurtuluflu için, savaflacaklar na dair ant içen üç kahraman resmedilmifltir. Antik heykelleri an msatan figürler, kemerli bir fon önünde s ralanm flt r. Frans z Devrimi nin hemen öncesindeki yeni cumhuriyetçi düflüncelerin ve yurtseverlik duygusunun yo un oldu u ortam etkili bir biçimde bu resimde yans tm flt r. Marat n Öldürülmesi, Napolyon Portreleri, Paris ve Helen in Aflklar, Sabinler in Kaç r l - fl di er eserleridir. Bu dönemin di- er ünlü ressam David in ö rencisi Jean Dominique ngres t r. Resim 216: Horas Kardefllerin Yemini, J.L.. David 107

108 2. ROMANT ZM 19. yy. sanat ak m olan Romantizm baflta ngiltere olmak üzere Almanya, Fransa ve bütün Avrupa y etkilemifltir. Antik dünyan n kültüründen etkilenen Neoklasik ak ma bir tepki olarak ortaya ç kan Romantizm, modern ça dafl sanat anlay fl n n bafllang c, günümüzün sanat görüflünün ise öncüsü kabul edilir. a. Genel Özellikler * Romantizmde sanatç, ilk kez d fl dünyadan koparak kendi iç dünyas na yönelir. Sanatç lar n esin kayna ; duygular, düflünceleri ve düfl gücüdür. Ça dafl sanat n temelini bu yarat c düfl gücü oluflturur. Sanatç n n çevresindeki olaylara gösterdi i kiflisel tepki, kendi iç dünyas n yans tt eserlerinde özgürce dile getirilir. * Romantik sanatç lar n eserlerinde çizgiler önemini yitirir, renk ön plana ç kar. * Önceki dönemlerde figürlere fon oluflturan manzara resimleri bu dönemde tek bafl na bir sanat eseri olarak karfl m za ç kar. Ayr nt lar na kadar ifllenmifl do a parçalar, güneflin do ufl ve bat fl an ndaki sis perdesi içinde manzaralar konu olarak ifllenmifltir. Romantik manzara resim anlay fl n n geliflti i yer ngiltere dir. * Tarihi konulu romantik resimlerde ise, yurtseverlik duygusunun ifllendi i görülür. b. Sanatç lar FRANC SKO GOYA ( ) : spanyol romantizminin öncüsü kabul edilen sanatç, Kral n bafl ressam yd. Kraliyet ailesine ait çok say da portre çal flan sanatç, bu portrelerde kiflilerin iç dünyas n da bütün gerçekli i ile yans tmaya çal flm flt r. spanya kraliçesi Maria Luisa n (Resim 217) portresinde fl k siyah elbisesi içinde bafl n çevreleyen kat kat örtüsüyle figür, soylu bir durufl yans tm flt r. çinde yaflad dönemde gerçekleflen iç kar fl kl klar n neden oldu u huzursuz ortam sanatç y etkilemifltir. Savafl n getirdi i hastal k, cehalet ve sosyal çöküntünün yafland ülkesini anlatan bir dizi gravür çal fl r. Gravürlerden baflka asit oyma ve tafl bask tekniklerini kullanarak yapt resimler de vard r. Bir halk ayaklanmas ndan etkilenerek yapt Kurfluna Dizilenler (3 May s) isimli tablosu, büyük boyutlu çal flt en tan nm fl eseridir. Ya l boya ve desen çal flmalar nda çok baflar l olan sanatç n n, modelden çal flt nü (ç plak) resimleri de vard r. Ç plak Maya, Giyinik Maya, Balkonda Kad nlar, Köyde Bo a Gürefli, fiemsiye (Resim 218) sanatç n n di er tan nm fl eserleridir. Resim 217: Maria Louisa, Goya Resim 218: fiemsiye, Goya 108

109 CASPAR DAV D FR EDR CH (Fredrik) ( ) : Alman romantizm ekolünün en büyük temsilcilerindendir. Resimlerinin konular ; genellikle da lar, ormanlar, ilkbahar n p r lt s, sonbahar, Kuzey Denizi k y lar, çimenlerin slakl, güneflin do ufl ve bat fl an, gök kufla ve kayal klard r. Resimlerinde insan figürü ya hiç yer almaz ya da do a içerisinde çok küçük bir yer kaplar. Eserlerinde yaln zl k duygusu egemendir. Mehtab n Güzelli ine Hayran Olmufl Kad n ve Erkek (Resim 219) adl eserinde gece boyutlar, kuzey ülkelerinin atmosferi, hayalet gibi e ri a açlar ve tüm ç plakl ile mehtap yans t lm flt r. Bu eserde bütün romantik özellikler görülür. Do a birinci planda, figürler ise ikinci plandad r. Denizde Ay n Do uflu, Sabah Ifl, Mefle Orman ndaki Manast r, Da Manzaralar, Rugen deki Beyaz Kayal klar sanatç n n di er eserleridir. Schwind, Runge, Retel, Overback Alman romantik sanatç lar ndand r. Resim 219: Mehtab n Güzelli ine Hayran Olmufl Kad n ve Erkek, Friedrich EUGENE DELACROIX (Öjen Dölakruva) ( ) : Frans z romantik resim sanat - n n öncü sanatç s d r. Neoklasisizm döneminin sa lam çizgi ve desen resmine karfl l k, rengi ön plana alm flt r. Daha çok tarihi konulu resimler çal flm flt r. Halka Önderlik Eden Özgürlük (Resim 220) isimli tablosu 1830 devrimini anlat r. Elinde Frans z bayra tafl yan bir genç k z, çevresinde yer alan kalabal k figürler aras nda resmedilmifltir. Ön planda yer alan bu genç k z özgürlü ü sembolize etmektedir. Dante nin Kay, Mezarc ve Hamlet, Cezayirli Kad nlar sanatç n n tan nm fl eserlerindendir. Romantik Frans z ressamlar aras nda, Theodore Gericault psikolojik bozukluklar n, fiziksel etkilerini gösteren portrelerden oluflan bir dizi resim çal flmas ile ünlüdür. 109

110 Resim 220: Halka Önderlik Eden Özgürlük, Delacro x ngiltere de Romantizm manzara resimleri ile ön plana ç kar. Yo un ve p r lt l renklerin kullan ld resimlerde gökyüzü ve hava olaylar baflar l bir flekilde ifllenmifltir. JOHN CONSTABLE (Con Kanst b l) ( ) : ngiliz manzara ressam d r. Renkleri ve fl do aya yak n biçimde vermeye çal flm flt r. K rm z, beyaz, sar vb. renkleri h zl f rça vurufllar ile küçük benekler fleklinde kullanan ressam; aç k havada çabuk de iflen görüntüleri yakalamay baflarabilmifltir. Tablolar nda gökyüzü genifl bir yer tutar. Flatford De irmeni (Resim 221) isimli eseri gerçekçi olarak ifade edilmifl bir manzara resmidir. Ifl k etkisi ile çizgiler kaybolmaya, konturlar erimeye bafllam flt r. Bu anlat m bir anlamda empresyonizme geçifl olarak görülür. Kal n küçük benekler halinde kullan lan sar ve beyaz renkler, resmin ayd nl k görünmesini sa lar. Araban n Dereden Geçifli ve Havuz, sanatç n n di er ünlü eserlerindendir. Resim 221: Flatford De irmeni, Constable 110

111 ngiltere nin ikinci büyük manzara ressam William Turner d r. Resimlerinde parlak fl a ve ayd nl k renklere yer vermifltir. Turner, deniz ya da kar f rt nas sahnelerini, fl k oyunlar ile de iflen renk tonlar n n oluflturdu u sis manzaralar n baflar ile çal flm flt r. Londra Lordlar Kamaras Yang n, Denizde F rt na, Anibal n Alpleri Geçifli, Trenin Köprüden Geçifli, Temeraire (Temerer-Resim 222) gemisinin havuza çekiliflini gösteren romantik manzara resimlerindendir. Resim 222: Temeraire Harp Gemisinin sonu, Turner 3. REAL ZM (Gerçekçilik) 19. yy. n ortalar na do ru Fransa da ortaya ç kan bu sanat ak m, Neoklâsisizm ve Romantizme tepki olarak do mufltur. Romantizm in düfl dünyas ndan uzaklaflan sanatç lar, yaflam bütün yönleri ve gerçekli i ile ele alm fllard r. Genel Özellikler * Teknolojik geliflmeler sonucu bu dönemde, Avrupa da bir iflçi s n f ortaya ç km flt r. Dönemin koflullar na uygun olarak; iflçilerin, emekçilerin gündelik yaflamlar ndan kesitler resimlere konu olmufltur. * Resimlerde figürler gerçek görüntüleri ile ön plana al nm fl, geride kalan manzara ise genifl bir ufuk çizgisi içinde ifllenmifltir. * Renkçi bir anlat m görülür. GUSTAVE COURBET (Kurbe) ( ): Frans z ressam Realizm ak m n n kurucular ndand r da yapt Tafl K r c lar (Resim 223) adl eserinde, yol yap m nda çal flan iflçilerin, a r günlük çal flmalar n resmetmifltir. flçilerin eski ve solmufl elbiseleri, güneflten yanm fl yüzleri, nas rlaflm fl elleri bütün gerçekçili i ile anlat lm flt r. F rça vurufllar güçlüdür. Renkleri kar flt rarak, aç k-koyu renk karfl tl na önem vermifltir. Toprak üzerine düflen insan gölgesi ilk kez Courbet in resimlerinde görülür. Sanatç n n; iflçi, köylü resimlerinden baflka, orman ve deniz manzaralar n da konu alan eserleri vard r. Köyde Defin Merasimi, Bu day Eleyen K zlar, Çiçekçi Kad n, Günayd n Mösyö Courbet (Resim 224) eserlerinden baz lar d r. Resim 223: Tafl K r c lar, Courbet 111

