KURUMU 2012 YILI RAPORU

Transkript

1 TÜRKİYE KÖMÜR İŞLETMELERİ KURUMU SINIRLI SORUMLU GARP LİNYİTLERİ İŞLETMESİ MÜESSESESİ 2012 YILI RAPORU

2 Bu rapor, tarih, 6085 sayılı Kanun ile 233 sayılı KHK uyarınca düzenlenmiş, Rapor Değerlendirme Kurulunun tarih ve 42 sayılı oturumunda kabul edilmiştir.

3 Müessesenin unvan : S n rl Sorumlu Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi Merkezi : Tavşanl - Kütahya Bağl olduğu kuruluş : Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu Esas sermayesi : TL Ödenmiş sermayesi : TL Karar organ (Yönetim Komitesi) Karar Görevli bulunduğu süre Ad - soyad Müessesedeki görevi organ ndaki Başlama tarihi Ayr l ş tarihi 1- Başkan Recep ÇETİNER Müessese Müdürü Devam ediyor 2- Üye Mustafa ÇOKUSLU Müessese Müdür Yard mc s Devam ediyor 3- Üye Recep ÇELİK Müessese Müdür Yard mc s Devam ediyor - Üye Ömer ÇATAL Müessese Müdür Yard mc s Üye Mehmet TAKSUK Müessese Müdür Yard mc s Devam ediyor - Üye Hasan Hüseyin KARAAY Müessese Müdür Yard mc s Üye Ercan GEBEŞ Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürü Devam ediyor

4 Raporda yer alan k saltmalar AR: Arama ruhsat ARGE: Araşt rma Geliştirme C/H: Cari Hesap ÇED: Çevresel Etki Değerlendirme Raporu ELİ: Ege Linyitleri İşletmesi EÜAŞ: Elektrik Üretim Anonim Şirketi GLİ: Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi ILİ: Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü İR: İşletme ruhsatl Kcal/Kg: Kilo kalori / Kilogram KHK: Kanun Hükmünde Kararname KİK: Kamu İhale Kanunu/Kurumu SYDV: Sosyal Yard mlaşma Dayan şma Vakf TKİ: Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu Ton/yev: Yevmiye baş na üretilen ton olarak kömür miktar Tübitak-MAM: Türkiye Bilimsel Araşt rma Kurumu Marmara Araşt rma Merkezi YPK: Yüksek Planlama Kurulu

5 İÇİNDEKİLER Sayfa no I. TOPLU BAKIŞ I II. İDARİ BÜNYE 1 A-Mevzuat 1 B-Teşkilat 2 C-Personel durumu 5 III. MALİ BÜNYE 22 A-Mali durum 24 B-Mali sonuçlar 31 IV. İŞLETME ÇALIŞMALARI 34 A-Giderler 35 B-Tedarik işleri 37 C-Üretim ve maliyetler 48 D-Pazarlama 103 E-Sigorta işleri 117 F-İşletme sonuçlar 118 G-Yat r mlar 123 V. BİLANÇO 133 Aktif 136 Pasif 149 VI. GELİR TABLOSU 156 VII. EKLER 171

6

7 I I. TOPLU BAKIŞ Garp Linyitleri İşletmesi (GLİ) Müessesesi, bat Anadolu daki Değirmisaz, Tunçbilek ve Soma linyit ocaklar n n işletilmesi amac yla tarihinde Etibank a bağl olarak kurulmuştur. Başlang çta Bal kesir de bulunan müessese merkezi tarihinde Kütahya-Tavşanl ya nakledilmiştir. Müessese, tarihinde 6974 Say l Kanunla Türkiye Kömür İşletmeleri (TKİ) Kurumunun kurulmas ile bu Genel Müdürlüğe bağlanm şt r tarihinde, Kütahya il s n rlar içinde bulunan Seyitömer linyit havzas da Müessesenin bir üretim bölgesi olarak işletmeye aç lm ş, 1966 senesinde rezervi tükenen Değirmisaz Linyitleri İşletmesi kapat lm ş, Soma Linyitleri İşletmesi ise 1978 y l nda kurulan Ege Linyitleri İşletmesi (ELİ) Müessesesine devredilmiştir y l na kadar Tunçbilek ve Seyitömer olmak üzere iki bölgesi bulunan GLİ Müessesesi, TKİ Yönetim Kurulu nun tarih ve 3330/227 say l karar ile tarihinde Seyitömer bölgesinin ayr bir Müessese (SLİ) olarak hükmi şahsiyet kazanmas nedeniyle, bu tarihten itibaren sadece Tunçbilek havzas nda faaliyetlerini sürdürmüştür. GLİ Müessesesi, TKİ Yönetim Kurulu nun tarih ve 3501/314 say l karar ile tarihinden itibaren TKİ Genel Müdürlüğü ne bağl Bölge Müdürlüğü ne dönüştürülmüştür tarih 20/171 say l ve tarih 2/131 say l Yönetim Kurulu kararlar ile de tarihi itibar yla tekrar Müessese statüsü verilmiş ve Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü nün de Müesseseye bağlanmas kabul edilmiştir. Ayr ca Seyitömer Linyitleri İşletmesi Müessesesinin EÜAŞ a devrolunmas nedeniyle Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü de tarihi itibariyle Müesseseye bağlanm şt r. Ancak TKİ Yönetim Kurulunun gün ve 249 say l karar yla üretim yapt ğ sahalar rodövansla Yeniçeltek Kömür ve Madencilik AŞ ne devredilen Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü nün, işletme statüsü kald r larak, Ilg n Kontrol Müdürlüğüne dönüştürülmesine karar verilmiştir. Garp Linyitleri İşletmesi (GLİ) Müessesesi nin kuruluşu ve ana statüsü Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi nin tarih ve 6006 say l nüshas nda yay mlanm ş ve Müessese tarihinden itibaren hükmi şahsiyet kazanarak, çal şmalar na başlam şt r. Müessesenin kuruluş amac, devletin ve TKİ Genel Müdürlüğü nün genel enerji ve yak t politikas na uygun olarak, linyit, turb, bitümlü şist, asfaltit gibi enerji hammaddelerini değerlendirmek, ülkenin ihtiyac n karş lamak, yurt ekonomisine azami katk da bulunmak, plan, proje ve programlar tanzim ve takip etmek, uygulama stratejilerinin tespit ve gerçekleştirmesini sağlamak olarak belirlenmiştir. Müessese merkezi Kütahya iline 45 km uzakl ktaki Tavşanl ilçesinde, Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü nün merkezi ise Konya iline 90 km uzakl ktaki Ilg n ilçesindedir. I

8 II Sayıştay Müessese imtiyaz alan içerisinde 4 adedi Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü sorumluluğunda olmak üzere, toplam 6 adet linyit sahas bulunmaktad r. Bunlardan 3 adedi için geçici tatil talebinde bulunulmuş olup, 3 sahada ise işletme faaliyetleri sürdürülmektedir. İR: 4364 ruhsat say l Kütahya-Domaniç-Tunçbilek sahas nda aç k ve yeralt işletme yöntemleri ile İR: ruhsat say l Konya-Ilg n-çavuşçugöl sahas nda ise aç k işletme yöntemiyle linyit kömürü üretimi yap lmaktad r. İR: 727 ruhsat say l sahan n Gölyaka bölümünde işletilebilir kömür kalmam ş, Kurugöl bölümündeki 9 milyon tonluk rezerv ise şimdilik ekonomik bulunmayarak projelendirilmemiştir. TKİ Genel Müdürlüğü nün uhdesindeki sahalar n rezervi 2,5 milyar ton olup, bu rezervin yaklaş k % 28 i olan 693 milyon tonluk k sm Müessesesinin sorumluluğundad r. Mevcut rezervin % 99 u yani 688 milyon tonu görünür rezerv kategorisindedir. Rezervi oluşturan kömürlerin ortalama kalorifik değeri kcal/kg, kül değerleri % 11-41, kükürt içerikleri % 1-1,6, nem içerikleri % aras nda değişmektedir. Müessesenin son 5 y ll k işletme faaliyetlerine ilişkin veriler aşağ daki tabloda gösterilmiştir. II

9 III Art ş veya Toplu bilgiler Ölçü Son iki y l fark azal ş % Sermaye Bin TL Ödenmiş sermaye Bin TL Öz kaynaklar Bin TL ,9 Yabanc kaynaklar Bin TL ,1 Yabanc kaynaklara sirayet eden zarar (-) Bin TL Finansman giderleri Bin TL Maddi duran varl klar (edinme değeri) Bin TL Maddi duran varl klar birikmiş amortisman Bin TL ,6 Yat r mlar için yap lan nakdi harcama Bin TL ,1 Yat r mlar n gerçekleşme oran (nakdi) % Tüm al m tutar : Bin TL Malzeme ve ticari kömür Bin TL Hizmet al mlar Bin TL Üretim miktar (tuvönan): Bin ton (55) (0,8) -Müesse merkezi: Bin ton (346) (5) -Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü Bin ton (34) (21) -Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü Bin ton Üretim miktar (sat labilir): Bin ton ,8 -Müesse merkezi: Bin ton (3,3) -Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü Bin ton (34) (21) -Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü Bin ton Tüm üretim giderleri Bin TL ,8 Ortalama birim üretim maliyeti (sat labilir) TL/ton 81,17 80,02 78,50 82,18 93,16 10,98 13,4 -Müesse merkezi: TL/ton 84,46 97,52 13,06 15,5 -Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü TL/ton 30,82 18,16 16,07 27,29 34,67 7, Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü TL/ton 111,57 75,01 69,69 70,27 65,29 (4,98) (7) Genel işletme verimliliği Ton/yev (1) (17) Sat ş miktar : Bin ton Müessese merkezi: Bin ton Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü Bin ton Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü Bin ton (1.412) - Net sat ş tutar : Bin TL Müesse merkezi: Bin TL Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü Bin TL (1.869) (19) -Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü Bin TL (97.201) (95) Stoklar: -İlk madde ve malzeme Bin TL ,5 -Yar mamuller Bin TL Mamuller Bin TL Ticari mallar Bin TL Diğer stoklar Bin TL (709) (33) Memur (ortalama) Kişi Sözleşmeli (ortalama) Kişi İşçi (ortalama) Kişi (96) (5) Personel için yap lan tüm giderler Bin TL Cari y la ilişkin: -Memurlar için yap lan giderler Bin TL Memur baş na ayl k ortalama gider TL Sözleşmeliler için yap lan giderler Bin TL Sözleşmeli baş na ayl k ort. gider TL İşçiler için yap lan tüm giderler Bin TL (579) (0,5) -İşçi baş na ayl k ortalama gider TL ,8 Dönem kâr na ilişkin kurumlar vergisi Bin TL ,2 Tahakkuk eden vergiler Bin TL ,1 GSYH' ya katk (üretici fiyatlar yla) Bin TL GSYH'ya katk (al c fiyatlar yla) Bin TL GSMH 'ya katk (al c fiyatlar yla) Bin TL Faaliyet kârl l ğ (öz kaynaklar yönünden) % Mali kârl l k (öz kaynak yönünden) % Zararl l k % Faaliyet kâr veya zarar Bin TL Müessese merkezi: Bin TL Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü Bin TL (2.078) (1.153) (2.188) Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü Bin TL (27.860) (18.587) (5.041) (15.126) 150 Dönem kâr veya zarar Bin TL Müessese merkezi: Bin TL Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü Bin TL (3.409) (252) 370 (2.857) (4.454) Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü Bin TL (35.137) (22.203) (7.631) (7.890) - Bilanço kâr veya zarar Bin TL (26.211) (6.685) III

10 IV Sayıştay Linyit sahalar n işletmek üzere tarihinde Etibank a bağl olarak kurulan, Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi 1957 y l na kadar Etibank bünyesinde faaliyet göstermiş, tarih ve 6974 say l Kanunla TKİ nin kurulmas üzerine, bu Kurumun Müessesesi haline dönüştürülmüştür. Müessesenin Konya-Ilg ndaki kömür ocaklar n işleten, bir işletmesi mevcut iken, Seyitömer Linyitleri İşletmesi Müessesesinin, işletme haline dönüştürülerek EÜAŞ a devredilmesi nedeniyle, bu Müesseseye bağl bulunan Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü de tarihi itibar yla Müessesenin işletmesi haline getirilmiştir. Ayr ca Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün üretim yapt ğ saha TKİ Yönetim Kurulu karar yla, rodövans sözleşmesi uyar nca, TKİ nin iştiraki Yeni Çeltek AŞ ye devrolunmuş ve İşletmenin üretim faaliyetine son verilmiş ve İşletme statüsü kald r larak Kontrol Müdürlüğüne dönüştürülmüştür. Yine Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün, Keles İstihsal ve Kontrol Müdürlüğünün de üretim faaliyetine son verilmiştir. Bu itibarla Ilg n Kontrol Müdürlüğündeki personel ile Keles Kontrol Müdürlüğündeki ihtiyaç d ş personelin nakillerinin yap lmas büyük önem arz etmektedir. Faaliyet döneminde i işçi olmak üzere ortalama personelle çal ş lm şt r. Müessesenin önemli sorunlar ndan biriside (10) şube müdürlüğünün Genel Müdürlük ve Müessese oluru ile yürütme ad alt nda tedvir edilmesidir. Bu husus görevin ifas nda ve sorumluluk yüklenilmesinde çeşitli olumsuzluklara neden olmaktad r. Faaliyet döneminde toplam 392,8 milyon TL üretim gideri yap larak, bin tonu Müessese merkezince, 325 bin tonu Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce, 127 bin tonu Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce olmak üzere, bin ton kömür üretilmiştir. Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün üretimi, dört ayl k üretim miktar d r. Müessese merkezindeki, Ömerler mekanize yeralt ocağ n n kapasitesinin artt r lamamas ve derin sahalar olarak adland r lan yeralt rezervinin işletmeye aç lmamas halinde, 5-6 y l sonra işletmenin üretim planlamas, tamam yüksek maliyetli yeralt ocaklar ndan yap lmak durumunda kal nacakt r. Bu bak mdan üretim kapasitesi 1,4 milyon ton/y l olarak planlanan Ömerler Mekanizasyon Tevsii Projesi nin termin edildiği süre içinde devreye al nmas ve diğer yandan yeralt işletmeciliğine uygun 51 milyon ton rezervli Ömerler-B sahas ndaki rezervin değerlendirilmesine yönelik çal şmalara h z verilmesi, Müessesenin geleceği aç s ndan büyük önem taş maktad r. Yeralt projelerinin kademeli olarak devreye al nmas suretiyle yeralt üretimlerinin artt r lmas, aç k ocaklardan yap lan üretimin azalt larak aç k ocak ömrünün uzat lmas sağlanmal d r. Müessese merkezindeki toplam rezervin % 10 nu aç k ocak, buna mukabil % 90 n ise yeralt işletmesine uygun olduğu, ancak fiili üretim değerlerinin bunun tam tersi bir tablo oluşturduğu, mevcut üretim yönteminin devam ettirilmesi durumunda azami 6-7 y l sonra tamam yla yeralt üretimine dayal modelin gündeme geleceği ve düşük maliyetle üretim yapma avantaj IV

11 V olan aç k işletmede işletilebilir rezerv tükeneceğinden daha s n rl miktarda kömür üretilmek ve daha dar bir alanda çal şma zorunda kal nacakt r. Müessese merkezindeki Ömerler lavvar ndaki kömür y kama işlemleri daha çok s nma amaçl, daha kaliteli kömür üretimine dönük olarak, Tunçbilek lavvar ndaki kömür y kama işlemleri ise daha ziyade sanayii taleplerini karş lamaya yönelik olarak yap lmaktad r. Bu doğrultuda, Tunçbilek lavvar na hem aç k ocaklardan hem de yeralt ndan, Ömerler lavvar nda ise ağ rl kl olarak aç k ocaklardan kömür beslenmektedir. Tunçbilek lavvar n n müteahhit marifetiyle çal şt r ld ğ ve her iki yükleniciye de tonaj üzerinden ödeme yap ld ğ dikkate al nd ğ nda, tesise beslenen her 100 ton kömürden 51 tonunun şist olarak at lm ş olmas, Müessese için çok önemli tutarda kaynak kayb na neden olmaktad r. Ömerler lavvar nda, bir yandan daha temiz kömür kazan m na yönelik çal şmalar devam ederken, diğer taraftan tesis rand man n n son 5 y lda tedricen % 65 seviyesinden % 57 seviyesine düşmüş olmas, çal şma parametrelerinin düzeltilmesinin zorunluluğunu ortaya koymaktad r. Kömür üretiminin gerçekleştirildiği Tunçbilek havzas ndaki toplam rezerv 262 milyon ton olup, bunun % 45 oran nda 117 milyon tonunu oluşturan ve Derin Sahalar olarak adland r lan bölümü termik yapma santral yükümlülüğünü de içeren rodövans ihalesi sonucu 2012 y l nda bir yükleniciye verilmiştir. Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün Keles İlçesindeki ocaklar ndan 22 milyon m³ dekapaj + ara dekapaj 2,7 milyon ton Kömür Kaz Yükleme Nakliye ve Stoklama işi bir yükleniciye ihale edilmesine ve sözleşme süresi de dolmas na rağmen, yüklenici yükümlülüklerini yerine getirmemiş ve öngörülen cevher ve kömür üretimi gerçekleştirilememiştir. Müessese merkezinin de bulunduğu Orhaneli İlçesindeki aç k ocakta 2004 y l nda meydana gelen heyelan n yaratt ğ, kömür üretimini engelleyen olumsuzluklar ODTÜ ye yapt r lan projeye rağmen giderilememiş ve Nisan ay nda ocakta yeniden heyelan oluşmuştur. Bunun üzerine dört üniversiteyle ortaklaşa bir proje yapmalar için sözleşme imzalanm şt r. Halbuki yap lacak proje TKİ taraf ndan yap lmas mümkün olan ve bu kapsamda sözleşmeyi gerektirmeyecek bir projedir. İşletmenin ürettiği kömür, Orhaneli Termik Santral n n talebini karş layamad ğ ndan, kömür aç ğ 140 km uzakl ktaki Seyitömerden taş nm şt r, bu ise katlan lan taş ma gideri nedeniyle önemli maliyet unsuru olmuştur. Ancak Seyitömer havzas EÜAŞ a devredilerek özelleştirildiğinden bu imkan da ortadan kalkm şt r. Bu itibarla İşletmenin ocaklar ndaki y llard r giderilmeyen sorunlar ve yönetsel sorunlar nedeniyle kârl ve verimli faaliyette bulunmas mümkün görülmemektedir. Bu nedenle Keles ve Orhaneli sahalar n n da aç lacak ihale sonucu rodövansla üçüncü kişilere işlettirilmesi hususu da çözüme kavuşturulmas gereken bir olgudur. Faaliyet döneminde 4,1 milyon TL si Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce, Seyitömer Linyitleri İşletmesinin devredildiği EÜAŞ dan al nan ticari kömür olmak V

12 VI Sayıştay üzere 70,7 milyon TL tutar nda al m gerçekleştirilmiş, hizmet al mlar içinde 79,4 milyon TL tutar nda ödemede bulunulmuştur. Bir önceki y l faaliyet döneminde çeşitli nitelikte bin ton kömür sat larak 493,6 milyon TL net sat ş has lat elde edilmesine rağmen, faaliyet döneminde, bir önceki y l düzeyinde bin ton kömür sat larak 567 milyon TL net sat ş has lat sağlanm şt r. EÜAŞ, Otomatik Fiyatland rma Mekanizmas uyar nca ödeme yapmakta iken, Şubat-2013 ay nda Müesseseye gönderdiği yaz da bu kapsamda ödeme yapmayacağ n n bildirmiştir. Bu olgu Müessesenin kâr n önemli ölçüde azaltacak bir husustur. Müessese merkezi faaliyet dönemini 94,9 milyon TL kârla, Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü 4,5 milyon TL, Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü ise 7,6 milyon TL tutar nda zararla kapatm şt r. Bu gelişmeye rağmen Müessesenin öz kaynaklar bir önceki y la göre % 12 oran nda 30,7 milyon TL tutar nda artm şt r. Öneriler: TKİ Kurumu S n rl Sorumlu Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi nin 2012 y l çal şmalar üzerinde Say ştay taraf ndan yap lan incelemeler sonucunda getirilen öneriler aşağ dad r. 1- Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü, Keles Kontrol Müdürlüğünün istihsal fonksiyonu Yönetim Kurulu karar ile kald r ld ğ ndan ve Müdürlükte herhangi bir faaliyet bulunmad ğ ndan, kontrol görevini yürütecek yeterli say ve nitelikteki personel d ş ndaki personelin İşletme Müdürlüğü merkezine nakli ve yüklenici işçilerinin de bu kapsamda azalt lmas ve ihtiyaç duyulmayan hizmet ihalelerinin yap lmamas (Sayfa: 3), 2- Asaleten atama yap lamamas nedeniyle, Müessesede on yedi şube müdürlüğünün yürütme olarak adland r lan ve personel mevzuat nda yeri bulunmayan ve kadrolar (II) say l cetvelde bulunan personel taraf ndan görevlendirme ile yürütülmesi, görevin ifas nda ve sorumluluk yüklenilmesinde çeşitli olumsuzluklara neden olmas n n yan s ra, ilave bir ücret ödenmesi de mümkün olmad ğ ndan, bu görevlere asaleten atama yap lmas n teminen Genel Müdürlük nezdinde girişimlerde bulunulmas (Sayfa: 10), say l İş Sağl ğ ve Güvenliği Kanunu ve ilgili Yönetmeliğin hüküm alt na ald ğ yükümlülüklerin yerine getirilerek, iş kazalar ve iş gücü kay plar n n önlenmesi, idari para cezalar na muhatap olunmamas için; - TKİ İş Güvenliği ve Sağl ğ Dairesine bağl Ortak Sağl k Güvenlik Birimi oluşturulmas, - İstihdam ettiği personel say s 500 ü aşan Müessese merkezleri ve işletmelerde, İş Güvenliği ve Sağl ğ Şube Müdürlükleri ve birimlerinin kadro ve VI

13 VII organizasyonunda yeni mevzuat kapsam nda değişiklik yap larak, ön görülen hekim ve uzmanlar n istihdam na olanak sağlanmas, - Çal şan say s n n 500 den az olduğu birimlerde, k smi zamanl olarak çal şmas gereken hekim ve uzmanlar n Ortak Sağl k Güvenlik Biriminden görevlendirilmesi, hususlar n n yap labilirliğinin incelenerek gerçekleştirilebilmesi için, Genel Müdürlük nezdinde girişimde bulunulmas (Sayfa: 14), 4- Kamu Finansman ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakk nda Kanun ile Baz Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yap lmas na Dair Kanunun 36 nc maddesi uyar nca, Müessesenin Yoncal termal alan nda bulunan konutlar ile istihsal fonksiyonu kald r larak kontrol müdürlüğüne dönüştürülen Keles Kontrol Müdürlüğünün kontrol görevini çok s n rl say da personelle yürütmesi mümkün olduğundan, önemli tutarda tasarruf sağlayacağ da gözönünde bulundurularak lojman ve misafirhanesinin rayiç bedelleri üzerinden sat lmas ya da yap lacak başkaca işlemin belirlenmesi için Genel Müdürlük nezdinde girişimde bulunulmas (Sayfa: 21), 5- Nakliye ihalelerinde uygulanmak ve yaklaş k maliyetlerin herhangi bir müdahale olmaks z n, programda öngörülen veri taban na göre hesaplanmas için kullan lan ve çok doğru bir yaklaş mla Genel Müdürlükçe haz rlat lan Nakliye İşlerinde Birim Maliyet Tespiti ne ilişkin paket program yaklaş k 150 km nin üzerindeki nakliye ihalelerinde sorunsuz uygulanmas na rağmen, k sa mesafeler için aç lan nakliye ihalelerinde hesaplanan yaklaş k maliyetler, genellikle istekliler taraf ndan verilen tekliflerin alt nda kalmas sonucu ihalelerin gerçekleştirilememesine neden olduğundan, program n bu yönüyle değerlendirilip, gerekirse revize edilmesi için Genel Müdürlük nezdinde girişimde bulunulmas (Sayfa: 40), 6- Müessese merkezinde yürütülmekte olan Ömerler Mekanizasyon Projesi ikinci galeri açma işinde yüklenici firman n termin program na göre süresi dolmuş olmas na rağmen işini bitiremediği, bu duruma bağl olarak söz konusu panoda kömür üretimine geçilmesinin mümkün olamayacağ, süresi içinde tamamlanamayan galeri açma işinin bütün üretim modellemesini olumsuz etkileyeceği dikkate al narak, projenin tamamlanmas için yüklenici ile yap lan sözleşmenin feshi de dahil olmak üzere bütün seçeneklerin değerlendirilmesi (Sayfa: 61), 7- Müessesece işletilen Ömerler lavvar ile müteahhitçe çal şt r lan Tunçbilek lavvar nda daha az maliyetle daha fazla kömür kazan m na yönelik olarak; tesislere hem yeralt hem de aç k işletmelerden beslenen kömür kalitesinin iyileştirilmesi ve tesislerde rand man kay plar na neden olan makine-ekipman n yenilenmesi ve/veya yedeklenmesi suretiyle lavvar verimliliklerinin art r lmas (Sayfa: 74), 8- Müessese merkezinde, y llarca aç k işletme modeli benimsenerek üretim yap lmas nedeniyle aç k işletme yöntemleriyle üretilebilecek kömür rezervinin, mevcut üretim modelinin sürdürülmesi durumunda en fazla 6-7 y l içinde tükeneceği göz önünde bulundurulduğunda, ileride üretim darboğaz na düşülmemesi ve yeralt /yer üstü orant s zl ğ n n dengelenmesi amac yla yeralt işletme yöntemlerine ağ rl k VII

14 VIII Sayıştay verilerek; Tunçbilek-42 pano ve Ömerler-B sahalar ndaki kömür rezervlerinin işletilmeye aç lmas için başlat lan çal şmalar n h zland r lmas (Sayfa: 90), 9- Müessesece: -Oluşan üretim giderlerinin, üretilen kömür türlerine dağ t m nda kullan lan dağ t m anahtarlar n n, dengeli bir dağ t m sağlayamamas nedeniyle, bunu mümkün k lacak (kalori, sat ş fiyat vb.) dağ t m yöntemlerinin belirlenmesi, -Kullan lan ağ r iş makinalar n n ortalama yaşlar n n y l aral ğ nda olmas, bu olgunun bak m-onar m giderlerini önemli tutarda artt rmas, Müessese merkezinde oluşan 508 milyon TL tutar ndaki dekapaj ve üretim giderinin % 8 i oran nda 38 milyon TL sini atölyeler masraf paylar n n oluşturmas ve bu giderlerin her y l artacak olmas, emekli olan işçi say s ndaki art ş ve işçi al m ndaki s n rlamalar başta olmak üzere operatör istihdam ndaki güçlükler de göz önünde bulundurularak, ekonomik ve fiziki ömürlerini dolduranlar n belirli bir program dahilinde elden ç kar lmas ve bunlar n göreceği işin ihale suretiyle yapt r lmas hususlar n n etüd edilmesi, -Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün, Keles İlçesindeki sahas nda doğrudan üretim yapmas n n Yönetim Kurulu nca durdurulmas ve Keles İstihsal ve Kontrol Müdürlüğünün, Kontrol Müdürlüğüne dönüştürülmesi, bu sahada dekapaj ve üretim işini üstlenen yüklenicinin herhangi bir faaliyetinin bulunmamas, Orhaneli İlçesindeki Gümüşp nar sahas nda oluşan heyelanlar nedeniyle kömür üretim faaliyetlerinin kesintiye uğramas ve Orhaneli Termik Santral n n kömür ihtiyac n n 2013 y l na kadar 140 km uzakl ktaki özelleştirilen Seyitömer sahas ndan taş nan kömürle karş lanmas ve yönetsel sorunlar başta olmak üzere gider oluşumuna neden olan diğer sorunlar nedeniyle sahalarda, aç lacak ihaleler sonucu rüçhanl al m hakk n da içeren rodövans sözleşmeleri kapsam nda üretim yapt r lmas konular nda, Genel müdürlük nezdinde girişimlerde bulunulmas (Sayfa: 101), 10- Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün, Keles deki aç k ocağ nda 22 milyon m³ dekapaj 2,7 milyon ton kömür kaz, yükleme ve nakliyesi işini, 43,3 milyon TL bedelle, tarihine kadar yapmak üzere, TKİ Genel Müdürlüğünce aç lan ihale sonucu üstlenen yüklenicinin: - Program iş miktar na göre 12,7 milyon m³ dekapaj n ancak %68 i oran nda 8,6 milyon m³ nü, 700 bin ton kömür, kaz ve yükleme işinin % 31 i oran nda 216 bin tonunu gerçekleştirebilmesi, - İşletme Müdürlüğünün sözleşmedeki hükümlere ve termine göre faaliyetin yürütülmesi konusundaki uyar lar na rağmen, sahada herhangi bir üretim ve faaliyetinin bulunmamas ve şantiyesindeki iş makinalar n, başka bir şantiyesine taş mas, nedenleriyle, İşletme Müdürlüğünün üretim ve sat ş program n aksatarak taahhüdünü yerine getirmediğinden sözleşme hükümleri doğrultusunda gerekli önlemlerin al nmas (Sayfa: 103), VIII

15 IX 11- Raporun ilgili bölümlerinde yer alan ve rapor ekinde (Ek: 12) listesi verilen diğer öneri ve tavsiyelerin de yerine getirilmesi. Sonuç: Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu S n rl Sorumlu Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi nin 2012 y l bilançosu ve ,11 Türk Liras dönem kâr ile kapanan gelir tablosu tasvibe sunulur. IX

16

17 1 II. İDARİ BÜNYE A- Mevzuat: Linyit sahalar n işletmek üzere tarihinde Etibank a bağl olarak kurulan, Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi 1957 y l na kadar Etibank bünyesinde faaliyet göstermiş tarih ve 6974 say l Kanunla Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumunun teşkil edilmesi üzerine, bu Kurumun müessesesi haline dönüştürülmüştür. Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi ne bağl olarak faaliyette bulunan: -Manisa-Soma İlçesindeki linyit havzas n işleten Bölge Müdürlüğü, TKİ Yönetim Kurulunun tarih ve 2475 say l karar ile Ege Linyitleri İşletmesi Müessesesi ne, -Kütahya-Seyitömer Beldesindeki linyit havzas n işleten Bölge Müdürlüğü de TKİ Yönetim Kurulu nun tarih ve 3322 say l karar ile Seyitömer Linyitleri İşletmesi Müessesesine, dönüştürülmüştür. TKİ ye bağl Müesseseler zaman zaman Bölge Müdürlüğü ve İşletme Müdürlüğüne dönüştürülmüştür. TKİ nin reorganizasyonu kapsam nda, TKİ Yönetim Kurulunun tarih ve 131 say l karar yla Garp Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü de tarihi itibar yla müessese statüsüne dönüştürülmüş ve Konya-Ilg n da faaliyetini yürüten Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü de, bu Müesseseye bağlanm şt r. Müessesenin ana statüsü tarih ve 141 say l Yönetim Kurulu karar yla kabul edilmiş ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinin tarih ve 6006 say l nüshas nda yay mlanarak, Müessese hükmi şahsiyet kazanm ş olup, bu statü ile çal şmalar na devam etmektedir. Ana statüsünde, Müessesenin amac, Devletin genel sanayi ve enerji politikas na uygun olarak, linyit, turb, bitümlü şist, asfaltit gibi enerji hammaddelerini değerlendirmek, ülkenin ihtiyac n karş lamak, yurt ekonomisine azami katk da bulunmak, plan proje ve programlar tanzim ve takip etmek, uygulama stratejilerinin tespit ve gerçekleştirmesini sağlamak, belirtilen madenlerin aranmas, işletilmesi ve işlettirilmesi, ihtiyaç duyulan sanayi ve ticari tesislerin kurulmas, kiralanmas veya kiraya verilmesi olarak belirtilmiştir. Müessese, Kamu İktisadi Teşebbüsleri İle Fonlar n Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakk ndaki, kamu iktisadi teşebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisince, kuruluş amaçlar na göre denetlenmesine dair usul ve esaslar düzenleyen 3346 say l Kanun uyar nca TBMM nin, 6085 say l Say ştay Kanununun Kamu İktisadi Teşebbüslerinin Denetimi ve Raporlanmas başl kl Üçüncü Bölümü ve 43 üncü maddesi ve 233 say l Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakk nda Kanun Hükmünde Kararname nin 39 uncu maddesi uyar nca Say ştay n, mali, idari ve teknik yönden sürekli denetimine tabidir. 1

18 2 Sayıştay Müessese 233 say l KHK n n 16 nc maddesi uyar nca, Kararnamede sakl tutulan hususlar d ş nda özel hukuk hükümlerine tabidir. B-Teşkilat: 1-Teşkilat n yap s : Müessese, bağl işletmesi Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünü de kapsayan teşkilat şemas ndaki birimlerle faaliyetini yürütmekte iken, 2012 y l nda Müessesenin teşkilat şemas nda önemli değişiklik olmuştur. TKİ Genel Müdürlüğünün müessesesi olarak tarihinden itibaren faaliyette bulunan Seyitömer Linyitleri İşletmesi Müessesesinin bağl işletmesi olan ve Bursa İlinin Orhaneli ve Keles İlçelerinde bulunan ruhsat TKİ ye ait sahalarda üretim yapan ve Orhaneli Termik Santralinin kömür ihtiyac n karş layan Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü döneminde Müessesenin işletmesi olarak faaliyette bulunmuş, TKİ Yönetim Kurulunun gün ve 25/325 say l karar yla 01 Eylül 2012 tarihi itibar yla merkezi Kütahya İli Tavşanl İlçesinde bulunan Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesine bağlanm şt r. Öte yandan TKİ Yönetim Kurulunun: tarih ve 26/335 say l karar ile Müessese merkezinde Yeralt İstihsal Şube Müdürlüğü bünyesinde Mekanizasyon Başmühendisliğinin kurulmas na ve görev tan mlar n n onaylanmas na, tarih ve 23/284 say l karar ile Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde, Kontrol Şube Müdürlüğünün kurulmas na, an lan Müdürlüğün Ilg n Kontrol Başmühendisliği ve Tufanbeyli (Adana) Kontrol Başmühendisliği olarak teşkil ettirilmesine, tarih ve 12/157 say l karar ile Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne bağl Keles İstihsal-Kontrol Şube Müdürlüğünün kald r larak, yerine Keles Kontrol Şube Müdürlüğünün kurulmas na ve organizasyon şemas n n buna göre belirlenmesine ve İşletme Müdürlüğünün organizasyon şemas na, Keles İstihsal- Kontrol Şube Müdürlüğünün kald r larak, Keles Kontrol Müdürlüğünün ilave edilmesine, karar verilmiştir. Ayr ca TKİ Yönetim Kurulu nun gün ve 249 say l karar yla üretim yapt ğ kömür sahalar Yeni Çeltek AŞ ye rodövans sözleşmesi ile devrolunan Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü nün işletme statüsü kald r larak Kontrol Müdürlüğüne dönüştürülmüştür. Sonuç olarak: -Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü Müesseseye bağlanm ş, -Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne bağl Keles İlçesinde kurulu Şube Müdürlüğü, Kontrol Müdürlüğüne dönüştürülerek istihsal fonksiyonuna son verilmiş, -Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü ise İşletme Müdürlüğü statüsü kald r larak Kontrol Şube Müdürlüğüne dönüştürülmüştür. 2

19 3 Üretim fonksiyonu kald r lan Keles Kontrol Müdürlüğünde: (16)s sözleşmeli personel, (34)ü işçi olmak üzere (50) personelin bulunduğu ayr ca hiçbir faaliyetin olmad ğ Müdürlükteki iş makinalar n n büyük k sm n n, İşletme Müdürlüğü merkezine taş nd ğ, ayr ca Müdürlükte -Is merkezinin işletilmesi için (8), -Yemek haz rlama ve temizlik işleri için (11), -Kaynak, oto elektrik, yağlama, tamir bak m işleri için (11), -Kiralanan pikaplar n sürücüleri (5), -Özel güvenlik hizmetleri için (5) kişi, olmak üzere toplam (48) yüklenici işçisinin de görev yapt ğ görülmüştür. Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü, Keles Kontrol Müdürlüğünün istihsal fonksiyonu Yönetim Kurulu karar ile kald r ld ğ ndan ve Müdürlükte herhangi bir faaliyet bulunmad ğ ndan, kontrol görevini yürütecek yeterli say ve nitelikteki personel d ş ndaki personelin İşletme Müdürlüğü merkezine nakli ve yüklenici işçilerinin de bu kapsamda azalt lmas ve ihtiyaç duyulmayan hizmet ihalelerinin yap lmamas önerilir. Ayr ca TKİ Yönetim Kurulunun gün ve 462 nolu say l karar ile 2012 Y l Program n n Uygulanmas, Koordinasyonu ve İzlenmesine Dair Bakanlar Kurulu Karar Eki 2012 Y l Program nda bulunan 2012 hedefleri kapsam nda ve Kamu İktisadi Teşebbüslerinin kârl l k ve verimlilik ilkelerine uygun olarak işletilmesini teminen İR: ruhsat nolu saham z n 8,11 TL/ton birim fiyat ile işletilmek üzere, Yönetim Kurulumuzun tarih ve 5/244 say l Karar ile yürürlüğe giren ve Yönetim Kurulumuzun tarih ve 6/86 say l Karar ile değiştirilen TKİ Genel Müdürlüğü Rodövans Uygulama Yönergesinin iştiraklere ilişkin 12. Maddesinde, TKİ taraf ndan yap lan değerlendirmeler sonucunda, TKİ taraf ndan işletilmeyecek sahalar, ihale yap lmaks z n, TKİ Ana statüsünün 4. maddesi 2. f kras gereğince ekonomik işletmecilik ve diğer koşullar aç s ndan uygun görülmesi halinde, TKİ nin rodövans fiyatlar ve koşullar da dikkate al narak rodövans veya sat ştan rüçhan hakk kullan m n da sağlayan rodövans karş l ğ nda Genel Müdürlük iştiraklerine verilebilir, hükmü çerçevesinde Yeni Çeltek ve Madencilik AŞ ne şartl rodövans karş l ğ verilmesine karar verilmiştir. Böylece Müessese, Ilg nda bulanan ve üretim yapt ğ sahay iştiraki Yeni Çeltek AŞ ye devrederek üretim faaliyetinden çekilmiştir. Müessesenin rapor ekleri aras na (Ek: 1) olarak al nan teşkilat şemas ndan görüleceği üzere Müessesede, üretim ve buna bağl teknik konularda faaliyette bulunmak üzere 2 müdür yard mc l ğ ve bunlara bağl 12 şube müdürlüğü ile idarimali faaliyetlerden sorumlu müessese müdür yard mc l ğ ve bağl 3 şube müdürlüğü bulunmaktad r. Öte yandan tarihi itibar yla Müesseseye bağlanan Bursa Linyitleri İşletme Müdürlüğünde 7 şube müdürlüğü, Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde ise 4 şube müdürlüğü bulunmaktad r. 3

20 4 Sayıştay Müessesenin oluşturulan teşkilat şemas n n faaliyet hacmi ile uyumlu olduğu ve oluşan ihtiyaç kapsam nda Yönetim Kurulu nca teşkilat şemas nda gerekli değişikliğin yap ld ğ görülmüştür. 2- Karar organ : 233 say l KHK ve Ana Statüsü uyar nca Müessesenin karar organ olan Yönetim Komitesi, bir başkan ve dört üyeden oluşmaktad r. Müessese Müdürü Yönetim Komitesinin başkan olup Yönetim Komitesi üyeleri, Teşebbüs Genel Müdürünün teklifi üzerine, Yönetim Kurulunca atanmakta ve Yönetim Komitesine atamalar n, Yönetim Kurulu üyelerinin nitelik ve şartlar na sahip olmalar gerekmektedir. Müessese Yönetim Komitesinin oluşumu rapor girişindeki tabloda gösterilmiştir. 3- Yürütme organ : Müessesenin yetkili ve sorumlu yürütme organ Müessese Müdürlüğüdür. Müessesenin yürütme organ olan üst yönetim, Müessese müdürü ve ikisi teknik faaliyet ve konulardan, birisi idari ve mali konulardan sorumlu olan müdür yard mc l klar ndan oluşmaktad r. 4- Servisler: Müessesenin üretim ve hizmet üretimine yönelik servislerinin faaliyetlerine raporun işletme çal şmalar ve diğer bölümlerinde yer verildiğinden, burada yaln zca Hukuk Müşavirliğinin çal şmalar na ve teftiş kontrol hizmetlerine yer verilmiştir. a)hukuk servisi: Müessese Hukuk Müşavirliğinde hukuk müşaviri bulunmamakta olup, üç avukat görev yapmaktad r. Hukuk Müşavirliğinin dava dosyalar na ilişkin kay tlar üzerinde yap lan incelemede Haziran-2013 ay itibar yla Müessese merkezinde görüşülmesi devam eden 22 si Müessese aleyhine aç lan davalar olmak üzere 47 dava dosyas n n, Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde ise 43 dava dosyas n n bulunduğu görülmüştür. İşletme Müdürlüğünde ise davalar sözleşmeli statüde görevli bir avukat taraf ndan yürütülmektedir. b)teftiş ve kontrol: Müessese merkezinin ve bağl işletmeleri Ilg n Linyitleri İşletmeleri Müdürlüğü ile Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün faaliyetleri Genel Müdürlük Teftiş Kurulunca periyodik olarak denetlenmektedir. Öte yandan Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve bağl ortakl klar n n 2012 y l na ait Genel Yat r m ve Finansman Program n n İç Kontrol Sisteminin kurulmas başl kl 26 nc maddesi uyar nca gerekli çal şmalar Genel Müdürlükçe yürütülmekte olup, bu konuda Müessesede oluşturulmuş bir birim bulunmamaktad r. 4