112 Resim 224: Günayd n Mösyö Courbet, Courbet Resim 225: Baflak Toplayanlar, Millet JEAN FRANCO S M LLET (Mile) ( ) : Frans z ressam, köylülerin ve iflçilerin onurlu çal flmalar n ve topra a yak nl klar n realist bir uslüpla resmetmifltir. Baflak Toplayanlar (Resim 225) adl eserinde üç köylü kad n n, hasat zaman tarlada çal flmalar n gösterir. Resimde ufuk çizgisi ileri çekilerek, yaflam kayna olan topra a daha genifl yer verilmifl ve iri figürler ön plana yerlefltirilmifltir. Ressam n düflüncesine göre nsan, üzerinde yaflad ve iflledi i topra n bir parças gibidir ve do ayla aras nda derin bir iliflki vard r. Figürlerin duruflu, kaba giysileri, iri elleri, emek isteyen bu güç ifli yaparken gösterdikleri çaba vurgulanm fl, konuya toplumsal bir özellik kazand r lm flt r. Angelus tablosu, tarlada patates toplayan köylüleri konu alan di er bir eseridir. HONORE DAUM ER (Domye) : Frans z ressam, ayn zamanda heykelt rafl ve karikatür sanatç s d r. Eserlerinin ço unlu u litografiler (tafl bask ) ile bunlardan ço altt tahta bask lard r. Günlük yaflam üzerine yapt gözlemleri toplumsal konulara dönüfltürmüfltür. Yaflad dönemin politikac lar, sanatç lar, avukat ve yarg çlar, s radan insanlar gülünç yanlar ile alayl bir flekilde ifllemifltir. Resimlerinde, fl kl alanlar n, koyuluklarla oluflturdu- u karfl tl klardan (kontras) canl insan figürlerini ortaya ç kard bir teknik görülür. Çamafl rc Kad n, Trende Üçüncü Mevkii (Resim 226) Göçmenler, Y kanan K zlar, Tiyatro Sahnesi(Resim 227), Bask Kolleksiyoncular eserlerinden baz lar d r. Resim 226: Trende Üçüncü Mevkii, Daumier 112

113 Resim 227: Tiyatro Sahnesi, Daumier Resim 228: Manzara, Corot Realizmin di er önemli sanatç lar ndan birisi de Frans z Camille Corot (Koro) dur. 19. yy. n en büyük manzara ressamlar ndand r. Yumuflak pastel tonlar kullanm fl, daha çok tüy gibi hafif a açlar n yer ald düflsel anlat ml manzaralar yapm flt r (Resim 228). 4-EMPRESYON ZM ( zlenimcilik) Empresyonizm, 19. yy. n ikinci yar s nda Fransa da ortaya ç kar ve bütün Avrupa y etkiler. Bu sanat ak m, 20. yy. sanat ak mlar na da yol göstermifltir. 17.yy.da Fransa da kurulan Güzel Sanatlar Akademisi, sanat belli kural ve ölçüler içinde ele alan Klasisizm i ön planda tutan bir yaklafl m içindeydi. 19.yy da do an Romantizm ve onu izleyen Empresyonizm, bir grup ressam n akademik sanat anlay fl na karfl yeni bir üslup gelifltirmeleriyle ortaya ç km flt r. Paris te aç lan bir sergide yer alan Monet in zlenim isimli eseri, bu harekete ad n vermifltir. Empresyonist sanatç, çal flmalar n aç k havada gün fl alt nda gerçeklefltirerek, resmi atölyenin yapay havas ndan kurtarm flt r. Genel Özellikleri * Aç k havada çal flan izlenimci sanatç lar, günün de iflik saatlerinde fl n nesneler üzerindeki biçim ve renk de iflikliklerini yakalamay baflarm fllard r. Sanatç ya göre; fl k de ifltikçe nesnelerin rengi ve biçim görüntüleri de sürekli de iflmektedir. Bu nedenle ressam ayr nt lardan çok bütünü yakalamaya çal flmal d r. * Kompozisyonlarda yapay düzenlemeden çok, anl k görüntüler yakalanmaya çal fl l r. Bu nedenle konu, h zl bir çal flma ile tuvale aktar l r. Ifl k titreflimleri, yapraklar n ve sular n ürpertisi bu yeni üslubun resim ögelerini oluflturur. * Konular günlük yaflamdan seçilmifltir. K rlar, ormanlar, nehir ve deniz manzaralar, aç k havada piknik ve gezintiler canl ve parlak renklerle yans t lm flt r. * zlenimciler resimlerinde birbirini tamamlayan renkleri, örne in; k rm z -yeflil, mavi-sar, geçifl renkleri olan turuncu ve moru kullanm fllar, güneflin renkleri aras nda bulunmayan kahverengi, siyah ve gri tonlar na yer vermemifllerdir. Mavi, gölgenin rengi olarak kullan lm flt r. 113

114 EDOUORD MANET (Edvar Mane) ( ) : Frans z ressam; Turner ve Constable gibi sanatç lar n eserlerini inceleyerek onlardan etkilenmifl, fl n nesneler üzerindeki etkilerini saptayarak resim sanat na yeni bir anlay fl kazand rm flt r. Günefl fl nlar aç k renk tonlar ile p r lt lar halinde yans t lm fl, manzaralar içine figürler yerlefltirilmifltir. Folies Bergeres Bar (Foli Berjer-Resim 229) isimli tablosunda, servis yapan k z n arkas nda yer alan aynada, salonun o andaki görüntüsü ve havas aksetmektedir. Sahne bir foto raf gibi anl k görüntüyü yakalam fl, h zl f rça vurufllar ile her fley gerçek hayatta oldu u gibi yans t lm flt r. Flüt Çalan Çocuk, K rda Yemek ve Kay kta Ressam (Resim 230) ünlü eserlerindendir. Resim 229: Folies Bergeres Bar (ayr nt ), Manet Resim 230: Kay kta Ressam (ayr nt ), Manet CLAUDE MONET (Klod Mone) ( ) : Frans z ressam, zlenimci anlay fl en iyi yans tan sanatç d r. Monet, de iflken gün fl n n nesneler üzerindeki etkilerini gösterebilmek için ayn konuyu bir çok kez çal flt (Saman Y nlar, Rouen Katedrali) resimleri vard r. Ifl n etkisi ile konu önemini yitirir, her fley renk lekeleri halinde tuvale aktar l r, gölgeler mavi ve mor renklerle boyan r. Bu ak ma ismini veren Impression ( zlenim) (Resim 231) tablosu, sabah n ilk saatlerinde sisler aras ndaki bir liman gösteren manzara resmidir. Deniz Üzerinde Teras, Kay klar, Nilüferler, Bahçedeki Kad nlar (Resim 232) di er eserlerindendir. Resim 231: Impression (ayr nt ), Monet 114 Resim 232: Bahçede Kad nlar (ayr nt ), Monet