21 5 C- Personel durumu I- Personel kadrolar ve personele ilişkin işlemler Müessesenin faaliyet döneminde istihdam ettiği ortalama personel say s, y lsonu personel say s, 2011 y l na ilişkin personel say s ile birlikte personelin statüsüne göre aşağ daki tabloda gösterilmiştir Personel Çal şan personel Program Çal şan personel Ortalama Y lsonu kadro Ortalama Y lsonu Kişi kişi say kişi kişi A - Memurlar: 1-Genel idare hizmetleri Toplam(A) B - Sözleşmeliler: Say l KHK'ye göre çal şanlar Toplam (B) C - İşçiler: 1-Sürekli işçiler: Gündelikçiler(saat ücretliler) Toplam (C) Genel toplam(a+b+c) Yüklenici işçileri Müessesenin iş gücü planlamas nda ve işletme bütçesinde, Müessese merkezi ve bağl işletmeleri için 47 si memur, 653 ü sözleşmeli s işçi olmak üzere adet kadro ve pozisyon öngörülmüştür. Öngörülen bu kadrolara karş l k faaliyet dönemi sonu itibar yla: Müessese merkezinde: -Kadrolar (I) say l cetvelde yer alan 20 memur, -Kadrolar (II) say l cetvelde yer alan 302 sözleşmeli personel, işçi, Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde: -Kadrolar (I) say l cetvelde yer alan 11 memur, -Kadrolar (II) say l cetvelde yer alan 156 sözleşmeli personel, -311 işçi, Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde: -Kadrolar (I) say l cetvelde yer alan 4 memur, 5

22 6 Sayıştay -Kadrolar (II) say l cetvelde yer alan 46 sözleşmeli personel, -73 işçi, çal şt r lmaktad r. Sonuç olarak faaliyet dönemi sonu itibar yla Müessese topluluğunda, 35 i memur, 504 ü sözleşmeli personel, si işçi olmak üzere personel istihdam olunmaktad r. Yine faaliyet döneminde: -26 s memur, -396 s sözleşmeli, i işçi, olmak üzere ortalama personelle çal ş lm şt r. Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü tarihi itibar yla Müesseseye bağland ğ ndan, çal şt r lan ortalama personel say s bu husus gözönünde bulundurularak hesaplanm şt r. Kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağl ortakl klar n n, 2012 y l na ait Genel Yat r m ve Finansman Program ile Program n Uygulanmas na İlişkin Usul ve Esaslar n Belirlenmesine Dair Tebliğ de: y l nda ayr lan eleman say s n n en fazla %25 i kadar personelin aç ktan ve/veya naklen atanmas, y l nda ayr lan elaman say s n n en fazla %10 u kadar personelin de özelleştirme uygulamalar nedeniyle, Devlet Personel Başkanl ğ na bildirilen nakle tabi personelden atanmas, -Aç ktan atama yoluyla personel al mlar n n Çal şma ve Sosyal Güvenlik Bakanl ğ ve/veya Türkiye İş Kurumu ile Devlet Personel Başkanl ğ n n yürürlükteki mevzuat ve ilgili diğer mevzuat uyar nca Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezince yap lacak s navlarda başar l olanlar aras ndan, ilgili yönetmeliklerde belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde yap lacağ, karar alt na al nm şt r y l nda: Müessese merkezinde: -2 memur TKİ nin diğer birimlerinden naklen, -12 si aç ktan atama, 2 si askerlik dönüşü, 1 i TKİ nin diğer birimlerinden naklen olmak üzere 15 sözleşmeli personel, -178 i s navla aç ktan atama, 3 ü askerlik dönüşü, 11 i TKİ nin diğer birimlerinden naklen, 1 i diğer nedenle olmak üzere 194 işçi, Bursa Linyitleri İşletmeleri Müdürlüğünde: -1 memur TKİ nin diğer birimlerinden, 6

23 7-4 ü aç ktan atama, 1 i TKİ nin diğer birimlerinden 4 ü Müessese içi naklen olmak üzere 9 sözleşmeli personel, -14 ü s navla aç ktan atama 1 i askerlik dönüşü, 1 i Müessese içi nakil olmak üzere 16 işçi, Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde: -2 memur TKİ nin diğer birimlerden naklen, -1 i aç ktan atama, 2 si TKİ nin diğer birimlerinden naklen, 7 si s navla aç ktan atama suretiyle olmak üzere 8 işçi, işe başlat lm şt r. Çal şma dönemi sonu itibar yla Müessese merkezi ve İşletme Müdürlüklerinde istihdam olunan 2511 personelin rapor ekleri aras na (Ek: 1) olarak al nan teşkilat şemas nda s ralanan şube müdürlükleri ve diğer birimlere dağ l m (Ek: 2) say l tabloda gösterilmiştir. Çal şma döneminde Müessese merkezi ve İşletme Müdürlüklerinin çeşitli birimlerinde işe başlayan ve Müessese topluluğundan çeşitli nedenlerle ayr lan memur ve sözleşmeli personel ile işçilere ilişkin say sal veriler, rapor ekleri aras na al nan (Ek: 3) ve (Ek: 4) say l tablolarda gösterilmiştir. Faaliyet döneminde 362 si emeklilik suretiyle olmak üzere 398 işçi Müessese topluluğundan ayr lm şt r. Bürolarda ve hizmet işlerinde çal şan işçilerin ayr lmas, sorun yaratmamas na hatta bu işçilerin yapt klar işlerin hizmet al m suretiyle yapt r lmas işçilik giderlerinde tasarrufa da neden olmas na rağmen, ocaklardaki ağ r iş makinalar operatörleri ile atölyelerde, yetişmeleri ve tecrübe kazanmalar y llara ihtiyaç gösteren tecrübeli ve usta işçilerin ayr lmas, bu birimlerde işlerin aksamas na neden olmaktad r. Müessesenin Genel Müdürlüğe muhatap /5944, /109, /714 say l yaz lar ile nitelikleri ve istihdam olunacaklar birimler detayland r lmak suretiyle Müessese merkezine 290 işçi, 23 ü sözleşmeli personel, Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne 14 ü işçi, 7 si sözleşmeli personel olmak üzere toplam 334 personelin atanmas için talepte bulunulduğu görülmüştür. Müesseseye işçi Kamu Kurum ve Kuruluşlar na İşçi Al nmas nda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakk nda Yönetmelik in s nav başl kl 17 nci maddesinin 2 nci f kras uyar nca, Türkiye İş Kurumu Kütahya İl Müdürlüğünce gönderilen listelerin Müesseseye ulaşmas n müteakip otuz gün içinde yap lmas zorunlu olan s nav sonucu al nmaktad r. Müessesenin önemli sorunlar ndan birisi de baz Şube müdürlüklerinin ve diğer görevlerin Genel müdürlük veya Müessese Müdürü oluru ile yürütme ad alt nda görevlendirme ile tedvir edilmesidir. Yürütme ile tedvir edilen Şube müdürlükleri ve diğer görevleri ifa eden görevlilerin kadro unvanlar ve yürüttükleri görevler aşağ daki tabloda s ralanm şt r. 7

24 8 Sayıştay S ra no Bulunduğu kadro veya pozisyondaki görev unvan Vekaleten yürüttüğü Müdürlüğün unvan Görevlendirildiği tarih Görevlendirilme biçimi Müessese merkezi 1 Yeralt İstihsal Şubesi Müdürlüğü Yeralt Haz rl k- Başmühendis 2 Yeralt İstihsal Şubesi Müdürlüğü Yeralt Haz rl k- Başmühendis 3 Aç kocak Kontrol Şube Müdürlüğü-Değerlendirme ve Kontrol-Başmühendis 4 Etüd Proje Şubesi Müdürlüğü Veri Haz rlama ve Değerlendirme-Başmühendis 5 Aç kocak İstihsal Şubesi Müdürlüğü-Aç kocak Kömür- Mühendis 6 Tesisler Şubesi Müdürlüğü- Ömerler Y kama Tunçbilek- Başmühendis 7 Makine İşletme Şubesi Müdürlüğü-Makine İşletme- Başmühendis 8 Sat nalma Şubesi Müdürlüğü İhale-Şef 9 Makine İşletmesi Şubesi Müdürlüğü-Bak m Onar m- Mühendis 10 Tesisler Şubesi Müdürlüğü Lavvar Kontrol Torbalama Mühendis Yeralt Kontrol Şubesi Müdürlüğü Yeralt Kontrol Şubesi Müdürlüğü Aç kocak Kontrol Şubesi Müdürlüğü Aç kocak İstihsal Şubesi Müdürlüğü Tesisler Şubesi Müdürlüğü Laboratuar Şubesi Müdürlüğü Makine İşletme Şubesi Müdürlüğü Sat nalma Şubesi Müdürlüğü Makine İşletme Şubesi Müdürlüğü-Bak m Onar m- Başmühendisliği Tesisler Şubesi Müdürlüğü Lavvar Kontrol Torbalama Mühendisliği Yürütme Yürütme Yürütme Yürütme Yürütme Yürütme Yürütme Yürütme Yürütme Yürütme 8

25 9 Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü 1 Mali İşler Şubesi Müdürlüğü- Bilanço Maliyet-Şef Sivil Savunma Uzman Yürütme 2 Kontrol Şubesi Müdürlüğü Kontrol-Mühendis 3 Elektro Mekanik Şubesi Müdürlüğü-Makine İşletme- Mühendis 4 Personel ve İdari İşler Şubesi Müdürlüğü-Personel-Şef İstihsal Şubesi Müdürlüğü-Etüd Proje- Başmühendisliği Elektro Mekanik Şubesi Müdürlüğü- Makine İşletme- Başmühendis Sat nalma Şubesi Müdürlüğü Vekalet Vekalet Yürütme Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü 1 İstihsal Şubesi Müdürlüğü- İstihsal-Mühendis 2 İstihsal Şubesi Müdürlüğü- Kömür Haz rlama ve Sat ş- Mühendis İstihsal Şubesi Müdürlüğü-İstihsal- Başmühendisliği İstihsal Şubesi Müdürlüğü-Kömür Haz rlama ve Sat ş- Başmühendisliği Vekalet Vekalet 3 Personel, İdari ve Mali İşler Şubesi Müdürlüğü-Muhasebe Finansman-Memur Tabloda görüleceği üzere: Personel, İdari ve Mali İşler Şubesi Müdürlüğü-Muhasebe Finansman-Şef -Müessese merkezinde (7) Şube Müdürlüğü, (2) Başmühendislik, Vekalet -Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde, Sivil Savunma Uzmanl ğ, (1) Şube Müdürlüğü, (1) Başmühendislik, -Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde (2) Başmühendislik ve (1) Şeflik, Yürütme ve vekalet biçiminde görevlendirme suretiyle yürütülmektedir. 399 say l Kamu Hükmünde Kararnamede vekalete ilişkin bir düzenleme yer almamakta olup, 657 say l Devlet Memurlar Kanununun 86 nc maddesinde düzenlenmiştir. Şube Müdürlüklerinin yap lan görevlendirme ile yürütülmesi, görevin ifas nda sorumluluk yüklenilmesinde çeşitli olumsuzluklara neden olmaktad r. Ayr ca görevi yürütenin, yürüttüğü görevin ayl ğ n alamamas da, getirilen eşit işe eşit ücret uygulamas na da ayk r bir durumdur. 9

26 10 Sayıştay Asaleten atama yap lamamas nedeniyle, Müessesede on şube müdürlüğünün yürütme olarak adland r lan ve personel mevzuat nda yeri bulunmayan ve kadrolar (II) say l cetvelde bulunan personel taraf ndan görevlendirme ile yürütülmesi, görevin ifas nda ve sorumluluk yüklenilmesinde çeşitli olumsuzluklara neden olmas n n yan s ra, ilave bir ücret ödenmesi de mümkün olmad ğ ndan, bu görevlere asaleten atama yap lmas n teminen Genel Müdürlük nezdinde girişimlerde bulunulmas önerilir. Öte yandan kadro ve pozisyonu Müessesede olup, diğer kurum ve kuruluşlarda görevlendirilen personelin kadro unvanlar ve görevlendirildikleri kurumlar aşağ daki tabloda gösterilmiştir. S ra no Bulunduğu kadro veya pozisyondaki görev unvan Müessese merkezi Geçici görevli bulunduğu kurum/kuruluş Geçici görev başlama tarihi 1 Etüd Proje Şubesi Müdürlüğü Etüd Proje Başmühendisliği-Mühendis T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl ğ Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü 1 Sat nalma Şube Müdürlüğü Dokümantasyon ve Büro Şefliği- Memur 2 İş Güvenliği ve Sağl ğ Başmühendisliği İş Güvenliği ve Sağl ğ Başmühendisliği-Mühendis 3 Mali İşler Şubesi Müdürlüğü Muhasebe Finansman Şefliği-Memur 4 İstihsal Şube Müdürlüğü İstihsal Başmühendisliği-Mühendis 5 Mali İşler Şubesi Müdürlüğü Bilanço- Maliyet Şefliği-Memur TKİ Kurumu Genel Müdürlüğü TKİ Kurumu Genel Müdürlüğü TKİ Kurumu Genel Müdürlüğü TKİ Kurumu Genel Müdürlüğü TKİ Kurumu Genel Müdürlüğü Personel ve İdari İşler Şubesi Müdürlüğü Personel Şefliği-Memur TKİ Kurumu Genel Müdürlüğü Tablodan görüleceği üzere, kadrosu Müessese merkezinde bulunan (1) personel Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl ğ nda, kadrosu Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde bulunan (6) personel ise Genel Müdürlüğün çeşitli birimlerinde görevlendirilmiştir. Ayr ca Müessese d ş nda görevlendirilen işçilere ilişkin veriler aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 10

27 11 S ra no Unvan Görev yeri Görevlendirildiği tarih Pozisyonlar n n bulunduğu birim 1 Kamyon Şoförü Göynük Kontrol Müdürlüğü GLİ 2 Torna Ustas Göynük Kontrol Müdürlüğü GLİ 3 Kamyon Şoförü Göynük Kontrol Müdürlüğü GLİ 4 Aşç Göynük Kontrol Müdürlüğü GLİ 5 Buldozer Operatörü Göynük Kontrol Müdürlüğü GLİ 6 Çamaş rc -Ütücü Göynük Kontrol Müdürlüğü GLİ 7 Kimya Teknikeri TKİ Genel Müdürlüğü GLİ 8 Kaynakç Ustas TKİ Genel Müdürlüğü ILİ Tablodan görüleceği üzere pozisyonlar Müessese merkezinde bulunan (7) işçiden (5) i Göynük Kontrol Müdürlüğünde (1) i TKİ Genel Müdürlüğünde, pozisyonu Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde olan (1) işçi de TKİ Genel Müdürlüğünde görevlendirilmiştir. Sonuç olarak sözleşmeli ve işçi statüsünde toplam (15) personelin Müessese d ş nda görevlendirilmesi ihtiyaç duyulan personelin istihdam n ve işe al nmas n engellediği gibi, bu personelin ücretlerinin Müessesece karş lanmas ve kay tl olduklar gider yerlerine kaydolunmas, Müessese giderlerinin gereksiz yere artt r lmas na neden olmaktad r. Bu itibarla Müessese d ş nda görevlendirilen personele Müessesece ihtiyaç yoksa atamalar n n bulunduklar yere yap lmas ve atamalar gerçekleştirilinceye kadar ücretlerinin bulunduklar birime dekont edilmesi için Genel Müdürlük nezdinde girişimlerde bulunulmas zorunludur. Sözleşmeli ve işçi statüsünde toplam (15) personelin, Müessese d ş nda görevlendirilmesi, ihtiyaç duyulan personelin istihdam n ve işe al nmas n engellediği gibi, ücretlerinin Müessesece karş lanmas nedeniyle Müessese giderlerinin gereksiz yere artt r lmas na da sebep olduğundan, atamalar n n bulunduklar birimlere yap lmas için Genel Müdürlük nezdinde girişimlerde bulunulmas önerilir. Müessese merkezinde (4) Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde (2), Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde ise (1) Başuzman görev yapmaktad r. Başuzman kadrolar için Kurumda yerleşik alg ve görev tevdiinde uygulama, bu kadroya atananlara herhangi bir görev verilmemesi ya da aktif bir görev tevdi edilmemesi gerektiği gibi bir alg d r. Halbuki bu kadrolar işgal edenler de verilen görevleri tabi olduklar mevzuat kapsam nda fiilen eksiksiz olarak yerine getirmek zorundad rlar. Müessesede görevli başuzmanlar n tümünün, daha önce yürüttükleri görevleri ve tecrübeleri de göz önünde bulundurularak, mevcut mevzuat doğrultusunda fiilen ve aktif biçimde istihdamlar önerilir. 11

28 12 Sayıştay Müessesede emeklilik başta olmak üzere, y llar itibariyle işçi say s n n giderek azalmas nedeniyle yayg n biçimde hizmet al m yap lmaktad r. Bu kapsamda yüklenicilerin çal şt rd ğ işçilerin say lar da y llar itibar yla artmaktad r. Hizmet al m suretiyle, ihalelere konu işlerin görece olarak uygun maliyetle ve etkinlikle yürütülmesi mümkün olmakla birlikte, İş Kanunun: Bir işverenden işyerinde yürüttüğü mal ve hizmet üretimine ilişkin yard mc işlerinde veya as l işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanl k gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu iş yerinde ald ğ işte çal şt ran diğer işveren ile iş ald ğ işveren aras nda kurulan ilişkiye as l işveren-alt işveren ilişkisi denir. Bu ilişkide as l işveren, alt işverenin işçilerine karş o işyeri ile ilgili olarak bu Kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte sorumludur. hükmünü amir 2 nci maddesi 6 nc f kras kapsam nda bu husus, Müessese aleyhine ücretlerini ve diğer alacaklar n alamad klar gerekçesiyle çeşitli davalar n aç lmas na ya da müteselsil sorumluluk nedeniyle önemli tutarlar n ödenmesine neden olmaktad r. Öte yandan tarihinde yürürlüğe giren 6331 Say l İş Sağl ğ ve Güvenliği Kanunu hükümleri Müesseseye de, çal şanlar n işle ilgili sağl k ve güvenliğini sağlama, bu çerçevede; mesleki riskleri önleme, eğitim ve bilgi verilmesi dahil her türlü tedbiri alma, gerekli organizasyonu yapma, gerekli araç ve gereçleri sağlama, sağl k ve güvenlik tedbirlerini değişen şartlara uygun hale getirme ve mevcut durumun iyileştirilmesi için çal şmalar yapma, iş yerinde al nan iş sağl ğ ve güvenliği tedbirlerine uyulup uyulmad ğ n izleme, denetleme ve uygunsuzluklar n giderilmesini sağlama yükümlülüklerini getirmiştir. (Belirtilen yükümlülükleri yerine getirmeyen iş verene her bir yükümlülük için ayr ayr TL ikibinyüzellialt Türk Liras idari para cezas ön görülmüştür). Müessese merkezi işyerleri için; iki tam zamanl, bir k smi zamanl olmak üzere (A) s n f sertifikaya (veya yetkisine) sahip 3 iş güvenliği uzman ile iki tam zamanl, bir k smi zamanl olmak üzere 3 işyeri hekimine ihtiyaç vard r. Bağl İşletmelerin ise k smi zamanl olmak üzere (A) s n f sertifikaya (veya yetkisine) sahip 1 iş güvenliği uzman ile 1 iş yeri hekimine ihtiyaçlar vard r y l n n Temmuz ay ndan sonra memur ve sözleşmeli statüde çal şan personelin Kanunun 6 nc ve 8 inci maddeleri kapsam na girmesiyle istihdam edilmesi gereken iş güvenliği uzman ve iş yeri hekimi say s nda art ş olacakt r. Müessese iş yerlerindeki iş sağl ğ ve güvenliği organizasyonu; 1971 y l nda yürürlüğe giren ve 2003 y l nda yürürlükten kalkan 1475 say l İş Kanuna istinaden ç kart lm ş olan, İş Sağl ğ ve Güvenliği Tüzüğüne göre hekim, Maden ve Taş Ocaklar İşletmelerinde ve Tünel Yap m nda Al nacak İşçi Sağl ğ ve İş Güvenliği Önlemlerine İlişkin Tüzüğe göre emniyet mühendisi istihdam esas al narak kurulmuştur y l nda 4857 say l Kanunun yürürlüğe girmesiyle iş sağl ğ ve güvenliği hizmetlerinin organizasyonunda sertifikasyon ve her konuda uzman desteği kullan m getirilmiştir say l Kanuna göre iş yerlerindeki iş güvenliği uzman, iş yeri hekimi ve iş 12

29 13 sağl ğ ve güvenliği hizmetlerini düzenleyen ikincil mevzuat n önemli hükümlerinin, Yüksek Mahkeme Kararlar ile yürütülmesi durdurulmuş veya iptal edilmiştir. Dolay s yla ikincil mevzuata göre verilen iş güvenliği uzmanl ğ belgeleri geçersiz hale gelmiştir say l Kanuna göre iş güvenliği uzmanl ğ istihdam konusundaki düzenlemeler netleşmediğinden, Müesseselerdeki iş sağl ğ güvenliği organizasyonu 4857 say l Kanuna uygun hale getirilememiştir. Müessese Müdürlüğünce iş güvenliği uzman ve iş yeri hekimi ihtiyac n n ortak sağl k güvenlik birimlerinden hizmet al nmas yoluyla giderilmesi için bir defa ihaleye ç k lmas na rağmen, istekli ç kmad ğ ndan, ihale gerçekleştirilememiştir say l İş Sağl ğ ve Güvenliği Kanununun amac iş yerlerinde iş sağl ğ ve güvenliğinin sağlanmas ve mevcut sağl k ve güvenlik şartlar n n iyileştirilmesi için işveren ve çal şanlar n görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerinin düzenlenmesinden ibarettir. İş Sağl ğ ve Güvenliği Kanunu hiç bir ayr m yapmaks z n kamu ve özel sektöre ait tüm işlere ve işyerlerine, faaliyet konular na ve işçi say s na bak lmaks z n, bu işyerlerinin işveren, işveren vekili, ç rak ve stajyerler de dâhil olmak üzere tüm çal şanlar na uygulanacakt r. İşveren ile çal şanlar n görev, yetki ve yükümlülükleri 6331 say l Kanunun 4. maddesinde detayl bir şekilde aç klanm şt r. Bu yetki ve yükümlülüklerle birlikte kanunun 26. maddesinde, yükümlülüğünü yerine getirmeyen işyerlerine her bir işlem için TL ile TL s aras nda idari para cezas yapt r m da öngörülmüştür. Kanun, iş sağl ğ ve güvenliği hizmetlerinde ve bu konudaki organizasyonda sertifikasyonu ve iş güvenliği uzman istihdam n da zorunlu hale getirmiştir. Kanunun yukar da belirtilen iş sağl ğ ve güvenliği konusunda Müesseseye getirdiği yükümlülüklerin, 1475 say l Kanun ve ikincil mevzuat esas al narak kurulan mevcut İş Güvenliği ve Sağl ğ Şube Müdürlükleri ve Organizasyonu ile yerine getirilmesi mümkün değildir. Müessese Kanunda belirtilen mükellefiyetlerini yerine getirememesi nedeniyle, yüksek miktarlarda idari para cezalar, aç lacak hukuk davalar sonucunda da yüksek miktarlarda tazminat ve rücuen tazminatlar da ödemek durumunda kalabilecektir. Yasal düzenlemelerin iş sağl ğ ve güvenliği konusunda, Müesseseye yüklediği yükümlülüklerin yerine getirilmesinin çözümünü iş sağl ğ ve güvenliği uzman ve iş yeri hekimi istihdam oluşturmaktad r. Bu nedenle, 6331 say l İş Sağl ğ ve Güvenliği Kanunu ve ilgili Yönetmeliğin hüküm alt na ald ğ yükümlülüklerin yerine getirilerek, iş kazalar ve iş gücü kay plar n n önlenmesi, idari para cezalar na muhatap olunmamas için; - TKİ İş Güvenliği ve Sağl ğ Dairesine bağl Ortak Sağl k Güvenlik Birimi oluşturulmas, - İstihdam ettiği personel say s 500 ü aşan Müessese merkezleri ve işletmelerde, İş Güvenliği ve Sağl ğ Şube Müdürlükleri ve birimlerinin kadro ve 13

30 14 Sayıştay organizasyonunda yeni mevzuat kapsam nda değişiklik yap larak, ön görülen hekim ve uzmanlar n istihdam na olanak sağlanmas, - Çal şan say s n n 500 den az olduğu birimlerde, k smi zamanl olarak çal şmas gereken hekim ve uzmanlar n Ortak Sağl k Güvenlik Biriminden görevlendirilmesi, hususlar n n yap labilirliğinin incelenerek gerçekleştirilebilmesi için, Genel Müdürlük nezdinde girişimde bulunulmas önerilir. 2- Personele yap lan harcamalar: Faaliyet döneminde personel için yap lan harcaman n ayr nt s bir önceki y lla karş laşt rmal olarak personelin statüsü baz nda aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 14

31 Harcanan Harcanan Personele yap lan harcamalar Toplam harcama Bin TL Kişi baş na ayda düşen TL Ödeneğin son durumu Bin TL Esas ücretler Bin TL Ek ödemeler Bin TL Sosyal giderler Bin TL Cari y l toplam Bin TL Geçmiş y lla ilgili ödeme ve geri al şlar Bin TL Toplam harcama Bin TL Kişi baş na ayda düşen TL A-Memurlar B-Sözleşmeli personel C-İşçiler Genel toplam (A+B+C) Geçen y l toplam Fark

32 16 Sayıştay 2012 y l nda Müessesede istihdam olunan personel için 2011 y l ndan %12,7 oran nda 17,3 milyon TL fazlas yla 152,9 milyon TL tutar nda harcama yap lm şt r. Kadrolar (I) say l cetvelde yer alan personele 657 say l Devlet Memurlar Kanununa göre ayl k, tazminat ve ek ödemeler ödenmektedir. Kadrolar (II) say l cetvelde yer alan personele ise Yüksek Planlama Kurulu nca belirlenen tavan ücrete ve TKİ Yönetim Kurulu nca belirlenen skalaya göre ücret ödenmektedir. Öte yandan bu personele ödenmekte olan ek tazminat oran da tarihli Resmi Gazetede yay mlanan 6111 say l Kanunla %100 den %200 e yükseltilmiştir. İşçilere ise Türkiye Maden İşçileri Sendikas ile Kamu İşletmeleri İşverenleri Sendikas aras nda dönemi için akdedilen 13. dönem toplu iş sözleşmesinde öngörülen oran ve tutarlara göre ücret, ek ödeme ve sosyal haklar ödenmiştir. Faaliyet döneminde gerçekleşen, cari y la ilişkin 100,2 milyon TL tutar ndaki işçilik giderlerinin %5 oran nda 4,6 milyon TL sini ödenen istihsal primi oluşturmaktad r. Toplu iş sözleşmesinin 51 inci maddesinde prim; işçilerin gösterecekleri gayret, işe devam ve bağl l klar, iş talimatlar ve disiplinine uygun çal şmalar neticesinde belirlenen usullere göre yap lacak bir ödeme olarak tan mlanmas na rağmen, prim tahakkuklar nda çeşitli aksamalar bulunduğu gözlenmiştir. Rapor ekleri aras na (Ek: 2) olarak al nan, Müessesedeki personelin servislere dağ l m na ilişkin tablodan görüleceği üzere servislerde önemli say da İş Kanununa tabi personel çal şt ğ ndan bunlara ödenen prim yan nda, prim dağ l m n n üretici işçiliği yeterince teşvik edici düzeyde ve formülasyonda olmamas, prim ödenmesinden beklenen fayday etkisizleştirmektedir. Yine toplu iş sözleşmesinde, yap lacak ödemelerde prim yönetmeliği ve üretim art ş n n esas al nacağ n, işletmelerde prim yönetmeliğinin aksayan yönlerinin günün şartlar na göre düzeltilmesi için iki sendika temsilcisinin de bulunacağ bir komisyonun oluşturulacağ kararlaşt r lm şt r. Bu kapsamda prim yönetmeliğindeki prim ödenmesinden beklenen fayday azaltan hususlar ile uygulamada ortaya ç kan aksakl klar n belirlenerek tüm müessese ve işletmeleri kapsayacak biçimde çal şmaya temel oluşturmas için konunun Genel Müdürlüğe iletilmesi önerilir. 3-Sosyal konular ve giderleri: Personel için yap lan sosyal giderlerin ayr nt s bir önceki y lla karş laşt rmal olarak, personelin statüsü baz nda aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 16

33 17 Memurlar Sözleşmeliler İşçiler Toplam Sosyal giderler 2011 Bin TL 2012 Bin TL 2011 Bin TL 2012 Bin TL 2011 Bin TL 2012 Bin TL 2011 Bin TL 2012 Bin TL Fark Bin TL A-Cari y lla ilgili: 1-Aile ve çocuk yard m Evlenme, doğum ve ölüm yard m (5) 3-Sosyal yard m (18) 4-Bar nd rma giderleri Yedirme yard m (590) 6-Giydirme yard m (265) 7-Taş ma giderleri Sosyal güvenlik ve genel sağl k sigortas primi işveren pay ve ek karş l ğ Emekli ikramiyesi işten ayr lma tazminat İşsizlik sigortas işveren pay Sağl k giderleri (38) 12-Eğitim giderleri (36) 13-Spor giderleri (500) 14-Dinlenme kamplar na yap lan harcamalar Personel dernek ve vak flar na yard mlar Ayni ve nakdi başkaca sosyal giderler Toplam (A) B-Geçmiş y llarla ilgili: 1-Emekli ikramiyesi, işten ayr lma tazminat Diğer ödemeler (40) Toplam (B) Genel toplam (A+B)

34 18 Sayıştay Faaliyet döneminde personele yap lan toplam 152,8 milyon TL tutar ndaki harcaman n %43,5 i oran nda 66,5 milyon TL sini sosyal giderler, bunun %42 oran nda 27,7 milyon TL sini ise k dem tazminatlar oluşturmuştur. Toplu iş sözleşmesi uyar nca, Müessese merkezi, Bursa Linyitleri İşletmesi, Ilg n Linyitleri İşletmesinde çal şan işçilere 6 şar ton torbal kömür bedelsiz olarak verilmiştir. İşçilere verilen kömürün ortalama stok maliyeti 1,4 milyon TL olarak gerçekleşmiş, ayr ca Gelir Vergisi Kanunun 63 ünü ve Katma Değer Vergisi Kanununun 27 nci maddesi uyar nca da 1,2 milyon TL tutar nda vergi ödenerek gider kaydolunmuştur. Müessese merkezi, Bursa Linyitleri İşletmesi ve Ilg n Linyitleri İşletmesine ait lojmanlar n say lar ve lojmanlara ilişkin diğer veriler aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 18

35 19 MÜESSESE MERKEZİ SIRA NO SOSYAL TESİSİN NİTELİĞİ BULUNDUĞU YER BLOK SAYISI DAİRE SAYISI ODA SAYISI (MİSAFİRHANELER) MÜSTAKİL KONUT SAYISI LOJMANDA OTURAN SAYISI BOŞ LOJMAN SAYISI 1 LOJMAN TAVŞANLI/SİTE İÇİ DEPREM DAYANIKLILIK TESPİTİ YAPILIP YAPILMADIĞI MEVCUT FİZİKİ DURUMU ÇOK KATLILARA YAPILDI KULLANILABİLİR 2 LOJMAN TAVŞANLI/SİTE DIŞI YAPILDI KULLANILABİLİR 3 LOJMAN 4 LOJMAN 5 YONCALI EĞİTİM VE DİNLENME TESİSLERİ TUNÇBİLEK ÇAMALTI MAHALLESİ ÇOK KATLILARA YAPILDI KULLANILABİLİR TUNÇBİLEK MADENCİLER MAHALLESİ YAPILDI KULLANILABİLİR SOSYAL TESİS YONCALI KÜTAHYA OLDUĞU İÇİN YAZ DÖNEMİ KAMP OLARAK KULLANILMAKTADIR. YAPILMADI KULLANILABİLİR 6 MİSAFİRHANE TAVŞANLI 18 YAPILMADI KULLANILABİLİR 7 LOKAL TAVŞANLI YAPILMADI KULLANILABİLİR 8 MİSAFİRHANE 9 LOKAL 10 MİSAFİRHANE 11 TUNÇBİLEK 1 NOLU MİSAFİRHANE 26 YAPILMADI KULLANILABİLİR TUNÇBİLEK/ÇAMALTI MAHALLESİ YAPILMADI KULLANILABİLİR TUNÇBİLEK/İŞÇİ MİSAFİRHANESİ 21 YAPILMADI KULLANILABİLİR EĞİTİM VE DÜĞÜN SALONU YAPILMADI KULLANILABİLİR BURSA LİNYİTLERİ İŞLETMESİ (MERKEZ) SIRA NO SOSYAL TESİSİN NİTELİĞİ BULUNDUĞU YER BLOK SAYISI DAİRE SAYISI ODA SAYISI (MİSAFİRHANE) MÜSTAKİL KONUT SAYISI DOLU KONUT DAİRE SAYISI BOŞ KONUT DARİE SAYISI DEPREM DAYANIKLILIK TESPİTİ YAPILIP YAPILMADIĞI MEVCUT FİZİKİ DURUMU 1 LOJMAN ORHANELİ YAPILDI KULLANILABİLİR 2 MİSAFİRHANE ORHANELİ 16 YAPILDI KULLANILABİLİR 3 LOKAL ORHANELİ 1 1 YAPILDI KULLANILABİLİR BURSA LİNYİTLERİ İŞLETMESİ, KELES KONTROL MÜDÜRLÜĞÜ SIRA NO SOSYAL TESİSİN NİTELİĞİ BULUNDUĞU YER BLOK SAYISI DAİRE SAYISI ODA SAYISI (MİSAFİRHANE) MÜSTAKİL KONUT SAYISI DOLU KONUT DAİRE SAYISI BOŞ KONUT DARİE SAYISI DEPREM DAYANIKLILIK TESPİTİ YAPILIP YAPILMADIĞI MEVCUT FİZİKİ DURUMU 1 LOJMAN KELES YAPILDI KULLANILABİLİR 2 MİSAFİRHANE KELES 13 YAPILDI KULLANILABİLİR 3 LOKAL KELES 1 1 YAPILDI KULLANILABİLİR ILGIN LİNYİTLERİ İŞLETMESİ SIRA NO 2 SOSYAL TESİSİN NİTELİĞİ BULUNDUĞU YER BLOK SAYISI DAİRE SAYISI ODA SAYISI (MİSAFİRHANE) MÜSTAKİL KONUT SAYISI DOLU KONUT DAİRE SAYISI BOŞ KONUT DARİE SAYISI DEPREM DAYANIKLILIK TESPİTİ YAPILIP YAPILMADIĞI MEVCUT FİZİKİ DURUMU MİSAFİRHANE (KONUKEVİ) ILGIN 1 12 YAPILDI KULLANILABİLİR 3 LOKAL ILGIN YAPILDI KULLANILABİLİR 19

36 20 Sayıştay Müessesenin, Müessese merkezinde 59 blokda 320, Bursa Linyitleri İşletmesinin merkezinin bulunduğu Bursa İli Orhaneli İlçesinde 17 blokda 218, yine işletmenin Bursa İli Keles İlçesinde 5 blokda 76, Ilg n Linyitleri İşletmesinin Konya İli, Ilg n İlçesinde 4 blokda 24 daireden ibaret olmak üzer, toplam 638 adet lojman bulunmaktad r. İnceleme tarihi itibar yla (Temmuz-2013) bu lojmanlar n 494 adedinin dolu 144 adedinin boş olduğu görülmüştür. Dolu Lojman Adeti Boş Lojman Adeti Toplam Lojman Adeti Doluluk oran % Müessese merkezi: -Tavşanl Tunçbilek Bursa Linyitleri İşletmesi (Orhaneli) Bursa Linyitleri İşletmesi (Keles) Ilg n Linyitleri İşletmesi Yukar daki oranlardan görüleceği üzere lojmanlar n önemli bölümü boş durumdad r. Özellikle Tunçbilek, Orhaneli ve Keles deki lojmanlar n doluluk oranlar düşük düzeydedir. Ayr ca Müessese merkezindeki lojmanlar n yap m y llar n n eski olmas, getirilen k s tlamalar nedeniyle bak m onar mlar n n düzenli yap lamamas nedeniyle, büyük bak m onar ma da ihtiyaç bulunduğu görülmüştür. Öte yandan Müessesenin Tavşanl İlçesine yaklaş k 40 km uzakl ktaki Kütahya İli Yoncal Beldesinde 3 blokta 24 konutu bulunmaktad r. Yoncal Beldesi termal su kaynaklar ile ünlü olup, bu konutlar geçmişte yaz sezonunda Müessese personelinin yararlanmas için inşaa ettirilmiş olup, k ş aylar nda boş durumdad r. Ayr ca konutlar n bak m onar mlar n n düzenli biçimde yapt r lamamas nedeniyle kullan m nda sorunlar olduğu da ilgililer taraf ndan ifade olunmuştur. Yine Müessese merkezinde 65 odal 3 adet misafirhane, 2 adet lokal, 1 adet eğitim ve düğün salonu, Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü merkezinde 16 odal misafirhane ve lokali, Keles de 13 odal misafirhane ve lokali, Ilg n Linyitleri İşletmesinde 13 odal misafirhane ve lokali bulunmaktad r. Ayr ca Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve Bağl Ortakl klar n n 2012 y l na ait Genel Yat r m ve Finansman Program n n Genel ilkeler başl kl 3 üncü maddesinde, at l durumda olan gayrimenkullerin sat ş, kiralama veya bedelli devir gibi usullerle rayiç bedel esas al narak değerlendirileceği kararlaşt r lm şt r. Bu itibarla lojmanlar n bulunduğu alanlar dahil taş nmazlar n bu kapsamda değerlendirilmesi gereklidir. Öte yandan 18 Nisan 2013 tarihli ve say l Resim Gazete de yay mlanan Kamu Finansman ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakk nda Kanun ile Baz Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yap lmas na Dair Kanunun 36 nc maddesi: 20

37 21 Mahalli idareler hariç olmak üzere genel yönetim kapsam ndaki kamu idarelerinin, döner sermayelerin, fonlar n, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlar hariç özel kanunla kurulmuş diğer kamu idarelerinin, kamu iktisadi teşebbüsleri ve bunlar n bağl ortakl klar ile müesseselerinin ve sermayesinin yüzde ellisinden fazlas kamuya ait diğer ortakl klar ve şirketlerin mülkiyetinde ve tasarrufunda bulunan tatil köyü, termal tesis, eğitim ve dinlenme kamplar, eğitim, dinlenme ve spor tesisleri, misafirhane ve diğer sosyal tesislerin ekonomiye kazand r lmas amac yla, bu tesislerin maliklerinin kendilerince, Bakanl kça, Özelleştirme İdaresi Başkanl ğ nca veya Toplu Konut İdaresi Başkanl ğ nca; değerlendirme işlemini yapacak idarenin mevzuat na göre ve bu mevzuatta belirtilen usullere göre sat lmak, kat/arsa karş l ğ inşaat yapt r lmak, üzerlerinde s n rl ayni hak tesis edilmek suretiyle veya diğer yöntemlerle değerlendirilmesine, değerlendirmenin hangi idare taraf ndan ve hangi yöntemle yap lacağ na, Bakanl ğ n teklifi üzerine Bakanlar Kurulunca karar verilebilir. Üçüncü f kra kapsam ndaki taş nmazlar n değerlendirilmesinden elde edilen gelirler, genel bütçeli idarelerde ilgili idarenin merkez muhasebe birimi hesaplar na aktar l r ve özel gelir kaydedilir. Özel gelir kaydedilen bu tutar karş l ğ nda idare bütçesine münhas ran yat r m ihtiyaçlar n karş lamak amac yla ödenek kaydetmeye Maliye Bakan yetkilidir. Özel bütçeli idarelerde bu gelirler muhasebe birimi hesaplar na aktar l r ve bütçelerine gelir olarak kaydedilir. İdareler bu gelirleri münhas ran yat r m ihtiyaçlar n karş lamak amac yla ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde ödenek eklemek suretiyle kullan r. Diğerlerinde ise, elde edilen gelirler kendi mevzuat na göre muhasebe birimi hesaplar na aktar larak bütçelerine gelir olarak kaydedilir ve ilgili mevzuat na göre münhas ran yat r m ihtiyaçlar n karş lamak amac yla kullan l r. Değerlendirme işlemleri maliki idareler d ş nda diğer idarelerce yap lan taş nmazlar için yap lan masraflar aktar lacak gelirlerden düşülür. Bu maddenin uygulanmas na ilişkin usul ve esaslar belirlemeye, uygulamay yönlendirmeye ve izlemeye, uygulamada ortaya ç kacak tereddütleri gidermeye Bakanl k yetkilidir. hükmünü amirdir. Kamu Finansman ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakk nda Kanun ile Baz Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yap lmas na Dair Kanunun 36 nc maddesi uyar nca, Müessesenin Yoncal termal alan nda bulunan konutlar ile istihsal fonksiyonu kald r larak kontrol müdürlüğüne dönüştürülen Keles Kontrol Müdürlüğünün kontrol görevini çok s n rl say da personelle yürütmesi mümkün olduğundan, önemli tutarda tasarruf sağlayacağ da gözönünde bulundurularak lojman ve misafirhanesinin rayiç bedelleri üzerinden sat lmas ya da yap lacak başkaca işlemin belirlenmesi için Genel Müdürlük nezdinde girişimde bulunulmas önerilir. 21

38 22 Sayıştay III. MALİ BÜNYE Müessesenin sadeleştirilerek analize elverişli hale getirilen varl k ve kaynaklar n n ayr nt s aşağ daki tabloda gösterilmiştir. Mali durum Varl klar ( Aktif ): Bin TL Fark % % Bin TL % Bin TL 1 - Dönen varl klar: a ) Haz r değerler , , b)k sa sürede paraya çevrilebilir değerler , , Toplam ( 1 ) , Duran varl klar : a)uzun sürede paraya çevrilebilir değerler ,2 903 b) Bağl değerler , Toplam ( 2 ) , Varl klar toplam Kaynaklar (Pasif): 1 Yabanc kaynaklar : a ) K sa vadeli , , b ) Uzun vadeli , , Toplam (1) , , Öz kaynaklar , , Kaynaklar Bilançonun sadeleştirilmesi amac yla bin TL tutar ndaki kömür sat şlar na mahsuben al nan avanslar, kömür stoklar na ilişkin tutarlardan düşülmüştür. Müessesenin varl k ve kaynaklar bir önceki y la göre % 38 oran nda 159,5 milyon TL tutar nda artm şt r. Müessesenin, bir önceki y la göre: Varl klar ndan: - Haz r değerler bin TL, 22

39 23 - Mamul stoklar bin TL, - Diğer stoklar bin TL, - Gelecek aylara ait giderleri 400 bin TL, - Diğer dönen varl klar 6 bin TL, - Verilen teminatlar 904 bin TL, - Maddi duran varl klar (net) bin TL, - Maddi olmayan duran varl klar (net) 8 bin TL, - Özel tükenmeye tabii varl klar (net) bin TL, tutar nda artarak toplam art ş bin TL, - Ticari alacaklar bin TL, - Diğer alacaklar bin TL, tutar nda azalarak toplam azal ş bin TL olarak, net art ş ise bin TL olarak gerçekleşmiştir. Kaynaklar ndan: - Ticari borçlar bin TL, - Diğer borçlar bin TL, - Borç ve gider karş l klar bin TL, - Gider tahakkuklar bin TL, - Diğer k sa vadeli yabanc kaynaklar 6 bin TL, - Uzun vadeli borç ve gider karş l klar bin TL, - Dönem net kâr bin TL, - Geçmiş y llar zarar (-) bin TL, tutar nda artarak toplam art ş bin TL, - Al nan avanslar 618 bin TL, - Ödenecek vergi ve yükümlülükler 104 bin TL, tutar nda azalarak, toplam azal ş 722 bin TL olarak, net art ş ise bin TL olarak gerçekleşmiştir. Bu art şlar ile yukardaki tabloda yer alan art şlar aras ndaki fark elimine edilen rakamlardan kaynaklanmaktad r. Rapor ekleri aras na (Ek:11) olarak al nan kâr dağ t m tablosundan görüleceği üzere, dönem net kâr n n 35,5 milyon TL sinin Genel Müdürlüğe devri 24,1 milyon TL sinin ise kanuni yedek olarak ayr lmas kararlaşt r lm şt r. Bu kapsamda Genel Müdürlükçe gelir tahakkuku yap lan ve 2013 y l nda cari hesaba mahsup edilecek olan kâr pay (Ek:6) say l çizelgede k sa vadeli yabanc kaynaklara al nm şt r. 23

40 24 Sayıştay Müessesenin rapor ekleri aras na (Ek:5,6) olarak al nan varl k ve kaynaklar n ayr nt s na ilişkin tablolarda yer alan bilanço kalemlerinin kendi aralar nda ve gelir tablosu kalemleri aras nda kurulan oranlar ve bunlara ilişkin aç klamalar aşağ dad r. A Mali durum: 1 Mali yap oranlar a) Mali kald raç: % % Yabanc kaynaklar x x100 = = 42,1 33,3 Varl klar toplam Müessesenin yabanc kaynaklar bir önceki y la göre % 63 oran nda 81,9 milyon TL artmas na rağmen, bu art ş n 11,7 milyon TL sini ayr lan k dem tazminat karş l ğ oluşturmaktad r. Müessesenin 211,7 milyon TL tutar ndaki yabanc kaynaklar n n ise 100,1 milyon TL sini yine ayr lan k dem tazminat karş l ğ 1,3 milyon TL sini de ayr lan iç sigorta fonu oluşturmaktad r. Gerçek borç niteliğinde olmayan başka deyişle k sa sürede fon ç k ş gerektirmeyen bu tutarlar elimine edildiğinde bir önceki y la göre 8,8 puan artan ve % 42,1 olarak gerçekleşen oran % 22 ye gerilemektedir. Müessese banka mevcutlar n alacak ve borçlar n Genel Müdürlüğe devretmekte olup, fon yönetimi Genel Müdürlükçe yap lmaktad r. b) Mali yeterlilik (Finansman): % % Öz kaynaklar x x100 = = 137,2 200,2 Yabanc kaynaklar y l n 33,1 milyon TL dönem kâr ile kapatan Müessesenin, faaliyet dönemini 82,8 milyon TL kârla kapatmas ve 2011 y l na ilişkin 19,5 milyon TL tutar ndaki dönem net kâr n n geçmiş y llar zarar na mahsup edilmesi sonucu, geçmiş y llar zarar n n 26,2 milyon TL den 6,7 milyon TL ye gerilemesi, ayr ca faaliyet dönemine ilişkin 46,7 milyon TL tutar ndaki dönem net kâr n n, öz kaynaklara al nmas, öz kaynaklar n 30,7 milyon TL tutar nda artmas na neden olmuştur. 24

41 25 211,7 milyon TL tutar ndaki yabanc kaynaklar n ise 100,1 milyon TL sini k dem tazminat karş l klar, 35,4 milyon TL sini 2012 y l kâr ndan 233 say l KHK n n 36 nc maddesi uyar nca Genel Müdürlüğe devrolunacak kâr pay, 1,3 milyon TL sini de iç sigorta fonlar oluşturmaktad r. Öz kaynaklar ile yabanc kaynaklar n n tümünü karş layan Müessesenin, k sa vadede fon ç k ş na neden olmayacak k dem tazminat fonu ile iç sigorta fonunun elimine edilmesi durumunda mali yeterlilik oran % 263 e yükselmektedir. Y l içi fon hareketlerinin dönem sonu itibar yla sonuçlar n, fon kaynaklar ve fon kullan mlar olarak gösteren fon ak m tablosu ile hesap dönemi içinde ortaya ç kan nakit ak şlar n, kaynaklar ve kullan m yerleri bak m ndan gösteren nakit ak m tablosunun Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğinde (S ra no:1) s ralanan kabuller doğrultusunda haz rlanamad ğ görülmüştür. Bu nedenle fon ak m ve nakit ak m tablosu rapor ekleri aras na al nmam şt r. Ancak Kurumun diğer Müesseselerinde de, bu iki tablonun düzenlenmesinde benzeri hatalar n yap ld ğ ve benzeri kalemlerde farkl yorumlar yap ld ğ denetimlerde gözlendiğinden, haz rlanmas Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğleri uyar nca zorunlu olan ek mali tablolar n an lan Tebliğdeki esaslara göre, kolayl kla düzenlenebilmesi için Genel Müdürlükçe detayl program haz rlat larak, uygulanmas gereklidir. Öte yandan 1 Temmuz 2012 tarihinde yürürlüğe giren Türk Ticaret Kanununun 88 inci maddesi uyar nca, gerçek ve tüzel kişiler münferit ve konsolide finansal tablolar n düzenlerken, Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartlar Kurumu taraf ndan yay mlanan, Türkiye Muhasebe Standartlar na, Kavramsal Çerçevede yer alan muhasebe ilkelerine ve bunlar n ayr lmaz parças olan, yorumlara uymak ve bunlar uygulamak zorunda olduklar ndan, yine tarihinde kabul olunan 6335 say l kanunla değiştirilen ve tarihinde yürürlüğe girecek olan Geçici 6 nc maddesinde de tarihinde münferit ve konsolide finansal tablolar n düzenlenmesinde Türkiye Muhasebe Standartlar na uyma zorunluluğu getirildiği ve Finansal Tablolar n Sunuluşu na ilişkin TMS 1 de, tam bir finansal tablolar setinin: (a) Dönem sonu finansal durum tablosu (bilanço) (b) Döneme ait kapsaml gelir tablosu, (c) Döneme ait öz kaynak değişim tablosu, (d) Döneme ait nakit ak m tablosu, (e) Önemli muhasebe politikalar n özetleyen dipnotlar ve diğer aç klay c notlar Tablo ve dipnotlar n içereceği belirtildiğinden, haz rlanacak programlarda bu hususun da gözönünde bulundurulmas gereklidir. Ayr ca TKİ nin tarihinden itibaren de bağ ms z denetime tabii olacağ Hazine Müsteşarl ğ nca Kuruma bildirilmiştir. Zira bağ ms z denetimde s ralanan tablolar baz al narak inceleme yap lacakt r. 25

42 26 Sayıştay (3) S ra nolu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği ile ek mali tablolar düzenlemek zorunda olan işletmelerin belirlenmesinde aktif toplam ve net sat şlar n toplam kriteri getirilmiştir. Bu hüküm uyar nca, aktif toplam veya net sat şlar toplam belirli bir tutar aşan mükellefler ek mali tablolar düzenlemek zorundad rlar. Bu tutarlar 10 S ra nolu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği ile 1,8 milyon ve 4 milyon TL olarak belirlenmiş ve bu parasal hadlerin her y l, önceki y l için VUK hükümleri uyar nca tespit edilen yeniden değerleme oran nda artt r larak uygulanacağ bu Tebliğ ile hükme bağlanm şt r. Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğleri uyar nca, düzenlenmesi zorunlu olan ek mali tablolardaki hatalar n giderilmesi ve tüm Müesseselerce haz rlanan ek mali tablolar aras nda uygulama birliğinin sağlanabilmesi için, Türk Ticaret Kanunu uyar nca, 1 Ocak 2013 tarihinden itibaren uygulama zorunluluğu bulunan Finansal Tablolar n Sunuluşu na ilişkin Türkiye Muhasebe Standart ndaki ek finansal tablolar hususu ve Kurumun tarihinden itibaren bağ ms z denetime tabii olacağ da göz önünde bulundurularak, yaz l m program haz rlanmas konusunda Genel Müdürlük nezdinde girişimde bulunulmas önerilir. c) Oto finansman (İç kaynaklar): % % Yedekler x x 100 = = 9 - Ödenmiş sermaye Müessesenin 2012 y l bilançosunda yer alan bin TL tutar ndaki dönem net kâr, 2013 y l nda, rapor ekleri aras na (Ek:11) olarak al nan kâr dağ t m tablosundan görüleceği üzere bin TL si geçmiş y llar zarar na, bin TL si kanuni yedeklere mahsup olunacak, bin TL si ise Genel Müdürlüğe devrolunacakt r ve 2011 y llar nda bilanço zararlar nedeniyle yedek ay ramayan Müessesenin 2012 y l dönem kâr ndan bin TL tutar nda yedek ay rmas ve kanuni yedek oluşturmas mümkün hale gelmiştir. d) Bağl değerlerin finansman nda kullan lan kaynaklar ve bu değerlerin kaynaklar içindeki yeri: % % Bağl değerler x x 100 = = 113,4 95,9 Öz kaynaklar

43 27 Maddi duran varl klar (net) x x 100 = = 49,3 29,1 Öz kaynaklar Bağl değerler x x 100 Varl klar toplam = 65,6 71,2 Müessesenin toplam varl klar n n, % 37 sini oluşturan ve üretilecek kömür üzerindeki toprak örtüsünün kald r lmas için yap lan dekapaj giderlerindeki art şa bağl olarak, net özel tükenmeye tabii varl klar n % 22 oran nda 33 milyon TL tutar nda, edinilen sabit k ymetlere bağl olarak net sabit k ymetlerin ise % 50 oran nda 47,5 milyon TL tutar nda artmas sonucu, bağl değerlerin bir önceki y la göre % 32 oran nda 80,4 milyon TL tutar nda artmas na karş l k, öz kaynaklar n % 43 oran nda 31 milyon TL artmas, öz kaynaklar n bağl değerleri ve sabit k ymetleri karş lama oranlar n artt rm şt r. Ayr ca ana faaliyet konusu kömür üretimi olan Müessesenin varl klar n n % 66 s n doğal olarak bağl değerler oluşturmaktad r. e) Paraya çevrilebilir ve haz r değerlerin varl klar içindeki yeri: % % Paraya çevrilebilir ve haz r değerler x x 100 = = 31,8 36,0 Varl klar toplam Müessesenin paraya çevrilebilir ve haz r değerlerini oluşturan: - Haz r değerleri bin TL, - Stoklar bin TL, - Gelecek aylara ait giderleri 400 bin TL, - Diğer dönen varl klar 6 bin TL, - Gelecek y llara ilişkin ticari alacaklar 904 bin TL, olmak üzere toplam bin TL artarken, - Ticari alacaklar bin TL, - Diğer alacaklar bin TL, 27

44 28 Sayıştay olmak üzere toplam bin TL tutar nda azalm ş ve net art ş bin TL olarak gerçekleşmiştir. Bunun sonucunda paraya çevrilebilir ve haz r değerlerdeki art ş % 14 olarak gerçekleşirken, bu art ş n yan nda bağl değerlerdeki art şa bağl olarak aktif büyüklüğünün % 29 oran nda artmas, oran n 4,2 puan azalmas na neden olmuştur. 2) Likidite oranlar : Müessesenin k sa vadeli borçlar n ödeme gücü ile net işletme sermayesinin yeterliliğine ilişkin oranlar aşağ da gösterilmiştir % % Dönen varl klar x x 100 Cari oran = = = 132,1 254,9 K sa vadeli yabanc kaynaklar (Dönen varl klar-stoklar) 100 ( ) 100 Likidite oran = = = 42,3 184,8 K sa vadeli yabanc kaynaklar (Haz r değerler+çok k sa sürede paraya çevrilebilir değerler) 100 ( ) 100 Nakit oran = = = 10 8,2 K sa vadeli yabanc kaynaklar Müessesenin net işletme sermayesi: y l nda ( ) = bin TL iken, y l nda ( ) = bin TL ye gerilemiştir. Müessesenin k sa vadeli yabanc kaynaklar n n, bin TL si Genel Müdürlük cari hesab n n alacak kalan, bin TL si Genel Müdürlüğe aktar lacak 2012 y l kâr pay olmak üzere bin TL si Genel Müdürlüğe ödenecek tutarlar, bin TL si 2013 y l nda ödenecek k dem tazminatlar na mahsup olunmak üzere ayr lan karş l klar n tutar d r. Müessese dönen varl klar ile k sa vadeli yabanc kaynaklar n n tamam n, diğer dönen varl k unsurlar na göre paraya çevrilmesi daha uzun bir süreyi gerektiren stoklar n düşülmesi ile yabanc kaynaklar n n % 42,3 ünü karş layabilmektedir. 28

45 29 Öte yandan Müessesece sağlanan nakit Genel Müdürlüğe aktar ld ğ ndan ve fon yönetimi ve plasman Genel Müdürlükçe yürütüldüğünden, Müessesenin menkul k ymetleri ve benzeri başkaca yat r mlar bulunmamaktad r. Bu nedenle, Müessesenin bilanço günü itibar yla kasa ve banka mevcutlar ile k sa vadeli borçlar n n % 10 unu karş layabilir durumda olmas bir olumsuzluk yaratmamaktad r. Ancak Müessese mevcut faaliyet hacmi itibar yla ve kaynak yaratamayan Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün oluşturduğu gider yükü nedeniyle işletme ve yat r m faaliyetlerinin neden olacağ finansman temin etmesi mümkün bulunmamaktad r. 3 Varl k kullan m oranlar : a) Alacak devir h z : Net sat şlar Alacak = = 8,2 9,8 devir h z = Ortalama ticari alacaklar Dönem baş + dönem sonu Ortalama = = = ticari alacaklar 2 2 Müessesenin ticari alacaklar n n tümü kömür sat şlar nedeniyle oluşan alacaklar n tutar d r. Alacaklar n devir h z, bir önceki y la göre1,6 puan gerilemesine rağmen, Müessesenin Genel Müdürlüğe devrettiği ilgili Valiliklerin Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vak flar na gönderdiği kömür bedelleri d ş ndaki, diğer müşterilere satt ğ kömürlerin bedellerini süresinde tahsil etmektedir. b) Stok devir h z : Sat şlar n maliyeti = = 9,1 46,3 Ortalama mamul stoklar 29

46 30 Sayıştay Net sat şlar = = 14,2 69,9 Ortalama mamul stoklar Ortalama = = mamul ve emtia 2 stoklar Müessesede kendi üretimi sat labilir kömür stoklar ile ticari kömür stoklar n n hangi h zda sat şa çevrildiğinin ölçüsü olan yukar daki rasyolardan görüleceği üzere, mamul stoklar 9,1 kez devretmiştir. Başka deyişle stoklar 360: 9,1= 39,5 günde bir yenilenmiştir. Net sat şlara göre stoklar n tükenme süresi 360: 14,2= 25,3 gündür. c) Dönen varl klar devir h z : Net sat şlar = = 3,6 4,2 Ortalama dönen varl klar /2 Müessesenin dönen varl k devir h z oran 3,6 olarak gerçekleşmiştir. d) Aktif devir h z : Net sat şlar = = 1,3 1,4 Varl klar toplam (ortalama) /2 Tüm varl klar n verimliliğinin göstergesi olan rasyodan görüleceği üzere bir önceki faaliyet döneminde kullan lan ortalama varl k birimi baş na 1,4 birim net sat ş has lat sağlanm şken, faaliyet döneminde 1,3 birim net sat ş has lat sağlanm şt r. 30

47 31 e) Net işletme sermayesi devir h z : Net sat şlar Net işletme sermayesi (ortalama) = /2 = 8,9 6,9 Net işletme sermayesi devir h z bir önceki y la göre 2 birim artm şt r. h) Öz kaynak devir h z : Net sat şlar = Öz kaynaklar(ortalama) / = 2,1 2,0 Faaliyet döneminde Müessesenin hem sağlad ğ has la hem de kârl l ğ önemli tutarda artm ş olup, buna bağl olarak, öz kaynaklar n n ne ölçüde verimli kullan ld ğ n n bir göstergesi olan, öz kaynak devir h z da bir önceki y la göre 0,1 birim artm şt r. B Mali sonuçlar : a) Mali karl l k (Mali rantabilite): Dönem kâr x x 100 = Ödenmiş sermaye (ortalama) % 2011 % = 31,1 12,4 Dönem kâr x x100 = Öz kaynaklar (ortalama) = 30,1 13,2 Faaliyet kâr x x 100 = Öz kaynaklar (ortalama) = 38,8 34,4 Faaliyet döneminde ödenmiş sermayede bir değişiklik olmamakla birlikte, dönemin 82,8 milyon TL tutar nda kârla kapat lmas nedeniyle, dönem net kâr ile 31

48 32 Sayıştay bilançoda yer alan 6,7 milyon TL tutar ndaki birikmiş zarar n kapat lmas mümkün hale geldiği gibi 24,1 milyon TL tutar ndaki kâr n da kanuni yedek olarak bünyede b rak lmas mümkün olmuştur. Bu itibarla Müessesenin sağlad ğ faaliyet kâr n n 85,9 milyon TL den 106,8 milyon TL ye, dönem kâr n n 33,1 milyon TL den 82,8 milyon TL ye yükselmesi sonucu ortalama ödenmiş sermaye birimi baş na sağlad ğ dönem kâr 1,2 TL den 3,1 TL ye, ortalama öz kaynak birimi baş na sağlanan dönem kâr 1,3 TL den 3 TL ye ve faaliyet kâr da 3,4 TL den 3,9 TL ye yükselmiştir. b)ekonomik kârl l k (Ekonomik rantabilite): 2012 % 2011 % [Dönem kâr +(finansman giderleri-yat r maliyetine verilen faizler)] 100 [ (0)]100 Kullan lan sermaye-işletmeye aç lmayan yat r mlarda kullan lan sermaye = = 20,2 10,4 Öz ve yabanc kaynaklar toplam n n rantabilitesini gösteren bu orandan görüleceği üzere Müessesenin ekonomik rantabilitesi bir önceki y la göre 9,8 birim artm şt r. 3-Mali sonucu ilgilendiren etkenler: a)finansman giderleri yükü: Müessesenin, Ana Teşekkül cari hesab 24,2 milyon TL tutar nda alacak bakiyesi vermesine, başka deyişle Müessese, Genel Müdürlüğe bu tutarda borçlu olmas na rağmen, Genel Müdürlükçe, yaln zca bankalardan kulland ğ krediler için ödediği faiz dekont edildiğinden, faaliyet döneminde Genel Müdürlüğün kredi kullan m bulunmad ğ ndan, Müessesede finansman gideri oluşmam şt r. b) Net sat şlara göre kârl l k oranlar : Net sat şlar x x % % = = 137,9 150,3 Kullan lan sermaye-işletmeye aç lmayan yat r mlarda kullan lan kaynaklar 32

49 % % Olağan kâr x x 100 Olağan kâr oran = = = 18,9 17,2 Net sat şlar Dönem kâr x x 100 Dönem kâr oran = = = 14,6 6,6 Net sat şlar Faaliyet döneminde net sat şlar n, olağan kâr ve dönem kâr na dönüşüm oranlar yükselmiş olup, öz ve yabanc kaynaklardan oluşan toplam kullan lan kaynak birimi baş na bir önceki y l 1,5 TL net sat ş has lat sağlanm şken, faaliyet döneminde de bir önceki y l düzeyinde 1,4 TL tutar nda net sat ş has lat sağlanm şt r. Müesseseye bağl Ilg n Linyitleri İşletmesinin üretim yapt ğ sahalar TKİ nin, iştiraki Yeni Çeltek AŞ ye rodövansla üretim yap lmas için devrolunmuştur. Halen İşletme Müdürlüğü statüsünü koruyan bu birimin Kontrol Müdürlüğü haline getirilmesi zorunludur. Müessesenin diğer işletmesi olan ve tarihi itibar yla Müesseseye bağlanan Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün, Bursa İli Keles aç k ocağ nda İşletmece üretim yap lmas na TKİ Yönetim Kurulunca son verilerek kontrol birimi haline getirilmiştir. İşletme merkezinin bulunduğu aç k ocakta ise oluşan heyelanlara çözüm bulunamad ğ ndan, öngörülen üretim gerçekleştirilememektedir. Geçmiş y llarda Orhaneli Termik Santral na verilecek kömür Seyitömer den taş nm şt r. Dolay s yla bu işletmedeki dar boğazlar giderilemediğinden bu olgu personelin etkin istihdam edilememesi de dahil önemli gider ve zarar oluşumuna neden olmaktad r. Bu işletmenin üretim yapt ğ sahalar n da rodövansla verilmesinin yararl olacağ mütalaa olunmaktad r. Müessese merkezinin bulunduğu Tavşanl İlçesindeki Ömerler Yeralt Ocağ nda yürütülen mekanizasyon yat r m ve buna bağl yürütülen işler bitirilememiştir. Dolay s yla ön görülen üretim yap lamamaktad r. Ayr ca EÜAŞ, TKİ Genel Müdürlüğüne gönderdiği yaz da Otomatik Fiyatland rma Mekanizmas na göre ödeme yapamayacağ n da Müesseseye bildirmiştir. Maliyetleri sürekli artan Müessesenin kömür fiyatlar n n artt r lmamas, Müesseseyi finansman aç s ndan zora sokacağ gibi, önemli kâr ve has lat kayb na da yol açacakt r. 33

50 34 Sayıştay IV. İŞLETME ÇALIŞMALARI Müessesenin bireysel işletme bütçesi Yönetim Kurulunun gün ve 37/505 Say l karar ile kabul edilerek, program hedeflerini de aşmak üzere üretimi artt r c, maliyeti düşürücü her türlü idari ve teknik tedbirlerin al narak Müessesenin işletme faaliyetlerinin daha da iyileştirilmesi için belirlenen hedeflere uyulmas öngörüsü ile Müesseseye gönderilmiştir. Bilahare Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün, bağl bulunduğu Seyitömer Linyitleri İşletmesi Müessesesinin, işletme haline dönüştürülerek EÜAŞ a devrolunmas üzerine, İşletme Müdürlüğünün tarihi itibar yla Müesseseye bağlanmas nedeniyle Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün işletme bütçesindeki program rakamlar n n dört ayl k bölümü Müessese bütçesine aktar larak bütçe revize edilmiş ve revize bütçe TKİ Yönetim Kurulu nun gün ve 40/499 say l karar ile kabul edilmiştir. Bu itibarla incelemeler, Müessesenin revize bütçesi üzerinden yap lm şt r. Müessesenin 2012 y l na ilişkin revize işletme bütçesinde: s işçi olmak üzere toplam personelin istihdam olunacağ, -94,3 milyon TL tutar nda malzeme tedarik edileceği ve hizmet al mlar için 68,9 milyon TL tutar nda ödeme yap lacağ, -Yat r m program nda detay belirlenen projeler için 49 milyon TL tutar nda harcama yap lacağ, -63,2 milyon m³ dekapaj yap lacağ, bin tonu Müessese merkezince, 302 bin tonu Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce, 355 bin tonu Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce olmak üzere toplam 4,3 milyon ton sat labilir nitelikte kömür üretilebileceği, -1,5 milyon tonu termik santrallara, 2,4 milyon tonu ise s nma amaçl ve s nai tesislere sat lacak kömürler olmak üzere toplam 3,9 milyon ton kömür sat lacağ, -Sat şlardan 600 milyon TL tutar nda net sat ş has lat sağlanacağ ve dönemin 66,7 milyon TL tutar nda kârla kapat lacağ, öngörülmüştür. Uygulamada: i işçi olmak üzere ortalama personelle çal ş lm ş, -70,7 milyon TL tutar nda malzeme tedarik edilmiş ve hizmet al mlar için 79,4 milyon TL tutar nda ödemede bulunulmuş, -Yat r m program nda detay yer alan projeler için 39,2 milyon TL tutar nda nakdi harcama yap lm ş, 34

51 35-68,1 milyon TL si yüklenici hakedişleri, 85 milyon TL si Müessesece yap lan harcamalar olmak üzere toplam 153,1 milyon TL tutar nda harcama ile 44,1 milyon m³ dekapaj yap lm ş, bin tonu Müessese merkezince, 127 bin tonu Ilg n Linyitleri İşletmesi, 325 bin tonu ise Bursa Linyitleri İşletmesince olmak üzere toplam bin ton sat labilir nitelikte kömür üretilmiş, bin tonu termik santrallara, 817 bin tonu s nma amaçl, bin tonu s nai tesislere sat lan kömürler olmak üzere toplam 3,99 milyon ton kömür sat lm ş, -Sat şlardan 567 milyon TL tutar nda net sat ş has lat sağlanm ş ve dönem 82,8 milyon TL tutar nda kârla kapat lm şt r. Faaliyet döneminde, öngörülen düzeyde üretim ve sat ş gerçekleştirilmiş, programlanan sat ş has lat sağlanamamas na rağmen, dönem kâr öngörülenden %24 fazlas ile gerçekleştirilmiştir. A-Giderler : Müessesenin mal ve hizmet üretiminde, katland ğ maliyetleri oluşturan gider çeşitleri Müessese merkezi Ilg n Linyitleri İşletmesi ve Bursa Linyitleri İşletmesi ve bireysel (füzyon) olarak aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 35

52 36 Sayıştay Giderler 2011 y l Gerçekleşen İlk durum Ödenek Son durum Müessese merkezi Ilg n Linyitleri İşletmesi 2012 Gerçekleşen Bursa Linyitleri İşletmesi Toplam Ödeneğin son durumuna göre fark Ödeneğe göre sapmalar İlk duruma göre Son duruma göre Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL % % 0-İlk madde ve malzeme giderleri (43.367) (37,3) (41,0) 1-İşçi ücret ve giderleri (25.290) (16,3) (20,2) 2-Memur ve sözleşmeli personel ücret ve giderleri (482) (2,5) 3-D şar dan sağlanan fayda ve hizmetler (83.020) (25,6) (28,6) 4-Çeşitli giderler (958) (28,1) (31,9) 5-Vergi resim ve harçlar (3.785) (35,8) (36,2) 6-Amortismanlar ve tükenme paylar (4.597) (1,9) 7-Finansman giderleri Toplam ( ) (15,4) (20,3) 36

53 37 Faaliyet döneminde 584 milyon TL si Müessese merkezinde 14,1 milyon TL si Ilg n Linyitleri İşletmesinde 36,8 milyon TL si dört ayl k dönemde Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde olmak üzere, toplam 635 milyon TL tutar nda gider oluşmuştur. Toplam 635 milyon TL tutar ndaki giderlerin: - 392,8 milyon TL si kömür üretimi, - 43,5 milyon TL si pazarlama sat ş ve dağ t m gideri, - 42,6 milyon TL si genel yönetim, bin TL si araşt rma geliştirme, bin TL si Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce üretilen hümik asit, - 153,1 milyon TL si gerçekleştirilen dekapaj, - 1,4 milyon TL si rezerv ve kömür tespiti için gerçekleştirilen arama ve sondaj, - 1,2 milyon TL si kapal ocaklarda kullan lan bağ demirleri, bin TL si ise ocaklar n ilerleme yönündeki arazilerin al m, için yap lm şt r. 635 milyon TL olarak gerçekleşen giderlerin % 33 oran nda 207 milyon TL sini d şardan sağlanan fayda ve hizmetler gider türü oluşturmaktad r. Bu gider türünün başl ca kalemleri: - 68,1 milyon TL tutar ndaki yüklenicilere ödenen istihkaklar, - 59,5 milyon TL tutar ndaki mal ve hizmet temin edilen diğer yüklenicilere ödenen istihkaklar, - 5,9 milyon TL tutar ndaki kiral k araç yüklenicilerine ödenen istihkaklar, - 11,6 milyon TL tutar ndaki ilgili Orman İşletme Müdürlüklerine ödenen arazi kullan m bedelleri, - 34,2 milyon TL tutar ndaki kamyonla ve trenle yapt r lan kömür nakli ve diğer taş malar için ödenen taş ma gideri, - 7,6 milyon TL tutar ndaki Müessese merkezi ve İşletme Müdürlüklerinde tüketilen enerjinin bedeli, - 2,9 milyon TL tutar ndaki personel taş tt rma gideridir. Faaliyet döneminde Müessese merkezi ve bağl iki işletmesinde 74 bin TL tutar nda misafir ağ rlama gideri oluşmuş olup, raporun gelir tablosu bölümünde ayr nt lar ile aç kland ğ üzere TKİ Tavşanl Spor Kulübüne de 600 bin TL ödenmiştir. B-Tedarik işleri: Müessesenin tedarik işleri, Sat nalma Müdürlüğünce istisna kapsam ndaki iş ve tutarlar yla s n rl olmak üzere, 4734 say l Kamu İhale Kanunu, 4735 say l Kamu 37

54 38 Sayıştay İhale Sözleşmeleri Kanunu ve tarih ve 43/737 say l TKİ Yönetim Kurulu Karar ile kabul edilip tarih ve say l Resmi Gazete de yay mlanan TKİ Kurumu Genel Müdürlüğü 4734 Say l Kamu İhale Kanununun 3/g Maddesi Uyar nca Yap lacak Mal ve Hizmet Al mlar nda Uygulanacak Esas ve Usuller Hakk nda Yönetmelik hükümleri ve bu yönetmeliğe bağl olarak oluşturulan ikincil mevzuat (TKİ ihale uygulama yönergesi, tip idari şartname, tip sözleşme, standart formlar vb.) esaslar na göre al m prosedürü uygulanmaktad r say l Kanunun kapsam başl kl 2 nci maddesinin son f kras nda; enerji, su, ulaşt rma ve telekomünikasyon sektörlerinde faaliyet gösteren teşebbüs, işletme ve şirketler, kanunun kapsam d ş nda tutulmuştur. Ancak, Kanunun geçici 4 üncü maddesinin c bendine 4964 say l Kanunun 40 nc maddesi ile eklenen f krada; Enerji, su, ulaşt rma ve telekomünikasyon sektöründe faaliyet gösteren teşebbüs, işletme ve şirketler, özel kanunlar yürürlüğe girinceye kadar bu Kanunun 3/g hükmüne ve bu bent kapsam nda yer almayan mal ve hizmet al mlar ile yap m işlerinde ise Kanunun diğer hükümlerine tâbi olurlar. hükmünün yer almas ve öngörülen özel kanunun henüz yürürlüğe girmemesi nedeni ile, aralar nda TKİ nin de yer ald ğ enerji kuruluşlar nda 4734 say l Kamu İhale Kanunu uygulanmaya devam edilmektedir. Öte yandan, 4734 say l Kanunun istisnalar düzenleyen 3 üncü maddesinin g bendinde 2 nci maddenin birinci f kras n n b ve d bentlerinde say lan kuruluşlar n, ticarî ve s naî faaliyetleri çerçevesinde; doğrudan mal ve hizmet üretimine veya ana faaliyetlerine yönelik ihtiyaçlar n n temini için yapacaklar, Hazine garantisi veya doğrudan bütçenin transfer tertibinden aktarma yapmak suretiyle finanse edilenler d ş ndaki yaklaş k maliyeti ve sözleşme bedeli 2012 y l için TL yi aşmayan mal veya hizmet al mlar hükmü ile geçici 4 üncü maddesinin c bendinde 4964 say l Kanunun 40 nc maddesi ile eklenen f krada yer alan; Bu Kanunun 3 üncü maddesinin g bendi kapsam ndaki mal ve hizmetler, ilgili kuruluşlar n talebi üzerine Kurum taraf ndan belirlenir. hükmü gereği baz mal ve hizmet al mlar, KİK mevzuat na tabi olmaks z n gerçekleştirilebilmektedir. Söz konusu hükümler gereği, TKİ Kurumunun başvurusu üzerine, Kamu İhale Kurumunun tarih ve 2003/DK.D-281 say l Karar ile; -Maden direği, demir ve hidrolik tahkimat malzemesi, patlay c maddeler, doğrudan üretimle ilgili olan akaryak t ve yağlar, işlenmiş demir çelikler, doğrudan üretimle ilgili alet edevat, iş makinas ve ağ r araç lastikleri, doğrudan üretimle ilgili sair sarf malzemesi, yedek parça mal al mlar n n, -Kriblaj tesisi çal şt r lmas, lavvar tesisi çal şt r lmas, kömür briketleme ve torbalama, kömür nakli, d şar yapt r lan patlatma işleri, y kama yağlama lastik atölyesi işletmesi, çeşitli tesis ve teçhizat tamir bak m, doğrudan üretimle ilgili araç kiralama, s merkezi işletmesi, doğrudan üretimle ilgili müşavirlik işleri hizmet al mlar n n, İstisna kapsam nda yapt r labilmesine izin verilmiştir. 38

55 say l Kamu İhale Kanununda 6111 say l Kanun değişikliği ile 3 üncü maddeye r f kras ilave edilerek, fakir ailelere kömür yard m yap lmas na ilişkin Bakanlar Kurulu Kararnameleri kapsam nda; işleticisi kim olursa olsun, Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu Genel Müdürlüğünün kendisine veya bağl ortakl k veya iştiraklerine ait olan kömür sahalar ndan yapacağ mal ve hizmet al mlar istisna kapsam na al nm şt r. Bu kapsamda TKİ Yönetim Kurulunun tarih ve 175 say l Karar yla 4734 say l Kamu İhale Kanununun 3/r maddesi uyar nca Yapacağ Mal ve Hizmet Al mlar nda Uygulanacak Esas ve Usuller Hakk nda Yönetmelik haz rlanm ş ve söz konusu yönetmelik ekinde hizmet al mlar tip idari şartname ve hizmet al mlar tip sözleşmesi kabul edilmiştir say l Kamu İhale Kanununun 67 nci maddesine göre tarihinden geçerli olmak üzere uygulanacak eşik değer ve parasal limitler tarih ve say l Resmi Gazete de yay mlanm ş ve söz konusu limit TL olarak belirlenmiştir. Mevzuatla ilgili düzenlemeler çerçevesinde, malzeme tedarikindeki fiyat farklar n önlemek, ihtiyaçlar n birleştirilerek daha ekonomik bir şekilde al m n sağlamak ve ayn işi daha az elemanla gerçekleştirmek amac yla müessesenin dekapaj işleri, patlay c, motorin, benzin ve iş makinesi lastiktiği kalemindeki tedarik işleri merkezi bir anlay şla genel müdürlük taraf ndan, diğer al mlar ise yetki limitleri kapsam nda müessese taraf ndan gerçekleştirilmektedir. Müessesenin yetki limitleri TKİ ihale uygulama yönergesinin 5 inci maddesi uyar nca her y l Kamu İhale Kurumu'nca yap lan güncellemelere paralel olarak değişmektedir. Buna göre 2012 y l yetki limitleri; -Müessese Yönetim Komitesi yetki limiti: -Müessese Müdürlüğü yetki limiti: bin TL, - Doğrudan temin 3/g kapsam limiti: 30 bin TL, olarak belirlenmiştir bin TL, Ayr ca, Yönetim Kurulu ve Genel Müdürce, Müessese Yönetim Komitesi ve Müessese Müdürüne; Müessese Yönetim Komitesi ve Müessese Müdürünce de İşletme Müdürüne yetki devrinde bulunulmas mümkündür. İhale dosyalar üzerinde yap lan incelemede, Bakanlar Kurulu Kararlar uyar nca, Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vak flar na sevk edilen kömürün bir bölümünün demiryolu ile bir bölümünün ise kamyonla taş tt r ld ğ, Karayolu ile kömür nakli ihalelerinde Genel Müdürlükçe çok doğru bir yaklaş mla haz rlat lan bir paket program olan Nakliye İşlerinde Birim Maliyet Tespiti program n n kullan ld ğ, NAKMAL olarak adland r lan programla, sonuçlar n veri taban na göre otomatik olarak hesapland ğ ve yaklaş k maliyetin oluşturulduğu, 39

56 40 Sayıştay Bu programa göre hesaplanmak zorunda olunan yaklaş k maliyetlerin, yükleme noktas na kilometre olarak yak n olan iller için yap lan ihalelerde sorun yaratt ğ, programla hesaplanan yaklaş k maliyetler piyasa koşullar na göre düşük oluştuğundan teklif edilen fiyatlar n alt nda kald ğ, bu nedenle ihalelerin iptal edildiği ve Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vak flar na kömür teslimat n n geciktiği, bu gecikmeler neticesinde y l sonlar na doğru kömür sevkiyat nda s k şmalar oluştuğu, görülmüştür. Örneğin: 2012 y l nda Kütahya İli Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vakf na kömür nakliyesi için , ve tarihlerinde yap lan ihalelerde gelen teklifler yaklaş k maliyetin üzerinde olduğu için ihaleler iptal edilmiş, tarihinde yap lan ihalede de gelen teklifler yine yaklaş k maliyetin üzerinde olmas na rağmen sevkiyat zorunluluğu nedeniyle tarihinde sözleşme imzalanarak kömür sevkiyat yapt r lm ş ve ilk ihale ile sözleşme imzalanmas aras nda 115 günlük bir gecikme olmuştur. Bursa İli Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vakf için tarihinde yap lan ihalede gelen tekliflerin yaklaş k maliyetin üzerinde olduğu için ihale iptal edilmiş tarihinde yap lan ihalede gelen teklifler yine yaklaş k maliyetin üzerinde olmas na rağmen sevkiyat zorunluluğu nedeniyle tarihinde sözleşme imzalanm ş ve yap lan ilk ihale ile sözleşme imzalanmas aras nda 39 günlük bir gecikme olmuştur. Isparta İli Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vakf için tarihinde yap lan ihalede oluşan teklifler, yaklaş k maliyetin üzerinde olduğu için ihale iptal edilmiş, tarihinde tekrar ihale yap larak tarihinde sözleşme imzalanm ş ve ihale 32 günlük bir gecikme ile gerçekleştirilebilmiştir. Söz konusu sorunlar n yaşanmamas için NAKMAL paket program n n 150 km nin alt ndaki mesafeler için gözden geçirilerek piyasa şartlar na göre revize edilmesinin uygun olacağ değerlendirilmektedir. Nakliye ihalelerinde uygulanmak ve yaklaş k maliyetlerin herhangi bir müdahale olmaks z n, programda öngörülen veri taban na göre hesaplanmas için kullan lan ve çok doğru bir yaklaş mla Genel Müdürlükçe haz rlat lan Nakliye İşlerinde Birim Maliyet Tespiti ne ilişkin paket program yaklaş k 150 km nin üzerindeki nakliye ihalelerinde sorunsuz uygulanmas na rağmen, k sa mesafeler için aç lan nakliye ihalelerinde hesaplanan yaklaş k maliyetler, genellikle istekliler taraf ndan verilen tekliflerin alt nda kalmas sonucu ihalelerin gerçekleştirilememesine neden olduğundan, program n bu yönüyle değerlendirilip, gerekirse revize edilmesi için Genel Müdürlük nezdinde girişimde bulunulmas önerilir. 1 Al mlar: a) İlk madde, malzeme ve ticari mal al mlar : 2012 y l ilk madde, malzeme ve ticari mal al mlar 2011 y l değerleri ile karş laşt rmal olarak aşağ da gösterilmiştir. 40

57 41 Malzeme al mlar 2011 gerçekleşen Bin TL Program ödeneği İlk durum Bin TL Son durum Bin TL Müessese merkezi Bin TL 2012 y l İşletme BLİ Bin TL Gerçekleşen İşletme ILİ Bin TL Toplam Bin TL Ödeneğin ilk durumuna göre sapma % 1-Maden direği (40) 2-Patlay c maddeler (27) 3-Akaryak t ve madeni yağlar (28) 4-Demir ve çelikler Alet, edavat ve idare teçizat (38) 6-Sosyal işler malzemesi (22) 7-K rtasiye ve bas l evrak Toplam (1+7) (27) 8-Lastikler: - İç D ş Toplam(8) (62) 9-Sair malzemeler: - İç (28) - D ş Toplam(9) (28) 10-Yedekler: - İç ,1 - D ş (94) Toplam(10) (45) 11-Ticari kömür al m İç al mlar toplam (18) D ş al mlar toplam (95) Toplam (1+11) (29) Verilen sipariş avanslar Genel toplam (29) 41