115 P ERRE AUGUSTE RENO R (Rönuar) ( ) : Monet den etkilenen sanatç manzaralardan çok insan figürleri çal flm flt r. K r kahveleri, tiyatrolar, balo salonlar nda e lenen, dans eden nefleli insan figürleri konu olarak ele al nm flt r. Resimlerin tüm yüzeyleri fl k yans malar ve renk oyunlar ile doldurulmufltur. Güzel yüzlü kad n figürlerini çok s k kullan r. Pembe rengin hakim oldu u ç plak kad n resimlerinde ise; insan teninin p r lt s n baflar ile yans tm flt r. Denizcilerin Partisi (Resim 233) isimli tablosunda, bir masa çevresinde yer alan insanlar n nefle içindeki konuflmalar, canl bir biçimde yans t lm fl ve yukar da yer alan tenteye vuran günefl fl n n yaratt renk etkileri baflar yla uygulanm flt r. Sal ncak, Loca, Okuyan Genç K z Portresi, fiemsiyeler (Resim 234) eserlerinden baz lar d r. Resim 233: Denizcilerin Partisi, Renoir Resim 234: fiemsiyeler, Renoir EDGAR DEGAS (Edgar Döga) ( ) : Manet den etkilenen sanatç, manzaralar yerine daha çok insan figürlerinin hareketlerini gözlemlemifltir. Eserlerinde; balerinlerin, çal flan kad nlar n günlük yaflamlar, bütün yönleriyle verilmifltir. E ilen, do rulan, dönen figürleri farkl aç lardan resmetmifltir. Resimler sanki bir anl k görüntüyü yans t r. Bale Okulu adl eserinde (Resim 235), genç balerinlerin zarif görüntülerini farkl aç lardan vermifltir. Tabloda pastel renkler hakimdir. At Yar fl, Ütü Yapan Kad nlar (Resim 236), Eldivenli fiark c önemli eserlerindendir. Resim 235: Bale Okulu, Degas Resim 236: Ütü Yapan Kad nlar, Degas 115

116 ALFRED S SLEY ( ) : Monet den etkilenen Frans z sanatç, empresyonislere kat lm flt r. Sisley in fl k ve rengi yakalama çabas Onu çeflitli hava koflullar nda çal flmaya yöneltmifl ve böylece insan tül gibi sar veren manzaralar çal flm flt r. M s r Tarlas (Resim 237) isimli eserinde boyan n kal n ve belirgin biçimde kullan lmas, resme bir derinlik kazand rm flt r. Manzara resimlerinde daralan yollar, ss z patikalar kullanmas, Corot dan etkilendi ini göstermektedir. Camille Pissarro da ayn üslupla çal flan sanatç lardan biridir. Heykel sanat nda da Empresyonizm etkileri görülür. Bunun en büyük temsilcisi Frans z Rodin (Roden) dir. Bu dönemin sonlar na do ru Georges Seurat n uygulamalar ile bafllayan Yeni zlenimciler grubunda; Paul Cezanne, Vincent Van Gogh ve Paul Gaugin gibi sanatç lar yer al r. Yeni izlenimciler, nesneler üzerinde her an de iflen fl k ve rengi de il; bir görünüflte kavranabilen biçim ve rengi resmetmek istemifllerdir. Yan yana sürülen farkl tonlardaki renkleri birbirinden ay rarak, nesneleri geometrik biçimler içinde ele alm fllard r. Resim 237: M s r Tarlas, Sisley Resim 238: Grande Jatte Adas nda Piknik, Seurat GEORGES SEURAT (Söra) ( ): Frans z ressam Noktac l k ad verilen yeni bir boyama tekni i kullanm flt r. Bu teknikte, fl k içinde yer alan temel renkleri (sar, k rm z, mavi ) küçük noktalar halinde uygulam flt r. Resme bir bütün olarak bak ld nda, saf renkli küçük noktalar n istenen renk etkisini yaratt görülür. Grande Jatte Adas nda Piknik (Resim 238) isimli eserinde, figürleri geometrik çizgiler içinde ele alm fl ve farkl renk tonlar yaratarak derinlik vermeye çal flm flt r. PAUL CEZANNE (Pol Sezan) ( ) : 20.yy. n resim sanat n etkileyen Frans z ressam; Degas, Manet, Renoir gibi sanatç lardan etkilenmifltir. Daha çok manzara ve natürmort çal flmakla birlikte, portreler ve figürlü komposizyonlar da yapm flt r. Her nesnenin asl nda bir geometrik biçime sahip oldu unu savunarak, bir çok bak fl noktas kullanm flt r. Modern resmin kurucusu kabul edilen Cezanne, gerek resimlerindeki fl k ve komposizyonla gerek sanat görüflleri ile Kübizm ve Fovizm in kayna olmufltur. Provence Da (Resim 239) adl eseri sanat anlay fl na güzel bir örnektir. Resimde renk tonlar n fl k ve gölge ile de ifltirmek yerine, farkl renkler kullanarak ayn izlenimi vermifltir. Çevredeki araziyi geometrik biçimlere ay rm fl, çizgi ve renklerle gerçe e uygun bir plan ortaya ç km flt r. skambil Oynayanlar, Kendi Portresi, Kar s n n Portresi, Y kananlar, Lestaque den Marsilya Körfezi, Elmal ve Portakall Natürmort (Resim 240) ünlü eserlerindendir. 116

117 Resim 239: Provance Da, Cezanne Resim 240: Elmal ve Portakall Natürtmort, Cezanne V NCENT VAN GOGH ( ) : Hollandal olan sanatç Ekspresyonizmin ilk temsilcilerindendir. Renkleri; duygular ve tutkular iletebilmek için bir anlat m arac olarak kullanm flt r. Empresyonistlerin resim anlay fl na bütünüyle karfl olan bu yaklafl m, d fla-vurumcu (Ekspresyonist) tan mlamas na daha yak nd r. Cans z nesnelerde bile bir hareket oldu unu düflünen sanatç, özellikle manzara resimlerinde renkleri tuval üzerinde kabar k izler b rakacak flekilde, yo un olarak kullanm flt r. Etkili renkler insan düflünce ve hayal dünyas na sürükler. Yaln zl k duygusu, ac lar, özlemler renklerle dile getirilir. Bu day Tarlas Üstünde Kargalar (Resim 241) isimli eserinde; canl renk lekelerini uzun, k vr k f rça vurufllar ile kullanm fl, bu da resmin hareket ediyor gibi görünmesini sa lam flt r. Bu day tarlas n n canl sar rengi, yaflama sevincinin bir ifadesi ( bu pek çok eserinde görülür), kargalar ise çok yak ndaki ölümün habercisi gibidir. Bu resim, sanatç n n ruhsal çöküntüsünü aç k biçimde yans t r. Y ld zl Gece (Resim 242) isimli tablosunda, renkle birlikte çizgiyi de kullanm flt r. Resimde tüm gökyüzü dönen bir girdap gibidir. Portre çal flmalar nda, yüzeyleri keskin d fl çizgilerle çevirir, içlerini belirgin renklerle doldurur. Örne in, Kendi Portresi (Resim 243). Ay Çiçekleri (Resim 244), Yatak Odas, Arles de Bir Kahve, ngiliz Köprüsü sanatç n n tan nm fl eserleridir. Resim 241: Bu day Tarlas Üstünde Kargalar, Van Gogh 117 Resim 242: Y ld zl Gece, Van Gogh

118 Resim 243: Kendi Portresi, Van Gogh Resim 244: Ayçiçekleri, Van Gogh PAUL GAUG N (Pol Gogen) ( ) : Van Gogh un ça dafl olan ve onunla bir süre çal flan Frans z ressam, önce Paris te daha sonra Tahiti ve Marques (Markiz) adalar nda yaflam n sürdürmüfltür. Bu tropik ülkede kendi romantik yap s na uygun zengin bir do a ve renkleri bulmufl, ada insanlar n n yaflant s n resmetmifltir. Kal n koyu renkler ve çizgilerle ayr lm fl basit komposizyonlu resimlerinde, fl gölgesiz olarak kullanm flt r. Renkler, insan düflünce dünyas na sürükler ve bu renklerde sembolik anlat mlar yüklüdür. Güzel Angele, Pazar Yeri, Kumsalda Atl lar, Selam Sana Maria (Resim 245), Çiçekli Kad n, Kendi Portresi (Resim 246) ünlü eserleridir. Resim 245: Selam Sana Maria, Gaugin Resim 246: Kendi Portresi, Gaugin 118