58 42 Sayıştay 2012 y l nda 65,9 milyon TL si ilk madde ve malzeme, 4,1 milyon TL si ticari kömür al m olmak üzere toplam 69,9 milyon TL tutar nda al m yap lm şt r. Ticari kömür al mlar n n tamam iç piyasadan yap l rken, ilk madde ve malzeme al mlar n n 773 bin TL si d ş piyasadan, geri kalan iç piyasadan yap lm şt r. Al mlar program n %29 oran nda alt nda ve %71 oran nda gerçekleşme göstermiştir. Ticari kömür al mlar program seviyesinde gerçekleşirken, ilk madde ve malzeme al mlar program n %18 oran nda alt nda kalm şt r. İç piyasadan demir ve çelikler, k rtasiye ve bas l evrak, iç lastik al mlar hariç, tüm ilk madde ve malzeme al mlar da program n alt nda kalm şt r y l al mlar toplam geçen y la göre %12,9 oran nda artm şt r. Art ş büyük ölçüde 10,5 milyon TL tutar ile Bursa Linyitleri İşletmesinin Müesseseye bağlanmas dolay s yla al mlar n n ilavesinden kaynaklanm şt r. İlk madde ve malzeme al mlar n n 27,6 milyon TL si akaryak t ve madeni yağ al m ile Müessese merkezince gerçekleştirilmiştir. 65,9 milyon TL lik ilk madde malzeme al mlar n n; %55 i oran nda 36,2 milyon TL si genellikle dekapaj ve haz rl k işlerinde kullan lan patlay c madde, demir çelik, motorin ve diğer akaryak t ve yağlardan, %41,5 i oran nda 27,3 milyon TL si genellikle işletmede ve kömür üretiminde kullan lan yedek, araç lastiği ve sair malzemelerden %3,5 i oran nda 2,3 milyon TL si de kayda tabi malzeme, k rtasiye ve bas l evrak ile sosyal işler malzemesinden oluşmuştur. Dekapaj ve haz rl k işleri malzemelerinin büyük bir bölümünü oluşturan motorin al mlar ile iş makinesi ve ağ r kamyon lastiği al mlar Genel Müdürlükçe yap lm şt r y l nda müessese merkezinde sözleşme bedeli toplam 11,4 milyon TL olan 58 adet mal al m dosyas sonuçland r lm şt r. Bunlardan; 135 bin TL sözleşme bedeli olan 3 ü aç k ihale olmak üzere, KİK kapsam nda ihaleli al mlarla, 11,3 milyon TL sözleşme bedeli olan 55 i KİK nin 3/g istisna maddesi kapsam nda, TKİ nin mal ve hizmet al mlar nda uygulanacak esas ve usuller yönetmeliği hükümlerine göre yap lan ihaleli al mlar ile ilgilidir. Ayr ca, Müesseseye bağl Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü nde malzeme ve mal al mlar ile ilgili olarak aç lan 3 ihale dosyas iptal edilmiş olup,doğrudan temin yöntemi ile 88 al m gerçekleştirilmiştir. Bunlardan; 41,4 bin TL sözleşme bedelli 22 adedi doğrudan temin, 66 adedi KİK nin 3/g istisna kapsam nda TKİ nin mal ve hizmet al mlar nda uygulanacak esas ve usuller yönetmeliği hükümlerine göre yap lan ihale ile ilgilidir y l nda, KİK veya TKİ Mal ve Hizmet Al mlar nda Uygulanacak Usul ve Esaslar Yönetmeliği hükümlerine göre ihale ile yap lan al mlar d ş nda, KİK nun 22 maddesinin d) bendine göre, belirlenmiş TL lik limitin alt nda olduğundan doğrudan temin yöntemine göre de 4,1 milyon TL tutar nda malzeme al m yap lm şt r. 42

59 43 Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vak flar na teslim esas na göre kömür al mlar n n gerçekleştirilmesi ve firmalar n seçimi TKİ Genel Müdürlüğünce gerçekleştirildiğinden söz konusu al mlar Genel Müdürlük Raporunda daha detayl olarak değerlendirilmektedir. b) Hizmet al mlar : Müessesede hizmet al mlar ; - Üretim faaliyetleriyle irtibatl olarak; üretim sahalar ndaki kömür, şist ve miks nakilleri, sondajda kullan lan traktör, kamyon kiralama işleri, üretim birimlerinde kullan lan pikap kiralamalar, kriblaj tesisi çal şt rma işi, lavvar tesisi çal şt rma işi, kömür torbalama ve briketleme işi, sosyal dayan şma ve yard mlaşma vakf n n kömür nakil işleri, - Etüd proje ile ilgili olarak ; her türlü inşaat işleri, alt ve üst yap tamir bak m hizmetleri, y k m ve enkaz nakil işleri, ağaçland rma işleri, - İdari konularla ilgili olarak; temizlik ve bahçe bak m hizmetleri, kalorifer kazan dairelerinin işletilmesi, sosyal tesislerin çal şt r lmas, personel nakli, şubelere pikap kiralama işleri, her türlü tamir ve bak m hizmetleri, müteferrik işlerde hizmet al mlar n, kapsamaktad r. - Ayr ca; üretimde kullan lan kamyon tamir ve bak mlar, iş makinelerinin revizyonu işleri de hizmet al m suretiyle yapt r lmaktad r. Müessesenin yetki limitlerini geçmesi halinde lavvar tesisi çal şt r lmas, galeri açma gibi konularla yap lmaktad r. Müessese füzyon hizmet al mlar n n ayr nt s aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 43

60 44 Sayıştay 2012 Hizmet al mlar 2011 Gerçekleşen Bin TL İlk durum Bin TL Ödenek Son durum Bin TL Müessese merkezi Bin TL Gerçekleşen Bin TL İşletme BLİ Bin TL İşletme ILİ Bin TL Toplam Bin TL Ödeneğin ilk durumuna göre sapma % 1- Taş ma: Personel taş ma Tuvönan kömür ve şişt.nakli Kamyonla kömür nakli DDY yapt r lan kömür nakli Toplam (1) Ünite ve tesislerin çal şt r lmas : Is merkezi işletilmesi Kömür torb.ve biriket yük.tes.çal Kriblaj tesisi çal şt r lma ve bak m işi Lavvar tesisi çal şt r lma ve bak m işi Hümik asit tesislerinin çal şt r lmas Y kama yağlama ve kanal temizliği işi (48) Motor lastik atölyesi işletilmesi Toplam (2) Araç kiralama Bilgisayar yaz l m donan m 5- Yemek pişirme ve dağ t m Bak m - onar m Temizlik hizmetleri Ağaçland rma 9- D şar ya yapt r lan patlatma işi (işçilik) 260,00 260,00 9,00 9,00 10-Koruma güvenlik Sair işgücü hizmet al m Harici sigorta için ödenen prim tutar (97) (37) 13-Diğer hizmet al mlar Toplam (3+13) Genel toplam

61 45 Cari y lda toplam 79,4 milyon TL hizmet al m gerçekleşmiş olup, program n %66 üzerinde gerçekleşen hizmet al mlar geçen y la göre %41,3 oran nda art ş göstermiştir. Hizmet al mlar ; 4734 say l Kamu İhale Kanununun 4 üncü maddesindeki tan m çerçevesinde, Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve Bağl Ortakl klar n n 2012 y l na ait Genel Yat r m ve Finansman Program na yönelik Bakanlar Kurulu Karar ve eki Karar çerçevesinde Hazine Müsteşarl ğ n n öngördüğü konu ve tahsisat dahilinde yürütülmüştür. İhaleli hizmet al mlar ile ilgili ödenek tahsisat işlemleri Hazine Müsteşarl ğ ile TKİ Genel Müdürlüğü aras nda yürütülmekte, sonuçlar genel müdürlük taraf ndan ilgili müesseseye aktar lmaktad r y l nda; müessese merkezinde KİK kapsam nda sözleşme bedeli 5,9 milyon TL olan 17 ihale sonuçland r lm şt r. Bunlardan 13 tanesi aç k ihale yöntemi ile, 4 tanesi de pazarl k usulü ile ihale edilmiştir say l Kanunun 3/g ve 3/r madde hükümleriyle istisna kapsam nda TKİ nin mal ve hizmet al mlar nda uygulanacak esas ve usuller yönetmeliği hükümlerine göre sonuçland r lan dosya say s ise 42 adet olmuş ve 32,9 milyon TL tutar nda hizmet al m sözleşmesi imzalanm şt r. Ilg n Linyitleri İşletmesinde ise, 2 si KİK kapsam nda, 34 ü istisna kapsam nda olmak üzere 36 hizmet al m ihalesi sonuçland r lm ş sözleşme imzalanm şt r y l nda ayr ca, KİK nun 22 maddesinin d bendine göre, belirlenmiş TL lik limitin alt nda olduğundan doğrudan temin yöntemine göre 65 adet ile 232,4 bin TL tutar nda hizmet al m yap lm şt r. Müessese merkezi ve Ilg n Linyitleri İşletmesince ihale edilen ve sözleşmeye bağlanan kriblaj tesisi işletilmesi ve torbalama işlerinin, belli bir süre ve say da işçi istihdam edilmesi esas na dayal olmas ve yap lacak işin miktar ile ilişki kurulmamas, sözleşme konusu işlerin hiç yap lmamas halinde dahi belirtilen süre ve say da işçinin istihdam edilmesi ve işin bedelinin ödenmesine yol açt ğ ndan, hizmet al m işlerinin, süre ve işçi say s yerine, yap lan iş miktar na göre ödeme yap lmas esas na dayal olarak ihale edilmesi önerilir. 2- Taş ma ve gümrükleme: Müessesenin yurtd ş piyasalardan sat n alma işlerini TKİ Genel Müdürlüğü yürütmekte ve dolay s ile bu al mlara ilişkin gümrükleme işleri, Genel Müdürlükçe görevlendirilen elemanlar arac l ğ yla yürütülmektedir. Yurtiçi piyasalardan tedarik edilecek malzemelere ilişkin ihale şartnamelerinde teslim yerinin müessese ambarlar olduğu belirtildiğinden taş ma ve nakliye işleri sat c firmalar taraf ndan yerine getirilmektedir. Üretimle ilgili olarak; Müessesenin aç k ocak işletmelerinde üretilen tüvönan kömür, termik santrale ve kömür y kama tesislerine (Lavvarlara) taş nmak durumundad r. Ancak makine park n n yetersizliği nedeniyle üretimin bir k sm ihale edilmek suretiyle, üçüncü şah slara yapt r lmaktad r. 45

62 46 Sayıştay TKİ topluluğunda sat şlar müessesenin stok sahas nda teslim (FOB) esas na göre yap lmakta ve kömürlerin taş nmas müşterilerin sorumluluğunda olduğundan nakliye bedeli ödenmemektedir. Ancak, Bakanlar Kurulu kararlar gereği fakir ailelere dağ t lmak üzere, Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vak flar na yap lan sevkiyatlar, yerinde teslim (CIF) esas na göre yap lmaktad r. Bu kapsamda 2012 y l nda 498 bin ton kömür nakli yapt r lm ş ve 208 bin tonu DDY na ve 290 bin tonu karayolu taş malar na ait olmak üzere, 32,2 milyon TL nakliye bedeli ödenmiştir. 3- İlk madde ve malzeme stoklar : Müessese malzeme stoklar n n ayr nt s y l içindeki stok değişimi ve 2011 y l ndan devreden malzeme stoklar ile 2013 y l na devreden malzeme stoklar aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 46

63 47 Giren 2012 y l nda Ç kan Stoklar A-İlk madde ve malzeme: 2011 devir Bi n TL Al m suretiyle Bi n TL İmalattan gelen Bi n TL Kuruluş içi nakil Bi n TL Say m fazlas Bi n TL İade ve hibe Bi n TL Düzeltme mahsubu Bi n TL Toplam Bi n TL İşletmede kullan lan Bi n TL Sat lan Bi n TL Kuruluş içi nakil Bi n TL Say m noksan Bi n TL Düzeltme mahsubu Bi n TL Toplam Bi n TL 2013'e devir Bi n TL - Maden direği Patlay c maddeler Akaryak t ve madeni yağlar Demir ve çelikler Alet edevat idari teçhizat Sosyal işler malzemesi K rtasiye ve bas l evrak Lastikler Sair malzemeler Yedekler Topl am (A) B-Diğer stoklar: -Deklase,hurda ve art k malzeme Tabldot ve misafirhanedeki malzeme Ödünç verilen malzeme -Hümik asit Yoldaki mallar ve tedarik giderleri Toplam (B) C-Verilen sipariş avanslar Genel toplam

64 48 Sayıştay 2011 y l ndan 28,6 milyon TL lik değer ile devreden Müessesenin ilk madde ve malzeme stoklar na y l içinde 66,7 milyon TL si al mdan olmak üzere 79,9 milyon TL lik giriş olmuş; 62,4 milyon TL si işletmede kullan lanlar olmak üzere, 65,1 milyon TL lik stokun y l içinde ç k ş na bağl olarak, 2013 y l na 43,4 milyon TL değerinde ilk madde ve malzeme devretmiştir. Gelecek döneme devreden ilk madde ve malzeme stoklar nda önceki döneme göre %51,5 oran nda 14,7 milyon TL tutar nda art ş meydana gelmiştir. Geçmiş y llarda olduğu gibi, ilk madde ve malzeme stoklar n n ağ rl ğ n yedek malzemeler, akaryak t ve madeni yağlar ile iş makinesi ve ağ r kamyon lastikleri oluşturmaktad r. İlk madde ve malzeme stoklar d ş nda, 2012 y lsonu itibar yla 16 bin TL lik misafirhane ve tabldot malzemesi, 633 bin TL lik deklase stok ve 761 bin TL lik hümik asit stoku mevcuttur. Müessesenin Ilg n İşletmesince Ar-Ge kapsam nda hümik asit üretim denemeleri yap lmaktad r. Henüz seri imalata geçilmediğinden üretimle ilgili gider ve gelirler gelir tablosunun diğer gider ve gelirler hesaplar nda, stoklar ise ilk madde ve malzeme grubunun diğer stoklar hesab nda izlenmektedir. Hümik asit gerekli besin maddelerinin bitkiye geçişini sağlayarak organik madde noksanl ğ n gidermekte olup, üretim art ş da sağlad ğ ndan kullan m giderek artmaktad r. Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce yap lan üretim çal şmalar üretim bölümünde değerlendirilmektedir. C Üretim ve maliyetler : 1 Üretim : Garp Linyitleri İşletmesi (GLİ) Müessesesi nin, Kütahya ili s n rlar içerisindeki Tunçbilek üretim sahas, Konya ili s n rlar içerisindeki Ilg n (Çavuşçugöl) üretim sahas ve Bursa ili (Orhaneli ve Keles ilçeleri) dahilindeki üretim sahalar ndan 2012 y l nda gerçekleştirdiği linyit kömürü üretimine ilişkin bilgiler, program ve bir önceki y l değerleri ile k yaslamal olarak aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 48

65 49 Üretim cinsi 2011 Gerçekleşen ton Program ton 2012 Gerçekleşen ton Gerçekleşme oran Programa göre Geçen y la göre Tuvönan üretim ( Toplam ) GLİ Merkez ILİ Müdürlüğü BLİ Müdürlüğü Sat labilir üretim ( Toplam ) GLİ Merkez ILİ Müdürlüğü BLİ Müdürlüğü İç tüketim ( Toplam ) GLİ Merkez ILİ Müdürlüğü BLİ Müdürlüğü Bursa Linyitleri İşletme Müdürlüğü ne ait bilgiler bu işletmenin tarihi itibar yla Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi Müdürlüğü ne bağlanm ş olmas nedeniyle 2012 y l n n son Dört ayl k(eylül-ekim-kas m-aral k) dönemini kapsamaktad r. Çizelgeden de görüldüğü üzere GLİ Müessese merkezi ve bağl İşletmeleri olan Bursa Linyitleri işletmesi(bli) ile Ilg n Linyitleri İşletmesi nde(ili) 2012 y l içerisinde tuvönan olarak bin ton kömür üretilip, bundan bin ton sat labilir ürün elde edileceği programlanmas na karş l k, fiili durumda toplam bin ton tuvönan üretim gerçekleştirilmiş ve bundan bin ton sat labilir kömür elde edilmiştir. Sat labilir üretimin %89 u Müessese merkezindeki ocaklardan, % 7 si BLİ den ve % 4 ü ise ILİ Müdürlüğü nün aç k ocaklar ndan elde edilmiştir. Yap lan tuvönan kömür üretiminin tonu, sat labilir üretimin ise tonu Tunçbilek yeralt ocaklar ndan gerçekleştirilmiştir. Müessese toplam nda tuvönan kömür üretimi programa göre % 5 fazla, bir önceki y la göre ise % 1 oran nda eksik gerçekleşmiştir. Sat labilir üretimde ise gerçekleşme oranlar ; programa göre % 3 ve bir önceki y la göre de % 4 fazla olmuştur. Yukar da verilen bilgilerden de anlaş lacağ üzere, y l içerisinde 6,8 milyon ton tuvönan kömür üretilmiş olmas na karş l k bundan sadece 4,2 milyon ton sat labilir kömür elde edilebilmiştir. Başka bir ifade ile üretilen tuvönan n % 38 inden yararlan lamam şt r. Sat labilir/tuvönan kömür oran n n düşüklüğü iki önemli nedene dayanmaktad r. Birinci neden, kriblaj ve lavvar gibi zenginleştirme tesislerinin düşük verimlerle çal şt r lmas olurken ikinci etken olarak da ocaklardan gelen kömürün içine yan kayaç kar şmas veya düşük kalorili kömür üretimi gibi oluksuzluklar saymak mümkündür. 49

66 50 Sayıştay Örneğin, 2012 y l içerisinde Tunçbilek lavvar n n % 49, Ömerler lavvar n n ise % 57 verimlilikte çal şt r lm ş olmas bu sonucu doğuran etkenlerin baş nda yer almaktad r. ILİ Müdürlüğünde ise kömür üretimi, aç k işletme yöntemi ile hidrolik ekskavatör ve kamyonlarla yap lmakta, kriblaj tesisinde ayr lan +100 mm boyutlu parça kömürler ay klama bantlar nda kömür içerisindeki taş, kil vb. yabanc maddelerden ar nd r lmak üzere elle ay klamaya tabi tutulduktan sonra k r c dan geçirilerek elek alt toz kömür ile birlikte sanayi sektörüne (şeker ve tuz fabrikalar na) sat lmaktad r. ILİ Müdürlüğü nde tamam Çavuşçugöl sahas ndan olmak üzere 2012 y l içerisinde ton tuvönan kömür üretimi yap larak bu üretimin tamam sat labilir kömür olarak değerlendirilmiştir. ILİ Müdürlüğü kömürlerinin düşük kalorili olmas, s nma amaçl kullan ma uygun olmamas nedeniyle sadece sanayi amaçl olarak kullan labilmektedir. Bu nedenle müşteri portföyü s n rl d r. Doğal olarak sat ş nda da güçlükler yaşanmaktad r. Geçmiş y llarda, daha çok düşük gelir düzeyine sahip tüketiciler taraf ndan tercih edilen bu kömürlerin teshin amaçl sat ş ; tarihli Is nmadan Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği uyar nca ilgili Bakanl k taraf ndan yap lan düzenlemeler sonucu Mahalli Çevre Kurullar n n getirdiği k s tlamalar nedeniyle oldukça zorlaşm şt r. Bu durumda y ll k üretim programlar yap l rken üretim miktarlar n n belirlenmesinde talep projeksiyonu göz önünde bulundurulup ona göre üretim stratejisi belirlendiğinden sadece sanayi amaçl kömürlerin üreterek sat lmas hedeflenmektedir. Bu olumsuzluk İşletmeye kan kaybettirmekte her geçen gün üretimin biraz daha azalmas na sebebiyet vermektedir. Örneğin bir önceki y l 161 bin ton olan kömür üretimi, 2012 y l nda 34 bin ton eksiği ile 127 bin ton olarak gerçekleşmiştir. İşletmenin üretim kabiliyeti ile ilgili herhangi bir zorluğu olmamas na rağmen üretimin her y l giderek azalan bir trend içine girmiş olmas, müşterilerin (al c lar n) büyük oranda özel sektöre yönelmiş olmas yla ilgilidir. Nitekim y l içerisinde üretim miktar n n programlanandan 175 bin ton eksik gerçekleşmesinde, üretim sahas n n hemen mücavirinde bulunan özel sektöre ait ocaklarda kömür üretiminin başlam ş olmas n n önemli etkisi olmuştur. BLİ de ise 2012 y l n n son 4 ayl k döneminde bir önceki y l n ayn dönemine göre 167 bin ton fazlas yla 325 bin ton tuvönan kömür üretimi gerçekleştirilmiştir. GLİ Müessesesi merkez Tunçbilek ocaklar nda üretim, aç k ve yeralt işletme yöntemleri ile Bursa Linyitleri İşletmesi(BLİ) ve Ilg n Linyitleri İşletmesi (ILİ) Müdürlüğü nde ise aç k işletme yöntemi ile yap lmaktad r. Müessese merkezinde aç k işletme ile yap lan kömür üretimi ekskavatör, yükleyici ve kamyonlarla, aç k işletme haz rl k çal şmas olan dekapaj ise ekskavatörkamyon veya ekskavatör-kamyon + dragline kombinasyonu ile yap lmakta, üretilen kömür ya doğrudan termik santrale verilmekte ya da lavvarlarda y kamaya tabi tutularak termik, teshin ve sanayiye sat lmaktad r. 50

67 51 BLİ Müdürlüğünde ise Orhaneli sektöründe madencilik faaliyetlerinde bulunulan ruhsat sahalar İR: 2404 ve İR: 3836 numaral sahalar olup, Gümüşp nar, Sağ rlar ve Çivili sektörleri olmak üzere üç bölümden oluşmaktad r. Keza ayn müdürlüğe bağl Keles Kontrol Şube Müdürlüğü sorumluluğunda İR: 2405 ruhsat numaral sahada üretim faaliyetleri sürdürülmekte olup bu bölge Harmanalan sektörü olarak tan mlanmaktad r. Orhaneli üretim havzas nda ilk kez 1980 y l nda kömür üretimine başlanm ş, bugüne kadar sadece ve 1999 y llar nda 1 milyon tonun üzerinde (s ras yla; 1,4-1,4 ve 1,1 milyon ton) üretim yap labilmiştir y l n n ilk 8 ayl k döneminde yap lan üretim 246 bin ton olup son 4 ayl k dönemde yap lan 325 bin tonluk üretim ile birlikte y ll k toplam üretim 571 bin tona ulaşm şt r. Bu üretimin tamam İşletme imkanlar ile yap lm ş olup A-5 panosu olarak adland r lan bölgede yap lm şt r. Herhangi bir müteahhit üretimi söz konusu değildir. Aç k ocak işletme yönteminin ilk aşamas n oluşturan dekapaj faaliyetleri ile üzeri aç lan kömür, ocak taban nda biriken ocak suyunun ekskavatör-kamyon sisteminin çal şmas na engel olmas nedeniyle dragline ile dilim üzerine al narak ekskavatörlerle 85 s.tonluk (907 kg) damperli kamyonlara yüklenerek kriblaj tesislerine taş nmaktad r. Bursa Linyitleri İşletmesi (BLİ) Müdürlüğü nde, termik santrallere ilişkin işletme devir hakk uygulamalar n n gündeme gelmesi ve buna ilişkin belirsizliklerin sürmesi nedeniyle uzunca bir dönemdir işletmede dekapaj faaliyetleri s n rl tutulmuş, buna karş l k devam eden santral taleplerinin karş lanmas için üretimde zorlamaya gidilmiştir y l nda haz rlanan 1,2 milyon ton/y l kapasiteli Keles Projesi kapsam nda üretilecek 880 bin ton/y l kömürün Orhaneli Termik Santral na verilmesi programlanm ş olmas na rağmen, proje kapsam nda al nan ekskavatör, kamyon, dozer v.b. iş makinelerinin hemen hemen tamam na yak n k sm n n sonradan diğer işletmelere nakledilmesi nedeniyle projenin uygulanabilirliğinin ortadan kalkmas, Orhaneli üretim sektörünün yükünü daha da art rm şt r. Orhaneli işletmesinde üretimdeki bu zorlamaya rağmen yap lmas gereken dekapaj y llar aras nda program n %52 si düzeyinde ancak gerçekleştirilebilmiş, bu durum sürdürülebilir bir üretim planlamas n n yap lamamas sonucunu doğurmuştur. Özelleştirme uygulamalar n n gündeme geldiği 1990 l y llardan sonra dekapaja ağ rl k verilmeyerek kömür üretimine devam edilmesi sonucu zaman içinde şevler giderek dikleşmiş, bunun sonucu olarak, artan yağ şlar n da etkisiyle Ekim-2003 te başlayan heyelan belirtileri Nisan-2004 te etkisini göstermiş, Gümüşp nar aç k ocaklar n n orta bölümünde, doğu-bat istikametine doğru, haz rlanm ş olan dragline panosunu da kapsayacak şekilde blok kaymalar ve heyelanlar meydana gelmiştir. Ocaklar n yeniden yap land r lmas ve işletme çal şma prensiplerinin belirlenebilmesi amac yla ODTÜ ye yapt r lan çal şma ile 3,6 milyon ton civar ndaki kömürün Gümüşp nar köyünün emniyetini sağlamak üzere topuk olarak b rak lmas, buna bağl olarak projenin revize edilmek suretiyle toplam rezervin 30,8 milyon ton olarak yeniden değerlendirilmesi ve şev aç lar n n düşürülmesi neticesinde genel itfa oran n n 1/12,07 ton/m³ ten 1/12,67 ton/m³ e yükseltilmesi öngörülmüştür. 51

68 52 Sayıştay Heyelan sonras rezerv alan s n r ndan başlan larak müessese imkanlar yla A-1 ve A-3/1 panolar nda çal ş lm ş olup halen A-5 panosunda çal ş lmaktad r. Diğer yandan, tarihinde yap lan 49,2 milyon m³ dekapaj + 2,1 milyon ton kömür üretimi öngörülen A-6 panosu projesi ihalesini kazanan firma ile imzalanan tarihli sözleşme kapsam nda tarihinde yer teslimi yap lm ş olup sözleşmeye göre iş bitim tarihi, olarak belirlenmiştir. Uygulama projesi ile belirlenen genel şev aç lar ODTÜ Raporu nda önerildiği şekilde, panonun doğusunda 20º-27º aras nda değişirken, güneyde 20º, güneydoğuda 17º olmas öngörülmüştür. 3 aşamada yap lmas planlanan dekapaj n 2 nci aşamas nda 8,2 milyon m³, 3üncü aşamas nda ise 15,5 milyon m³ lük iç döküm alan doğacak olup, yap lacak iç dökümün ocak durayl l ğ na önemli katk yapmas beklenmektedir y l nda sağlanacak bu iç döküm imkan ile dekapaj döküm mesafeleri yar yar ya azalacağ ndan, bundan sonra oluşacak dekapaj maliyetlerinin düşürülmesi mümkün olacakt r y l nda A-6 panosundaki müteahhit firma çal şmalar n n tamamlanmas n müteakip ayn panoda kalan rezervin 2016 y l ndan itibaren müessese imkanlar yla üretilmesi planlanm şt r. Gümüşp nar üretim sahas nda projeye sağlanan d ş kredinin bir koşulu olarak sat n al nan dragline için uygun dilimler yaratmak amac yla seçilen işletme istikametinin, kayma düzlemlerindeki hareketliliği artt rmas n n sonucunda oluşan heyelanlar neticesinde artan dekapaj miktar na karş l k, kömür üretimi için yap lmas gereken dekapaj n yap lmamas sonucu üretimde yaşanan darboğaz n giderilmesi amac yla, bir yandan dekapaj n program doğrultusunda gerçekleştirilmesine çal ş l rken bir taraftan da yeni üretim alanlar n n devreye sokulmas n teminen aç k işletme s n r n n yeniden belirlenmesi yönünde bir proje çal şmas yap lmas gündeme gelmiştir. Bu amaç doğrultusunda İR: Ruhsat no.lu Çivili sahas ndaki 11,8 milyon ton rezervin tamam görünür rezerv kategorisinde olmakla birlikte bu değerlendirmeye esas olan sondajlar n haz rlanacak işletme projesi için yeterli olmad ğ yönündeki tespit üzerine; 2012 y l içerisinde metre sondaj yapt r lmas işi ihale edilerek ihaleyi kazanan firman n tarihinde işe başlamas sağlanm şt r. Firma ile tarihinde yap lan sözleşme gereğince ağ rl kl olarak Çivili, Sağ rlar, Gümüşp nar ve Harmanalan rezerv alanlar nda olmak üzere toplam metre sondaj yap lm şt r. Kömür üzerindeki sedimanter malzemenin önünde bulunan topukta dekapaj yap lmas, proje aşamas nda yeterli jeolojik ve jeoteknik araşt rmalar n yap lmamas gibi nedenlerle oluşan 2 büyük heyelan sonucunda kömür damarlar n n deformasyona uğram ş olmas ve emniyet topuklar b rak lmas zorunluluğu belirli miktarlarda kömür kayb na neden olmuştur. Bunun doğal sonucu olarak meydana gelmiş olan heyelanlar n getirdiği ilave dekapaj yükü ve b rak lan köy topuğu ile oluşan rezerv kayb n n da ilavesi ile itfa oran yeniden hesaplanm ş, TKİ Yönetim Kurulunun tarih 8/140 say l Karar ile tarihinden geçerli olmak üzere; Orhaneli aç k ocaklar nda uygulanmakta olan projelerin sahada yaşanan heyelan, 52

69 53 tüketilen rezerv ve aç k ocak işletme s n r n n genişletilmesiyle ilave edilen yeni rezerv ve dekapaj miktarlar n n göz önüne al nmas yla Orhaneli işletmesinde, Gümüşp nar sektöründe 17,05 m 3 /ton, Sağ rlar sektöründe 15,20 m 3 /ton, Çivili sektöründe 15,90 m 3 /ton olmak üzere genel itfa oran 16,81 m 3 /ton olarak revize edilmiştir. Halen uygulanmakta olan revize proje kapsam nda sürdürülen dekapaj çal şmalar süresince, şev gerilerine doğru belirlenecek geniş bir alan içinde oluşmas muhtemel çatlak hareketliliğinin takip edilmesi gerekmektedir. Bu hususa, ODTÜ taraf ndan haz rlanan projenin Sonuç ve Öneriler bölümünde de yer verilmiş olup söz konusu izlemenin daha sağl kl yap labilmesi amac yla Kurum taraf ndan tarihinde bir Jeoloji Mühendisi görevlendirilmiştir. Keles üretim bölgesinde ise aç k ocak işletme yönteminin ilk aşamas n oluşturan dekapaj faaliyetleri ile üzeri aç lan kömür, ekskavatörlerle kamyonlara yüklenmekte ve buradan bir k sm kriblaj tesislerine taş n rken büyük bir bölümü de doğrudan Orhaneli stok sahas na verilmektedir. Kömür üretiminin ilk kez 1979 y l nda yap lmaya başland ğ Keles-Harmanalan rezerv alan nda bu güne kadar sadece 1982 ve 2009 y llar nda 400 bin tonun üzerinde üretim yap labilmiştir. Ortalama değerlerle bin ton civar nda kömür üretimi yap labilmektedir. Nitekim 2012 y l n n tamam nda 232 bin ton üretim yap labilmiştir. Bu üretimin tamam H-16 panosundan işletme imkanlar ile sağlanm ş olup üretilen kömürün kalorisi kcal/kg olarak gerçekleşmiştir. Orhaneli termik santralinin gücü 1x210 MW, y ll k kömür ihtiyac ise 1,7 milyon tondur. Bu kömürün 880 bin tonluk k sm n n Keles bölgesinden karş lanmas planland ysa da bu güne kadar hedeflenen miktarda kömürün Keles ten sevkiyat gerçekleştirilememiştir y l nda haz rlanan Keles Projesinin realize edilememesi, mevcut taş ma grubunun yetersizliği ve yevmiyeli personel s k nt s n n yan s ra yüklenici firmalar n termin planlar na göre ald klar işi gerçekleştirememeleri, diğer yandan Orhaneli-Gümüşp nar sahas nda meydana gelen heyelanlar nedeniyle üretimde yaşanan darboğazlar n aş lamamas, Orhaneli Termik Santral n n ihtiyac olan kömürün 1998 y l ndan bu yana işletme sahalar d ş ndan temin edilmesine neden olmuştur. Havzan n kömür rezervi ve kalitesi tam olarak belirlenmeden termik santral n bugünkü kurulu kapasitede ve Kcal/kg baz kalorifik değeri üzerinden dizayn edilmiş olmas bu zorluklar n yaşanmas ndaki en önemli etken olmuştur. BLİ Müdürlüğü ne dönemini kapsayan 15 y l içerisinde projenin ana sağlay c s Keles ten sadece 3 milyon ton kömür temin edilebilmişken BLİ İşletmesi d ş ndan başta SLİ ve GLİ Müesseselerinden olmak üzere toplam yaklaş k olarak 7 milyon ton kömür nakledilmiştir y l ndan itibaren GLİ den (Tunçbilek), GÖLİ den (Göynük), ÇLİ den (Çan) ve ELİ den (Soma) kömür al m na son verilmiş, ancak SLİ den yap lan kömür sevkiyat artt r larak sürdürülmüştür. BLİ için Seyitömer den (140 km uzakl ktaki) Orhaneli ne yap lan kömür naklinin ekonomik olmad ğ, İşletmenin kendine yeter 53

70 54 Sayıştay hale gelmesi için öncelikle y llard r yap lamayan dekapaj n yap lmas gerektiği çözüm bekleyen en önemli sorun haline gelmiştir. SLİ den, 1998 y l ndan bu yana yap lan kömür naklinin bir yandan nakliye masraflar n n şarj edilmesiyle kömür sat ş maliyetlerini art rd ğ, diğer yandan Orhaneli termik santralinin başka bir kaynaktan besleniyor olmas n n İşletmeyi rehavete sürüklediği görülmektedir. Bunun yan s ra, Keles-Harmanalan kömürlerinin kalitesinin art r lmas ve mobil lavvar kurulmas n n ekonomik olup olamayacağ n n araşt r lmas çal şmalar kapsam nda TKİ Genel Müdürlüğü ile İstanbul Teknik Üniversitesi(İTÜ) aras nda imzalanan BLİ Keles-Harmanalan ve Sağ rlar kömürlerinin Y kanabilme Testleri ve Analizleri konulu sözleşme gereği deneysel çal şmalar, numune alma ve analiz işleri başlat lm ş olup Üniversiteden gelecek olan nihai rapor beklenmektedir. Bu çal şmalar devam etmekte iken, tarihinde TKİ ile 4 Üniversitenin ortaklaşa imzalad klar, işletme sahas ndaki bütün rezervlerin en ekonomik şekilde işletilmesini amaçlayan bir AR-GE projesine ait sözleşme imzalanm şt r. Sözleşmeye göre bu üniversitelerin yapacaklar çal şmalar şu şekildedir: - Hacettepe Üniversitesi: İşletme sahalar n n 1/1.000 ölçekli mühendislik jeolojisi ve k r k haritas n n haz rlanmas, jeoteknik veri taban n n oluşturulmas na yönelik jeoteknik sondaj adedi ve yerlerinin belirlenmesi, sondajlardan numune al nmas, zemin/kaya laboratuar testlerinin yap lmas, şev tasar m ve kontrolüne yönelik kinematik analizlerin yap lmas. - Ankara üniversitesi: Arazide belirlenecek lokasyonlarda gerekli görülmesi durumunda jeofiziksismik kesitlerin ölçülmesi ve değerlendirilmesi, patlatman n şev stabilitesi üzerindeki etkilerinin araşt r lmas ve kontrollü patlatma parametrelerinin belirlenmesi, yüzey dalgalar n n kontrol edilmesi, yeralt haz rl k ve ayak çal şmalar nda kontrollü patlatma modellerinin oluşturularak bunlar n yüzey dalgalar n n kontrol edilmesi. - Konya Selçuk Üniversitesi: Jeoteknik amaçl olarak aç lan sondajlardan gerekli görülmesi halinde inklonometre(titreşim ve kayma hareketleri) ölçümlerinin yap lmas, kaya kütle davran ş modellerinin oluşturulmas, şev kontrolü ve Gümüşp nar köyünün emniyetine yönelik acil izleme plan yap lmas ve izlenmesi. - Dokuz Eylül Üniversitesi: Şev tasar m parametrelerinin belirlenmesi ve detay planlar n n haz rlanmas, modelleme çal şmalar ile güvenlik ve risklerin ortaya konulmas, aç k işletme üretim plan n n yap lmas, büyük haz rl klar n tipi ve lokasyonlar n n belirlenmesi, ayak ve 54

71 55 pano boylar n n belirlenmesi, havaland rma planlar n n yap lmas, rezerv ve kalitesinin belirlenmesi, aç k işletme ile üretime uygun alanda üretim planlamas n n yap lmas. Üniversiteler, yapt klar çal şmalar ile ilgili 1 nci Ara Raporlar n 2013 y l May s ay nda TKİ ye sunmuş olup sözleşme süresinin 360 takvim günü olmas nedeniyle nihai raporlar n da 2013 y l Ekim ay n n ilk haftas içerisinde vermeleri beklenmektedir. BLİ de özellikle Orhaneli sektöründe 2004 y l nda meydana gelen heyelandan sonra aç k işletmelerden yap lan dekapaj ve kömür üretimi önemli oranda gerilemiş buna bağl olarak enerji santraline kömür tedarikinde s k nt yaşanarak TKİ nin diğer müesseselerinden taş ma yoluyla kömür getirtmek gibi geçici tedbirlere baş vurularak enerji santrali beslenmeye çal ş lm ş k saca İşletme kendi kendine yetemez duruma gelmiştir. Bu süreçte gerek Üniversitelere yapt r lan projeler ve gerekse TKİ nin kendi çal şmalar hayata geçirilememiş, söz konusu bölgelerle ilgili olarak yap lan cevher ve dekapaj ihaleleri ise ocak şartlar ve bölgenin fazla yağ ş almas na bağl olarak çal şma süresinin de k sal ğ nedeniyle genellikle yar m kalm şt r. İşletmenin elinde bulunan makine park n n yaşl ve verimsiz olmas, yan s ra operatör grubunun say ca yetersizliği, y llard r birikmiş olan geniş iş hacmini özellikle de dekapaj işlerini yapmak için yeterli değildir. Bu durumda dekapaj ve kömür üretim faaliyetleri üçüncü şah slar eliyle yap lmaya çal ş lmaktad r. İhalelerde meydana gelen aksamalar, yüklenicinin işi yar da b rakmas ya da zaman nda bitirememesi enerji santraline yak t temininde s k nt ya neden olurken diğer yandan yeterli miktarlarda dekapaj n yap lamamas na bağl olarak ocak içerisinde yeni heyelanlar n oluşmas riski artmakta bu durum da ocak geometrisini ve üretim maliyetlerini olumsuz yönde etkilemektedir. Mevcut üretim modellemesi devam ettirildiğinde İşletmenin hali haz rda karş karş ya bulunduğu sorunlar aşmas mümkün görülmemektedir. Zira, teshin amaçl kömür ihtiyac ayr tutulmak kayd yla sadece EÜAŞ n kömür talebi 1,2 milyonton/y l d r. Buna karş l k BLİ nin kendi imkanlar yla yapm ş olduğu iş miktar, 2012 y l için, 571 bin ton kömür üretimi ve 3,6 milyon m 3 dekapaj mertebesindedir. Üretim evrelerinde meydana gelmiş olan bu sorunlar aşman n en uygun yolu Keles sektöründeki makine park ve personelin Orhaneli bölgesine çekilerek ihtiyaç d ş kalan araçlar n diğer müesseselere nakledilmesi veya sat lmas, böylece faaliyet alan n n daralt larak Orhaneli bölgesinin güçlendirilmesi olmal d r. Keles te mevcut durumda dekapaj n müteahhit taraf ndan yap ld ğ göz önüne al nd ğ nda, İşletmenin kendi olanaklar yla yapmak üzere ihale d ş b rakt ğ 8 milyon ton rezervin üretimine ilişkin faaliyetleri sadece kontrol görevi yapacak duruma getirilmiş olan Keles Kontrol Müdürlüğü nün takip etmesi sağlanmal, dağ n k ve verimsiz bir tablo sergileyen iş makinesi grubu daha faydal işlerde kullan lmal d r. Keles bölgesinden halen yap lmakta olan kömür üretimi aç ğ n ise ihalesi haz rlanan Sağ rlar ve Çivili sektörlerinden karş lamak mümkün olabilecektir. Bu nedenlerle; 55

72 56 Sayıştay Bursa Linyitleri İşletmesi(BLİ) Orhaneli ve Keles sektörlerinde yaşanmakta olan üretim darboğaz n n aş lmas na yönelik olarak; - Keles bölgesindeki dekapaj n müteahhit marifetiyle yap l yor olmas nedeniyle bu sektörde bulunan iş makinesi ve operatörlerinin Orhaneli bölgesine kayd r larak ihtiyaç fazlas durumundaki üretim araçlar n n diğer müesseselere transfer edilmesi ya da sat lmas, - Orhaneli bölgesinde oluşturulacak güçlü ve fonksiyonel bir makine park ile öncelikli olarak heyelanl bölgelerdeki dekapaj ve kömür üretimlerine ağ rl k verilerek, diğer müesseselerden kömür sat n al nmas uygulamas na son verilmesi, önerilir. Müessese merkezinde yeralt işletme yöntemiyle yap lan üretim, program ve bir önceki y l değerleriyle k yaslamal olarak aşağ daki çizelgede gösterilmiştir. Yeralt üretim yöntemi 2011 Gerçekleşen Program ton 2012 Gerçekleşen ton Gerçekleşme oran Programa göre % Geçen y la göre % ton Tuvönan Tunçbilek klasik(büyükdüz) İğdekuzu (Müteahhit) Ömerler mekanize Yeralt tuvönan ( toplam ) Sat labilir Tunçbilek klasik(büyükdüz) İğdekuzu (Müteahhit) 463 Ömerler mekanize Yeralt sat labilir ( toplam ) Çizelgeden görüldüğü üzere y l içerisinde Müessesenin yeralt işletme yöntemleriyle gerçekleştirmiş olduğu tuvönan üretimi, bin ton programa karş l k bin tondur. Bu üretim, programa göre % 6 ve bir önceki y la göre ise % 16 oran nda eksiktir. Sat labilir üründe ise 760 bin tonluk programa karş l k % 27 eksiği ile 551 bin ton kömür üretimi gerçekleştirilmiştir. Bu değer de bir önceki y la göre 144 bin ton ( % 21 oran nda ) daha eksiktir. Bu üretimin içinde, Tunçbilek klasik(büyükdüz) ocağ nda müteahhit marifetiyle yap lan 675 bin tonluk üretimin pay büyüktür. Müessesenin kendi imkanlar yla üretimini gerçekleştirdiği Ömerler mekanize ayağ ndaki tuvönan kömür miktar ise bir önceki y la göre 107 bin ton yani % 42 oran nda fazlalaşarak 363 bin ton olarak gerçekleşmiştir. Sat labilir kömürde ise y l içerisinde yap lm ş olan üretimin 303 bin tonu Büyükdüz, 247 bin tonu da Ömerler mekanize ayak üretiminden elde edilmiştir. 56

73 57 Bunun yan s ra faaliyet raporlar nda İğdekuzu ocağ ndan üretilmiş olarak gösterilen ve üretim program nda öngörülmeyen tonluk tuvönan kömür, müteahhidin galeri açma haz rl klar s ras nda karş laş p almak zorunda kald ğ kömürü ifade etmektedir. Burada önemli olan husus üretilen tuvönan kömürün ne kadar n n sat labilir üretime dönüştüğüdür. Örneğin, müteahhit taraf ndan üretilen 675 bin ton kömürün sadece 304 bin tonu yani % 45 i sat labilir kömüre dönüşmüş iken Müessesenin kendi ürettiği 363 bin ton kömürün 247 bin tonu yani % 68 i sat labilir ürün olarak değerlendirilmiştir. Bu oran n yüksekliğinde Müessese kömürlerinin ağ rl kl olarak enerji santraline verilmiş olmas n n önemli etkisi olmuştur. Yeralt ocaklar için sat labilir kömür oran kümülatifte % 53 mertebesindedir. Yani yeralt ndan üretilen her 100 ton kömürün 47 tonu at lmaktad r. Belli bir maliyeti olan tuvönan kömür üretiminin doğal olarak mümkün olduğunca daha temiz yap lmas gerekmektedir. Her ne kadar ocak şartlar çoğu zaman temiz kömür üretimine olanak vermese de ocak baş nda yap lacak seçimli madenciliğin önemi, böyle durumlarda daha çok ortaya ç kmaktad r. Özellikle müteahhitten sat n al nan kömürün lavvar zaiyat ile beraber neredeyse yar s n n değerlendirilemeden at lmas, verimlilik aç s ndan olumsuz bir görüntü olarak karş m za ç kmaktad r. Bu nedenlerle; Müessese merkezinde gerek müteahhit ve gerekse kurumun kendi olanaklar ile ürettiği tuvönan kömürün sat labilir ürüne dönüşme oran n n yaklaş k % 50 olduğu göz önünde bulundurularak bu oran n sat labilir ürün lehine yükseltilmesi amac yla kömür içinde istenmeyen kayaçlar n, ocak baş nda bertaraf edilmek suretiyle daha temiz kömür üretiminin sağlanmas hususunda titizlik gösterilmesi önem arz etmektedir. Yeralt işletmelerinde, geri dönümlü-arkadan blok göçertmeli uzun ayak ve mekanizasyon sistemleri uygulanmaktad r. Klasik ocaklarda damar n 7 metreden kal n olduğu k s mlarda tavan taş ndan itibaren 1,8-2,0 metre yükseklikte tavan ayaklar teşkil edilmekte, bunlar n izdüşümlerinde ve taban taş n takiben yine ayn yükseklikte taban ayaklar sürülmektedir. Pano şekline ve genişliğine göre 2 veya 4 adet tavan ve taban ayak her birinin uzunluklar metre aras nda olacak şekilde haz rlanmakta, üretime önce tavan ayaklardan başlan lmakta, bu ayaklar n metre ilerletilmesini müteakip taban ayaklar faaliyete geçirilmekte ve bundan sonra tavan ve taban ayaklar birlikte ilerletilmektedir. Mekanize ocakta ise kömür üretimi tam mekanize, geri dönümlü arkadan blok göçertmeli, uzun ayak metodu ile yap lmaktad r. Bu sistemde damar kal nl ğ n n alttan 3 metrelik k sm çift tamburlu kesici makine ile kaz larak al nmakta, tavanda kalan 4-5 metrelik k s m ise gerektiğinde patlay c kullan lmak suretiyle göçertilip şilt tahkimat penceresinden çift zincirli konveyörlerle ayak d ş na taş nmaktad r y l ndan bu yana işletilmekte olan Tunçbilek klasik yeralt ocağ nda bugüne kadar yaklaş k 48,5 milyon ton tuvönan kömür üretimi gerçekleştirilmiştir. Bu ocaktaki faaliyetler, üretim maliyetlerinde görülen art ş ve işçi say s ndaki azalma göz önüne al narak 2004 y l n n May s ay nda durdurulmuş, mevcut işçiler ile yeralt 57

74 58 Sayıştay makine ve teçhizatlar n n bir bölümü Ömerler yeralt işletmesine kayd r lm ş, kalan rezerv için Büyükdüz sahas n n kalan rezervi ile birlikte, 10 y l süre ile toplam 5 milyon ton kömür üretilmesi şart yla ihaleye ç k lm ş, ihaleye gelen tek teklif sahibi firma ile tarihinde sözleşme imzalanm ş, firmaya yer teslimi tarihinde yap lm şt r. İlgili firma 2005 ve 2006 y llar nda 200 ve 400 bin ton, diğer 8 y l için ise 550 bin ton/y l üretim yapmay taahhüt etmiştir. Ancak, haz rl k çal şmalar s ras nda karş laş lan fay zonu nedeniyle hava ve üretim yolu planlar nda değişiklik yap lmas zorunluluğu doğmuş, diğer yandan aş r su gelirinden dolay yeterli ilerleme sağlanamam ş, bunun üretim program nda gecikme yaratacağ görülmüş ve firman n, üretim termin plan n n 2006 y l için 280 bin ton diğer y llar için ise 565 bin ton olarak değiştirilmesi yolundaki talebi Genel Müdürlükçe uygun görülerek bu termin plan TKİ Yönetim Kurulu nun tarih ve 45/417 say l karar ile kabul edilmiştir. Firma ile yap lan sözleşme uyar nca üretilecek kömürün baz kalorifik değeri kcal/kg olup kcal/kg değerinin alt ndaki kömürlere ceza uygulanmas kayd yla al m garantisi verilmiş ve üretilecek kömürün birim fiyat n n TL/ton olacağ, bunun da değişen şartlar paralelinde güncelleneceği sözleşmede belirtilmiştir. Bu firmadan 2012 y l nda sat n al nan ton tuvönan kömürün birim fiyat, KDV dahil 52,8 TL/ton olmuş ve firmaya y l içerisinde KDV dahil olmak üzere 35,6 milyon TL tutar nda ödeme yap lm şt r. Ömerler yeralt ocağ nda klasik üretim sistemi ile 1 milyon ton/y l tuvönan üretimin gerçekleştirilmesi amac yla ilk kez 1979 y l nda Ömerler İdame Projesi uygulamaya konulmuş ve bu proje ile 1983 y l nda üretime başlanm ş olup proje 1985 y l nda tamamlanarak 1986 y l nda tam kapasite ile üretime geçilmiştir. Ancak, 1986 da 766 bin, 1987 de 845 bin, 1988 de 774 bin, 1989 da 868 bin ve 1990 da 712 bin ton seviyelerinde seyreden üretim miktar, yeralt işçi say s nda yaşanan yoğun emeklilik nedeniyle oluşan azalma ve ocakta meydana gelen yang n sonucu iyice düşerek 1997 y l na kadar bin ton/y l seviyelerinde gerçekleşmiş ve bu tarihte mekanizasyon projesinin devreye girmesiyle Ömerler klasik yeralt üretimine son verilmiş, 2004 y l na kadar Ömerler klasik yeralt ocağ nda üretim yap lmam şt r. Klasik madencilik sistemindeki üretim kay plar n n asgariye indirilmesi, iş güvenliğinin artt r lmas, yeralt kömür yang nlar n n önlenmesi, ayak ilerleme h z ve buna bağl olarak üretim art ş ve böylece maliyetlerin düşürülmesi amac yla haz rlanan, yürüyen tahkimat+kesici-yükleyici ünitelerinden oluşan Ömerler Modernizasyon ve Mekanizasyon Projesi ise ilk olarak 1989 y l nda projelendirilmiş, 1997 y l nda ancak devreye al nabilmiştir. Mekanize sistemle iş güvenliği ve ayak ilerleme h zlar artt r lm ş, göçüğe b rak lan kömür kayb %30 lardan %10 lara indirilerek daha temiz kömür elde edilmiştir. Bilgisayarl izleme kontrol sistemi ile de zararl gazlar n kontrolü ve giderilmesi sağlanm şt r. Mekanize yeralt işletme projesinde ön görülen 1 milyon ton/y l üretim hedefine ulaş lamamas ndaki en büyük etken, mekanize ayak say s n n 1 adet olarak çal ş lmas d r. 90 metrelik mekanize 58

75 59 ayaktan üretim yap lan ocakta teçhizat n montaj ve demontaj aşamas nda yaklaş k 3 ayl k sürede üretim yap lamamaktad r. Bu nedenle zaman içerisinde 120 metrelik 2 mekanize ayak teçhizi ile proje kapasitesinin 1,4 milyon ton/y l a ç kart lmas hedeflenmiştir. Bu doğrultuda haz rlanan Ömerler Yeralt Mekanizasyon Tevsii Projesi Devlet Planlama Teşkilat (DPT) Müsteşarl ğ n n onay n müteakip 2006 y l yat r m program na konulmuş olup, 2012 y l sonuna kadar 87 milyon TL nakdi harcama yap lm şt r. Proje ile ilgili detay bilgi raporun yat r mlar alt bölümünde verilmiştir. Tunçbilek klasik yeralt ocağ n n kapat lmas yla bu ocaktan boşa ç kan işgücü ve makine teçhizat n Ömerler yeralt ocağ nda haz rl klar devam etmekte olan panolara kayd r lmas yla, Ömerler yeralt ocağ n n y ll k üretim kapasitesi art r larak yeniden projelendirilmiştir. Müessese nin 2012 y l Ömerler yeralt tuvönan üretim program kapsam nda klasik ayaktan üretim planlamas yap lmad ğ ndan, sadece mekanize ayaktan 360 bin ton kömür üretimi planlanm ş ve y l içerisinde yap lan üretim 363 bin ton olarak gerçekleştirilmiştir. Klasik yeralt ocağ nda; işçi say s n n yetersizliği, ayak ilerleme h z n n düşüklüğü, aynalar n bozulmuş olmas ve kömürün kendiliğinden yanmas gibi nedenlerle üretim yap lmamaktad r. Yeralt mekanize ocağ nda ise M7 pano da tarihinde başlayan ayak üretimi, tarihinde tamamlanm şt r. Bu panodan tarihleri aras nda 84 bin ton üretim yap larak buradaki faaliyet tamamlanm şt r. Halen M-8 panosunda çal ş lmakta olup(415 nolu ayak) tarihinde üretime başlanan panodan 2012 y l nda 360 bin ton tuvönan üretim program na karş l k fiili durumda 363 bin ton üretim yap lm ş ve bundan da 247 bin ton sat labilir kömür elde edilmiştir y l nda müteahhit firmalarca mekanize pano haz rl klar nda, taş içinde 180 metre, kömürde ise metre olmak üzere toplam metre ilerleme yap lacağ programlanmas na karş l k fiili durumda tamam kömürde olmak üzere metre ilerleme yap lm şt r. Müessese imkanlar yla ise tamam kömürde olmak üzere metre galeri ilerlemesi yap lacağ öngörülmüş, buna karş l k fiili durumda 544 metresi taşta 480 metresi de kömürde olmak üzere toplam metre galeri ilerlemesi yap lm şt r. Yeralt ocaklar nda gerek mekanize ve gerekse klasik yöntemle yap lan üretimlerde, çal şmalar olumsuz etkileyen pek çok sorunla ayn anda mücadele edilmektedir. Bunlar n baş nda su sorunu, işgücü ve jeolojik kaynakl olanlar gelmektedir. Örneğin, Ömerler yeralt ocağ nda y l içerisinde M-7 panoda mekanize ayak baş ndaki faylanmadan dolay kömür tavana atm ş ve kesici makine ile taş kesilmek zorunda kal nm şt r. Yine bu ocakta su gelirinde art ş olmas sebebiyle tulumba say s art r lm ş, üretim panolar n n üzerine denk gelen su toplanma havzalar n n dekapaj malzemesi ile doldurulmas ve suyun havza d ş na kadar s zd rmaz borular içinde at lmas çal şmalar yap lm şt r. 59

76 60 Sayıştay Yan s ra, ocağ n baz bölümlerinde bas nç art ş na paralel olarak tahkimatlar n şekli değişmiş, ocak emniyeti aç s ndan bu bölgelerdeki tahkimatlar tamir edilmiştir. Bu olumsuzluklar ayak ilerleme h z n yavaşlatm şt r. Ayr ca, detaylar raporun yat r mlar alt bölümünde verilmiş olan, A4 ve B6 pano haz rl klar için metre galeri açma işinin hizmet al m şeklinde yapt r lmas na karar verilmiş, bu ana haz rl klar sonucunda Ömerler yeralt ocağ ndan 26 milyon ton kömürün üretilebileceği hesaplanm şt r. Birinci galeri açma işi kapsam nda; tarihinden 2010 y l sonuna kadar metre uzunluğunda farkl kesit ve eğimlerde galeri açma ve tahkimat yapma işi ile metre 7 ünite bantl konveyör, 2100 metre 1 ünite kulikar, metre 1 ünite monoray, metre 4 ünite shunting trolley tesis edilmesi işleri bitirilerek, yap m tamamlanm ş olan bu işlerin geçici kabulü Müessese taraf ndan oluşturulan bir komisyon marifetiyle tarihinde, kesin kabulleri ise tarihinde yap lm şt r. İkinci galeri açma işinde ise işe başlama tarihinden ( ) itibaren 2012 y l sonuna kadar kadar metre programa karş l k metre A tipi galeri kaz işi (%69), metre kulikar yap lmas program na karş l k metre (%75), metre monoray tesisi yap lmas program na karş l k metre (%53) ve metre bantl konveyör tesis edilmesi program na karş l k metre(%46) iş yap lm şt r. Kaz, tahkimat ve kulikar tesis edilmesi işlerine devam edilmektedir. Bu arada projenin ilk ihale edildiği şartlarda pano boylar n n uzun tutulduğu bunun da havaland rma güçlüğü yaratt ğ gerekçesi ve yang n tehlikesi yaratabileceği endişesi ile tarihinde TKİ Yönetim Kurulu nun onay al nmak kayd ile orijinal projede değişikliğe gidilmiş, pano boylar k salt lm şt r. Yeni projeye göre toplam kaz işi metreden metreye, metre olan dizel kulikar tesis edilmesi işi metreye, dizel monoray tesis edilmesi işi metreden metreye ve metre olan bant konveyör tesis edilmesi işi de metreye düşürülmüş ve firmaya A 1 panosundaki işler için 15 Mart, A 2 panosundaki işler için de 15 May s 2013 tarihine kadar süre verilmiştir. Proje değişikliğinden sonra tarihi itibar yla(denetim tarihi) A tipi kaz işi tamamlanm şt r. Tamam 220 metre olan C tipi kaz işinden de 166 metre iş kalm şt r. Sonuç olarak firma, tarihi itibar yla, dizel kulikar tesis edilmesi işinde projeye göre işin % 94 ünü, toplam kaz işinde de % 96 s n ve monoray işinde ise işin %61 ini yapm şt r. Yüklenici, yukar da da belirtildiği üzere baz işlerde 15 Mart, baz lar nda da 15 May s tarihinden itibaren sözleşme gereğini yerine getirmeyip işi zaman nda teslim etmediği için cezal çal şmaktad r. Müessese nin yeralt deneyimli iş gücü yetersizliği nedeniyle yukar da s ralanan işlerin tamam müteahhit marifetiyle yapt r lmaktad r. İşi yürütmekte olan yükleniciye bahsi geçen işin yer teslimi tarihinde yap lm ş ve işin süresi bu tarihte başlamak kayd ile 850 gün olarak belirlenmiştir. Ancak GLİ den kaynaklan p, 60

77 61 İdarenin de kabul ettiği aksamalardan dolay (örneğin;4341 nolu sondaj deliğinden ocak içine su akmas nedeniyle müteahhitin çal şamamas ), müteahhide 4 ayl k ilave süre verilmiş ve işin tamamlanma zaman 15 Kas m 2012 tarihine kadar uzat lm şt r. Müessese ile yüklenici aras nda işin tamam n kapsayan bir termin program haz rlanarak işlerin bu programa göre yürütülmesi imza alt na al nm ş iken, bu kez ocak içinde ç kan/ç kmas muhtemel yang nlara karş baz panolar köreltilerek iş durdurulmuş akabinde proje değişikliği yap larak iş bitim tarihi 15 Mart ve 15 May s 2013 olarak yeniden belirlenmiştir. Sonuç olarak 15 Temmuz 2012 tarihinde bitirilmesi gereken proje, yap lacak iş miktar azalt lm ş olmas na rağmen hala devam etmektedir. Bu arada GLİ nin bu bölgede yapmay düşündüğü kömür üretimi sürekli ötelenmekte müteahhidin işe başlama tarihi olan dan itibaren Kurum bir yandan projeye parasal kaynak aktar rken öbür yandan üretime bir türlü başlayamamaktad r. Bundan dolay firma ile işin geride kalan k sm n n ak betiyle ilgili yaz şmalar/görüşmeler sürdürülmektedir. Müteahhit firma müessesece projenin bir an evvel bitirilmesi için bir kaç kez yaz l olarak uyar ld ysa da iş ak ş ndaki aksamalar n devam ettiği hatta firman n çal şanlar na ç k ş izni kulland rmak suretiyle işi tek vardiyaya indirdiği ve işin yavaşlamas na neden olduğu görülmüştür. Ayr ca zaman zaman, çal şt rmak zorunda olduğu personeli sözleşme hükümlerine ayk r olarak (Müessesenin bilgisi olmadan) işten ç kard ğ ve toplu izinler yapt rd ğ görülmüştür. Yukar da, müteahhidin çal şma temposu baz örneklerle aç klanmaya çal ş lm şt r. Bu çal şma temposuyla devam edilmesi durumunda TKİ için çok önemli olan bu projenin kesintiye uğramas ihtimali yüksek gözükmektedir. TKİ aç s ndan bir yandan söz konusu bölgede üretilmesi muhtemel yaklaş k 18 milyon ton kömürün yeryüzüne ç kar lmas, diğer yandan yaklaş k 4 y ld r yap lmakta olan yat r m n(harcaman n) geri dönüşü gecikmektedir. Bu nedenlerle; Müessese merkezinde yürütülmekte olan Ömerler Mekanizasyon Projesi ikinci galeri açma işinde yüklenici firman n termin program na göre süresi dolmuş olmas na rağmen işini bitiremediği, bu duruma bağl olarak söz konusu panoda kömür üretimine geçilmesinin mümkün olamayacağ, süresi içinde tamamlanamayan galeri açma işinin bütün üretim modellemesini olumsuz etkileyeceği dikkate al narak, projenin tamamlanmas için yüklenici ile yap lan sözleşmenin feshi de dahil olmak üzere bütün seçeneklerin değerlendirilmesi önerilir. Dekapaj çal şmalar : Aç k ocak işletmeciliğinde kömürün üretilmesi amac yla yap lan en önemli haz rl k faaliyetlerinden olan dekapaj işlemi(toprak kaz ) ana hatlar yla, toprak örtü tabakas n n kömüre kadar olan k sm n n kademeler halinde; delme, patlatma, yükleme, taş ma, dökme ve serme işlemlerini içermektedir. Tunçbilek aç k ocaklar nda genel olarak delme işi delik makinalar ile gerçekleştirilmekte, aç lan deliklere doldurulan patlay c madde kar ş mlar patlat lmak suretiyle kömür üzerinde bulunan 150 metreye varan kal nl ktaki örtü tabakas gevşetilmekte, daha sonra bu malzeme 10 ar metrelik dilimler halinde

78 62 Sayıştay yd 3 lük ekskavatörlerle kaz l p short ton luk toprak kamyonlar na yüklenmek suretiyle kömürsüz alanlara taş narak toprak harmanlar na dökülmekte ve serilmektedir. Dragline ile çal ş lan panolarda ise ekskavatör-kamyon sistemi ile metre kal nl ğa indirilen son örtü tabakas 20 yd 3 lük draglinelar ile ve metre kal nl ğa indirilen son örtü tabakas ise 40 yd 3 lük draglinelar ile al n p yanlar ndaki daha önce kömürü al nm ş sahaya aktar lmaktad r. Dragline ile dekapaj çal şmas, ekskavatör+kamyon çal şmas na göre daha ekonomik bir yöntem olup daha az say da personel ile çal ş labildiğinden işçilik maliyetleri düşüktür ve olumsuz iklim koşullar ndan etkilenmeksizin y l boyunca dekapaj yap lmas mümkündür. Diğer taraftan dragline dekapaj nda toprak, kömürü daha önce al nan dilime döküldüğünden yeni bir toprak harman gerektirmemektedir. Dekapaj çal şmalar merkezde Tunçbilek ocağ nda ağ rl kl olarak Yörgüç ve Beke güney panolar nda, ILİ Müdürlüğü nde ise Ilg n-çavuşçugöl bölümünde sürdürülmüştür. Tunçbilek ocağ nda yap lan dekapaj n yaklaş k olarak % 40 iç döküm olarak daha önce kömürü al nm ş k s mlara dökülürken, kalan dekapaj malzemesi Müessese ce işletilen panolarda ortalama metre, müteahhitçe işletilen panolarda ise ortalama metre mesafelerde oluşturulan toprak döküm harmanlar na dökülmektedir. BLİ de ise İlk kez 1979 y l nda dekapaj faaliyetlerine başlan lan Keles- Harmanalan rezerv alan nda 2004 y l na kadar yap lan dekapaj miktarlar oldukça iniş- ç k şl bir seyir izlemiş, 2004 y l nda gerçekleştirilen 140 bin m³ dekapaj bugüne kadar gerçekleştirilen en düşük miktar olmuştur. Ancak, Orhaneli-Gümüşp nar da 2004 y l nda meydana gelen heyelan ile birlikte üretimde oluşacak darboğaz gidermek amac yla Keles-Harmanalan rezervlerine ihtiyaç duyulmas üzerine sürdürülen dekapaj projeleri ile 2005 y l ndan bugüne kadar (9 y lda) 29 milyon m³ dekapaj yap lm ş ve bu miktar dönemini kapsayan 27 y ll k dönemde yap lan toplam dekapaj n (4,1 milyon m³) 7 kat olmuştur döneminde Müessese imkanlar yla yap lmas programlanan 56 milyon m 3 dekapaj n %47 si, müteahhit eliyle yapt r lmas programlanan 132 milyon m 3 dekapaj n ise sadece %34 ü gerçekleştirilebilmiştir. BLİ de fiili dekapaj ve kömür üretim miktarlar n n programlanandan az olmas n n, aç k işletmelerde çal şma ortam n güçleştirme, heyelan riskini artt rma gibi olumsuzluklara ilave olarak itfa oranlar n yükseltme gibi bir dezavantaj da söz konusudur. Y l içerisinde yap lamayan dekapaj miktarlar n n sonraki y llarda yap lmas mecburiyeti ilave yük olarak ortaya ç kmaktad r. BLİ Müdürlüğünün kendi imkanlar yla yapt ğ dekapaj çal şmalar nda Orhaneli İşletmesi için iç döküm mesafesi 1 km, d ş döküm uzakl ğ 3,5 km iken Keles te iç döküm mesafesi 200 m, d ş döküm mesafesi ise 600 m civar nda olmuştur. Müteahhit eliyle yap lan dekapaj çal şmalar nda ise Orhaneli üretim sahas nda ortalama döküm mesafeleri A-6 panosunda ortalama 2,5 km, SA-6 panosunda 2,3-4 km, Keles te H- 16 panosunda 2,1 km civar ndad r. 62

79 63 BLİ Müdürlüğü ne bağl Orhaneli ocağ nda ise 1979 senesinde başlayan dekapaj faaliyetleri 1983 senesine kadar müteahhit marifetiyle yap lm ş, daha sonra bölgeye al nan iş makinelerinin devreye girmesiyle 1984 senesinden bu yana Müessese imkanlar yla sürdürülen dekapaj faaliyetlerinin yeterli olmamas nedeniyle dönemi ve 2004 senesi hariç diğer bütün y llarda 11,5 milyon m 3 /y l düzeylerine varan miktarlarda dekapaj işi müteahhit marifetiyle yap lm şt r. BLİ İşletme Müdürlüğü ne bağl Keles ocağ nda da döneminde müteahhit marifeti ile yap lan dekapaj çal şmalar döneminde hem müteahhit hem de Müessese imkanlar yla yap lm ş, y llar aras nda dekapaj sadece Müessese imkanlar yla sürdürülmüş iken 2004 y l ndan bu yana yine hem müteahhit hem de İşletme imkanlar yla dekapaj faaliyetinde bulunulmuştur. ILİ Müdürlüğünde ise dakapaj çal şmalar Çavuşçugöl sahas nda sürdürülmüştür y l nda Müessesede yap lan dekapaj ve dekapaj maliyetleri, program değerleriyle karş laşt rmal olarak aşağ daki tablolarda gösterilmiştir Y l Dekapaj Merkez Tunçbilek ILİ İşletmesi BLİ İşletmesi GLİ Müessesesi (Toplam) Müessese eliyle Müteahhit Shovel Dragline Toplam eliyle Toplam Program m³ Gerçekleşen m³ Gerçekleşme oran % Program m³ Gerçekleşen m³ Gerçekleşme oran % Program m³ Gerçekleşen m³ Gerçekleşme oran % Program m³ Gerçekleşen m³ Gerçekleşme oran %

80 64 Sayıştay 2012 Y l Dekapaj Maliyeti Shovel Dragline Toplam Toplam Program TL/m³ 7,28 3,22 6,60 2,23 3,32 Gerçekleşen TL/m³ 7,04 1,78 6,06 2,22 3,34 Gerçekleşme Merkez Tunçbilek ILİ İşletmesi BLİ İşletmesi GLİ Müessesesi ( Toplam ) % oran Program TL/m³ 3,88 3,88 2,45 1,94 Gerçekleşen TL/m³ 3,81 3,81 2,74 2,99 Gerçekleşme oran % Program TL/m³ Gerçekleşen TL/m³ Gerçekleşme oran % Program TL/m³ 6,51 2,29 5,64 1,80 2,72 Gerçekleşen TL/m³ 5,75 1,04 4,68 2,12 2,82 Gerçekleşme oran Müessese eliyle Müteahhit eliyle % y l nda 16,4 milyon m 3 ü Müessese imkanlar, 51,2 milyon m 3 ü de müteahhit marifetiyle olmak üzere toplam 67,6 milyon m³ dekapaj yap lmas programlanmas na karş l k, y l içerisindeki çal şmalar sonucu program n % 35 eksiği ile 44,1 milyon m 3 dekapaj yap lm şt r. Bu miktar geçen y l n fiilisi olan 65,9 milyon m 3 değerinden % 50 oran nda yani 21,8 milyon m 3 daha eksiktir. Yap lan bu dekapaj n 13,6 milyon m 3 ü Müessese imkanlar ile 30,5 milyon m 3 ü de müteahhit marifetiyle yap lm şt r. Söz konusu işin tamam Müessese merkezine ait olmay p, bin m 3 ü BLİ müdürlüğü, bin m 3 ü ise ILİ müdürlüğü taraf ndan gerçekleştirilmiştir. BLİ deki dekapaj n tamam işletme imkanlar ile gerçekleştirilmişken, ILİ de yap lan dekapaj n 244 bin m 3 ü işletme imkanlar ile 827 bin m 3 ü ise müteahhit marifetiyle yap lm şt r. Müessese merkezi için programlanan 60 milyon m 3 dekapaj n 45 milyon m 3 nün müteahhit, 15 milyon m 3 nün ise müessese imkanlar yla yap lacağ öngörülmüş olup fiili durumda yap lm ş olan 42 milyon m 3 dekapaj işinin 29,7 milyon m 3 ü müteahhit, 12,3 milyon m 3 ü de müessese imkanlar yla gerçekleştirilmiştir. Müessese merkezinde hem bir önceki y l hem de program n gerisinde kal nm ş olmas n n en belirgin nedeni müteahhit dekapaj n n y l içerisinde programdan %34, geçen y ldan ise 18 milyon m 3 yani % 60 oran nda eksik gerçekleşmesinden kaynaklanm şt r. Tunçbilek ocağ nda ilk kez 1945 senesinde başlayan dekapaj faaliyetleri 1976 senesine kadar tamamen Müessese imkanlar yla yap lm ş iken, 1976 y l nda dekapaj n müteahhit marifetiyle yapt r lmas gündeme gelmiş, geçen 36 y l içerisinde y ll k en az 700 bin m 3, en fazla 71 milyon m 3 düzeylerine varan miktarlarda dekapaj işi 64

81 65 müteahhit marifetiyle yapt r lm şken 2012 y l nda bu değer 29,7 milyon m 3 olarak gerçekleşmiştir. Müessese bünyesinde yeterli say da iş makinesi olmas na karş l k çoğunun ekonomik ömürlerini doldurmuş olmalar verimsiz bir çal şma ortam oluşmas na neden olmaktad r. Hem kaz c -yükleyici hem de taş y c makine gruplar n n verimsizliği, buna ilaveten operatör unvanl işçi say s n n her geçen gün azalmas, dekapaj n müteahhit marifetiyle yapt r lmas n zorunlu k lmaktad r. Müessese imkanlar ile yap lan dekapaj miktar n n art r labilmesi için bir yandan makine park n n yenilenmesi diğer yandan bunlar kullanacak iş makinesi operatörünün temin edilmesi, yani yeni yat r mlarla mevcut kapasitenin art r lmas önem kazanmaktad r. Ancak, yeni yat r m yap lmas konusundaki güçlüklerin yan s ra Müessesece yap lan dekapaj n maliyetinin, müteahhit marifetiyle yap lan dekapaj maliyetinin çok üzerinde olmas ve üretim darboğaz na düşülmemesi çabas Kurum u bu yöntemi tercihe zorlam şt r. Müessesenin ana hedefi, kendi imkanlar ile yapt ğ dekapaj n mevcut kaz yükleme ve taş ma kapasitesinden maksimum seviyede yararlanmak suretiyle daha da artt r lmas ve bu paralelde dekapaj maliyetlerinin azalt lmas şeklinde olmal d r. Bu kapsamda, müessesenin yapmak zorunda olup kendi imkanlar yla gerçekleştiremediği yüksek miktarlardaki dekapaj işlerini müteahhit marifetiyle yapt rma düşüncesi doğrultusunda, baz panolar n geçen y llardan devam etmekte olan ihaleleri takip edilmiş, baz panolar için de yeni ihaleler düzenlenmiştir. Bu ihalelerin yap ld ğ panolarla ilgili genel bilgiler aşağ daki gibidir. Tunçbilek By-k panosunda 38 milyon m 3 dekapaj n müteahhit marifetiyle yapt r lmas için gerçekleştirilen ihalede özel bir madencilik firmas ile tarihinde sözleşme imzalanm şt r tarihinde yer teslimi yap larak firman n işe başlamas sağlanm ş, ihalede oluşan birim fiyat 1,899 TL/m 3 olmuştur. İşin süresi gün olup iş bitim tarihi olarak tan mlanm şt r. Ancak sözleşme hükümlerine ayk r l k oluşturmamas nedeniyle firmaya 5,7 milyon m 3 ilave iş verilerek iş bitim tarihi de 4 ay uzat lm ş ve tarihinde de işin bitirileceği hususu imza alt na al nm şt r. Firman n 2012 y l içerisinde yapm ş olduğu iş miktar m 3 olup karş l ğ nda kendilerine 3,1 milyon TL lik ödemede bulunulmuştur. Söz konusu ihale kapsam nda firman n yapm ş olduğu toplam dekapaj miktar m 3 tür. Bu panodaki çal şmalar tarihinde tamamlanm ş ve firma iş yerinden ayr lm şt r. İhaleli yap lan işlerden birisi de K-7 panosu olarak adland r lan kömür sahas d r. Bu panodaki 17 milyon m 3 lük dekapaj, tarihinde yap lan sözleşme ile özel bir madencilik firmas na verilmiş, tarihinde yer teslimi yap larak firman n işe başlamas sağlanm şt r. İhalede oluşan birim fiyat 1,98 TL/m 3 şeklinde oluşmuş ve söz konusu sahada 2012 y l nda m 3 dekapaj yap larak karş l ğ nda firmaya 25,1 milyon TL lik hakkediş düzenlenmiştir. Firma işi tarihinde tamamlayarak iş yerinden ayr lm şt r. 65

82 66 Sayıştay Benzer şekilde Tunçbilek 10/A pano olarak adland r lan bölgede 14 milyon m 3 dekapaj n müteahhitçe yap lmas işi, tarihinde yap lan ihale sonucunda özel bir madencilik firmas na 1,43TL/m 3 birim fiyat yla verilmiş ve firman n tarihinde işe başlamas sağlanm şt r. Firma taraf ndan 2012 y l nda m 3 kendilerine 20,3 milyon TL ödemede bulunulmuştur. iş yap lm ş ve karş l ğ nda Bu panoda tarihinde meydana gelen heyelan nedeniyle İş emniyeti aç s ndan çal şmalar sonland r lm ş ve yap lan toplam iş miktar m 3 ile s n rl kalm şt r. Firma yükümlülüğünü yerine getirerek iş yerinden ayr lm şt r. Tunçbilek D-1 panosunda ise 37 milyon m 3 dekapaj ve alt geçit yap lmas işi tarihinde yap lan sözleşme ile yine özel bir firmaya verilmiş, ihalede oluşan birim fiyat 2,15 TL/m 3 olmuştur. Firmaya alt geçit yap m işi için de dekapaj işi içinse tarihinde yer teslimi yap lm şt r y l nda 13 milyon m 3 lük programa karş l k m 3 lük dekapaj işi yap lm ş ve karş l ğ nda firma için 18,9 milyon TL lik hakediş düzenlenmiştir. Firma, yükümlülüğünde bulunan alt geçit köprü yap m n 2012 y l n n Haziran ay içerisinde tamamlayarak müesseseye teslim etmiş ve tarihinde işin k smi kabulü müessesenin belirlediği bir komisyon marifetiyle yap lm ş, firmaya bu iş karş l ğ nda 493 bin TL ödeme yap lm şt r. Ancak dekapaj çal şmalar 2012 y l n n Aral k ay ndan itibaren kesintiye uğram şt r. Yüklenicinin finansman s k nt s nedeniyle çal şmakta zorland ğ firma çal şanlar taraf ndan müesseseye yap lan alacak talepleri ve İcra işlemlerinden anlaş lmaktad r. Firma ile yap lan sözleşmeye göre işin süresi gün olup iş bitim tarihi olarak imza alt na al nm şt r. Sözleşmeye göre her ne kadar yaklaş k olarak 2 y ll k bir süre olsa da geride kalm ş olan 31 milyon m 3 dekapaj işinin firman n geride kalan süre içinde gösterdiği performans baz al nd ğ nda zaman nda bitirilemeyeceği anlaş lmaktad r. Bu nedenlerle; yukar da aç klanan bilgiler ş ğ nda firman n ikaz edilmesi, ad geçen üretim panosunda en k sa sürede faaliyetin başlamamas durumunda da sözleşmenin 25. Maddesinde aç kça belirtildiği üzere iş program n n aksat ld ğ gerçeğinden hareketle sözleşmenin feshi cihetine gidilmesi seçeneği değerlendirilmelidir. Müteahhit marifetiyle yapt r lan başka bir iş de Tunçbilek Y-4/C panosundaki toplam 25 milyon m 3 lük dekapaj işidir tarihinde yap lan sözleşme ile firman n tarihinde işe başlamas sağlanm ş, ihalede oluşan birim fiyat ise 2,48 TL/m 3 olmuştur. Bu ihale kapsam nda firma taraf ndan 2012 y l içerisinde toplam m 3 dekapaj işi gerçekleştirilerek karş l ğ nda 9,6 milyon TL lik hakkediş düzenlenmiş olup firman n çal şmalar devam etmektedir. 66

83 67 Müessese merkezindeki Tunçbilek ocağ n n proje baz nda dekapaj itfa oran 13 ton/m 3 tür. Bu oran 1985 y l na kadar 5,5, 1985 y l nda 13,5 ve y llar nda 14,85 olarak uygulanm şt r y llar aras nda TKİ Yönetim Kurulu nun tarih 3270/528 say l karar ile dekapaj/kömür oran 12 olarak uygulanm ş, yine TKİ Yönetim Kurulu nun tarih 5/43 say l karar ile de yeralt işletmesi olarak projelendirilmiş olan yaklaş k 20 milyon ton kömürün aç k ocak işletme projesine dönüştürülmesi sonucu bu oran tekrar 13 ton/m 3 olarak değiştirilmiştir. Tunçbilek havzas nda y llar aras nda Müessese imkanlar yla y lda ortalama 24 milyon m 3, müteahhit marifetiyle de y lda yine ortalama 34 milyon m 3 düzeyinde dekapaj yap lmakta iken müteahhit dekapaj n n 2001 y l ndan itibaren sürekli olarak düşüş göstermesi dekapaj aç ğ oluşturmuştur. Y llar itibar yla oluşan bu aç ğ gidermek üzere, 2006 y l nda 104 milyon m 3 programa karş l k Müessese imkanlar yla 21 milyon m 3, müteahhit marifetiyle 55 milyon m 3 olmak üzere 76 milyon m 3, 2007 y l nda 78 milyon m 3 programa karş l k Müessese imkanlar yla 26 milyon m 3, müteahhit marifetiyle 55 milyon m 3 olmak üzere 81 milyon m 3, 2008 y l nda 81,5 milyon m 3 programa karş l k Müessese imkanlar yla 23 milyon m 3, müteahhit marifetiyle 44 milyon m 3 olmak üzere 67 milyon m 3, 2009 y l nda 83 milyon m 3 programa karş l k Müessese imkanlar yla 21 milyon m 3, müteahhit marifetiyle de 24 milyon m 3 olmak üzere 45 milyon m 3, 2010 y l nda 76 milyon m 3 lük programa karş l k, Müessese imkanlar ile 18 milyon m 3 ve müteahhit marifetiyle de 43 milyon m 3 olmak üzere toplam 61 milyon m 3, 2011 y l nda 18 milyon m 3 ü Müessese imkanlar ile 48 milyon m 3 ü müteahhit eliyle olmak üzere toplam 66 milyon m 3 ve nihayet 2012 y l nda 13,5 milyon m 3 ü müessese imkanlar yla 30,5 milyon m 3 ü de müteahhit marifetiyle olmak üzere toplam 44 milyon m 3 dekapaj yap lm şt r y llar aras nda üretilen 55 milyon ton kömür karş l ğ 660 milyon m 3 dekapaj yap lm ş, dekapaj/kömür oran ise 12 ton/m 3 olarak gerçekleşmiştir. Bütün bunlar n sonucu olarak; 2006 y l na devreden aç k ocak haz r kömür miktar 1,18 milyon ton a, 2007 y l na devreden aç k ocak haz r kömür miktar 1,9 milyon ton a, 2008 y l na devir eden aç k ocak haz r kömür miktar 3,6 milyon ton a ç kar lm ş, ancak 2009 y l na devir eden aç k ocak haz r kömür miktar 2,3 milyon ton, 2010 y l na devreden işletilmeye haz r kömür miktar 1,6 milyon, 2011 y l na devreden işletilmeye haz r kömür miktar 1,2 milyon ton, 2012 y l na devreden işletilmeye haz r kömür miktar 2,4 milyon ton ve 2013 y l na devreden haz r kömür miktar ise 1,7 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. İşletilmeye haz r bu rezerv miktar Tunçbilek aç k ocak program üretimini yaklaş k 4 ay sağlayacak düzeydedir. Üretimin ayn seviyede kesintisiz olarak sürdürülebilmesi, dekapaj programlar n gerçekçi bir şekilde yap lmas ve bu program hedeflerine ulaş labilmesi ile mümkündür. Kömür damarlar n n giderek derinleşmesi aç k ocak rezervlerinin tükenmesi süreç içerisinde daha fazla dekapaj yap lmas n zorunlu k lmaktad r. Bu nedenle dekapaj çal şmalar n n önümüzdeki y llarda daha da artt r larak program hedefleri doğrultusunda gerçekleştirilmesi önem kazanmaktad r. 67