119 TOULOUSE LAUTREC (Tulus Lotrek) ( ) : Eserlerinde; dansç lar n, artistlerin, palyaçolar n yaflamlar ndan kesitleri, anl k görüntüler fleklinde yans tm flt r. Resimlerinde her öge çizgi ile belirtilmifl, afifl çal flmalar (Resim 247) ça dafl grafik sanat n oldukça etkilemifltir. Moulin Rougeda Dans ünlü eserlerinden biridir (Resim 248). Resim 247: Afifl Çal flmas, Lautrec Resim 248: Moulin Rougeda Dans, Lautrec 5. FOV ZM 19.yy. n sonlar nda resim sanat na bak fl aç s de iflmifl, çizgiler yerine renge dayal bir anlat m görülmüfltür y l nda, Paris te Matisse in (Matis) öncülü ünde aç lan sergiye kat lan sanatç lar n resimlerinde çi ve sert renkleri kullanarak, çarp c ve h rç n anlat mlar yapmalar ; vahflice bulunmufltur. Bu sanatç lar vahfli hayvan anlam na gelen Fouve (Fov) olarak tan mlanm flt r. Genel Özellikleri * Resimde özgür komposizyonlar oluflturulmufltur. * Duygular n d fla vurulmas nda ara renkler bir yana b rak larak, daha çok saf ve göze batan renkler kullan lm fl ve bunlar genifl yüzeyler halinde boyanm flt r. * Yüzeysel anlat m, renk ve konturlar resmin as l ögeleri olmufl, derinli e yer verilmemifltir. * Fovist resim, flok etkisi yapan renklere, özgürce oluflturulan komposizyonlara ve resme yüklenen d flavurumcu anlat ma dayan r. HENRY MAT SSE (Matis) ( ): Frans z sanatç, resimlerinde saf renkleri dengeli bir biçimde kullanm fl, hiç bir renk di erine zarar vermemifltir. Eserlerinde gökyüzünün mavili i, çiçekler, kad n vücudunun k vr mlar ; nefleli ve yal n bir anlat mla verilmifltir. Akflam Sofras (Resim 249) isimli eserinde mekan tek bir renk tonu ile belirleyerek derinli i ortadan kald rsa bile, resim yüzeyine yerlefltirdi i bir tak m cisimlerle perspektif etkisi yaratm flt r. K rm z Bal kl Natürmort, Yaflama Sevinci, Pembe Ç plak (Nü), Piyano Dersi, Kemanl Oda, Müzik sanatç n n en tan nm fl eserleridir. 119

120 Resim 249: Akflam Sofras (ayr nt ), Matisse Resim 250: Köy Manzaras (ayr nt ), Vlaminck MAUR CE DE VLAM NCK (Vilamink) ( ) : Fovizmin kurucular ndan olan Frans z ressam n tablolar nda, eflyan n yap sal özelliklerini ve hacmini ortaya koyan bir yaklafl m görülür. Sanatç önceleri Van Gogh un d fla vurumculu undan, sonralar da Cezanne n n renklerinden etkilenmifltir. Sanatç n n Köy Manzaras (Resim 250) adl eserinde; mavi, turuncu, pembe boya vurufllar evleri ve a açlar en temel biçimlerine indirgeyerek d fla vurumcu bir anlat m sergilemifltir. K rm z A açlar, Sirk ünlü eserlerindendir. Bu ak m n di er önemli sanatç lar ; Andrea Derain (Der n) ve Raoul Dufy (Dafi) dir. 6. KÜB ZM Kübizm, 20.yy. n bafllar nda Empresyonizme tepki olarak ortaya ç km flt r. Öncülü ünü Frans z George Braque (Corc B rak) ile spanyol Pablo Picasso (Pikasso) yapm flt r. Daha sonra; talya, Almanya, Rusya ve ngiltere gibi ülkelerin sanatç lar da bu ak ma kat lm fllar, böylece Kübizm yüzy l n önemli resim hareketlerinden biri haline gelmifltir. Genel Özellikleri * Kübist resimde, nesne göründü ü gibi de il, düflünüldü ü gibi resmedilir. Nesnenin, her taraftan görünüflünü dikkate alarak yap lan ve nesneyi yüzlerce parçaya ayr flt ran biçime, analitik (ayr flt r - c ) kübizm denmifltir. * Kübizm ak m, yap flt rma ka t tekni ini (kolaj) de sanat dünyas na kazand rm flt r. Resme bez, ka t parçalar ve kutular gibi malzemelerin yap flt r lmas ile basit geometrik kurulufllar ortaya ç km flt r. Buna da sentetik (birlefltirici) kübizm denir. Bu üslup Afrika zenci heykellerinden çok etkilenmifltir. 120

121 * Kübizm, Empresyonizm in renk anlay fl n terk etmifl, resimdeki hacim de erlerini; gri, kahverengi armoniler (uyum) içinde vermifltir. Kübizmde biçimler ressam n egemenli inde olup ön plandad r, sanat do an n taklidi olma durumundan ç km flt r. * Kübizm; resim, heykel ve mimariye paralel olarak dekoratif sanatlarda da (tak lar, süs eflyalar, ev eflyalar, iç dekorasyon) etkili olmufltur. PABLO PICASSO (Pikasso) ( ) : Kübizmin kurucusu olan spanyol sanatç Ben cisimleri gördü üm gibi de il, düflündü üm gibi çizerim. diyerek nesneleri, konturlar s n rl geometrik ve kübik flekillere ay rm fl ve bunlar resmin temel ögesi olarak kullanm flt r. F rças nda mavi ve tonlar n n hakim oldu u, karamsar duygular n yans tan resimleri Mavi Dönem olarak adland r l r. Resimlerin konusunu palyoçalar ve göçebelerin yaflamlar oluflturur. Pembe Dönem en çok bu rengin tonlar n kullanarak çal flt daha huzurlu bir dönemini kapsar. Yal n renkleri ve figürlerde sert hatlar iflledi i bu dönemde, daha yumuflak konulu resimler yapm flt r. Avignon lu K zlar (Resim 251) genifl yüzeyleri parlak renklerle boyad pembe dönem resmidir. Çiçek Sat c s, Oturan Ç plak (Nü), Natürmort, Keman ve Gitar, Ayna Önünde K z (Resim 252), Cambaz Ailesi, A layan Kad n, Yafll Gitarist en ünlü eserlerindendir. Resim 251: Avignon lu K zlar, P casso Resim 252: Ayna Önünde K z, P casso Georges BRAUGE (Corc B rak) ( ) : Frans z ressam, natürmortlar nda Picasso nun kübist flekil ve renklerinden etkilenmifltir. Nesneyi çeflitli aç lardan ele alarak, kendine göre önemli buldu u yanlar ; üçgen, daire, küre, silindir gibi parçalara ay rm fl, daha sonra bu parçalar bir araya getirerek figürleri ortaya ç karm flt r. Keman ve Sürahi (Resim 253) isimli eserinde; nesneler de iflik geometrik parçalar n bir araya gelmesi ile meydana gelmifl, uyumlu bir bütünlük içindedir. Bu ak m sanatç lar aras nda spanyol Juan Gris (Huan Gris), Hollandal Piet Mondrian da vard r. 121 Resim 253: Keman ve Sürahi, Brauge

122 7. FÜTÜR ZM Genel Özellikleri talya da, 20. yy. bafllar nda önce fliirde sonra resimde ortaya ç kan bu sanat ak m, I.Dünya Savafl sonras nda etkisini kaybeder. Fütürizm, gelenekselli i ve geçmifl dönem sanatlar n tamamen reddeder.ça dafl uygarl - n en önemli ögeleri olan; hareket, h z ve sürekli de iflimi tuval üzerine aktarmay amaç edinir. Örne in koflan ayn insan, üst üste çizilen bir çok bacakla betimlenir. Fütürizm zamana ba l, çeflitli durum ve yaflant lar (öncesi, flimdiki zaman ve gelece e iliflkin) bir anda gösteren anlay flt r. Fütüristler kübizmden etkilenerek, resimde biçimsel özellikleri ön plana ç karm fllard r. Resim 254: Bir Futbolcunun Dinamizmi, Boccioni UMBERTO BOCC ON (Umberto Bocioni) ( ): Gelecekçilik ak m n n kurucusudur. talyan sanatç, eserlerinde ça n yaflam n yakalamaya çal flm flt r. Modern yaflam içindeki insan n ruhsal yaflant s n, hareket hâlindeki ögeler ve görüntülerle yans tmaya çal flm flt r. Bir Futbolcunun Dinamizmi(Resim 254), Ruh Durumlar, U urlamalar, Soka n Güçleri, Eflzamanl Önseziler ünlü eserlerindendir. Bu ak m n di er önemli sanatç lar ; Carra, Balla, Severini, Russola ve Leger dir. 8. EKSPRESYON ZM (D flavurumculuk) 20.yy. n en büyük ak mlar ndan biridir. Kuzey Avrupa da ortaya ç kan bu ak m, sanat n bütün dallar n etkilemifltir. Empresyonist ak ma bir tepki olarak ortaya ç km flt r. I. Dünya Savafl öncesi yaflanan ortamdaki siyasi gerginlikler, ekonomik s k nt lar, sosyal dengesizlikler sanatç lar etkilemifl, yaflad klar bu çeliflkiyi eserlerine yans tm fllard r. D flavurumculuk; bir dünya görüflüdür ve insan n iç dünyas ile ilgili ac lar, heyacan, tutku ve korkular n en gizli kalm fl yanlar ile d fla aktarmas d r. Ekspresyonist ressamlar bunu yaparken renklerin dilini kullanmakla birlikte, biçimleri de çarp tarak insan n ruhsal dünyas ndaki huzursuzluklar anlatmaya çal flm flt r. Genel Özellikleri * Resimde simgesel biçimleri kullanarak dolayl anlat mlara yer verilmifltir. * Renkler genifl yüzeyler halinde boyanm fl, yo unlaflt r lm fl koyu siyah, koyu kahverengi, sar, mor, k rm z, yeflil ve turuncular kullan lm flt r. Renklerin kullan m, sanatç lar n ruhsal durumlar - na göre de ifliklik gösterir. 122

123 EDWARD MUNCH (Eduar Manç) ( ) : Norveçli ressam, ekspresyonizmin en önemli temsilcisidir. Evrensel güçlerin yol açt korkuyu, özellikle ölüm korkusunu dile getiren Ç l k (Resim 255) isimli eseri bu ak m n sembolü olmufltur. Kal n çizgiler ve canl renklerle boyanm fl resimdeki anlat m, izleyenler taraf ndan ç l n duyuldu u fleklinde tan mlanm flt r. Di er eserleri aras nda Hasta Çocuk, Korku, Ertesi Gün, Madonna say labilir. Resim 255: Ç l k, Munch Resim 256: Dr. Forel in Portresi, Kokoschka OSCAR KOKOSCHKA (Kokoflka) ( ) : Avusturyal ressam n eserlerinde, hatlar gergin, flekiller güçlüdür. Heyecan, tutku, korku ve ölüm gibi insan ruhunda kabaran duygular n d - fla yans mas n baflar ile vermifltir. Kal n boya hamuru ile yapt çal flmalar vard r. Portre çal flmalar nda figürler donuk bak fll d r. Dr. Forel in Portresi (Resim 256), Alplerden Manzaralar ünlü eserleridir. Bu ak m n di er ünlü sanatç lar ; Erich Heckel, Otto Müller, Maks Pechtein, Karl Schmidt ve Emil Nolde dir. 9. SOYUT RES M Genel Özellikleri 20.yy. n bafl nda do an sanat ak mlar, belli yerlerde bir grup insan n etkinli i ile oluflmufl hareketlerdir. Soyut sanat (non figüratif) ise, Avrupa n n çeflitli yerlerinde birbirine yak n tarihlerde ayr ayr sanatç lar taraf ndan bafllat lm flt r. Bu ak mda sanatç lar figür yapmay reddeder. Sanatç özgürce bir araya getirilmifl renkler, çizgiler ve düzlemlerle bir nesneyi ya da kendi iç dünyas n anlatan kompozisyonlar oluflturmufltur. WASS LY KAND NSKY (Vasili Kandiski) ( ) : Soyut sanat ilk ortaya koyan Rus as ll sanatç, renkleri kendi duygular n ifade arac olarak kulland n söylemifltir. Sulu boya resimlerinde iki boyutluluk, hayali mekânlar ve ba ms z renkler görülür. Siyah Yay ile Birlikte adl eserinde (Resim 257) renkler, çizgi ve biçimler özgürce biraraya getirilmifl, figürlü bir anlat m ortaya ç km flt r. Gök Mavisi, Devinim, Il ml Coflku di er önemli eserleridir. 123

124 P ET MONDR AN (Mondrian) ( ) : Kübizm den etkilenen Hollandal sanatç, resimlerinde ele ald konuyu; yatay ve dikey do ru parçalar na ve renkleri soluk tonlara indirgeyerek soyut bir anlat m sergilemifltir. Komposizyon adl eserinde (Resim 258) kare, dikdörtgen gibi düz yüzeyler; k rm z, mavi, beyaz, gri, sar, siyah gibi renklerle boyanm flt r. Birbirini kesen siyah çizgilerin oluflturdu u, basit bir zgara içinde yer alan renkler aras nda uyumlu bir düzen sa lanm flt r. Resim 257: Siyah Yay ile Birlikte, Kandinsky Resim 258: Kompozisyon, Mondrian kinci Dünya Savafl sonras nda ABD nin soyut sanata kat lan sanatç lar, resme yeni bir güç kazand rm fllard r. Soyut D fla Vurumculuk olarak adland r lan bu dönemin Amerikal sanatç - lar, Pollock, Kline, Morris Lauis, Frans z Delaunay ve Rus Malevich dir. 10. METAF Z K RES M Genel Özellikleri Metafizik resim 20.yy.da fütürizmin hareketi anlatan yap s na tepki olarak do mufltur. Anlam do a ötesi olan ak m n kurucusu, talyan Gorgio de Chirico (firiko) dur. Bu ak m n bafll ca özelli i; ak lc düflünüflü, mant ve somut olan her fleyi reddetmesidir. Sanatç lar, bilinçalt ve imgeye dayanan varl klar ve görüntüleri son derece so uk bir uslupla, adeta tafllaflm flcas na ifade ederler. GORG O DE CH R CO (fiiriko) ( ): Metafizik ak m n n öncüsüdür. Resimlerinde korku ve yaln zl k duygusu veren ürkütücü an tsal gölgeler, s r dolu görünüfller yaratm flt r. Figürler genellikle a z, burun, göz gibi ögeleri olmayan kuklalar fleklindedir. fiairin Kayg s adl tablosunda (Resim 259) kemerli bir yap önünde, alç kad n heykeli ve muzlar gösterilmifltir. Tablonun ufuk noktas na yerlefltirilmifl tren, yatay bir hat oluflturmaktad r. Arkeologlar, Vadideki Ev Eflyalar, Esrarengiz Banyolar di er eserlerindendir. 124

125 Resim 259: fiairin Kayg s, Chirico Resim 260: Metafizik Musa, Carrà CARLO CARRÀ (Karra) ( ) : talyan ressam birbirleriyle ilgisiz, gizemli, düflsel imgeler kullanarak; büyülü ve ço u kez tuhaf görüntüler yaratm flt r. Metafizik Musa (Resim 260) adl eserinde, alçak tavanl bir oda içinde alç dan yap lm fl mankene benzeyen bir tenisçi kad n modeli yer alm fl ve figürün yüz ayr nt lar ifllenmemifltir. Arka planda bir fabrika resmi ile Odysseus un yolculu unu simgeleyen Yunanistan haritas bulunmaktad r. Ana ve O ul sanatç n n tan nm fl eserlerinden birisidir. 11. DADA ZM Genel Özellikleri 1916 da sviçre nin Zürih kentinde ortaya ç kan bu ak m, ad n Frans zca tahta at anlam - na gelen dada sözcü ünden alm flt r. Dadaizmde ço unlukla anl k etkilenmeler anlat l r. Aralar nda hiçbir mant ksal iliflki bulunmayan gazete ka d, kibrit kutular, tahta, mermer, bronz parçalar gibi gündelik eflyalar bir araya getirilerek (kolaj tekni i) sanat eserleri yap lm flt r. HAUS (JEAN) ARP ( ) : Kolajlar ve geometrik hacimli soyut kompozisyonlar bulunan Frans z sanatç n n, heykel çal flmalar da bulunmaktad r. Yapraklar ve Göbekler (Resim 261) adl eserinde küçük dairesel biçimler, hiçbir mant ksal düzeni olmayan flekilde bir araya gelerek, sade bir komposizyon oluflmufltur. Bu ak m n di er önemli sanatç lar ; Marcel Duchamp (Dukam), Francis Picabia, Kurt Schwitters (fiviters), Max Ernts (Maks Ernest) tir. Resim 261: Yapraklar ve Göbekler, Ayr nt, Arp 125

126 12. SÜRREAL ZM Genel Özellikleri 1924 te bafllayan resim ve edebiyatta görülen bir sanat ak m d r. Sürrealist resimlerde, do an n mant ksal görünüflünü de il; insan n bilinçalt ve rüyalar ndaki dünyas gösterilmek istenmifltir. Sanat, bilinçalt ndan beslenen ak l d fl bir dünyan n anlat m olarak kabul edilir. Birbirleriyle ilgisiz görünen, biçim ve nesneleri biraraya getirmek, bütün içinde sunmak, bazen perspektif içine yerlefltirmek ya da düz bir yüzeyde toplamak, sürrealistlerin belli bafll e ilimleridir. Sanatç lar hiç bir estetik kayg ya yer vermeden çal flm fllar ve eserlerinde kontrast (z t) renkler kullanarak, anlat m çarp c boyuta ulaflt rm fllard r. Ressamlar, ilkel toplumlar n sanatlar ndan da etkilenmifllerdir. SALVADOR DAL ( ) : spanyol sürrealist sanat ak m n n önde gelen temsilcisidir. Resim, gravür ve heykeller yapm flt r. Resimlerinde nesneler, s n rlar olmayan ufuklar aras na yerlefltirilmifl gibidir. Eriyen Saatler (Resim 262), isimli eseri belle in süreklili i içinde yer alan baz unsurlar n, rüyada ortaya ç kan garip nitelikteki portresidir. Saatler, yumurtalar, ölü bir bal k, kuru bir a aç, y lm fl kar ncalar gibi garip bir tak m ögeler bir araya getirilmifltir. Bunlar de iflik bir renk komposizyonu ile ayd nl k bir manzara içinde yer alm flt r. Resim 262: Eriyen Saatler, Salvador Dali Uyku (Resim 263), Melânkoli, Dirilifl, Gecenin Görünüflü, Çürüyen Eflek, Belle in Devam, Bal Kandan Tatl d r eserlerindendir. Resim 263: Uyku, Salvador Dali 126