84 68 Sayıştay Bursa Linyitleri İşletmesi nde(bli) ise Orhaneli A-6 panosunda 49,2 milyon m 3 dekapaj yap m ve 2,1 milyon ton kömür kaz +yükleme+nakliye+stoklama işi ihale edilerek yüklenici ile tarihinde sözleşme imzalanm ş ve müteahhidin tarihinde işe başlamas sağlanm şt r. Sözleşme şartlar na göre; iş bitim tarihi, , ihalede oluşan birim fiyatlar ise yap lacak olan her m 3 dekapaj için 2,28 TL, kömür için 1,50 TL/ton olarak belirlenmiştir y l nda 13,1 milyon m 3 lük programa karş l k müteahhit taraf ndan yap lm ş olan fiili dekapaj miktar 7,7 milyon m 3 olup bunun karş l ğ nda yap lan ödeme miktar ise KDV dahil olmak üzere 24 milyon TL olmuştur. Firman n çal şmalar devam etmektedir. BLİ de ihale ile verilmiş olan bir diğer pano ise H-16 panosudur. Bu panoda 20 milyon m 3 dekapaj ve 2,7 milyon ton kömürün kaz +yükleme+nakliye ve stoklama işlerinin müteahhit marifetiyle yapt r lmas için yap lan ihale sonucunda ihaleyi kazanan firma ile y l nda tarihinde sözleşme yap larak firman n tarihinde işe başlamas sağlanm şt r. Sözleşmeye göre iş bitim tarihi, olarak belirlenmiştir. Firma 2011 y l sonu itibar yla toplam m 3 dekapaj ve ton kömür üretimi gerçekleştirmiş ancak sözleşme hükümlerini yerine getirme noktas nda yaşad ğ sorunlar nedeniyle tarihinden itibaren işi yar m b rakm ş yani tamamlayamam şt r. Bu panoda 2012 y l içerisinde ve Denetim tarihi olan 2013 y l n n Haziran ay sonuna kadar herhangi bir dekapaj ve kömür üretim faaliyeti yap lmam şt r. Keles bölgesi H-16 panosundaki dekapaj n yetersizliği, kümülatifte dekapaj gerçekleşme oranlar n olumsuz etkilemiştir. Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde(ILİ) ise Gölyaka bölümünde görünür rezerv kalmam ş olup, 2007 y l içerisinde geride kalan ton kömür de üretilerek bu ocaktaki faaliyetler sona erdirilmiştir. Ancak bu sahan n Kurugöl bölümünde bulunan 9,1 milyon tonluk kömür rezervi tarihinde yap lan sözleşme ile özel bir madencilik firmas na rodövans karş l ğ verilmiştir. ILİ de üretim ve dekapaj faaliyetleri İR: no.lu Çavuşçugöl sahas nda sürdürülmektedir. Bu sahada geçmiş y llarda yap lan sondaj verilerine göre 2,16 ton/m³ dekapaj oran ile 12,3 milyon ton rezerv tespit edilmiştir. Ancak süreç içerisinde yap lan üretimlerin tenziliyle 2013 y l na devreden rezerv miktar 11,2 milyon ton olarak kalm şt r. Kömürün kalorifik değeri kcal/kg, külü %25, rutubeti %36 ve kükürt içeriği ise %5 civar ndad r. ILİ de 2012 y l içerisinde 827 bin m 3 ü müteahhit, 243 bin m 3 ü de işletme imkanlar yla olmak üzere toplam bin m 3 dekapaj yap lm şt r. Bu çal şma daha çok kömür üstü temizlik ve ara kesme dekapaj amac yla yap lm şt r. Dekapaj miktar n n düşük gerçekleşmesinde kömür sat ş ile ilgili bağlant lar n yap lamam ş olmas önemli bir unsur olmuştur. Kömür sat şlar n n hangi seviyede gerçekleşeceği öngörülemediğinden dekapaj program düşük tutulmuştur. 68

85 69 Müessese merkezi ve bağl işletmelerinde, makine park n n yaşlanm ş olmas, özellikle taş ma grubunun ekonomik ömrünü doldurmas ve ağ r kamyon şoförü ile iş makinesi operatörleri aras nda yaşanan yoğun emeklilik yada benzeri nedenlerle esas üretimde çal şan yevmiyeli personelin azalmas sonucu oluşan boşluğun doldurulamamas, yükleme kapasitesinden düşük oranda yararlan lmas na neden olmuş bu nedenle müessesenin kendi imkanlar yla yapm ş olduğu dekapaj miktar program n alt nda gerçekleşmiştir. Dekapaj maliyetleri incelendiğinde, Müessesenin kendi imkanlar ile yapm ş olduğu her m 3 dekapaj n bir önceki y l 5,08 TL olarak gerçekleşen birim maliyeti %8 oran nda azalarak 4,68 TL/m3 olmuştur. Bu birim maliyet, programa göre % 17 lik bir azalmay ifade etmektedir. Müteahhit marifetiyle yap lm ş olan dekapaj n maliyeti ise bir önceki y l 1,7 TL/m 3 iken 2012 y l nda bu oran %23 lük art şla 2,12 TL/m 3 olarak gerçekleşmiştir. Programa göre art ş oran % 18 mertebesinde olmuştur. Toplam dekapajda ise müteahhit marifetiyle yap lan dekapaj bir önceki y la göre miktar olarak 17,2 milyon m3 eksik olmas na rağmen y l içerisinde özellikle akaryak tta meydana gelen fiyat art şlar nedeniyle dekapaj maliyeti, 2,82 TL/m3 olarak geçen y l değerinin %5 üstünde gerçekleşmiştir. Dekapaj maliyetlerini etkileyen en önemli parametrelerden biri hiç şüphesiz ki kullan lan makinelerin özellikleridir. Çal ş lan formasyona uygun olup olmad klar, yak t sarfiyatlar, kapasiteleri gibi faktörler üretim maliyetlerini doğrudan etkilemektedir. Dragline lar uygun pano olmas durumunda en ucuz maliyetle dekapaj yapabilen kaz y c /yükleyici makinelerdir. Nitekim müessese genelinde 2012 y l nda bu makinelerle yap lm ş olan 2,3 milyon m 3 dekapaj n maliyeti 1,04 TL/m 3 olmuştur(müessese toplam maliyeti 4,68 TL/m 3 ). Yani bu makinelerin varl ğ Kurum a büyük avantaj sağlamaktad r. Müessesenin dragline ile dekapaj yapmak gibi bir avantaj varken kendi imkanlar ile gerçekleştirmiş olduğu dekapaj n müteahhide nazaran iki kat daha pahal olmas (müteahhit dekapaj maliyeti: 2,12 TL/m3) üzerinde durulmas gereken bir husus olup maliyet düşürücü önlemlerin al nmas önem kazanmaktad r. Kömür haz rlama ve zenginleştirme tesisleri: Aç k işletme ve yeralt ocaklar ndan üretilen, kül oranlar yüksek tuvönan kömürlerin zenginleştirmeye tabi tutulup belirli kül ve kalori düzeyine getirilmek suretiyle sanayi ve piyasan n talebine uygun kalori ve boyutlarda üretilmesi amac yla, Tunçbilek ve Ömerler havzas nda faaliyet gösteren 2 adet lavvar tesisi bulunmaktad r. Tunçbilek lavvar 700 ton/saat tuvönan kömür y kama kapasitelidir y l nda kurulan lavvara 1967 y l nda ince kömür grubuna iri kömür grubu da ilave edilerek, iri y kama 2 adet ağ r ortam y kama tamburu ile yap lmaktad r. İri kömür lavvar, ince kömür lavvar ve yükleme ünitesi olmak üzere 3 bölümden oluşan lavvara gelen kömürler, önce ( 100 mm) boyutuna indirilerek bant 69

86 70 Sayıştay vas tas yla 18 mm.lik eleklere beslenir ve sulu olarak elenir. Elek üstü, 1 nci iri kömür devresinde 200 ton/saat kapasiteli 2 adet ağ r ortam tamburuna beslenerek yoğunluk fark na göre zenginleştirilir. Batan k s m ise 250 ton/saat kapasiteli 2 nci devre ağ r ortam ay rma tamburlar na beslenerek daha yoğun bir ortamda yüzdürme-bat rma işlemine tabi tutulmaktad r. Yüzen k s m iri miks olarak EÜAŞ a, batan k s m ise şist olarak at k sahalar na gönderilmekte ve İnce kömür devresinde de bu işlemler tekrarlanmaktad r. Tesisten elde edilen kcal/kg kalorifik değere sahip +18 mm ve mm. lave kömürler teshin amaçl, kcal/kg kalorifik değere sahip 0,5-18 mm lave kömürler sanayi amaçl, kcal/kg baz kalorifik değere sahip mm mikst kömürler ise termik santrale sat lmak üzere s n fland r lmaktad r y l nda Tunçbilek lavvar na 2,4 milyon ton tuvönan kömür beslenerek bundan 1 milyon ton temiz kömür elde edileceği programlanm şken, yap lan çal şmalar neticesinde tesise ton kömür verilerek % 49 verimle ton temiz kömür elde edilmiştir. Şist olarak at lan kömür miktar ise ton olmuştur. Lavvara verilen kömürün ortalama kalorifik değeri Kcal/kg olurken elde edilenin kalorifik değeri ortalama Kcal/kg olmuştur y l nda % 36 olan lavvar rand man, 2010 y l nda % 38,2011 y l nda %44 ve 2012 y l nda ise bir önceki y la göre % 11 oran nda yükselerek % 49 olarak gerçekleşmiştir. Aylar itibar yla incelendiğinde en düşük olduğu Ocak ve Nisan aylar nda s ras yla % 47 ve % 33 olan tesis rand man, May s-haziran ve Temmuz aylar nda yine s ras yla % 52, % 51 ve %51 oranlar nda gerçekleşmiştir. Tesis verimliliğinde y llar itibariyle her ne kadar belirgin bir düzelme görülmekte ise de kömür kurtarma oranlar aç s ndan elde edilmiş olan değerlerin verimli bir tesis görüntüsü vermediği oldukça aç kt r. Neticede tesise beslenen her 100 ton malzemeden 51 tonu kay p malzeme niteliğinde olup tesisten at lm şt r. Tesis verimini etkileyen unsurlar olarak 2 önemli neden say labilir. Bunlardan birincisi tesise beslenen kömür kaynakl olanlar olup; kömürün kalitesi, niteliği ( taş, kil, nem ve kükürt içerikleri) diğeri ise tesisin kendisinden kaynaklanan (teknolojisi, kapasitesi, kullan lan iş gücü vs.) sorunlar olarak s ralanabilir. Tunçbilek lavvar, 1956 y l ndan bu yana 57 y la yak n bir süredir kömür zenginleştirme işleminin yap ld ğ bir tesis olmas nedeniyle teknolojisi eskimiş, y kama maliyetleri yüksek ve rand man düşük bir tesistir. Zaman içerisinde baz üniteleri yenilenmiş, kömür devreleri ilave edilmiş ve binan n ana gövdesini güçlendirme çal şmalar yap lm şt r y l nda yap lan ihale sonucunda, ince kömür y kama işi çift devreli hale dönüştürülmüş, 1 nci devrede yüksek kalorili kömür, 2 nci devrede ise bu yenileme tesisleri yap lmadan önce at ğa verilen kömürlerin termik santrale beslenmesi için ara ürün mikst olarak kazan lmas amaçlanm şt r. Revizyon öncesi termik santrale gönderilen 0,5 mm alt kömürler ise yeni kurulan spiral devresinde zenginleştirilerek 0,5-18 mm temiz kömürün içine kar şt r lmaya başlanm şt r. 70

87 71 Bunun yan s ra yine hizmet al m yöntemi ile tarihinde yap lan ihale neticesinde Tunçbilek lavvar iri kömür k sm na 2 nci devre ek tesis kurulmas, k r c ve elek ilave edilmesi, her türlü tamir ve bak mlar n n yap lmas suretiyle 5 y lda 12 milyon ton tuvönan kömürün y katt r lmas ile 7,5 milyon ton y kanm ş kömürün yüklenmesi işi ihale edilerek tarihinde özel bir madencilik firmas ile sözleşme imzalanm şt r. Böylece daha önce tesiste bulunmayan iri devreden ara ürün al nmas da sağlanm şt r. Ayr ca 2009 y l nda Ömerler lavvar na kurulduktan sonra olumlu neticeler al nan ve 2012 y l nda da Tunçbilek lavvar na kurulan Şlam at klar ndaki kömürün geri kazan m tesisi-mgs sistemi ile tesis daha da modernize edilmiş ve daha fazla kömür kazan m elde edilmiştir. MTA ile ortaklaşa yürütülen projenin kurulum işlemleri ile ilgili olarak doğrudan hizmet al m yöntemiyle en uygun teklifi veren firmaya iş verilmiş, tarihinde montaj tamamlanan MGS(Multi Gravite Seperatör) sistemi tarihinde çal şmaya başlam şt r. Sistemin maliyeti yaklaş k olarak 170 bin TL olmuştur. Bu sistem sayesinde tesiste y kama işlemi sonras nda oluşan ve içerisinde ortalama % oran nda kat madde bulunan yaklaş k 800 m 3 /h debisindeki şlam malzeme tikinere gönderilmeden önce yeni devrenin toplama tank na beslenmektedir. Boyut s n fland r lmas ile siklonlara giren malzeme burada -20µm ve +20µm fraksiyonlar na ayr lmaktad r. -20µm lik k s m siklonlar n üst ak m ndan al narak tikinere gönderilirken, +20 ve -500 µm boyut aral ğ ndaki ürün siklon alt ak m ndan susuzland rma eleğine buradan da mikst ürünü band vas tas yla mikst silosuna al nmaktad r. Sistemin devreye girmesiyle birlikte saatte ortalama ton daha fazla kömür kazan m olurken üretilen kömürün kalorisi de Kcal/kg mertebesinde olmuştur. Başka bir ifade ile sistemin devreye al nd ğ tarihten bu güne kadar saat çal ş larak ton fazla kömür kazan lm ş ve termik santrale verilmiştir. Bu kömürün parasal değeri ise yaklaş k olarak 5,2 milyon TL civar nda olmuştur. Firmayla yap lm ş olan ve cari dönemde de devam eden olan sözleşmeye göre; kömür y kama için 2,49 TL/ton, kömür yükleme için 0,38 TL/ton ödeneceği ve sözleşme süresinin gün olacağ hususlar imza alt na al nm şt r tarihinde yer teslimi yap larak başlat lan çal şma kapsam nda, 2012 y l nda müteahhide ton kömür y katt r larak karş l ğ nda güncellenmiş fiyatlarla KDV dahil 10,9 milyon TL, yüklemesi yap lan ton kömür için de TL lik hakediş düzenlenmiştir. Güncellenmiş birim fiyatlar kömür y kama için 2012 y l Aral k ay itibar yla 3,23 TL/ton, kömür yükleme için ise 0,49 TL/ton mertebesine yükselmiştir. Söz konusu firmaya bahsi geçen miktarlardaki y kama ve yükleme işlemleri için kesintiler düşüldükten sonra 2012 y l içinde toplam 11,5 milyon TL ödeme yap lm ş olup çal şmalara devam edilmektedir. 71

88 72 Sayıştay GLİ nin kendi personeli taraf ndan çal şt r lan Ömerler lavvar ise 600 ton/saat (3 milyon ton/y l) kapasiteli olup 1993 y l nda kurulmuştur. Tunçbilek lavvar na nazaran daha yeni ve daha modern olan bu tesiste tuvönan kömür, tane iriliğine göre 3 grupta zenginleştirilmektedir. Bunlar; ağ r ortam tekneleri (+18/-150 mm), ağ r ortam siklonlar (+0,5/-18 mm) ve spirallerdir (+0,1/-0.5 mm). Başl ca iki bölümde inceleyebileceğimiz Ömerler lavvar, tuvönan haz rlama ve zenginleştirme tesislerinden oluşmaktad r. Birinci bölümde aç k ve yeralt işletmelerinden gelen kömürlerin 180 mm nin alt na k r lmas işlemi döner ve merdaneli dişli k r c lar vas tas yla yap lmaktad r. İkinci bölüm olan zenginleştirme ünitesi ise iri kömür, ince kömür ve şlam devrelerinden oluşmaktad r. Bu lavvar n çal şma prensibi de Tunçbilek lavvar nda olduğu gibi kömürün ortalama olarak 1,5 gr/cm 3 yoğunluğunda yüzdürülmesi esas na dayanmaktad r. Yap lan yüzdürme işleminin neticesinde temiz kömür, ara ürün ve şist /şlam olarak tabir edilen ürünler s n fland r larak ayr lmaktad r. Ömerler lavvar n n tek bir merkezden kumanda edilebilmesi ve daha az işçilik gerektirmesi nedeniyle y kama maliyetleri daha düşüktür. Eski teknoloji ile çal şan tesislerde sistemden at lan at k sular barajlarda dinlendirildikten sonra doğrudan al c ortamlara verilirken, Ömerler lavvar nda ar tma ünitesiyle proses suyu ask daki kat maddelerden ar nd r larak temiz su tekrar y kama ünitesinde kullan lmakta ve al c ortamlara at k at lmamaktad r. Dolay s yla sistemde daha az taze su tüketilmekte ve y kama maliyeti düşmektedir. Tesisten elde edilen +18 ve mm.lik ( kcal/kg.) kömürler s nma amaçl, 0-18 mm.lik ( kcal/kg) kömürler sanayi amaçl ve mm ile mm.lik (2.170 kcal/kg) kömürler ise termik santral amaçl (Tunçbilek- B) olarak üretilmektedir y l nda Ömerler lavvar na ton kömür verilerek bundan ton temiz kömür elde edileceği ve ton malzemenin de şist olarak at lacağ programlanm şken, fiili durumda tesise ton kömür beslemesi yap lm ş, bunun tonu şist olarak at lm ş ve ton temiz kömür elde edilmiştir. Tesis rand man % 57 olmuştur. Ömerler lavvar nda tesis rand man n n yükseltilmesine yönelik olarak 2009 y l Aral k ay itibariyle tikinere giden şlam ürününden kömür kazan m n amaçlayan s n fland rma ve susuzlaşt rma sistemi kurulmuştur. Sistemin amac, şlam olarak havuzlara at lan at ğ n içindeki kömürü geri kazanmakt r. Böylece beslenen kömüre göre tesisten ç kan ve %8-15 aral ğ nda oluşan şlam n içerisindeki %30 luk kömürün kazan lmas mümkün olabilmektedir y l nda %65, 2007 y l nda %61, 2008 y l nda %56, 2009 y l nda % 54, 2010 y l nda % 52, 2011 y l nda %55 olan lavvar verimliliği 2012 y l nda ise % 57 olarak gerçekleşmiştir y l nda her iki lavvar n toplam ortalama verimleri ise % 52 seviyesinde gerçekleşmiştir. 72

89 73 Yukar daki bilgilerden de anlaş lacağ üzere lavvar verimlilikleri her ne kadar 2012 y l nda her iki lavvar toplam nda % 10 mertebesinde yükseldiyse son iki y l göz ard edildiğinde(2011 ve 2012) bu art ş n yeterli olmad ğ, lavvar verimliliklerinin sürekli bir düşüş içinde olduğu ve kurtarma rand manlar n n giderek azalan bir grafik şeklinde hareket ettiği aç kt r. Bu olumsuzluğu, tesislerdeki alet, edevat ve ekipman n dizayn ve bunun yan nda tesise giren kömürün fiziksel/kimyasal özellikleri ile irtibatland rman n doğru bir tespit olacağ konusunda kuşku bulunmamaktad r. Bir yandan daha rand manl bir çal şma ortam yarat lmas na yönelik çabalar çerçevesinde tesislerdeki dar boğazlar n giderilmesi için yap lmas gerekenler irdelenirken, öbür yandan, tesislere giren kömürün kalitesinin artt r lmas doğrultusunda çal şma yap lmas nda fayda görülmektedir. Tesisten kaynakl sorunlar konusunda yetkililerin çeşitli iyileştirmeler yapmak amac ile başlatt ğ çal şmalar devam etmektedir. As l önemli sorunun kömür kaynakl olduğu anlaş lmaktad r. Zira Tunçbilek havzas kömürleri bol ara kesmeli, kükürt oran yüksek ve kalorisi düşük kömürlerden oluşmaktad r. Aç k işletme panolar nda damar kal nl klar n n baz yerlerde 0,5 metreye kadar düşmesi selektif madenciliği zorlaşt r rken, yeralt işletmelerinde özellikle de mekanize ayaklarda kesici- yükleyici makinelerin kaz yüzeylerinde kömür ile kil bantlar n veya yan kayac ay rma özelliği söz konusu değildir. Jeolojik yap n n olumsuzluğu temiz kömür üretimini zorlaşt ran önemli bir faktör olmaktad r. Ömerler lavvar ndaki kömür y kama işlemleri daha çok s nma amaçl, daha kaliteli kömür üretimine dönük olarak, Tunçbilek lavvar ndaki kömür y kama işlemleri ise daha ziyade sanayi taleplerini karş lamaya yönelik olarak yap lmaktad r. Bu doğrultuda, Tunçbilek lavvar na hem aç k ocaklardan hem yeralt ndan, Ömerler lavvar na ise ağ rl kl olarak aç k ocaklardan kömür beslemesi yap lmaktad r. Tunçbilek lavvar na 2012 y l nda beslenen ton kömürün % 68 i ( ton) aç k ocaklardan, %32 si ise ( ton) Büyükdüz yeralt ocağ ile Ömerler yeralt ocağ ndan verilmiştir. Ömerler lavvar na y l içerisinde gelen kömürlerin tamam aç k ocaklardan beslenmiştir. Hem Büyükdüz yeralt ocağ n n hem de Tunçbilek lavvar n n müteahhit marifetiyle çal şt r ld ğ ve her iki yükleniciye de tonaj üzerinden ödeme yap ld ğ dikkate al nd ğ nda, tesise beslenen her 100 ton kömürden 51 tonunun şist olarak at lm ş olmas Müessese için çok önemli tutarda kaynak kayb na neden olmaktad r. Ömerler lavvar nda bir yandan daha temiz kömür kazan m na yönelik çal şmalar devam ederken diğer taraftan tesis rand man n n son 5 y lda tedricen % 65 seviyesinden % 57 seviyesine düşmüş olmas, çal şma parametrelerinin düzeltilmesinin zorunluluğunu ortaya koymaktad r. Zenginleştirme tesislerine düşük kalorili kömür beslemenin başta elektrik ve malzeme giderleri olmak üzere işçilik, yedek parça, amortisman gibi giderleri art rarak üretim maliyetlerini fazlalaşt rmas kaç n lmazd r. Bu nedenle; Müessesece işletilen Ömerler lavvar ile müteahhitçe çal şt r lan Tunçbilek lavvar nda daha az maliyetle daha fazla kömür kazan m na yönelik olarak; tesislere 73

90 74 Sayıştay hem yeralt hem de aç k işletmelerden beslenen kömür kalitesinin iyileştirilmesi ve tesislerde rand man kay plar na neden olan makine-ekipman n yenilenmesi ve/veya yedeklenmesi suretiyle lavvar verimliliklerinin art r lmas, önerilir. BLİ nin Orhaneli sektöründe 160 ton/saat ve 300 ton/saat kapasiteli olmak üzere 2 adet Kriblaj tesisi mevcuttur. Bu tesisler ile kömür zenginleştirme işlemleri yap larak termik santrale uygun evsafta kömür verilmeye çal ş lmaktad r. Orhaneli nde sat şa haz rlanan kömürlerin büyük bölümü (%99,6 s ) 1x210 MW gücündeki Orhaneli Termik Santrali ne verilmekte, geri kalan k sm ise çevrede bulunan yerleşim birimlerinin yakacak ihtiyac n gidermek üzere teshin kömürü olarak değerlendirilmektedir. Bunun yan nda her biri 15 ton/saat kapasiteli olmak üzere 4 adet yani toplam 60 ton/saat kapasiteli torbalama tesisi mevcuttur y l n n son 4 ayl k döneminde bu tesislerde ton kömür k rmaeleme işlemlerinden geçirilerek temiz kömür haline getirilmiştir. Bu kömürlerden tonu torbalama tesisinde tarbalanarak piyasaya sat lmak üzere haz r hale getirilmiştir. Hava kirliliği nedeniyle teshin kömür kalitesine getirilen s n rlamalar ve bunun sonucu sat ş portföyünün daralmas, yan s ra termik santrale verilen kömür kalitesi ile ilgili homojenizasyonun sağlanmas nda yaşanan güçlükler, zaman içerisinde lavvar kurulmas n gündeme getirmiş, bu düşünce doğrultusunda; 150 ton/saat kapasiteli 1 adet Lavvar ve toplam 60 ton/saat kapasiteli Torbalama tesisinin yap m için tarihinde ç k lan ihale sonras nda ihaleyi kazanan firma ile sözleşme imzalanm şt r. Yap lan işin geçici kabulü için oluşturulan Geçici Kabul Komisyonu nun tarihinde yerinde yapt ğ inceleme sonras nda tarihinde geçici kabul çal şmalar na başlanm ş, tarihinde; Komisyonun Lavvar tesisinin saatlik kapasite olarak 150 ton/saat e ulaşabildiğinin ve ortalama kapasitesinin ton/saat kapasitede olduğunun tespiti ile baz eksikliklerine rağmen geçici kabul işlemlerinin yap labileceği şeklindeki karar sonras, eksik ve kusurlu aksamlar n tespit edilerek bedelinin blokesi şart yla tarihi itibar yla tesisin geçici kabulü yap lm şt r tarihinde firma, kömür y kama ve torbalama hizmet al m işine başlam ş, tarihine kadar yaklaş k 738 bin ton kömür y kamas yap lm ş, 2009 y l içerisinde ise lavvar tesisinde 45 bin tonu Keles işletmesinden gönderilen kömür olmak üzere toplam 297,5 bin ton kömür y kanm ş ve bundan 178,5 bin ton ürün elde edilmiştir. Genel rand man %60 olarak gerçekleşirken, bu ürünün 1,4 bin tonu torbalama tesisinde torbalanarak piyasaya sunulmuştur. Geçici kabulden 24 ay sonra kesin kabulün yap lacağ gerekçesi ile durdurulmuştur. Kesin Kabul Komisyonu nun haz rlad ğ tarihli raporda yer alan eksikliklerin giderilmesi firmadan talep edilmiş, söz konusu eksikliklerin giderilmemesi durumunda TKİ taraf ndan bloke edilmiş durumda olan teminatlar ndan kesilerek, eksikliklerin bu kaynaktan karş lanacağ kendilerine bildirilmiştir. 74

91 75 Kurum taraf ndan oluşturulan bir komisyon marifetiyle Kesin Kabul Komisyonunda belirtilen eksikliklerin bir k sm tamamlanm şt r. Kalan eksikliklerin tamamlanabilmesi amac yla gerekli olan (bloke+kesin teminat aşan) miktar için TKİ Genel Müdürlüğü nden harcama yetkisi istenmiştir. Gelişen süreçte, firma ile yürütülen görüşmelerin sonuçsuz kalmas üzerine söz konusu tesis, 2009 y l n n Eylül ay ndan itibaren işlevsiz kalm ş, ard ndan konu yüklenici firma taraf ndan Mahkemeye intikal ettirilmiştir. Yüklenici firman n tarihinde, BLİ Müdürlüğü ne vermiş olduğu dilekçede Kesin Kabul Komisyonu raporunda belirtilen eksikliklerin idare taraf ndan tamamlananlar n d ş nda kalan k sm n en k sa sürede gidermek istediğini belirtmesini takiben, Ankara 5.Ticaret Mahkemesi nezdinde Kurumu aleyhine açt ğ 2010/565E say l dava dosyas n n; Firma taraf ndan taahhüt edilen eksikliklerin yerine getirilmesi için ad geçen firmaya makul bir süre verilmesi, süre sonunda eksikliklerin giderilmiş olmas halinde kesin kabul işlemlerinin ikmal edilmesi, eksikliklerin giderilmemesi halinde sözleşmenin feshine ilişkin hükümlerin uygulamaya konulmas şeklinde karara bağlanmas üzerine, BLİ Müdürlüğü ile yüklenici firma aras nda tarihinde yap lan protokolle, eksikliklerin prensip olarak 3 (üç) ay içerisinde tamamlanmas karara bağlanm şt r. Lavvar tesisi 2010 y l nda BLİ taraf ndan tespit edilen eksikliklerin giderilmemesi nedeniyle hiç çal şt r lmam ş, sonras nda firman n süreç içinde eksikliklerini tamamlad ğ n n tespit edilmesiyle tarihinde kesin kabul yap lm ş ve bu işlem TKİ Genel Müdürlüğü Yönetim Kurulu nun tarihli karar ile de kesinleşmiştir. Halen, Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği kapsam nda ÇED olumlu veya ÇED gerekli değildir. karar al nmamas sebebiyle gayri faal olan tesis için Bursa İl Çevre Müdürlüğü ne yap lan başvuru, ilgili müdürlüğün ÇED gereklidir. şeklindeki karar üzerine işlerin çabuklaşt r lmas ve sürecin daha h zl takip edilmesi gayesiyle hizmet al m cihetine gidilmiş, yap lan ihaleyi kazanan firma ile tarihinde sözleşme imzalanm şt r. Sözleşme çerçevesinde firma taraf ndan takip edilmekte olan ÇED başvuru dosyas, Çevre ve Şehircilik Bakanl ğ na tarihinde yap lan müracaat sonunda sunulmuş akabinde ilgili Bakanl k taraf ndan değerlendirilmeye al narak tarihinde konu ile ilgili inceleme ve değerlendirme toplant s yap lmas na karar verilmiştir. Yap lan toplant da eksik ve kusurlu görülen hususlar işletmeye bildirilerek bu hususlar n yerine getirilmesi istenmiştir. Denetim tarihi itibar yla (Haziran/2013) söz konusu lavvar ve buna bağl torbalama tesisi ile ilgili ÇED Raporu nun henüz al namad ğ görülmüştür. Yap m na 2006 y l nda başlanan bu tesislerin aradan geçen 7 y l gibi oldukça uzun say labilecek bir süre çal şt r lamam ş olmas hem yap lan yat r m n bu süre zarf nda at l kalmas hem de enerji santraline verilmesi gereken kömürün kalorifik değerinin tutturulamamas sonucunu doğurmuştur. Bu yüzden y llarca SLİ Müessese 75

92 76 Sayıştay Müdürlüğü merkezinden lave kömür sat n al narak kömür ihtiyac kapat lmaya çal ş lm şt r. Bunun yan nda kurulumu tamamlanm ş bulunan lavvar n devreye al namam ş olmas ve bu nedenle çevre kriterlerine uygun, yeterli miktarlarda kömürün haz rlanamamas, Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vakf na( SYDV) verilen kömürlerin her y l tedricen azalmas na sebebiyet vermiştir. Bu nedenlerle; Bursa Linyitleri İşletmesi (BLİ) Orhaneli bölgesinde piyasa ve termik santral nitelikli kömür ihtiyac n gidermek üzere y llar aras nda yap m tamamlanan lavvar tesisinin, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu (ÇED) al namamas yüzünden halen çal şt r lam yor olmas n n İşletme için ciddi üretim kay plar yaratt ğ göz önünde bulundurularak bu konuda başlat lm ş olan çal şmalar n h zland r lmak suretiyle ÇED Raporunun zaman kaybedilmeden al nmas, önerilir. Keles bölgesinde ise 150 ton kapasiteli kriblaj ve 40 ton/saat kapasiteli torbalama tesisi, 2006 y l Ocak ay nda hizmete girmiş ve kriblaj tesisinde 2012 y l içerisinde Keles te üretilen ton tuvönan kömürün sadece tonu krible edilmiştir. Bu kömürden 452 ton toz ve ton parça kömür elde edilerek torbalanm ş, 118 ton şist malzemesi de zaiyat olarak at lm şt r. ILİ Müdürlüğünde lavvar tesisi bulunmamaktad r. Gölyaka bölümünde kalan rezervin tüketilmiş olmas nedeniyle at l duruma düşen kriblaj tesisi Çavuşçugöl sahas na nakledilerek 2008 y l Ocak ay itibariyle devreye al nm şt r. Üretilen tuvönan kömür kamyonlarla kriblaj tesisinde bunker üzeri sabit zgaraya boşalt lmakta, zgara üzerinde kalan iri kömür bloklar sabit k r c vas tas yla k r larak zgaradan geçirilmekte, tuvönan bant ile eleğe gelen kömür 100 mm. lik elekte elenerek elek alt toz silosuna; elek üstünden al nan k sm ay klama bantlar nda elle ay klanarak parça kömür silosuna verilmekte, silo alt nda bulunan k r c dan geçirilerek toz silosundan al nan kömürle birlikte ya doğrudan müşteri kamyonlar na ya da stoklara çekilmektedir. Tesisin kapasitesi 150 ton/saat olup, hizmet al m yöntemiyle çal şt r lmaktad r y l nda ton tuvönan kömür İşletmenin kendi imkanlar yla üretilerek kriblaj tesislerinden geçirilmiş ve tamam sat labilir kömür olarak değerlendirilmiştir. T.C. Çevre ve Orman Bakanl ğ n n 2005/6 numaral genelgesiyle, yerli kömürlerin k ş sezonunda 1 inci ve 2 nci derece hava kirliliğinin yoğun olduğu illerde torbalanarak sat şa sunulmas ve torbalaman n kömürün ç kar ld ğ yerde yap lmas na ilişkin getirilen yükümlülük üzerine, Müessese merkezinde 2002 ve 2003 y llar nda Tunçbilek te kurulan toplam ton/gün kapasiteli torbalama tesisine ilaveten, Beke mevkiinde ton/gün, 1/B panoda 250 ton/gün ve Ömerlerde 500 ton/gün kapasiteli kömür torbalama tesisi kurulmas gerekliliği ortaya ç km ş, söz konusu tesisler 2004 y l sonunda faaliyete al nm şlard r y l nda devreye al nan ton/gün kapasiteli Tunçbilek (ambar yan ) torbalama tesisi ile birlikte, toplam torbalama kapasitesi ton/gün e ulaşm şt r. Bu tesislerde 10/18 mm ve 18/50 mm boyutlar ndaki kömürler torbalanarak sat şa sunulmaktad r. 76

93 y l nda tamam Tunçbilek torbalama tesislerinde olmak üzere ton kömür torbalanarak sat şa haz r hale getirilmiştir. Bu tesis hizmet al m yolu ile çal şt r lmaktad r y l güncellenmiş hizmet al m birim fiyatlar şu şekilde olmuştur: Torbalama 2,66 TL/ton, Vagona yükleme 2,79 TL/ton, Ömerler lavvar ndan nakliye 1,39 TL/ton, Tunçbilek lavvar ndan nakliye 1,21 TL/ton. Yine y l içerisinde ton torbalanm ş kömürün vagonlara yüklenmesi yap lm ş, ton kömür Ömerler, ton kömür de Tunçbilek lavvar ndan torbalama tesislerine nakledilmiştir. Ar-ge çal şmalar : Çevre ve Orman Bakanl ğ n n tarih ve say l Resmi Gazete de yay mlanan Is nmadan Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve daha sonra bu yönetmelikte yap lan yeni düzenlemeler, özellikle teshin amaçl kömür sat şlar n s n rland rm şt r tarih say l Resmi Gazete de yay mlanan Is nmadan Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nde Değişiklik Yap lmas na Dair Yönetmelik ve bu yönetmeliğin 23 üncü maddesinde yap lan değişikliğe göre, hava kalitesi s n r değerlerinin aş lmad ğ il ve ilçelerde kullan lacak yerli kömürlere getirilen kalori s n r en az (-200) kcal/kg, nem içeriği en çok %30, toplam kükürt oran en çok %2,3; kirlilik derecelendirilmesi yap lm ş olan il ve ilçeler d ş nda kalan belde ve köy gibi yerleşim alanlar nda kullan lacak yerli kömürlere getirilen kalori s n r ise en az (-200) kcal/kg, toplam kükürt oran n n da maksimum %2,5 olmas öngörülmüştür. Üretilen kömür kalitesinin yükseltilmesine yönelik olarak Müessesece başlat lan Ar-Ge çal şmalar Üniversiteler ile işbirliği içinde yürütülmektedir. Bu çal şmalardan baz lar şunlard r: -Kömürün gazlaşt r lmas, -Linyitlerin kurutulmas, -Kömürden hümik asit elde edilmesi, Bu çal şmalar n tamam, üretilen kömür kalitesinin yükseltilmesini yada kömürden başka alanlarda daha fazla yararlan lmas n amaçlamaktad r. Temiz kömür teknolojilerinin bir diğer amac da kömürün çevreye olan olumsuz etkisinin azalt lmas, önümüzdeki y llarda daha da çok konuşulmas muhtemel olan küresel s nmaya bağl olarak atmosfere verilen karbondioksit sal n mlar n n kontrol alt na al nmas n n sağlanmas d r. Kömürün gazlaşt r lmas ile ilgili olarak; tarihinde özel bir madencilik firmas ile 2,18 milyon TL bedelle, 250 kg/saat kapasiteli püskürtmeli sürüklemeli tip gazlaşt rma pilot tesisi ve 20 kg/saat kapasiteli ak şkan yatakl gazlaşt rma ünitesi tesisi kurulmas için sözleşme yap lm ş, yaklaş k 15 ayl k bir 77

94 78 Sayıştay çal şma sonucunda tesis tamamlanm ş, tarihinde de geçici kabulü yap lm şt r. Burada amaç; tesisten elde edilecek sentez gaz ndan kimyasal maddeler, s v yak tlar, hidrojen ve IGCC (kömürün entegre gazlaşt rma kombine çevrim teknolojisi) teknolojisi ile elektrik üretimi ve esas olarak metanol üretiminin gerçekleştirilmesidir. Tesisin yap m tamamland ktan sonra Deneme aşamas nda baz sorunlar n yaşanmas üzerine yap mc firman n kesin kabul talebi müessese taraf ndan tesiste baz eksikliklerin olduğu gerekçesiyle bir süreliğine ötelenmiştir. Bu gelişmeler üzerine söz konusu tesisin çal şt r lmas na yönelik olarak, TKİ ile Tübitak-MAM aras nda 2011 y l n n Ağustos ay nda TUNÇBİLEK GAZLAŞTIRMA SİSTEMLERİ OPTİMİZASYONU ad alt nda bir sözleşme imzalanm şt r. Sözleşme bedeli 1 milyon TL olup, süresi 2 y l olarak belirlenmiştir. Sözleşme çerçevesinde önce tesisin tasar m hesaplar n n gözden geçirilmesi tamamlanm ş, akabinde Güvenlik, Risk Analizi, İşletme ve Deney Prosedürlerinin Oluşturulmas çal şmalar başlat lm şt r. Bu çal şmalar ş ğ nda tesisin ateşleme sistemlerinin manuelden (elle) otomatik ateşleme sistemine geçirilmesine karar verilmiş ve bunun için gerekli olan malzeme siparişleri yap lm şt r. Bu arada Müessese Müdürlüğü bünyesinde, yap lm ş ya da yap m devam eden bu tür Ar-Ge faaliyetlerini takip etmek üzere yeni bir birim olan Ar-Ge Başmühendisliği birimi ihdas edilerek Müessese Müdür Yard mc s na(teknik) bağlanm şt r. Bu ünitenin ihtiyac olan bina, personel, alet, edevat temini çal şmalar 2012 y l sonunda tamamlanm şt r. Ar-Ge çal şmalar n n gittikçe daha da önem kazand ğ günümüzde böylesine pilot ölçekli ünitelerin daha büyük çapl tesislere dönüşebilmesi noktas nda yol gösterici olabilmesi için yap lan işlerin titizlikle takibi ve ivedilikle sonuçland r lmas önem kazanmaktad r. Sonuç olarak bir Ar-Ge projesi olsa bile, yap m gerçekleştirilmiş olan tesisten gaz ç k ş n n sağlan p sağlanamayacağ uzun süre belirsizliğini korumuş, TÜBİTAK n müdahil olmas yla sorunlar çözüm bulmaya başlam şt r. TÜBİTAK n TKİ ve yüklenici ile yapt ğ işbirliği sonucu tesisin komple olarak çal şt r lmas sağlanm ş, tarihinde de kesin kabulü yap lm şt r. TÜBİTAK ile TKİ aras nda yap lan sözleşme çerçevesinde yap m gerçekleştirilen iş paketleri şu şekildedir: - Gazlaşt rma sistemlerinin güvenlik ve risk analizleri yap larak işletme prosedürleri oluşturulmuştur. - Gazlaşt rma sistemlerinde gerekli revizyonlar yap lm şt r. - Tesiste 7 kez Tunçbilek kömürü ile gazlaşt rma deneyleri gerçekleştirilmiştir. - Gaz analizlerinin alt yap s oluşturulmuştur. - Gaz temizleme sistemlerinin tasar mlar, imalat ve montaj ile devreye alma ve testlerinin yap lmas çal şmalar devam etmektedir. 78

95 79 Denetim tarihi itibar yla(haziran-2013) tesiste, TÜBİTAK taraf ndan TKİ nin diğer sahalar ndan getirtilen (Soma, Çan, Saray, Yatağan ve Tunçbilek) kömürlerin denendiği ve Gazlaşt rmaya en uygun kömürün belirlenmesine çal ş ld ğ gözlemlenmiştir. TÜBİTAK çal şmalar na devam etmektedir. Müessesenin takip ettiği bir başka proje de kömürün briketlenmesi ve kurutulmas ile ilgilidir. TKİ ile Gazi Üniversitesi ve TEKNOPROM aras nda yap lan sözleşme ile kömürün uygun bir çözeltide y kanmas sonucu havaya verilen kükürtdioksit (SO 2 ) değerlerinin düşürülmesi amaçlanmaktad r. Bu düşünce doğrultusunda GLİ Tunçbilek Laboratuvar na pilot ölçekli bir briket makinesi al narak kükürt değerlerinin %80 oran nda külde tutulabileceği tespit edilmiştir. Bu çal şmalara ilave olarak laboratuar ortam nda briketlerin mukavemetini ve suya dayan kl l ğ n artt r c çal şmalar da yap lmaktad r. Bu çal şmada amaç; kömürün kalsiyum magnezyum asetat(cma) çözeltisi ile y kan p çözelti içerisinde bulunan Ca ++ iyonunun kömüre adsorbe olmas (yüzeyini kaplamas ) ve sonunda da kömürde bulunan kükürt(s) ile CaSo 4 bileşiğini oluşturmas d r. Bu işlem sonunda kükürdün külde % mertebesinde tutulabildiği görülmüştür. Ayr ca küçük boyutlu(0,5-10 mm) kömürlerin hem CMA ile y kan p hem de dolomit ve melas kullan larak briketlenmesi ile orijinal kömürdeki kükürdün yaklaş k olarak % oran nda külde tutulabildiği belirlenmiştir. Ar-Ge çal şmalar kapsam nda yukar da k sa bir özeti sunulan Kömürün kurutulmas ve briketlenmesi çal şmas sonunda olumlu neticeler al nm ş olmas na rağmen pahal bir yöntem olmas, sanayide uygulanabilirliğinin s n rl olacağ n göstermiştir. ILİ Müdürlüğü nde başlat lan ve TKİ Genel Müdürlüğü ile Gazi Üniversitesi işbirliği ile yürütülen Linyitten Hümik asit üretilmesi ile ilgili çal şmalar Ar-Ge faaliyetleri içinde en önemli projelerden biridir itibar yla Gölyaka sahas stoklar nda bulunan yaklaş k 58 bin ton toz kömürün değerlendirilmesi amac yla, y llar n kapsayan dönemde özel bir firmaya pilot tesis yapt r lm ş ve bu tesis, tarihinde deneme üretimine başlayarak y l sonuna kadar kg kat asit üretmiştir tarihi ile tarihleri aras nda litre, 2009 y l nda litre, 2010 y l nda litre, 2011 y l nda litre ve 2012 y l nda da litre olmak üzere toplam litre hümik asit üretilmiştir. Bunun yan nda, kilogram 2008 ve kilogram da 2009 y l nda olmak üzere toplam kilogram da kat asit üretilmiştir. Kat asit üretimi ile ilgili lisans al namad ğ ndan bu ürünün üretimine 2009 y l ndan sonra devam edilmemiştir y l nda üretilecek olan hümik asitin müteahhit marifetiyle yap lmas amac na yönelik olarak 6 ayl k dönem için tarihinde hizmet al m ihalesi yap lm ş, firman n tarihinde işe başlamas sağlanm şt r. 79