127 PAUL KLEE (Kli) ( ) : Önceleri yaln z grafik üstüne çal flan sviçreli sanatç, sonralar ya l boya resimler çal flmaya bafllar. Eserlerinde; esprili, çocuksu çizgilerle ilkel bir hava görülür. Oyuncu Senecio nun portresinde; (Resim 264) insan yüzü bir daire içine al nm fl ve derinli i bulunmayan renkli kareler fleklinde boyanm flt r ve bu renkli kareler giysisinde de görülür. Bu ak m n sanatç lar ndan spanyol Jean Miro ( ) Ay Ifl nda Kad nlar isimli eserinde (Resim 265) akrobatik hareketlerle oynayan ve birbirleriyle kar flan düflsel anlat mlara yer vermifltir. Bu ak m n di er önemli sanatç lar ; Rene Margritte, Marc Chagall d r. Resim 264: Senecio, Klee Resim 265: Ay Ifl nda Kad nlar, Miro 13. POP ART Genel Özellikleri Pop sözcü ü, sanat etkinliklerinde genifl bir alan kapsar. Soyut bir sanat olan Pop Art ad, 1960 tan sonra ABD de ortaya ç kar ve Avrupa ya yay l r. kinci Dünya Savafl sonras nda oluflan bar fl ortam, sanayinin geliflmesini ve üretimin artmas n sa lam flt r. Bunun sonucunda tüketimi h zland rmak amac yla haz rlanan reklamlar, bir sanat dal halini alm flt r. Amaç; ürünü tan tmak ve toplumu bilinçlendirerek tüketimi artt rmakt r. Tüketimi h zland rmay hedef edinen popart sanat nda, resimli romanlar, afifller, gazete ve dergilerde yer alan anlat mlarda; endüstri at her ürün (flifle parçalar, konserve kutular, gazete parçalar, heykel kal plar vb.) malzeme olarak kullan lm flt r. TOM WESSELMANN (Vesselman) ( ) : Amerika l sanatç, ça n araç gereçlerini ve tekniklerini kullanarak resimler yapm flt r. 127

128 Amerikan Ç pla (Resim 266) Mavi bir diskin üzerine, yüz hatlar belirtilmemifl ve deforme edilmifl ç plak bir kad n figürü yer alm flt r. Alt bölümünde ise bir Türk hal s bordürü ile öndeki masada çeflitli dondurma ve içecek türleri yerlefltirilmifltir. Eser, broflür ve afifllerden al nan parçalarla yap lm fl bir kolaj çal flmas d r. Resim 266: Amerikan Ç pla, Wesselmann Resim 267: Arabada, Umutsuz, Lichtenstein ROY L CHTENSTE N (Lihtenfltayn) Tüketim toplumunun maddeye dönüflen dünyas n resimlerine yans tm flt r. Reklam ürünü olan her öge, bazen bir çizgi roman karesi tablolar nda yer alm flt r (Resim 267). Bu ak m n di er önemli sanatç lar; Claes Oldenburg, Andy Warhol, James Rosenguist, Richard Hamilton, Blace, Richard Smith tir. DE ERLEND RME ÇALIfiMALARI 1 - Neoklasik mimaride ne gibi özellikler görülür? 2 - Romantik resim sanat n n özellikleri nelerdir? 3 - Empresyonizmin özellikleri nelerdir? 4 - Manet in eserleri hakk nda bilgi veriniz 5 - Bafll ca Kübist ressamlar kimlerdir? 6 - Fütürizm neye denir? Bafll ca Fütürist sanatç lar kimlerdir? 7 - Soyut resim sanat n n özellikleri nelerdir? 8 - Dadaizm neye denir? 9 - Metafizik ak m n n resim sanat ndaki temsilcilerini söyleyiniz 10 - Pop Art resim sanat nda ele al nan temel düflünce nedir? Aç klay n z 128

129 A abaküs: Antik sütun bafll klar n n en üstünde yer alan tafl levha. abstrak sanat: Soyut sanat. agora: Antik Yunan kentinde pazar yeri. a tonoz: Gotik mimaride a biçimli tonoz. ahflap: A aç malzemeden yap lm fl her türlü ürün. akademi: Eski Yunan da Atina da Platon un ö rencilerine ders verdi i bir a açl k yerdir. Sonralar bu isim, ilim koruma anlam na akademia olarak de ifltirilmifltir. akademik: Geleneksel anlamda,güzel sanat alan nda, bir görüflün d fl na ç kmadan belli kurallara ba l olarak yap lan çal flmalar. akant: Yabani enginar yapra biçimindeki süsleme eleman. ak m: Fovizm, Empresyonizm ve Kübizm gibi sanat görüflleri. akik: Özellikle Yemen de ç kan sert bir tafl. akrapol: Yukar flehir, antik kentlerde yönetici kesimin oturdu u yerleflim alan. akroter: Antik binalar n al nl klar n n alt ve üst köflelerine yerlefltirilmifl çat süsü, tepelik. alegorik: Bir düflünce, bir kavram veya bir davran fl n daha iyi kavranmas n sa lamak için göz önünde canland rmak üzere kullan lan heykel, resim ya da flekiller. al nl k: Beflik çat n n dar yüzlerinin cephede oluflturdu u üçgen k s m. altar: Tanr ya adanan adaklar n b rak ld yer, sunak. anfitiyatro: Eski Roma da savafl oyunlar, gladyatör ve vahfli hayvan dö üfllerinin yap ld - daire veya oval oturma yerleri bulunan yüksek yap. an t: Herhangi bir olay,kifli veya toplulu un an - s na yap lan heykel veya yap (abide). ante: Helenistik tap naklarda sella (cella)n n yan duvarlar n n uçlar. antik: Eski ça ve özellikle Eski Yunan, Roma tarih ve uygarl klar ile ilgili. apadana: Çok sütunlu saray ve taht salonu. apsis: Tap nak, kilise ve bazilikalarda giriflin karfl s nda yer alan yar m daire planl nifl. SÖZLÜK arkaik: Bir sanat üslubunun olgunluk dönemi öncesi geçirdi i aflama evresi. arflitrav: Antik mimaride sütunlar n üstünde bulunan yatay bölüm. Üst yap n n en alt eleman. atrium: 1-Eski Roma evlerinin ortas nda, evin bütün bölümlerinin aç ld üstü aç k, çevresi revakl avlu. 2-Bir Bizans kilisesine girifl avlusu. B Barok: 17 ve 18. yy.da Avrupa da egemen olan üslup. bazilika: 1-Yunan ve Roma mimarisinde ticaret ve adalet ifllerinin görüldü ü dikdörtgen planl, iç mekân tafl yan iki s ra sütunla üç nefe ayr lm fl, ahflap çat ile örtülü yap türü. 2-Bir orta salon ve ondan daha alçak iki ya da dört yan salondan oluflan bir Bizans kilsesi. befliktonoz: Yar m daire kesitli örtü eleman. bordür: S n r belirleyici çizgisel öge, kenarl k, çerçeve. bukranium: Öküz kafa taslar yla ask çelenklerini, almafl k bir dizi halinde tasvir eden bezeme. bouleterion: Antik Yunan da meclis binas. C cavea: Antik tiyatrolarda yar m daire planl, basamakl oturma alan. cella (sella): Tap naklarda tanr heykeli veya kült objesinin konuldu u kutsal bölüm. cephe: Yap n n d fl yüzeyi. D deformasyon: Bir cismin veya strüktürün biçiminin bozulmas. diadem: Bafla tak lan süs eflyas. dikilitafl: Bir kifli veya olay, kazan lan zaferi hat rlatmak amac yla dikilen tafl blok. dipteros: Yunan mimarisinde çift s ra sütunla çevrili tap naklara verlien ad. 129