96 80 Sayıştay tarihinde sona eren ihale kapsam nda 6 şar kişilik 2 vardiya oluşturularak 180 gün çal şmalara devam edilmiş, sonuçta 2012 y l nda litre ve 2013 y l n n Ocak ay nda da litre olmak üzere toplam litre s v hümik asit üretimi gerçekleştirilmiştir. Yüklenici firmaya ihale kapsam nda KDV dahil olmak üzere TL ödenmiştir. Denetim tarihi itibar yla( ) İşletme nin elinde asit üretmek üzere 40 ton leonardit, üretilmiş halde kg kat ve litre s v hümik asit bulunmaktad r. Esas ; doğal organik madde düzenleyicisi olan ve gübre, organik tar m, tutkal ve boya sanayii gibi pek çok yerde kullan lan bu ürün ile ilgili olarak üretim, tan t m ve pazarlama çal şmalar devam etmekle birlikte çözüm bekleyen sorunlar n da öncelikli olarak ele al nmas nda fayda görülmektedir. Örneğin, Rapor un önceki k s mlar nda da aç kland ğ üzere hümik asitin elde edildiği Gölyaka sahas kömürlerinden tarihi itibar yla yaklaş k 10 bin ton kalm şt r. Bu kömürün de % 50 civar nda kül ihtiva etmesi nedeniyle maliyetleri yükselttiği tespit edildiğinden tarihinde Güney Ege Linyitleri İşletmesi Müessesesine bağl Yeniköy Linyitleri İşletmesi nden 585 ton leonarditi yüksek kömür getirtilmiş ve hümik asit üretimi amac yla kullan lmaya başlanm şt r. TKİ Genel Müdürlüğü nün; Selçuk üniversitesi-ziraat Fakültesi-Toprak Bitkileri Bölümü ne yapt rm ş olduğu Hümik asit üretiminde kullan labilecek nitelikteki TKİ kaynaklar konulu çal şman n tarihinde yay mlanan nihai raporunda, Kurum un imtiyaz ndaki maden sahalar ndan al nan temsili numunelerin analiz sonuçlar na göre en kaliteli leonarditin Bursa-Keles-Davutlar sahas nda olduğu belirtilmiş; yan s ra Milas-Hüsamlar, Yatağan-Bağyaka, Bursa-Keles, Bursa- Orhaneli-Sağ rlar ve Kütahya- Seyitömer sahalar ndan al nan numunelerde de yüksek oranda leonardit, hümik+fulvik asit olduğu tespit edilmiştir. Bu bilgiler ş ğ nda Kurumun hümik asit üretimini devam ettirmesi halinde ILİ de leonardit içeriği zengin kömürün azalm ş olmas nedeniyle ham madde olarak kullanacağ kömürü diğer İşletmelerden getirmesi gerekecektir. ILİ nin Kontrol Müdürlüğüne dönüştürülmesinin gündemde olduğu bu dönemde hümik asit üretiminin hangi birimlerce yap lacağ n n belirlenmesi önemli hale gelmiştir. Her ne kadar TKİ Genel Müdürlüğü bünyesinde Ar-Ge Dairesi ne bağl Hümik Asit Koordinatör Birimi kurulmuş, üretim pazarlama ve tan t m faaliyetlerinin bu birim taraf ndan yürütülmesi sağlanm şsa da asit üretiminin kurulacak olan Ilg n Kontrol Müdürlüğü taraf ndan yap lmas düşünülüyorsa bu ünitede çal şacak, işi bilen ve deneyim sahibi çekirdek kadronun muhafaza edilmesinin yararl olacağ düşünülmektedir. Bir yandan bu gelişmeler yaşan rken öbür yandan, yukar da aç kland ğ üzere, özellikle pazarlama konusunda karş laş lan zorluklar, tesiste üretimin durma noktas na gelmiş olmas n engelleyememiştir. Hümik asitin üretimi ile ilgili, Ilg n Linyitleri İşletmesi nin herhangi bir sorun yaşamayacağ, bunun için geçmiş y llardan edinilen önemli bilgi birikiminin olduğu 80

97 81 söylenebilir. Asit üretimi için gerekli olacak leonarditin temini de Kurum bünyesinden karş lanacağ için herhangi bir sorun yaşanmayacakt r. Ancak, pazarlama en önemli sorun olarak önemini korumaktad r. Bunun yan s ra mevcut tesisin idari binalara 13 km. uzakl kta bulunmaktad r. Makine park : Müessese, gerek üretim ve gerekse dekapaj işlerini, dünya madenciliğinde kullan lan yüksek kapasiteli kaz /yükleme araçlar (dragline, ekskavatör) ve büyük tonajl kamyonlarla yapmaktad r y l sonu itibar yla Müessesedeki ana makinelerin dağ l m, geçen y l ile k yaslamal olarak aşağ daki çizelgede gösterilmiştir. 81

98 82 Sayıştay Makine park itibar yle toplam (adet) itibar yle toplam (adet) Merkez Tunçbilek ILİ Müd. BLİ Müd. GLİ Müessese ( Toplam ) Merkez Tunçbilek ILİ Müd. BLİ Müd. GLİ Müessese ( Toplam ) Fark (+,-) GLİ Mües. Dragline Elektrikli eksk Hidrolik eksk Ağ r kamyon Yükleyici Grayder Buldozer Delik delme mak Toplam Çizelgeden de görülebileceği gibi Müessese makine park ndan y l içerisinde 1 adet grayder eksilmiş, buna mukabil dozer say s nda da 1 adet art ş olmuştur. Bunlar n d ş nda diğer makine gruplar nda say ca herhangi bir değişiklik olmam şt r. Bursa Linyitleri İşletmesi makine park nda olup ekonomik ömrünü tamamlam ş olan 1978 model, Champion 720 marka greyder, tarihinde 17 bin+kdv bedelle Çorum İli, Boğazkale İlçesi Belediye Başkanl ğ na sat lm ş ve makine park listesinden düşürülmüştür. Bunun yan nda müessese merkezindeki Tunçbilek makine park na tarihinde ILİ den 1 adet Komatsu D-155 marka dozer transfer edilmiştir. Bu makine ILİ için 2012 y l yat r m harcamalar ndan al nd ğ için bu İşletmedeki makine say s nda herhangi bir değişiklik olmam şt r. Bu nedenle müessese merkezdeki dozer say s 1 makine artarak 35 olmuştur. Bu değişikliklerin d ş nda iş makinelerinin say s nda herhangi bir değişiklik olmam şt r. Makine park n n en önemli iş makinas n Dragline lar oluşturmaktad r. Bu makineden Tunçbilek te 2 ve BLİ de 1 adet olmak üzere toplam 3 adet bulunmaktad r. Türkiye de ilk dragline uygulamalar GLİ Müessesesinde başlam şt r. Dragline lar n verimli çal şmas n teminen bölgenin tektonik yap s göz önüne al narak daha güvenli bir çal şma ortam yarat lmas amaçlanarak geniş dilim yöntemi uygulanmaktad r. Bunlardan Tunçbilek teki 20 yd 3 lük Page marka dragline 1969, 40 yd 3 lük Marion marka dragline ise 1977 y l nda servise al nm şlard r. BLİ deki dragline ise 33 yd 3 lük olup Bcyrus erie-1260 W markad r ve1977 y l nda hizmete al nm şt r y l içerisinde Tunçbilek sektöründe çal şt r lan her 2 dragline için şer saat program yap lmas na karş l k fiili durumda s ras yla Page marka dragline 82

99 saat, marion ise saat çal şt r lm şlard r. BLİ deki dragline ise y l içerisinde hiç çal şt r lmam şt r. Çal şma saatlerinin düşük gerçekleşmesinde 20 yd 3 lük dragline n y l içerisinde revizyon ve bak m nedeniyle 869 saat saat çal şt r lmam ş olmas ile enerji kesintisi, mekanik ve elektrik ar zalar nedeniyle her iki makinenin toplam saat ar zal kalmalar önemli rol oynam şt r. Esas itibar yla dragline lar n performans, bu makinelerin çal şmas için uygun pano haz rlanmas ile doğru orant l d r. Uygun pano haz rlanamad ğ sürece kapasiteleri yüksek draglinelardan yeterince istifade edilemeyeceği aç kt r. Y l içerisinde bu faktörden dolay her iki makine toplam saat bekletilmek durumunda b rak lm şlard r y l nda müessese merkezindeki makine park nda mevcut 12 adet elektrikli ekskavatörün, toplam saat çal şt r lmas programlanm şken bu makineler y l içerisinde toplam saat çal şt r labilmişlerdir. Özellikle mekanik-elektrik ar zalar ve işletme şartlar nedeniyle ancak, %16 kapasitede kullan labilmişlerdir. Mevcut makineler daha çok kömür üstü temizlik ve dekapaj yapmaya yönelik olarak çal şt r lmaktad r. Hava şartlar n n uygun olmamas, hareket kabiliyetlerinin s n rl oluşu, kalifiye eleman yetersizliği ve uygun işletme şartlar n n sağlanamamas gibi nedenlerle bu yükleyici grubu düşük kapasitede çal şt r lm şlard r. Yine ayn dönemde dekapaj ve kömür nakliye işlerinde kullan lan 74 adet ağ r iş kamyonu, özellikle mekanik-elektrik ve şasi ar zalar nedeniyle toplam saatlik programa karş l k, saat çal şt r labilmişlerdir. Bu makinelerde kapasite kullan m %17 oran nda olmuştur y l nda 7 adet hidrolik ekskavatör, özellikle mekanik/elektrik ar zalar nedeniyle %57 oran nda faal tutulmuş olmas na karş l k, % 17 kapasitede ancak kullan lm şlard r. Bu makineler için saatlik çal şma program düzenlenmesine karş l k fiili çal şma saati saat olmuştur. Mevcut makinelerin ağ rl kl olarak kömür kaz ya yönelik çal şmas kalifiye eleman yetersizliği ve uygun işletme şartlar n n sağlanamamas gibi nedenlerle kapasite kullan m oranlar düşük gerçekleşmiştir. Delici grubunda (delik delme makineleri) ise y l içerisinde toplam 8 adet makine saatlik programa karş l k saat çal şt r larak %11 lik bir kapasite kullan m elde edilmiştir. Bu makineler saat şasi, saat motor, 270 saat elektrik, 986 saat senelik revizyon ve saat işletme şartlar n n olumsuzluğundan dolay faaliyet d ş kalm şlard r. Bunlara ilave olarak 2012 y l içerisinde 7 adet lastik tekerlekli yükleyici saatlik programa karş l k saat çal şt r larak %18 lik kapasite kullan m sağlanm şt r. Dozer ve Grayder gibi yard mc iş makineleri grubu da y l içerisinde ortalama % 54 verimle çal şt r lm ş, bu makine grubundan kaynaklanan herhangi bir üretim aksamas olmam şt r. 83

100 84 Sayıştay Sonuç olarak; makine park n n oldukça değişik marka, model ve kapasitedeki makinelerden oluşmas dağ n k bir görüntü sergilemesine neden olmaktad r. Müteferrik araçlar hariç olmak üzere müessese genelindeki iş makinesi say s 247 adettir. Bu makine park ile y lda yaklaş k olarak 14 milyon m 3 dekapaj, 5 milyon ton kömür üretimi ve yine 363 bin ton yeralt kömürünün manipülasyonu, zenginleştirilmesi, taş nmas gibi geniş hacimli işlerin yap lmas sağlanm şt r. Makine park n n yaşl ve değişik markalardan oluşmas, özellikle yedek parça ve malzeme temini konusunda önemli s k nt lar yaratmaktad r. Bu nedenle baz makinelerin uzun say labilecek sürelerde üretim d ş kald klar yada düşük kapasitede çal şt r ld klar görülmüştür. Bu nedenlerle, çoğu 1985 model olup ekonomik ömürlerini doldurmuş olmalar na rağmen iyi bir bak m-onar mla ayakta tutulabilen ve programlanan çal şma saatlerinin ortalama olarak %56 s oran nda hizmete haz r tutulduklar görülen kaz, yükleme ve taş ma gruplar n n, program n %30 u süresince hava şartlar ve iş verememe gibi sebeplerle çal şt r lamad klar, bu nedenle de kapasite kullan m oranlar n n %16 gibi düşük düzeylerde kald ğ görülmüştür. İş kazalar : 2012 y l nda Müessese merkezinde 35 i yeralt işletmesinde 11 i de yerüstünde olmak üzere toplam 46 iş kazas meydana gelmiştir. Bu kazalar n 1 i ölüm, 45 i ise yaralanma ile sonuçlanm ş olup, toplam iş günü kayb, 457 si yeralt nda ü de yerüstünde olmak üzere toplam gün olmuştur. Ölümlü iş kazas müessese merkezinde meydana gelmiş olup Tunçbilek lavvar nda büro temizliği hizmeti yapmakta olan yevmiyeli bir çal şan n, çöp torbalar n tesisin içindeki at k malzeme band na dökmek isterken kazalanmas sonucu olduğu tanzim edilen ölüm tutanağ ndan anlaş lm şt r. Tunçbilek te yeralt ndan tuvönan olarak üretilen her ton, yerüstünde ise her ton kömür üretimi baş na 1 adet kaza olmuştur. Başka bir ifade ile Müessesede çal şan her 13 yeralt işçisinden biri, yerüstünde ise çal şan her 691 işçiden biri çeşitli nedenlerle kazalanm şt r. ILİ de y l içerisinde iş kazas yaşanmazken müessesenin diğer bir işletmesi olan BLİ de 2012 y l n n son 4 ayl k döneminde hepsi yaralanmal olmak üzere toplam 2 adet kaza olmuş bu kazalarda 3 işgünü kayb olmuştur. Bu kazalar n oluş biçimi ve nedenleri irdelendiğinde, genellikle; ayak burkulmas sonucu yürürken düşme, tahkimat malzemesinin yerinden kay p düşmesi sonucu el ve ayaklarda yaralanma, uzuv s k şmas, bel incinmesi ve tamir atölyelerinde herhangi bir malzemeyi taş rken, kald r rken/indirirken malzemenin üzerine düşmesi sonucu yaralanma şeklinde olduğu görülmektedir. İş kazalar n n minimum düzeye indirilmesi konusunda yap lmakta olan iş baş eğitimleri ile koruyucu güvenlik tedbirlerinin artt r larak devam ettirilmesinde fayda görülmektedir. 84

101 85 Rezervler : Müessese imtiyaz alan içerisinde 1 adedi Müessese müdürlüğü merkezinde (İR: 4364), 5 adedi ILİ Müdürlüğü sorumluluğunda(ir: 71666, İR: 727, İR: 5726, İR: 6009 ve İR: 4169) ve 3 adedi de BLİ sorumluluğunda olmak üzere olmak üzere toplam 9 adet linyit ruhsat sahas bulunmaktad r. Bu sahalardaki rezerv miktarlar, mevkileri ve yap lan işletme faaliyetleri aşağ daki tabloda gösterilmektedir. GLİ RUHSAT SAHALARI SIRA NO BÖLGE RUHSAT NO MEVKİİ REZERV BİN TON AÇIKLAMA BEKE GÜNEYİ Aç k ocak. Müessese ve Yüklenici (Akkord Ltd. Şti.) taraf ndan işlet. 48 PANOLAR + K Aç k ocak olarak Müessese taraf ndan işletilmektedir. YÖRGÜÇ Aç k ocak (Y lmazlar Ltd. Şti.) HASANDAYI Aç k ocak (Özerdemler Ltd Şti.) 1 GLİ MERKEZ İR:4364 ÖMERLER A Yeralt olarak Müessese taraf ndan işletilmektedir. ÖMERLER B Yeralt (İhale Aşamas nda) BÜYÜKDÜZ Yeralt (Park Teknik AŞ) TUNÇBİLEK Yeralt (İhale Haz rl k Süreci) İĞDEKUZU Yeralt (Park Teknik AŞ) DERİN SAHALAR Yeralt (Çelikler İnşaat AŞ) POTANSİYEL SAHALAR Proje Aşamas nda 2 İR:71666 ÇAVUŞÇUGÖL Aç kocak (Yeni Çeltek Köm. A.Ş.- Düzgün İş Makinalar Ltd. Şti. 3 İR:727 GÖLYAKA(Kurugöl) Aç kocak (Uyar Madencilik ) 4 ILİ İR:5726 BADEMLİ(BEYŞEHİR) Aç k ocak (Rodövans ihalesi için değerlendiriliyor) 5 İR:6009 KARADİKEN Aç k ocak (Rodövans ihalesi için değerlendiriliyor) 6 İR:4169 TUFANBEYLİ Aç k ocak (TEYO Yat r m ve D ş Ticaret A.Ş.) 7 İR:2405 HARMANALANI Aç k ocak (Çelikler İnşaat A.Ş., OBA İnşaat San. Tic. Ltd. Şti) 8 İR:2403 DAVUTLAR Aç k ocak (Çelikler İnşaat AŞ) BLİ 9 GÜMÜŞPINAR Aç k ocak (Özdoğan-Tarhan Ltd. Şti) 10 İR:79528 SAĞIRLAR Yeralt ocak (Proje aşamas nda) 11 ÇİVİLİ Aç kocak ve yeralt ocak(proje aşamas nda) Tablodan da görülebileceği üzere müessese merkezindeki kömür sahalar tek ruhsat(ir: 4364) alt nda faaliyet göstermekte olup 4 panoda aç k işletme madenciliği yöntemiyle kömür üretimi yap lmaktad r. Müessese merkezindeki 6 pano ise yeralt üretim yöntemleriyle kömür üretimine uygun olup bunlardan 117 milyon ton rezervli Derin sahalar olarak adland r lan bölüm 2012 y l içerisinde yap lan ihale sonunda termik santral kurma şartl olarak özel bir madencilik firmas na verilmiştir. 85

102 86 Sayıştay Müessese merkezinde bulunup yeralt işletme yöntemleri ile çal şt r lmaya uygun diğer sahalar n faaliyet durumlar ise şu şekildedir: Ömerler-A sahas 32 milyon ton rezerve sahip olup müessese taraf ndan işletilmektedir. Ömerler-B sahas nda 51 milyon ton, Tunçbilek-42 sahas nda ise 8 milyon ton rezerv bulunmaktad r. Bu sahalar n üçüncü şah slar taraf ndan rodövans usulü ile işletilmek üzere ihale haz rl klar yap lmaya başlanm şt r. İğdekuzu ve Büyükdüz panolar nda toplam 10 milyon ton kömür rezervi olup özel bir madencilik firmas taraf ndan işletilmektedir y l sonu itibar yla Müesseseye ait sahalarda bulunan linyit rezervine ilişkin bilgiler aşağ daki çizelgede gösterilmiştir y l Merkez ILİ BLİ GLİ Rezerv Kategorileri Tunçbilek Müdürlüğü Müdürlüğü Müessesesi Bin ton Bin ton Bin ton Bin ton Toplam Bin ton % AÇIKOCAK Mümkün Muhtemel Görünür Haz r Toplam YER ALTI Mümkün Muhtemel Görünür Haz r Toplam TOPLAM REZERV Mümkün Muhtemel Görünür Haz r Toplam Müessese sorumluluğunda bulunan 790 milyon ton rezervin % 97 si yani 763 milyon tonu görünür rezerv kategorisindedir. ILİ Müdürlüğü, müessese toplam rezervinin % 54 üne (425 milyon ton) sahiptir. Bu rezervin 81 milyon tonu Beyşehir İlçesi s n rlar içerisinde bulunan Bademli-İR: 5726 ve Karadiken-İR: 6009 ruhsat numaral imtiyaz sahalar nda bulunmaktad r. Bu sahalar n rodövans usulü ile işletilmesine yönelik olarak ihale haz rl klar başlat lm şt r. İşletme faaliyetlerinin tamamland ğ İR: 727 ruhsat numaral sahan n Gölyaka bölümünde işletilebilir kömür kalmam şt r. Ayn sahan n Kurugöl bölümünde 9,1 86

103 87 milyon ton olarak hesaplanan görünür rezervin yine rodövans yöntemiyle işletilmesi amac yla tarihinde ihale yap lm ş, kazanan firma ile tarihinde sözleşme imzalanarak tarihi itibar yla da firmaya yer teslimi yap lm şt r. Sözleşmeye göre 2013 y l güncellenmiş rodövans birim fiyat n n 8,31 TL/ton olacağ ve sözleşme döneminin 10 y ll k süreyi kapsayacağ hususlar nda mutabakat sağlanm şt r. Üretim çal şmalar na başlanabilmesi için kamulaşt rma işlemlerinin tamamlanmas beklenmektedir. İşletme ruhsat 2005 y l içinde al nan İR: ruhsat numaral sahada 974 bin tonu Muhtemel 10,3 milyon tonu Görünür olmak üzere toplam 11,3 milyon ton rezerv hesaplanm ş ve işletme projesi haz rlanarak işletme faaliyetlerine başlanm şt r. Halen üretim çal şmalar n n devam ettiği bu sahada işletme faaliyetlerinin sürdürülebilmesi için sat n al nan arazilerin istimlak işlemleri bitirilmiş ve üretim program nda herhangi bir aksama olmadan çal şmalar devam ettirilmiştir. Bu sahadaki aç k işletme faaliyetlerinin de üçüncü şah slar taraf ndan yürütülmesi amac yla TKİ Yönetim Kurulu, tarih ve 35/462 say l Karar ile ihale yapmaks z n İştiraki olduğu Yeni Çeltek Kömür ve Madencilik AŞ ye, 10 y l süre ve rodövans usulü ile söz konusu sahay vermiştir. Sözleşmeye göre 2013 y l güncellenmiş birim fiyat ile üretilen her ton kömür için TKİ pay n n 8,31 TL olacağ imza alt na al nm şt r. Ayr ca Adana-Tufanbeyli de olup ve kontrolü ILİ de bulunan İR.4169 nolu sahada tamam görünür olmak üzere 323 milyon ton kömür rezervi bulunmaktad r. Ancak kalorifik değeri çok düşük olan bu saha ile ilgili olarak y llarca herhangi bir üretim faaliyeti söz konusu olmam şt r. Bu sahan n da enerji santrali kurulmas şartl ve rodövans usulüyle işletilmesine yönelik olarak, tarihinde yap lan ihale sonucunda özel bir madencilik firmas ile tarihinde sözleşme yap lm şt r. Sözleşmeye göre rodövans birim fiyat n n 2,63 Kwh/krş ve sözleşme süresinin 30 y l olacağ hüküm alt na al nm şt r. Firmaya tarihinde yer teslimi yap lm ş olup firman n çal şmalar devam etmektedir. Bursa Linyitleri İşletmesi bünyesinde bulunan Keles Kontrol Şube Müdürlüğünün faaliyetlerini kontrol ettiği İR: 2403 nolu Davutlar sahas nda tarihi itibar yla 39 milyon ton, İR: 2405 ruhsat numaral Harmanalan sahas nda ise 29,7 milyon ton olmak üzere toplam 68,7 milyon ton kömür bulunmaktad r. Bu sahalar n Termik santral kurma şartl olarak rodövans karş l ğ verilmesi ihalesi tarihinde yap lm ş, ihaleyi kazanan firma ile tarihinde sözleşme imzalanarak tarihinde yer teslimi yap lm şt r. Yap lan ihale sonuçlar na göre; rodövans birim fiyat n n KWh baş na 5,61 kuruş, termik santral kurulu kapasitesinin 270 MW ve işletme ömrünün 30 y l olmas hususlar nda mutabakat sağlanm şt r. 87

104 88 Sayıştay İhale edilen bu rezervin içinden Harmanalan sahas ndaki 8 milyon tonluk kömür rezervi ihale d ş tutularak TKİ nin bu sahalardaki üretim faaliyetlerine hizmet al m yöntemi ile devam edeceği kararlaşt r lm şt r. Müessese merkezindeki Tunçbilek havzas nda bulunan 262 milyon ton rezervin %90 (235 milyon ton) yeralt işletmesine, 27 milyon ton rezerv de aç k işletmeye uygundur. Yeralt rezervinin 117 milyon tonu derin sahalar havzas nda, 83 milyon tonu Ömerler bölümünde, 8 milyon tonu İğdekuzu mevkiinde, 2 milyon tonu halen hizmet al m ile üretim yap lan Tunçbilek-Büyükdüz bölümünde ve 8 milyon tonu da 42 pano olarak adland r lan kesimde bulunmaktad r. Bu rezervlerin d ş nda potansiyel rezerv olarak nitelendirebilecek muhtelif panolara dağ lm ş 17 milyon tonluk kömür rezervi varl ğ söz konusudur. Tunçbilek-42 panoda önceki y llarda Müessesece üretim çal şmalar yap lm ş, ancak bu panolardaki kömür damar n n çok ara kesmeli ve düşük kalorili, kömür nakliye yolunun ise çok uzun olmas gibi etkenlerin üretim maliyetlerini artt rmas üzerine üretim faaliyetlerine son verilmiştir. Önümüzdeki y llarda bu panodaki rezervin de hizmet al m yöntemiyle değerlendirilmesi düşünülmektedir. İhale haz rl klar na başlanm şt r. İğdekuzu bölgesinde bulunan 8,2 milyon ton rezervli saha ile Derin sahalar olarak tabir edilen 117 milyon ton rezervli kömür sahas 2012 y l nda yap lan ihaleler neticesinde üçüncü şah slar taraf ndan işletilmek üzere yer teslimleri yap larak yüklenicilere verilmiştir. Bu sahalar n ihale süreci, TKİ Genel Müdürlüğü 2012 y l Denetim Raporu nda ayr nt l olarak aç klanm şt r. Tunçbilek merkezinde tarihi itibariyle 25,1 milyon tonu görünür ve 1,7 milyon tonu da işletilmeye haz r olmak üzere toplam 26,8 milyon ton aç k işletmeye uygun rezerv bulunmaktad r. Yine ayn tarih itibariyle işletilmeye haz r rezerv miktar na 4 milyon ton da yeralt işletilmesi rezervi ilave edildiğinde müessese merkezindeki toplam işletilmeye haz r rezerv miktar 5,7 milyon ton olmaktad r. Ömerler yeralt ocağ nda 2013 y l na 2,8 milyon ton haz r kömür devretmişken, Tunçbilek Büyükdüz yeralt ocağ nda ise 2013 y l na devreden kömür miktar 1,2 milyon ton olmuştur. Müessese merkezinde 2012 y l nda yeralt ndan yap lan 1 milyon ton üretim esas al nd ğ nda yeralt rezervinin tükenme süresi yaklaş k olarak 230 y l olmaktad r. Bu kömürün elbette ki tamam al namayacakt r. Bu anlamda yeralt üretiminin gün be gün artt r lmas zorunluluk haline gelmiştir. Bunun yan nda aç k ocak işletmeciliğine uygun rezerv 27 milyon ton olup, 2012 y l aç k ocak üretim temposu ile bu rezervin yaklaş k 5 y lda tüketileceği ön görülmektedir. Termik santral n kömür talebini artt rmas halinde aç k ocaklar n ömrü daha da k salacakt r. Bugüne kadar aç k ve yeralt ocak rezervlerinin dengeli bir şekilde tüketilmemesi bu sonucu doğurmuştur. Yeralt işletmeciliğine yönelik olarak; Ömerler mekanize ocağ n n kapasitesinin artt r lmamas ve derin sahalar olarak adland r lan yeralt rezervinin 88

105 89 işletilmemesi halinde, 5-6 y l sonra işletmenin üretim planlamas, tamam yüksek maliyetli yeralt ocaklar üzerinden yap lmak durumunda kal nacakt r. Bu bak mdan üretim kapasitesi 1,4 milyon ton/y l olarak planlanan Ömerler Mekanizasyon Tevsii Projesi nin termin edildiği süre içinde devreye al nmas ve diğer yandan yeralt işletmeciliğine uygun 51 milyon ton rezervli Ömerler-B sahas ndaki rezervin değerlendirilmesine yönelik çal şmalara h z verilmesi, Müessesenin geleceği aç s ndan büyük önem taş maktad r. Yeralt projelerinin kademeli olarak devreye al nmas suretiyle yeralt üretimlerinin artt r lmas, aç k ocaklardan yap lan üretimin azalt larak aç k ocak ömrünün uzat lmas sağlanm ş olacakt r. Müessese merkezindeki toplam rezervin % 10 unun aç k ocak, buna mukabil %90 n n ise yeralt işletmesine uygun olduğu ancak fiili üretim değerlerinin bunun tam tersi bir tablo oluşturduğu, mevcut üretim yönteminin devam ettirilmesi durumunda azami 6-7 y l sonra tamam yla yeralt üretimine dayal modelin gündeme geleceği ve düşük maliyetle üretim avantaj olan aç k işletmede işletilebilir rezerv tükeneceğinden daha s n rl miktarlarda kömür üretmek ve daha dar bir alanda çal şmak zorunda kal nacağ aşikard r y l içerisinde müessesenin miktar olarak en fazla yeralt rezervini bulunduran Derin sahalar sektörü (117 milyon ton) ile 8 milyon ton rezervli iğdekuzu sahas n n ihale edilmiş olmas müesseseyi nispeten rahatlatm ş olsa da özellikle Derin sahalardaki kömür rezervinin Enerji Santrali kurma amaçl ihale edilmiş olmas hali haz rda çal şmakta olan Tunçbilek Termik Santralinin yak t ihtiyac ile SYDV ye verilen kömürlerin temini noktas nda Kurumu alternatif çözümler bulmaya yöneltmelidir. Şöyle ki; yeralt işletme yöntemlerine uygun kömür rezervlerinden bu sahan n rezervi(derin sahalar) düşüldüğünde geriye yaklaş k olarak 100 milyon ton yeralt işletme yöntemleri ile üretilecek kömür rezervi kalmaktad r. Ömerler-A, Büyükdüz ve İğdekuzu sahalar n n hali haz rda üretim durumunda olduğu göz önüne al nd ğ nda geride kalan ve henüz hiçbir işletme faaliyeti olmayan Ömerler-B ve Tunçbilek-42 sahalar n n ivedilikle üretime haz rlanarak aç k işletme yükünün hafifletilmesi elzem hale gelmiştir. K saca, müessese, yeralt rezervlerinin işletilmesine yönelik olarak önemli ad mlar atm ş olmas na rağmen bu projelerin hayatiyet kazanmas zaman alacağ ndan geride kalm ş olan bakir sahalardaki rezervlerin yeryüzüne ç kar lmas noktas nda daha h zl hareket edilmesi mecburiyet halini alm şt r. Bu bak mdan bu rezervlerle ilgili başta yol yap m olmak üzere gerekli alt yap çal şmalar, ihale yap lmas düşünülüyorsa buna yönelik haz rl klar ve tüm yat r m prosedürleri süratle geliştirilmelidir. Yukar da s ralanan gerekçeler ş ğ nda, başta Ömerler-B ve Tunçbilek-42 sahalar ndaki kömür rezervi için olmak üzere gerekli üretim modellerinin tespit edilerek h zla devreye sokulmas önem taş maktad r. Bu nedenlerle; Müessese merkezinde, y llarca aç k işletme modeli benimsenerek üretim yap lmas nedeniyle aç k işletme yöntemleriyle üretilebilecek kömür rezervinin, mevcut üretim modelinin sürdürülmesi durumunda en fazla 6-7 y l içinde tükeneceği 89

106 90 Sayıştay göz önünde bulundurulduğunda, ileride üretim darboğaz na düşülmemesi ve yeralt /yer üstü orant s zl ğ n n dengelenmesi amac yla yeralt işletme yöntemlerine ağ rl k verilerek; Tunçbilek-42 pano ve Ömerler-B sahalar ndaki kömür rezervlerinin işletilmeye aç lmas için başlat lan çal şmalar n h zland r lmas önerilir. Bunun yan s ra, Müessese nin elindeki ruhsatl sahalarda Orman Kanunu nun 2/B maddesi kapsam nda toplam 465 hektar arazi bulunmaktad r. Bu arazilerden kaz alan içindeki 2/B alan 70 hektar ve pasa döküm alan içindeki 2/B alan ise 150 hektard r. 2/B arazileri nedeniyle hali haz rda Müessese nin işletmekten mahrum kald ğ rezerv miktar yaklaş k olarak 20 milyon ton (13 milyon ton sat labilir) ve parasal değeri de yine yaklaş k rakamlarla 1,7 milyar TL dir. Bu yeralt zenginliğinin ekonomiye kazand r lmas oldukça önemlidir. Bu nedenlerle, GLİ Müessese Müdürlüğü uhdesinde bulunan İR: 4364 numaral ruhsat sahas nda yürütülmekte olan aç k ocak işletme faaliyetleri ve dekapaj ihalelerinin yap labilmesi için Müessese taraf ndan mülkiyet devri talep edilen, ancak 6831 say l Orman Kanunu nun 2/B maddesi kapsam nda olduğundan herhangi bir faaliyete müsaade edilmeyen Hazineye ait taş nmazlar ile ilgili; devir, kiralama veya irtifak hakk tesisi sorunlar n n çözüme kavuşturulmas ve bu sahalarda madencilik faaliyetlerine başlanabilmesi hususunda gerekli izinlerin al nmas için Müessesenin başlatm ş olduğu girişimler henüz somut sonuç vermemiştir. Bilindiği üzere, 4734 say l Kamu İhale Kanunu nun 62 inci maddesinin (c) f kras, arsa temin edilmeden, mülkiyet, kamulaşt rma ve uygulama projeleri yap lmadan ihaleye ç k lmas na izin vermemektedir. İR: 4364 numaral ruhsat sahas nda yürütülmekte olan madencilik faaliyetleri kapsam nda müteahhit marifetiyle yap lmas düşünülen dekapaj ihalesine ç kabilmek için mülkiyeti Hazineye ait taş nmazlar n devrine ilişkin Müessese taraf ndan Milli Emlak ve Orman Müdürlükleri nezdinde yap lan girişimler devam etmektedir. Müessesenin kamulaşt rmak istediği parsellere ait bilgiler şu şekildedir: Mevkii Parsel adedi Alan (m 2 ) Bedeli(TL) Tunçbilek Ömerler Yörgüç Toplam

107 91 Bu arazilerin kamulaşt r lmas na yönelik girişimler kapsam nda Tavşanl Mal Müdürlüğü en son, tarih ve 1537 say l yaz lar nda, söz konusu parsellerin müesseseye sat ş nda herhangi bir sorun olmad ğ n, mali yükümlülüklerin tebliğ tarihinden itibaren 3 ay içerisinde yerine getirilmemesi durumunda hak sahipliğinin sona ereceğini bildirmiştir. Konunun titizlikle takip edilerek yasal süresi içerisinde söz konusu arazilerin kamulaşt rma işlemlerinin gerçekleştirilmesi oldukça önemli hale gelmiştir. Önümüzdeki y llarda teshin, termik ve sanayide ihtiyaç duyulan kömür talebinin karş lanmas nda darboğaza düşülmemesi, üretim faaliyetlerinin aksamadan yürütülmesi ve dekapaj ihalelerinin gecikmeden yap labilmesi amac yla Müessese uhdesinde bulunan ruhsatl sahalar n içerisindeki orman say lan alanlarda madencilik faaliyetlerine başlanabilmesi ve sorunun kal c çözümü için zaman kaybedilmeden konu ile ilgili çal şmalar n tamamlanmas önem arz etmektedir. Verimlilik : Maden işletmeciliğinde belirli bir zaman diliminde gerçekleştirilen üretimin veya dekapaj n ayn zaman diliminde bu üretimi veya dekapaj gerçekleştirmede kullan lan işçi yevmiye say s na oran olarak tan mlanan verimlilik kavram, ton/yevmiye veya m 3 /yevmiye şeklinde ifade edilmektedir. Müessese merkezi ve bağl İşletmeleri olan ILİ ile BLİ nin faaliyet dönemi içinde gerçekleştirdikleri çeşitli işgücü verimlilikleri program değerleriyle karş laşt rmal olarak aşağ da gösterilmiştir. 91

108 92 Sayıştay GLİ Merkez A- Yeralt işletme Büyükdüz klasik Verimlilik Ölçü 2011 Program Gerçekleşen Programa göre Gerçekleşme oran % Geçen y la göre ton-tuv./yev. Ömerler klasik ton-tuv./yev. Ömerler mekanize ton-tuv./yev Yer alt toplam ton-tuv./yev B- Aç k işletme (Kömür kaz ) ton-tuv./yev C- Tuvönan kömür nakli ton-tuv./yev D- Kömür haz rlama Kriblaj ton-verilen tuv./yev. Tunçbilek lavvar ton-verilen tuv./yev. Ömerler lavvar ton-verilen tuv./yev E- Pazarlama sat ş ve dağ t m ton-sat lan/yev Ana üretim (tuvönan) ton/yevmiye Ana üretim (sat labilir) ton/yevmiye F- Shovel dekapaj m³/yev G- Dragline dekapaj m³/yev Toplam dekapaj (F+G) m³/yev H- Arama ve sondaj metre/yevmiye İşletme- A (Tuvönan) ton/yevmiye İşletme- B (Sat labilir) ton/yevmiye Verimlilik Ölçü Program Gerçekleşen programa göre Bursa Linyitleri İşletme Müdürlüğü A- Aç k işletme (Kömür kaz ) ton-tuv./yev B- Tuvönan kömür nakli ton-tuv./yev. C- Kriblaj ton-verilen tuv./yev. D- Pazarlama sat ş ve dağ t m ton-sat lan/yev. Ana üretim (tuvönan) ton/yevmiye Ana üretim (sat labilir) ton/yevmiye E- Shovel dekapaj m³/yev. İşletme- A (Tuvönan) ton/yevmiye İşletme- B (Sat labilir) ton/yevmiye Gerçekleşme oran % Geçen y la göre 92

109 93 Verimlilik Ölçü Program Gerçekleşen Gerçekleşme oran % programa göre Geçen y la göre Ilg n Linyitleri İşletme Müdürlüğü A- Aç k işletme (Kömür kaz ) ton-tuv./yev B- Tuvönan kömür nakli ton-tuv./yev C- Kriblaj ton-verilen tuv./yev. D- Pazarlama sat ş ve dağ t m ton-sat lan/yev Ana üretim (tuvönan) ton/yevmiye Ana üretim (sat labilir) ton/yevmiye E- Shovel dekapaj m³/yev İşletme- A (Tuvönan) ton/yevmiye İşletme- B (Sat labilir) ton/yevmiye Verimlilik GLİ Müessesesi ( Toplam ) A- Yeralt işletme Büyükdüz klasik Ölçü Program Gerçekleşen Gerçekleşme oran programa göre % bir önceki y la göre ton-tuv./yev. Ömerler klasik ton-tuv./yev. Ömerler mekanize ton-tuv./yev Yer alt toplam ton-tuv./yev B- Aç k işletme (Kömür kaz ) ton-tuv./yev C- Tuvönan kömür nakli ton-tuv./yev D- Kömür haz rlama Kriblaj ton-verilen tuv./yev. Tunçbilek lavvar ton-verilen tuv./yev. Ömerler lavvar ton-verilen tuv./yev E- Pazarlama sat ş ve dağ t m ton-sat lan/yev Ana üretim (tuvönan) ton/yevmiye Ana üretim (sat labilir) ton/yevmiye F- Shovel dekapaj m³/yev G- Dragline dekapaj m³/yev Toplam dekapaj (F+G) m³/yev H- Arama ve sondaj metre/yevmiye İşletme- A (Tuvönan) ton/yevmiye İşletme- B (Sat labilir) ton/yevmiye Müessese merkezindeki Ömerler ve Büyükdüz yeralt klasik ocaklar nda 2012 y l içerisinde herhangi bir üretim faaliyeti yap lmad ğ ndan bu ocaklar için herhangi bir verimlilik hesaplamas yap lmam şt r. Ömerler mekanize ocağ ndaki üretim çal şmalar sonucunda y l içerisinde 1 yevmiye ile 2 ton tuvönan kömür üretileceği programlanm şken fiili durumda 3 ton