130 E ekinus: Dor düzeninde abaküsün alt nda kalan yuvarlak yast k biçiminde tabla. ekol: Belli bir dönemde görülen, ortak özellikte sanat üslubunu içeren ak m, okul, tarz. eksedra: Genellikle yar m daire planl, yar m ya da çeyrek kubbe ile örtülü mimari eleman. eksen: Resim ve mimari eserlerde do rultu belirleyen varsay msal çizgi. F fasat: Binan n cephesi, ön yüzü. fibula: lk kez Friglerce kullan lan çengelli i ne. figür: Tasvir edilen insan ve hayvan resmi. filayak: Büyük kubbeli yap larda kubbeleri tafl yan kal n ayak. form: Biçim. forum: Eski Roma da agora karfl l olan kamu binalar ile çevrili meydan. Pazar yeri. fosil: Yerin alt nda kal p tafllaflm fl hayvan ve bitki kal nt s. fresk: Yafl s va üzerine toprak boyalarla yap - lan duvar resmi. friz: Yap larda arflitrav ile kornifl aras nda kalan genellikle süslü olan kuflak. frontal durufl: Heykel sanat nda antik dönemde ve M s r da insan vücudunun cepheden verilmesi. G gotik: 13.yy.da Avrupa da egemen olan bir üslup. gravür: Ahflap veya metal bask levhalar yla kaz ma tekniklerini kullanarak yap lan (sanat eseri) teknik. grifon: Bafl ve kanatlar kartal, gövdesi aslan biçimli mitolojik yarat k. gymnasium: Antik Yunan ve Roma mimarisinde gençlerin düflünsel ve bedensel yönden e itildikleri, spor etkinliklerinde bulunduklar yap lar. H havari: Hr stiyanl yaymakla görevli on iki yard mc dan her biri. heykel: Çeflitli malzemeler kullan larak yap - lan,biçimlendirilmifl üç boyutlu yap t, yontu. hilani: Basamakl,önü revakl ve aç k, üç yan duvarla çevrili yap. hippocaust: Hamamlarda yer alt ndan s tma sistemi. hipodrom: Atl araba yar fllar n n yap ld U fleklinde pisti olan uzunca dikdötgen biçimli antik yap türü. höyük: Kültür katlar birikimini içeren toprak tepeler. idol: Tafltan veya fil diflinden yap lan heykelcikler. ikon: sa, Meryem ve ermifllerin tafl nabilir boyuttaki resimleri. ikonaklazma: Tasvir k r c, ikono k r c ak m. K kabartma: Tafl, kil, metal, ahflap yüzeylerin oyulmas yla yap lan sanat eseri. kagir: Tafl, tu la ve kerpiç yap. kaide: Sütunlar n, heykellerin üzerine oturdu- u mimari öge (altl k). karum: Al flverifl yap lan pazar yerleri. karyatit: Kad n heykeli biçiminde sütun. katakomp: lk hr stiyanlar n içinde toplan p ibadet ettikleri yer tap naklar n n genel ad. katedral: Piskoposluk kilisesi. Bafl kilise. kemer: Bir aç kl geçmek için kullan lan, düzgün e risel biçimli yap sal öge. kenger: Yayvan yaprakl, dikenli bir bitki. keramik: Ham maddesi kil olup, kal pta ya da tornada biçimlendirilmifl ve f r nlanm fl her tür eflyan n genel ad. kerpiç: Samanla kar flt r lm fl çamurun kal planarak güneflte kurutulmas ile yap lan inflaat malzemesi. kilise: Hr stiyanlar n ibadetleri için yap lan binalara verilen ad. 130

131 kirifl: Döfleme veya tavan tafl yan yatay inflaat eleman. kitabe: Tafl veya mermer yaz t. klasik: Sanat tarihinde, sanat biliminde, biçimlerin geçirdikleri evrimin rasyonel aflamas na verilen ad. kolaj: Bir resmin bünyesine uygun olarak yap flt r lan çeflitli kâ t parçalar ya da buna benzer gereçlerle yap lan eser. kolosal: Büyük boyutlu masif heykel. konsol: Ana yap dan ç k nt yapan k s mlar destekleyen tafl destek. kornifl: Yap cephelerinde veya çat hizas nda, kap ve pencere üstlerindeki ç k nt l silmeler. kore: Giyimli genç k z heykeli (Arkaik dönem). koro: Kiliselerde apsisin önünde yer alan bölüm. krepis: Tap na n oturdu u platformu çevreleyen basamakl k s m. kripta: Eski kiliselerde Hr stiyanlar n gizli tap nmak amac yla kulland klar kilise ve kiliselerde koro veya apsidin alt nda yer alan mezar odas. kubbe:yar m küre fleklindeki mimari örtü eleman. kuros: Ç plak erkek heykeli (Arkaik dönem). kült: Mezhep, ç r, inanç, tap nma. L lahit: Ölünün konuldu u tafl, mermer sanduka. M mabet: Tap nak. manast r: Genellikle dünya ifllerinden ilgisini kesmifl Hr stiyan din adamlar n n yaflamas için flehir d fllar nda inflaa edilen yap. mask: Alç kal pla yap lan bafl n sadece yüz k sm n tasvir eden heykel. mastaba: Eski M s r da kesik piramit biçimli mezar yap s. megaron: Öntaraf nda k sa bir sundurma ile girilen küçük bir girifl ile arka tarafta yer alan büyük bir odadan ibaret dikdörtgen ev plan. metop: Antik mimaride frizin üstünde, triglifler aras nda yer alan(bazen kabartmal ) dikdötgen ya da kare yüzeylerden her biri. minyatür: Kitaplarda yer alan küçük, renkli resim sanat. mitoloji: Bir ulusa ait efsanellerin bütünü. motif: Bezeme ve süslemede bütünün parçalar ndan her biri. mozaik: Küçük renkli tafl ya da cam parçalar yla yap lan süsleme ve resim türü. mulaj: Ergimifl haldeki bir madeni kal ba dökme ifllemi. N naos: Bir Yunan tap na nda tanr n n heykelinin yer ald, çevresi sütunlu esas bölüm (hacim) cella ile efl anlaml d r. narteks: Kiliselerde ana mekân n önünde yer alan girifle haz rl k bölümü. natürmort: Hareketsiz ve ölü do a varl klar n konu alan resimler. nef: Kiliselerde birbirinden sütunlarla ayr lan uzunlamas na mekân. nekrapol: Antik dönemlerde kent d fl nda yer alan mezarl k alan (ölüler flehri). nifl: Ço unun üstü kemerli duvar hücresi. nizam: mimaride belirli formlar ve oranlar sisteminin oluflturdu u bütüne verilen ad. non figüratif: Soyut, figürsüz resim. O obeliks: Bir zafer veya önemli bir olay n an s - na dikilen yüksek dikdörtgen prizma fleklinde yukar ya do ru incelen, hiyeroglifle süslü tafl. obsidyen: Siyah, yeflil, gri veya mor renkli saf do al cam, volkan cam. odeon: Eski Yunan da içinde konserler verilen bina. opistodomos: Antik Yunan da naos arkas nda yer alan mekân, hazine odas. orkestra: Antik dönem tiyatrolar nda sahne önünde yer alan daire veya yar m daire alan. ortostat: Hitit mimarisinde duvarlar n alt ön yüzünde üzerinde kabartmalar bulunan tafl bloklar. P palmet: Stilize palmiye yapra fleklinde bezeme motif. 131

132 pandantif: Kare planl mekânda kubbeye geçifli sa layan mimari eleman. papirus: Eski M s r da üzerine yaz yaz lan kâ- t. parthenon: Klasik Yunan mimarisinde tanr Athena Parthenon ad na yap lm fl Akrapol deki bir tap nak. payanda: Duvarlar n d flar ya do ru e ilmesini önlemek amac yla inflaa edilen destekleyici eleman. paye: Yap da tafl y c ayak. perdah: Pürüzlü yüzeyin düzgünlefltirilmesi. peristil: Antik mimaride tap nak ya da avlu etraf n dolanan sürekli sütun dizisi. peripteros: Sella etraf çepeçevre bir sütun dizisiyle çevrili Yunan tap na. perspektif: Eflyay, dura an bir noktaya göre uzakl klar n ve aralar ndaki durufl ayr mlar n canland racak flekilde resmetme yolu. pilon: Yeni krall k döneminde M s r tap naklar - n n kuleli geçit k sm. piramit: Eski M s r da an tsal mezar yap s. plastik: Genel olarak üç boyutlu anlat m. Heykelin her türü. plaest r: Bir bölümü duvara gömülmüfl sütun ya da ayak. podyum: Sütunlar n, lahitlerin, heykellerin veya tap naklar n, üzerine yerlefltirildi i alan. portal: Binan n ana kap s, taç kap. portik: Küçük sütunlarla tafl nan girifl sundurmas. portre: nsan bafl n konu alan resim ya da heykel. potern: Eski Anadolu uygarl klar nda kalelerin girifl ve ç k fllar için yap lan tünel. profil: Yandan görünüfl. R realizm: Sanatta gerçekçilik. revak: Yap da, duvar önünde, sütun ya da ayaklarla tafl nan kemer s ralar n n oluflturdu- u, bir taraf avluya aç k, üstü örtülü uzunlamas na mekân. Rokoko: 18.yy.da Barok tan sonra ortaya ç - kan, kavisli çizgilileri bol, gösteriflli bir bezeme üslubu. rozet: Üsluplaflt r lm fl gül fleklinde, yuvarlak bezeme eleman. rölyef: Kabartma. S saçak: E imli çat larda çat yüzeyinin yap n n d fl na do ru taflan bölümü. sarn ç: Ya mur suyu biriktirilen yer alt deposu. seramik: Kilden f r nlanarak yap lm fl her türlü eflyan n genel ad. sfenks: nsan bafll genellikle aslan ya da bo- a vücutlu yarat k. sistrum: Müzik aleti. site: Antik kent devleti. silme: Duvar yüzeyinde hafif ç k nt olarak bulunan flerit biçimindeki mimari bezeme ögesi. skene: Antik tiyatroda sahne yap s na verilen ad. stel: Küçük dikili tafl, mezar sütunu veya tafl levha. stilize: Üsluplaflt rma, flematik anlat m. sunak: Tanr lara kurban sunulan genelde tafltan eleman, sunu yap lan yer. sundurma: Ya mur veya güneflten korunmak için bir kap üstüne veya duvar önüne yap lan saçak. sütun: Mimaride dikey tafl y c eleman. fi flablon: Kesme veya oyma kal b. Proje çiziminde kullan lan yaz veya çizgi kal b. flapel: Tek mekândan oluflan küçük kilise. T tablet: Piflmifl topraktan yap lm fl üzeri resimli ve yaz l levha. tablo: Tuval, ahflap levha, karton ve benzeri üzerine yap lm fl tafl nabilir boyutlu resim. tap nak: çinde ibadet yap lan her türlü yap. tasvir: Betimlemek. temenos: Bir veya birkaç mabedi çevreleyen kutsal alan. tezyinat: Süsleme, bezeme, dekor. theatron: Antik Yunan tiyatrosunda yar m daire biçimli oturma bölümü. tonoz: Örgü teknikleri kullan larak inflaa edilmifl e risel yüzey ya da yüzeylerden oluflan mimari örtü ögesi. 132

133 transept: Kiliselerde orta bölüm koroya yak n bölümünde sahna dik olan ve orta sah nla birlikte bir haç flekli meydana getiren uzunca sah n. triglif: Dor düzeninde üç yivli,metoplar aras nda yer alan tafl blok veya metoplar aras nda kalan üç yivli tafl blok. tromp: Kare mekânl plan üzerine kubbenin oturmas n sa layan geçifl eleman. tüf: Volkanik tafl. tümülüs: Y ma toprak tepeden oluflan, içerisinde mezar odas bulunan tepe mezar. Ü üslup: Bir sanatç n n kendine özgü biçimlendirme ve tasar m anlay fl. V vaftizhane: Vaftiz töreni yap lan merkezî planl Hr stiyan yap s. vitray: Renkli camlardan meydana getirilen süsleme ve resim tekni i. volüt: yon sütun bafll nda bulunan k vr ml sarmal motif. Y yiv: Bir yüzey üzerine oyulan ince oluk gibi yol. Z zafer tak : Eski Roma da savafl kazanan komutan ve imparatorlar için yollar üzerine ve meydanlara inflaa edilmifl yap. ziggurat: Eski Mezopotamya da üst üste taraçalardan oluflan ve en üstte suna n yer ald tap nak yap s. 133

134 KAYNAKÇA AKfi T, lhan,akflit Kültür Turizm Sanat Ajans Ltd.fiti., stanbul,1993. AKURGAL,Ekrem,Anadolu Uygarl klar,net turist YAYINLAR,a.fl., stanbul,1990. ANADOLU MEDEN YETLER fi MÜZES,Anadolu Med.Müz.Koruma ve Yaflatma Derne i Yay n,ankara,1997. ANADOLU UYGARLIKLARI ANS KLOPED S,I.II.III.cilt, Görsel Yay nlar, stanbul,1982. ANDERSEN, Liselatle, Baroque and Rococo Art,Harry N. Abrams,Baden Baden,1969. ANTALYA MUSEUM GUIDE,A.Pamfilya Tourizm and Say l Matbaa Production, stanbul,1982. ATLAS DERG S,Say :47,49,74,78,81.Hürgüç Gazetecilik Tic.Turizm Organizasyon A.fi., stanbul,1990. AYYILDIZ,U ur, stanbul, Net Turistik yay nlar Sanayi ve Tic.A.fi., stanbul,1987. AYYILDIZ,U ur,cappadoce,net Turistik Yay nlar Sanayi ve Tic. A.fi. stanbul,1990. BARAN,Musa, Cappadoce, Molay Matbaac l k., zmir. BOYSAL,Yusuf,Grek Klasik Devir Heykelt rafll,türk Tarih Kurumu Bas m Evi,Ankara,1979. BÜYÜK RESSAMLAR ANS KLOPED S,Milano,1976. C MR N,Hüseyin,Nikolous Myra, Kekova ve Kafl, Derme- Kalkan Aras Antik Kentler- Görülecek Yerler,Güney Kartpostal Yay nc l k,antalya,1995. CHATELA N.,il Museo Del Louvre Milano,1968. DEM R, Neflat,Vallery of Ihlara,Tourizm and Travel Agentcy,Ankara,1992. DEM R, Ömer,Derinkuyu,Aslar Matbaac l k, stanbul,1975. DURYJ,carel,Art of the Ancient Near and Middle East,Harry N.Abrams,Baden Baden,1969. EFES MÜZES Müdür ve Araflt rmac lar,efes Yamaç Evleri,Apalar Matbaac l k, zmir,1998. EPHESOS MUSEUM,Hitit Color lmt.fiti. st.,1989. EY CE,Semavi,Son Devir Bizans Mimarisi,Türkiye Turing Otomobil Kurumu Yay nlar, stanbul,1963. GEZ DERG S,"Yamaç Evler",Hearts Yay nc l k, Nisan,1998. GOMBRICH,E.H.,Sanat n Öyküsü( Çev.Bedrettin CÖMERT),Remzi Kitap Evi, stanbul,1976. HAFNER,German.,Art of Roma Etruca Graecio,Harry N.Abrams,Baden Baden,1969. Pfi RO LU,Mahzar- Nazan, Oluflum Süreci çinde Sanat Tarihi, stanbul,1977. JUNIOR LAROUSSE, Temel Bilgiler Ansiklopedisi,Cilt 2,Milliyet Yay nlar, stanbul. KAR YE MÜZES, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu, stanbul. KOfiAY,H.-AKOK,Mahmut,Alacahöyük,Ankara,1966. KUBAN,Do an., 100 Soruda Türkiye Sanat Tarihi, Gerçek Yay nlar 3. bvask, stanbul,1970. MAG,Giovanna, stanbul,net Yay nlar, talya(frenze),1990. MANSEL,Arif Müfid, Ege ve Yunan Tarihi,Türk Tarih Kurumu Bas m Evi,Ankara,1984. ÖZGÜÇ,Tahsin, Alt ntepe,1-2.cilt,ankara ÖZGÜÇ,Tahsin,Kültepe-Kanifl, Ankara,1959. RICHTER, G sela, Yunan Sanat,Cem Yay nevi, stanbul,1979. SANAT TAR H ANS KLOPED S, I,II,III,IV.cilt,Görsel Yay nlar,milano,1978. SCHULTRE,Jurgen,Art of Nineteen-Century Europa,Harry N. Abrams,Badeb Baden,1970. SOUCHAL, François, Art of the Early Middle Ages,Harry N. Abrams;Baden Baden,1968. SÖZEN,Metin-Tanyeli,U ur,sanat Kavram ve Terimler Sözlü ü,remzi Yaynevi, stanbul,1986. TANSU,Sezer,Herkes çin Sanat, stanbul,1982. TORBUGGE,Walter,Prehistoric Europen Art,Harry N. Abrams,Baden Baden,1968. TURAN,Adnan,Dünya Sanat Tarihi, fl Bankas Kültür Yay nlar,ankara,1979. TÜRKMEN, tler ve Di erleri,the Anatolian,Civilisations,I-II.cilt,Güzel Sanatlar Matbaas, stanbul,1983. TÜRKO LU,Sabahattin,Hagia Sophia,Net Turistik Yay nlar, stanbul,1988. Umar, Bilge,Aiolis, stanbul,1980. WOLF,E.R.- MILLEN,R., Renaissance and Mannesrist Art,Harry N. Abrams,Baden Baden,

135

136