110 94 Sayıştay tuvönan üretimi gerçekleştirilmiştir. Bu değer hem program seviyesinden hem de bir önceki y ldan %50 oran nda daha azd r. Aç k işletmede ise bir önceki y l 116 ton/yev olan tuvönan kömür kaz ve yükleme verimliliği 2012 y l nda 180 ton/yev programa karş l k 95 ton/yev mertebesinde gerçekleşmiştir. Bu değer bir önceki y la göre %47, programa göre ise %28 oran nda daha düşüktür. Müessese merkezindeki toplam verimlilik değerleri ise sat labilir kömürde programa göre %50 ve bir önceki y la göre %89 mertebesinde gerçekleşmiş iken tuvönan kömürde bir önceki y l ve programa göre %60 oran nda gerçekleşmiştir. Bursa Linyitleri İşletmesi nde(bli) ise 2012 y l n n son 4 ayl k (Eylül, Ekim, Kas m, Aral k) değerleri baz al narak yap lan değerlendirmede programa göre bütün verimlilik değerlerinin yüksek gerçekleştiği görülmektedir. Ancak dönemsel rakamlar olmas ve bu nedenle sağl kl sonuçlar vermeyebileceği düşüncesiyle verimlilik değerlerinin bir önceki y l ile k yaslamas yap lmam şt r. Ilg n Linyitleri İşletmesi nde ise verimlilik değerleri işletme baz nda bir önceki y la göre hem tuvönan hem de sat labilir kömürde bir önceki y l ile ayn seviyede gerçekleşmiştir. Program baz nda ise y l içerisinde 1 yevmiye ile 12 ton tuvönan ve sat labilir kömür üretileceği öngörülmüş olmas na rağmen fiili durumda 8 ton kömür üretilmiş ve verimlilik değerlerinin gerçekleşme oran %67 olmuştur. Müessesenin tamam na bak ld ğ nda tuvönan kömürde verimlilik değerleri bir önceki y la göre %50, programa göre ise % 17 azal ş göstermiştir. Sat labilir üründe ise gerçekleşmeler bir önceki y l ve programa göre %60 oran nda olmuştur. Verimlilik değerlerinin program ve bir önceki y l değerlerinden eksik gerçekleşmesinin en önemli nedeni müessese genelinde ve özellikle Ilg n Linyitleri İşletmesi nde üretim miktarlar n n bir önceki y la göre azalm ş olmas d r. Verimliliği olumsuz etkileyen bir başka husus da özellikle yeralt ocaklar nda çal şt r lan işgücünün say ca yetersiz ve genellikle emekliliğini kazanm ş işçilerden oluşmas olarak görülmektedir. Bu durum, en çok, yoğun emek gerektiren yeralt ocaklar n etkilemektedir. Ömerler yeralt ocağ nda 2011 y l sonunda ortalama olarak 304 işçi ile çal ş lm şken, 2012 y l nda 178 işçi aç ktan atama yolu ile olmak üzere toplam 194 yeni işçi al nm şt r. Bu işçilerden 132 si Yeralt İstihsal Şube Müdürlüğü emrine verilmiştir. İşçi say s n n yetersizliği, özellikle kaz, tahkimat ve söküm işlemlerinin 2 hatta 3 vardiyada tamamlanabiliyor olmas nedeniyle ayaklarda ilerleme h z n düşürmekte bu durumun verimliliği olumsuz etkilediği görülmektedir. Nitekim yeni al nan işçilerin tamam yeralt üretiminde çal şt r lmam ş olmas na rağmen (müessesenin kendi imkanlar ile açt ğ yeni galeri açma işlerinde bu işçilerden yararlan lm şt r.) yeralt verimlilik değerlerinde belirgin bir art ş gözlenmiştir. Yeralt işletmelerinde, yap lan işin zorluğundan dolay emeklilik hakk n kazanan işçilerin hemen ayr ld ğ göz önünde bulundurularak, verimli ve emniyetli bir 94

111 95 çal şma ortam n n sağlanmas için özellikle bu üretim servislerine işgücü takviyesinin yap lmas nda fayda görülmektedir. 2-Üretim maliyetleri: Kütahya n n Tavşanl İlçesinde bulunan Müessese merkezinde yeralt ndan ve aç kocaklardan üretilen tuvönan kömür doğrudan sat labildiği gibi Tunçbilek ve Ömerler Lavvarlar olarak adland r lan iki lavvarda y kanarak sat l k kömür elde edilmekte, elde edilen kömür piyasaya ve Tunçbilek Termik Santral na sat lmaktad r. Müessesenin Konya İlinin Ilg n İlçesinde bulunan ve üretim yapt ğ sahalar TKİ nin iştiraki Yeni Çeltek AŞ ye devrolunan Ilg n Linyitleri İşletmesinde aç k ocakdan üretilen tuvönan kömür, kriblaj ünitesinde ay klan p elenerek sat l k hale getirilmiştir tarihi itibar yla Müessesenin, işletmesi haline getirilen ve Bursa İlinin Orhaneli ve Keles İlçelerinde aç k ocaklar bulunan Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce bu aç k ocaklardan ürettiği tuvönan kömür, lavvar ünitesi çal şt r lamad ğ ndan stoklanmakta ve Orhaneli Termik Santral na verilmekte, az miktarda da piyasaya sat lmaktad r. Müessese merkezi, Ilg n Linyitleri İşletmesi ve Bursa Linyitleri İşletmesince (4) ayl k dönemde üretilen sat labilir nitelikteki kömürlerin toplam üretim giderleri, birim üretim maliyetleri ayr, ayr ve füzyon üretim maliyeti ile ortalama birim üretim maliyeti aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 95

112 96 Sayıştay Üretim giderleri Gerçekleşen (Füzyon) Program (füzyon) Müessese merkezi Bursa Linyitleri Ilg n Linyitleri Füzyon Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Gerçekleşme oran program =100 1-Üretimle doğrudan ilgili giderler: A-Direkt işçilik giderleri , , , , , ,4 163 B-Genel üretim giderleri: - Malzeme giderleri , , , , , , İşçi ücret ve giderleri ,7 - Memur ve sözleşmeli personel ücret ve giderleri , , , , , , D şar dan sağlanan fayda ve hizmetler , , , , , , Çeşitli giderler 20 0,0 17 0,0 16 0,0 4 0,1 20 0, Vergi, resim, harçlar 44 0,0 46 0,0 4 0,0 26 0,6 30 0, Amortismanlar ve tükenme paylar , , , , , ,5 99 Toplam (B) , , , , , ,2 88 Toplam (1) , , , , , , Esas üretim gider yerlerinin YÜGY ve YHGY'den ald ğ gider paylar : C - Yard mc üretim gider yerleri: - Oto-tamir atölyesi , , , , , , Ağ r iş makinalar revizyon atölyesi , , , , İmalat atölyesi , , , , Elektrik atölyesi , , , , Maden direği b çk atölyesi 77 0, ,1 98 0,0 98 0, Kompresör ünitesi 514 0, , , , İnşaat bak m atölyesi 113 0,0 79 0,0 79 0,0 Toplam (C) , , , , , ,2 86 D - Yard mc hizmet gider yerleri: - Umumi nakliye 114 0, , , Laboratuar , , , , , Ambar 657 0, , ,3 50 0,2 39 0, , Sosyal servis , , , , , ,4 91 Toplam (D) , , , , , ,2 78 Toplam (2) , , , , , , Maliyet giderleri toplam (1+2) Üretim miktar (Ton) Birim üretim maliyeti (3/4) (TL/Ton) 82,18 99,49 97,55 65,29 34,67 93,

113 97 Faaliyet döneminde: Müessese merkezinde: bin TL tutar nda üretim gideri yap larak yeralt ocağ ndan ton sat labilir kömür üretilmiş ve birim üretim maliyeti 163,45 TL/ton olarak, bin TL tutar nda üretim gider yap larak aç k ocaktan ton sat labilir kömür üretilmiş ve ortalama birim maliyeti 86,24 TL/ton olarak, gerçekleşmiştir. Sonuç olarak toplam bin TL tutar nda üretim gideri yap larak ton sat labilir nitelikte kömür üretilmiş ve ortalama birim üretim maliyeti 97,55 TL/ton olarak gerçekleşmiştir. Müessese merkezince üretilen sat labilir ürünlerin üretim giderleri, üretim miktarlar ve birim üretim maliyetleri 2011 y l ile k yaslamal olarak aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 97

114 98 Sayıştay Ürün türü Toplam üretim gideri Bin TL Fark Üretim miktar Ton Birim üretim maliyeti TL/ton Toplam üretim gideri Bin TL Üretim miktar Ton Birim üretim maliyeti TL/ton Toplam üretim gideri Bin TL Üretim miktar Ton Birim üretim maliyeti TL/ton Tuvönan: mm toz , ,63 (13.799) ( ) 2,23 Lave (y kanm ş) mm toz , ,22 (7.054) ( ) 9, mm toz mikst , , , mm f nd k , ,54 (411) (6.745) 24, mm f nd k torbal , , , mm parça , ,29 32 (176) 4, mm parça torbal , , ,54 Toplam , , ( ) 13,09 98

115 99 Tablodan görüleceği üzere, Müessesenin yan ürün niteliğindeki mikst olarak adland r lan kömürün ortalama birim maliyeti 104,80 TL/ton iken, en nitelikli ürün olan ve sat ş fiyat da en yüksek olan +18 mm parça kömürün ortalama birim maliyeti 102,29 TL/ton dur. Bu sonuç toplam üretim giderlerinin ürünlere dağ t m n n ürünlerin niteliğine göre yap lmad ğ n n işaretidir. Benzeri durumlar TKİ nin diğer Müessese ve İşletmelerinde de bulunduğundan, ayr şma noktas ndaki giderlerin ürünlere dağ t m nda, dengeli dağ t m n mümkün olacağ dağ t m anahtar n n (sat ş fiyat, kalori vb) belirlenerek uygulanmas zorunludur. Müessese merkezi ve Bursa Linyitleri İşletmesinin üretim maliyetlerinin olduğundan yüksek gerçekleşmesinin en önemli nedenlerinden birisi de, kömür üretim ve dekapaj nda kullan lan ağ r iş makinalar n n çoğunun yaşl, ekonomik ve fiziki ömürlerini doldurmuş olmalar nedeniyle bak m-onar m ve yedek parça tüketimlerinin fazla olmas nedeniyle yard mc üretim gider yerleri giderlerinin, başka deyişle atölyelerin masraflar n n yüksekliğidir. Nitekim üretim giderleri tablosundan görüleceği üzere Müessese merkezinde oluşan üretim giderlerinin %3 ünü atölye giderleri oluşturmaktad r. Öte yandan yine tablodan görüleceği üzere üretim giderlerinin büyük bölümünü dekapaj itfalar oluşturmaktad r. Faaliyet döneminde bu oran %59 olarak gerçekleşmiştir. Dekapaj giderlerinin ise yine büyük bölümünü atölye giderleri oluşturmaktad r. Faaliyet döneminde dekapaj nedeniyle bin TL tutar nda gider yap lm ş olup, %19 u oran nda TL sini atölye gideri oluşturmaktad r. Dolay s yla dekapaj itfa paylar n n tümü kömür üretimine yüklendiğinden ve atölye giderlerini dekapaj giderlerini artt rd ğ ndan, bu olgu üretim giderlerinin de artmas na neden olmaktad r. Bu itibarla ekonomik ve fiziki ömürlerini doldurmuş bak m-onar m ve yedek parça giderleri yüksek iş makinalar n n faaliyetine son verilmesi ve bu makinalar n gördüğü işlerin ihale suretiyle yapt r lmas hususunun etüd edilmesi büyük önem arz etmektedir. Üretim faaliyetlerine son verilen Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce ton krible kömür üretilmiş olup, birim üretim maliyeti 34,67 TL/ton olarak gerçekleşmiştir y l nda bu işletmede birim üretim maliyeti 27,30 TL/ton olarak gerçekleşmiştir. Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce ise Müessesenin işletmesi olarak faaliyette bulunduğu (4) ayl k dönemde ton tuvönan kömür üretilmiş ve birim üretim maliyeti 65,29 TL/ton olarak gerçekleşmiştir. Bursa Linyitleri İşletmesi, işletme merkezinin bulunduğu Orhaneli İlçesinde bulunan aç k ocak ile Keles İlçesinde bulunan aç k ocaktan üretim yaparak, özellikle Orhaneli Termik Santral n n ihtiyac n karş layacak olmas na rağmen, Keles aç k ocaklar nda dekapaj ve kömür üretim işini yükümlenen, yüklenicinin işi yürütememesi ve yükümlülüğünü yerine getirememesi nedeniyle kömür üretilememesi, yine Orhaneli aç k ocak sahas nda Ortadoğu Teknik Üniversitesine yapt r lan projeye rağmen 2012 y l Nisan ay nda büyük bir heyelan n daha oluşmas ayr ca y llard r programlanan 99

116 100 Sayıştay üretimin yap lamamas nedeniyle Termik Santral n kömür ihtiyac n n Seyitömer Linyitleri İşletmesi Müessesesinden taş nan kömürle karş lanmas önemli tutarda gereksiz gider oluşumuna da neden olmuştur. Sonuç olarak y llard r İşletmenin aç k ocaklar ndaki sorunlar n çözüme kavuşturulmas yerine, sorunlar ağ rlaşarak devam etmiş ve halâ da çözüme kavuşturulamam şt r. Öte yandan atanan personelin kal c l klar n n sağlanamamas ve diğer yönetsel sorunlar da sorunlar n çözümünü güçleştirmiştir. Bu itibarla İşletmenin üretim yapt ğ sahalar n rodövansla yüklenicilere ihale olunarak rüçhanl kömür al m suretiyle Termik Santral n kömür ihtiyac n n karş lanmas hususunun ekonomikliğinin etüd edilmesi zorunludur. Müessese üretimi kömürden, s tma ve s nma amaçl olarak Müessesenin çeşitli iş yerlerinde tüketilen kömürler ile işçilere bedelsiz olarak verilen kömürlerin bedeli, esas üretim gider yerleri giderlerinden düşülerek kay t d ş (mahsup düzenlenmeksizin) genel yönetim ve sosyal servis giderlerine yüklenmekte, ayr ca toplu iş sözleşmesi uyar nca işçilere verilen kömüre ilişkin olarak ödenen gelir vergisi, damga vergisi ve katma değer vergisi ise işçilik gideri olarak kaydolunmakta idi. Say ştay raporunda yer alan öneri uyar nca TKİ Genel Müdürlüğünce, tarihinden itibaren toplu iş sözleşmesi uyar nca işçilere bedelsiz olarak verilen ve dahilde s nma ve s tma amaçl kullan lan kömür bedellerinin Say ştay önerisi doğrultusunda muhasebeleştirilmesi talimatland r lm şt r. Müessesece: -Oluşan üretim giderlerinin, üretilen kömür türlerine dağ t m nda kullan lan dağ t m anahtarlar n n, dengeli bir dağ t m sağlayamamas nedeniyle, bunu mümkün k lacak (kalori, sat ş fiyat vb.) dağ t m yöntemlerinin belirlenmesi, -Kullan lan ağ r iş makinalar n n ortalama yaşlar n n y l aral ğ nda olmas, bu olgunun bak m-onar m giderlerini önemli tutarda artt rmas, Müessese merkezinde oluşan 508 milyon TL tutar ndaki dekapaj ve üretim giderinin % 8 i oran nda 38 milyon TL sini atölyeler masraf paylar n n oluşturmas ve bu giderlerin her y l artacak olmas, emekli olan işçi say s ndaki art ş ve işçi al m ndaki s n rlamalar başta olmak üzere operatör istihdam ndaki güçlükler de göz önünde bulundurularak, ekonomik ve fiziki ömürlerini dolduranlar n belirli bir program dahilinde elden ç kar lmas ve bunlar n göreceği işin ihale suretiyle yapt r lmas hususlar n n etüd edilmesi, -Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün, Keles İlçesindeki sahas nda doğrudan üretim yapmas n n Yönetim Kurulu nca durdurulmas ve Keles İstihsal ve Kontrol Müdürlüğünün, Kontrol Müdürlüğüne dönüştürülmesi, bu sahada dekapaj ve üretim işini üstlenen yüklenicinin herhangi bir faaliyetinin bulunmamas, Orhaneli İlçesindeki Gümüşp nar sahas nda oluşan heyelanlar nedeniyle kömür üretim faaliyetlerinin kesintiye uğramas ve Orhaneli Termik Santral n n kömür ihtiyac n n 2013 y l na kadar 140 km uzakl ktaki özelleştirilen Seyitömer sahas ndan taş nan kömürle karş lanmas ve yönetsel sorunlar başta olmak üzere gider oluşumuna neden olan diğer sorunlar nedeniyle sahalarda, aç lacak ihaleler sonucu rüçhanl al m hakk n da içeren rodövans sözleşmeleri kapsam nda üretim yapt r lmas konular nda, 100

117 101 Genel müdürlük nezdinde girişimlerde bulunulmas önerilir. İhale dosyalar üzerinde yap lan incelemede: Müessesenin Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü Keles Panosu sahas nda bulunan H-16 Panosunda 22 milyon m³ Dekapaj+Ara Dekapaj 2,7 milyon ton Kömür Kaz Yükleme Nakliye ve Stoklama işinin yap lan ihale sonucu, Oba İnşaat Ticaret ve San.Ltd. Şirketine verildiği, Şirket ile Ankara 54. Noterliğinde 2 Ekim 2009 tarihinde yevmiye numaras ile TL birim bedel üzerinden sözleşme imzaland ğ, Sözleşmede: - Yüklenicinin taahhüdünün tümünü iş yeri tesliminden itibaren ( 1280 ) gün içinde tamamlayarak geçici kabule haz r hale getireceği, - Yüklenicinin iş program n yer tesliminin yap ld ğ tarihten itibaren on beş gün içinde sözleşme bedeli üzerinden bir günde yap lmas gereken iş tutar n hesaplayarak, ödeneklerin y llara göre dağ l m esaslar ile varsa işin k s mlar ile bitirme tarihini de dikkate alarak idarece verilen örneklere uygun olarak haz rlayacağ, bu programda ayr ca, iş kalemleri, ayl k imalat ve iş miktarlar ( ihzarat ödemesi öngörülen işlerde ihzarat ) y ll k ödenek dilimleri ve bunlar n aylara dağ l m n n gösterileceği ve iş program n n en az dört nüsha haz rlan p onaylanmak üzere idareye teslim olunacağ, karar alt na al nmas na rağmen, - İnceleme tarihinde ( May s ), hiç bir faaliyette bulunmayan yüklenicinin tam tersine kurduğu şantiyesindeki iş makinalar n başka bir iş, yükümlendiği diğer şantiyesine götürdüğü, - İşletme Müdürlüğündeki kay tlara göre yüklenicinin yer tesliminden, inceleme tarihine kadar aşağ daki tabloda gösterilen işleri yapabildiği, BURSA LİNYİTLERİ İŞLETME MÜDÜRLÜĞÜ KELES İSTİHSAL KONTROL ŞUBE MÜDÜRLÜĞÜ H-16 PANOSU HAKKINDA BİLGİLER PANO ADI: H-16 Panosu YÜKLENİCİ ADI: Oba İnşaat Ticaret San. Tic. Ltd. Şti. (Boran İnş. Mak. Loj. San. ve Tic. AŞ Grup) İŞ MİKTARI: m³ dekapaj ve ton Kömür Kaz +Yükleme+Nakil (KKYN) BİRİM FİYATI: 1,78 TL/ m³ dekapaj ve 1,523 TL/ton KKYN İHALE TUTARI: TL dekapaj TL KKYN= TL 101

118 102 Sayıştay İŞ PROGRAMI ONAY TARİHİ: Tarihli makam oluru İŞBAŞI TARİHİ: İŞİN BİTİŞ TARİHİ: (Sözleşmeye göre) İŞİN SÜRESİ: gün (Sözleşmeye göre) İŞ PROGRAMI DEĞİŞİKLİK TARİHİ: Tarih ve 1195 say l makam oluru. VERİLEN İLAVE SÜRE: 234 gün. İLAVE SÜRE DAHİL İŞİN SÜRESİ: 1514 gün VERİLEN SÜRE DAHİL İŞİN BİTİŞ TARİHİ: İNCELEME TARİHİ İTİBARİYLE MEVCUT DURUM: A-) DEKAPAJ FAALİYETLERİ: PROGRAM İŞ MİKTARI= m³ FİİLİ İŞ MİKTARI= m³ GERÇEKLEŞME ORANI=%68,07 HAKEDİŞ TUTARI= ,52 TL (KDV siz) %18 KDV TUTARI= ,35 HAKEDİŞ TOPLAMI= ,87 B-) KÖMÜR KAZI YÜKLELEME, NAKLİYE FAALİYETLERİ: PROGRAM İŞ MİKTARI= ton FİİLİ İŞ MİKTARI= ton GERÇEKLEŞME ORANI=%30,81 HAKEDİŞ TUTARI= ,62 TL (KDV siz) %18 KDV TUTARI=62.488,55 TL HAKEDİŞ TOPLAMI= ,17 TL - Yukar daki tablodan görüleceği üzere faaliyet dönemi sonu itibar yla 12,7 milyon m³ dekapaj program na karş l k 8,6 milyon m³ dekapaj, 700 bin ton kömürkaz, yükleme, nakliye program na karş l k 216 bin ton iş yapt ğ, başka deyişle halen her hangi bir faaliyette bulunmad ğ bildirilen yüklenicinin iş program n n çok gerisinde olduğu, 102

119 103 - İşletme Müdürlüğünce yükleniciye çeşitli tarihlerde gönderilen yaz larda, özetle sözleşmedeki yükümlülükleri belirtilerek, sözleşme hükümlerine göre faaliyetini yürütmesi talep olunmas na rağmen, yüklenicinin her hangi bir faaliyette bulunmad ğ, görülmüştür. Keles den üretilecek kömür, Orhaneli termik santral n n kömür ihtiyac n karş layan İşletme Müdürlüğü için büyük önem arz etmektedir. Zira santral İşletme Müdürlüğü merkezindeki kömür ile Keles sahas ndaki kömürlerin karakteristiğine göre projelendirilmiş olup, bu sahalardan üretilemeyen kömür Seyitömer sahas ndan taş narak karş lanmaktad r. Bu ise raporun çeşitli bölümlerinde belirtildiği üzere, önemli tutarda gereksiz gider oluşumuna neden olmaktad r. Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün, Keles deki aç k ocağ nda 22 milyon m³ dekapaj 2,7 milyon ton kömür kaz, yükleme ve nakliyesi işini, 43,3 milyon TL bedelle, tarihine kadar yapmak üzere, TKİ Genel Müdürlüğünce aç lan ihale sonucu üstlenen yüklenicinin: - Program iş miktar na göre 12,7 milyon m³ dekapaj n ancak %68 i oran nda 8,6 milyon m³ nü, 700 bin ton kömür, kaz ve yükleme işinin % 31 i oran nda 216 bin tonunu gerçekleştirebilmesi, - İşletme Müdürlüğünün sözleşmedeki hükümlere ve termine göre faaliyetin yürütülmesi konusundaki uyar lar na rağmen, sahada herhangi bir üretim ve faaliyetinin bulunmamas ve şantiyesindeki iş makinalar n, başka bir şantiyesine taş mas, nedenleriyle, İşletme Müdürlüğünün üretim ve sat ş program n aksatarak taahhüdünü yerine getirmediğinden sözleşme hükümleri doğrultusunda gerekli önlemlerin al nmas, önerilir. D- Pazarlama: GLİ Müessese Müdürlüğü taraf ndan üretimi gerçekleştirilen kömürün pazarlama ve sat ş Pazarlama ve Sat ş Şube Müdürlüğü taraf ndan yürütülmektedir. Üretilen kömürler teshin ( s nma) ve s naî amaçla kullan lmakta ve üretimin büyük bölümü termik santrallerin kömür ihtiyac n karş lamaktad r. Kömür sat ş n n usul ve esaslar n belirlemek üzere düzenlenmiş olan Pazarlama ve Sat ş Yönetmeliği, TKİ Yönetim Kurulunun tarih ve 260 say l Karar yla kabul edilmiş olup, tarih 346 say l Karar ile güncelleştirilmiştir. Müessesede üretilen kömürün sat ş usulleri, protokollü sat ş, bayilik yoluyla sat ş, sözleşmeli sat ş ve Bakanlar Kurulu Karar yla Sosyal Dayan şma ve Yard mlaşma Vak flar na sat ş şeklinde gerçekleştirilmektedir. Müessese Müdürlüğünün (Kütahya/Tavşanl daki) Tunçbilek Linyit İşletmeleri, (Konya/Ilg n daki) Ilg n Linyitleri İşletmesi (ILİ) ve (Bursa/Orhaneli ndeki) Bursa 103

120 104 Sayıştay Linyit İşletmeleri (BLİ) taraf ndan üretilen linyit kömürleri, esas olarak elektrik üretimi için Tunçbilek Termik Santral na imzalanm ş protokole göre sat lmaktad r. Ancak, çimento ve sanayi kuruluşlar na, s nma amaçl olarak piyasaya ve Bakanlar Kurulu kararnameleri kapsam nda fakir ailelere dağ t lmak üzere Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma ve Vak flar na sat ş yap lmaktad r. Müessese, piyasa sat şlar için gerekli olan, Is nmadan Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliğinin 28 inci maddesine göre Uygunluk İzin Belgesine sahiptir y l nda bayi say s kadar kat yak t sat c belgesi ve bu belgeye sahip 101 bayisi bulunmaktad r. Müessese 46 ilde sat ş iznine sahiptir y l itibariyle 162 sanayi kuruluşu ile sözleşme imzalanm ş ve bu sözleşmelerin takibi yap lm şt r. Müessese Pazarlama ve Sat ş Şube Müdürlüğünce yürütülmekte olan tüm bu sat şlar; termik santral kömür al m protokolü ile sanayi kuruluşlar sözleşmelerinin ve çevre mevzuat n n takibi yan nda sipariş fişi, dekont, fatura, teminat mektuplar gibi bürokratik işlemlerin yürütülmesini de gerektirmektedir. İnceleme s ras nda bu müdürlük bünyesinde tüm unvanlarda 19 adet memur ve sözleşmeli personel ile 68 adet işçi istihdam edildiği, ancak memur ve sözleşmeli personel yetersizliğinden dolay büro işlerinde işçi de çal şt r lmaktad r. Ayr ca, sahadaki kantar n çal şt r lmas ve tonajlar n kontrol edilmesi bu müdürlüğün sorumluluğunda yürütülmektedir y l itibariyle Tunçbilek te 11 tane çal şan kantar ve 42 kantar personeli varken y l içinde 9 kantar n devreye girecek olmas dolay s yla kantar personeli aç ğ olduğu tespit edilmiştir. İşin önemine binaen, Müessese Pazarlama ve Sat ş Şube Müdürlüğü personel ihtiyac n n giderilmesi için TKİ Genel Müdürlüğü nezdinde girişimde bulunulmas önerilir. 1-Sat şlar : a) Sat şlar n program ve uygulamas : Müessesenin 2012 y l faaliyet dönemi sat ş program ve gerçekleşen sat ş miktar ve tutar ürünler itibariyle, önceki y l sonuçlar yla birlikte aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 104

121 Sat şlar Gerçekleşen Program Gerçekleşen Miktar Tutar Miktar Tutar Miktar Tutar Bin ton Bin TL Bin ton Bin TL Bin ton Bin TL 1-Esas ürün: A-Müessese merkezi: - Tuvönan: ( ) mm Krible: ( 0-100) mm - Lave: ( 05-18) mm (10-18) mm parça (10-18) mm parça torbal '(+ 18) mm parça '(+ 18) mm parça torbal Mikst Toplam (A) B-Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü: - Tuvönan: ( 0-500) mm Krible: '(+ 40) mm parça torbal Toplam (B) C-Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü: - Krible: ( 0-100) mm krible '(+ 18) mm parça torbal Toplam (C) Toplam (1) Ticari Kömür: A-Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü - Krible: '(+ 18) mm parça torbal Toplam (A) Toplam (2) Yan ürün: -Hümik Asit (*) Toplam (3) Genel toplam (1+2+3) Arizi Sat şlar 977 (*) Sat ş miktar bin litredir. 105

122 106 Sayıştay Müessesenin 2012 y l faaliyet döneminde kendi üretiminden; bin tonu tuvönan, 300 bin tonu krible, bin tonu lavvar kömürü olmak üzere toplam bin ton sat ş yapmas ve bu sat şlardan 595,7 milyon TL has lat elde etmesi öngörülmüş ve 2012 y l sat ş program buna göre yap lm şt r. Dönem içinde ise; 818 bin tonu tuvönan, 198 bin tonu krible, bin tonu lavvar olmak üzere bin ton kendi üretiminden, kömür sat ş karş l ğ nda 566,5 milyon TL sat ş has lat elde edilmiştir. Ayr ca 259 bin litre hümik asit sat ş ndan sağlanan 423 bin TL sat ş has lat ile toplam sat ş has lat 567,1 milyon TL olarak gerçekleşmiştir y l kömür sat şlar, miktar olarak %4,7 ve tutar olarak da %4,9 oran nda program hedefinin alt nda gerçekleşmiştir. Geçen y la göre ise sat ş miktar %4,3 oran nda azal rken, sat ş has lat %14,8 oran nda art ş göstermiştir y l ndaki toplam sat şlar n %94,2 si oran nda bin tonu Tunçbilek Linyitleri İşletmesinin, %4,8 oran nda 178 bin tonu ise Ilg n Linyitleri İşletmesinin ve %1 oran nda 37 bin tonu Bursa Linyitleri İşletmesinin sat ş olarak gerçekleşmiştir y l nda sat lan bin ton kömürün; %39,7 si oran nda 1.482,7 bin tonu çimento fabrikalar ile sanayi kuruluşlar na %38,4 ü oran nda 1.433,8 bin tonu termik santrale, %13,3 ü oran nda 498 bin tonu sosyal dayan şma vakf na, %8 oran nda 300,7 bin tonu bayilere ve %0,6 oran nda bin tonu diğer al c lara sat lm şt r. Müessese, TKİ nin toplam sat şlar içinde sanayi ve s nma amaçl piyasa kömür sat şlar içinde en yüksek oranda olan d r y l nda sat lan kömürün başl ca al c lar ve sat ş özellikleri: - Önceki y la göre %3,2 oran nda azalarak 2012 y l sat şlar n n %38,4 ünü oluşturan Tunçbilek Termik Santral na sat şlar, TKİ ve EÜAŞ Genel Müdürlükleri aras nda imzalanm ş protokol hükümlerine göre yürütülmektedir. Termik santrale 0,5-18 mm. toz, mm. tuvönan ve mm. miks sat şlar yap lmaktad r y l nda Tunçbilek Termik Santraline 1.355,1 bin ton, Ilg n işletmesinden Seyitömer Termik Santraline 61,6 bin ton, Bursa Linyitleri İşletmesinden Orhaneli Termik Santraline 16,9 bin ton olmak üzere toplam 1.433,6 bin ton kömür sat ş karş l ğ nda 128,8 milyon TL sat ş has lat elde edilmiştir. Termik santrale yap lan sat şlarda rekabet ortam n n olmamas ve kömür sat ş fiyatlar n n maliyet bazl fiyatland rma esaslar na göre belirlenmesi Müessese aç s ndan avantaj olarak gözükmektedir. Ancak, EÜAŞ Genel Müdürlüğünün tarih ve 3239 say l yaz lar ile Termik Santrallere verilen kömürler için maliyet bazl fiyatland rma ile tespit edilen 2013 y l kömür fiyatlar na T.C. Başbakanl k Hazine Müsteşarl ğ nezdinde itirazda bulunmuş ve 2012 Aral k ay fiyatlar ile ödemede bulunacağ n ileri sürmüştür. 106

123 107 İnceleme tarihi itibariyle (Temmuz-2013), Hazine Müsteşarl ğ ndan gelecek sonucun beklendiği görülmüştür y l EÜAŞ n Tunçbilek Termik Santraline kömür sat ş tarihli Protokol hükümlerine göre gerçekleştirilmiştir. Protokolün 4 üncü maddesinde kömür sat ş fiyat n n baz kalori için belirlenmiş fiyat n, verilen kömürün fiili kalori değerinin baz kalori değerine bölünmesi ile bulunacak değerle çarp lmas suretiyle hesaplanacağ hükme bağlanm şt r. Protokolün 5.1 inci maddesinde verilecek kömüre ilişkin baz, taban ve tavan kalori değerleri ile diğer özelliklere ilişkin değerler belirlendikten sonra 5.3 maddesinde; Termik Santrale verilen kömürlerin prime esas tavan kalori değerlerinin üzerindeki daha fazla kaloriler fiyat tespitinde değerlendirmeye al nmaz hükmü yer almaktad r. 9 uncu maddenin birinci bendinde ise Termik Santrale her vardiyada verilen kömürün kalorisinin protokolünün 5 inci maddesinde tabloda belirtilen en düşük kalorinin alt nda olmas halinde kömürün sat ş fiyat n n baz kalori değer fiyat n n 0,2 ile çarp lmas suretiyle bulunacağ ifade edilmektedir. Protokolde ayr ca Termik Santrallere verilecek kömürlerin vardiyal k bazda değerlendirileceği hüküm alt na al nm şt r. Söz konusu protokol gereği EÜAŞ a verilen kömürlerde faturalama işlemi günlük bazda verilen kömür yerine vardiya baz nda verilen kömür üzerinden yap lmaya başlanm şt r. Bu uygulama külfetin daha çok Müessese üzerinde kalmas na neden olmaktad r. Bu protokol ile Termik Santral ünitelerine verilecek kömürlerin baz kalori ve alt kalori değerleri yükseltilirken, tavan kalori değerleri yeterince yükseltilmediğinden kömürün kalorifik değerleri ile ilgili olarak dar bir aral k oluşturulmuştur. Oluşturulan bu dar aral ğ n alt kalori s n r n n alt na düşüldüğünde ceza uygulanmakta ve sadece verilen kömürün baz kalori fiyat n n %20 si ödenmektedir. Buna karş l k tavan değerlerinin üzerine ç k ld ğ nda verilen kömürün fiyat na herhangi bir prim uygulanmamakta ve tavan kalori değeri esas al narak ödeme yap lmaktad r tarihinden tarihine kadar geçen sürede Termik Santrale verilen kömürlerin kalorifik değerleri ile ilgili herhangi bir ceza uygulamas yla karş laş lmam şt r. Söz konusu protokollerde taban ve tavan kalori değerlerinin belirlenmesinin amac, santrallere homojen kömür verilmesi ve santral ünitelerinin verimli çal şmas n n sağlanmas d r. TKİ ve EÜAŞ Genel Müdürlükleri aras nda her iki kurumun minimum maliyetle optimal işletmecilik yapabilmesine yönelik işbirliği ile ülkenin yenilenemeyen linyit kaynaklar en iyi şekilde değerlendirilirken termik santrallere ön görülen kalori aral ğ nda homojen kömür verilmesi ve alt-üst kalori değerlerinden oluşan aral ğ n genişletilmesi suretiyle ceza uygulamalar n n asgariye indirmesini teminen TKİ Genel Müdürlüğü nezdinde girişimde bulunulmas önerilir. 107

124 108 Sayıştay - TKİ Yönetim Kurulunun tarih ve 2004/446 say l Karar ile tarihinden itibaren s nma amaçl +18mm. ve mm torbal kömür sat şlar nda bayilik sistemine geçilmiştir. Bayilerin y ll k talepleri doğrultusunda ayl k termin miktarlar belirlenmektedir. Müessese 2012 y l piyasaya kömür sat şlar n n %8 oran nda 300,7 bin tonunu bayilere gerçekleştirilmiştir. Kömür sat ş karayolu veya demiryolu vas tas yla yap lmaktad r. Bayilere peşin sat ş uygulan rken ancak yaz aylar nda kredili sat ş gerçekleştirilebilmektedir. İnceleme döneminde bayilere kredili kömür sat ş yap lmam şt r. Yaz aylar nda daralan bayi taleplerini art rmak için kömür sat ş n teşvik yollar n n araşt r lmas ve uygulamaya geçilmesi önerilir. Müessesenin s nma amaçl kömür sat şlar nda çevre ile ilgili mevzuattan kaynaklanan baz sorunlar ile karş laşmas nedeni ile bayi sat şlar olumsuz etkilenmektedir. Çevre mevzuat ve dolay s yla Müessese bayi sat şlar n olumsuz etkileyen hususlara aşağ da k saca değinilmiştir say l Çevre ve Orman Bakanl ğ Teşkilat ve Görevleri Hakk nda Kanunun 9 uncu maddesinin c bendi ile Çevre ve Orman Bakanl ğ na; temiz enerji kullan m n desteklemek, yak tlar n hava kirliliğine yol açmayacak şekilde kullan labilmesi için gerekli önlemleri almak veya ald rmak görevleri verilmiştir. Bu çerçevede, Is nmadan Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü (IKHKK) Yönetmeliği tarih say l Resmi Gazete de yay mlanarak tarihinden itibaren yürürlüğe girmiştir. Yay mlanan söz konusu yönetmelik ve değişiklikleri, Is nmada kullan lacak yakma tesislerinin özelliklerini ve işletme esaslar n, yakma tesislerinde kullan lacak kat, s v ve gaz yak tlar na ilişkin kalite kriterlerini ve uyulmas gereken emisyon s n rlar n kapsamaktad r. Yönetmeliğin Yerli Kömürler başl kl 23 üncü maddesinde: yerli kömürlerin nas l ve ne şekilde sat lacağ, sorumluluklar ile s n r değerlerin aş ld ğ veya aş lmad ğ, il ve ilçelerde kullan lacak yerli kömürlerin özellikleri belirtilmiş, 31 inci maddede ise, İl Çevre ve Orman Müdürlükleri, kritik meteorolojik şartlar n oluştuğu veya hava kirliliğinin art ş gösterdiği bölgelerde, esaslar il mahalli çevre kurullar nca belirlenecek şekilde insan ve çevresi üzerinde meydana gelecek zararlara karş ; s nma amaçl kat, s v ve gaz yak tl yakma tesislerini belirli zamanlarda çal şt rmaya, kat ve s v yak tlar n kalitesinde iyileştirme yönünde yeni düzenleme yapmaya yetkilidir. şeklinde hüküm konularak, İl Çevre ve Orman Müdürlüklerine 23 üncü maddedeki tespitlerin d ş nda, ek yapt r mda bulunma, tedbir alma, sonuç olarak da TKİ aç s ndan, s nma amaçl kömür sat şlar na s n rland rma getirme yetkisi verilmiştir. Nitekim; s l değerler ve kömürün yak lmas sonucunda aç ğa ç kan kükürt ve partikül madde miktar söz konusu yönetmelik ile belirlenen s n rlar içinde kalmas na karş l k, baz İl Çevre ve Orman Müdürlüklerince ve İl Mahalli Çevre Kurullar nca çeşitli gerekçelerle TKİ üretimi kömürün (yerli kömürün) sat lmas na k s tlama getirilmiştir. 108

125 109 Örnek olarak; Çevre ve Orman Bakanl ğ nca haz rlanan Yönetmelikte, kirlilik s n r değerlerinin aş ld ğ illerde, alt s l değer (kuru bazda) 4800 kcal/kg (-200 tolerans), kükürt oran %2, nem maksimum %25, kül (kuru bazda) maksimum %25, s n r değerlerin aş lmad ğ illerde, alt s l değer kcal/kg (-200 tolerans), kükürt oran %2,3, nem maksimum %30 kül maksimum %30 olarak belirlenmiş iken; baz Mahalli Çevre Kurullar kalori değerlerini daha yüksek, nem kükürt ve kül değerlerini ise daha düşük belirleyebilmekte veya kendi kriterlerini uygulamaktad r. K saca bu durum, Müessesenin s nma amaçl kömür sat ş n olumsuz etkilemektedir. Diğer yandan, gerek söz konusu yönetmelik kapsam nda, gerekse mahalli çevre kurullar kararlar ile yerli kömürlerin kalitesinin iyileştirilmesi yönünde yap lan düzenlemeler ithal kömür lehine avantaja dönüşmekte ve ithal kömür yerli kömürün hem teshin hem de sanayi amaçl pazar na daha fazla girmektedir. TKİ nin ürettiği s nma amaçl kömürün ithal kömür ile rekabet edebilir duruma gelmesi için; yönetmeliğin yerli kömür sat ş na getirdiği k s tlama dikkate al narak, çevre duyarl l ğ ve AB müktesebat na uygunluk sağlamak üzere; kömür kalitesinin iyileştirilmesi suretiyle pazarlama imkanlar n n artt r lmas için gerekli tüm tedbirlerin al nmas kaç n lmaz görünmektedir. Ayr ca, Çevre ve Orman Bakanl ğ n n 4856 say l Kanunun 9 uncu maddesinin verdiği yetki çerçevesinde yay mlad ğ genelgelerde öngörülen baz düzenlemeler de Müessesenin piyasaya kömür sat ş n direkt etkilemektedir. Örneğin; ad geçen Bakanl k Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğünün yay mlad ğ 2010/14 say l Genelgede öngörülen düzenlemeler nedeni ile piyasaya kömür sat ş yap labilmesi için kömür uygunluk belgesi yeterli olmamakta, ayr ca kömür sat ş yap lacak illerin valiliğinden al nm ş Kat Yak t Sat c s Kay t Belgesi veya Sat ş İzin Belgesi al nmas gerekmektedir. Bu belgelerin al nabilmesi için de söz konusu ilde bayilik teşkilat kurulmas veya doğrudan sat ş ofislerinin aç lmas gerekmektedir. Ancak, bu noktada da il Orman ve Çevre Müdürlüklerinin farkl uygulamalar ile karş laş lmaktad r. Bayilere yap lan sat şlar n her kamyonu için VUK hükümlerine uygun sevk irsaliyesi ve kantar fişleri düzenlendiği, bu fişlerde kömürün cinsi ve yükleme yeri belli olduğu halde baz il Çevre ve Orman Müdürlükleri ayr ca menşei belgesi talep etmektedir. Bu tür uygulamalarda bayi sat ş olumsuz etkilenmektedir. Öte yandan, Çevre ve Orman Bakanl ğ n n tarih ve say l Resmî Gazete de yay mlanan Is nmadan Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ve bu yönetmelikte değişiklik yapan tarih ve say l Resmî Gazete de yay mlanan düzenlemelerle ülke çap nda teshin amac yla kullan lacak kömürlerin standartlar yeniden belirlenmiştir. Ancak valilikler bünyesinde kurulan Mahallî Çevre Kurullar bu standartlar n üzerinde niteliklere sahip kömürlerin sat ş na izin verdiğinden Müessesenin teshin amaçl kömür sat şlar nda zamanla azalma meydana gelmiştir. Bu sorunun giderilebilmesi amac yla yürütülen AR-GE doğrultusunda, kömürde gazlaşma ile ilgili çal şmalarla kükürt oranlar n n düşürülebilmesi için kükürt 109

126 110 Sayıştay değerleri düşük kalorisi uygun olan kömürlerle ilgili olarak paçallama yap lmas pazar pay n n artmas nda etkili olabilecektir. Kömür üretimi gerçekleştirilen panolar n çal şma öncesi kükürt karakteristikleri ve analizleri yap larak tüm panolar n değerleri tespit edilmektedir. Tespit edilen değerlere göre toplam kükürt (S) oran %2 nin üzerinde olan panolardan daha çok sanayi ve EÜAŞ a kömür sevkiyat beslenmekte, eşik değerinin alt nda kalan kömürler ise s nma amaçl kullan lmak üzere bayilere verilmektedir. Ancak, al nan numunelerin bir gün sonra ç kmas ve ayn kömür stamp nda bile alt ve üst k s mlar nda farkl l klar olmas nedeniyle soruna tam bir çözüm olamamaktad r. Ayr ca, piyasada doğalgaz tüketiminin yayg nlaşt r lmas, ithal kömürün piyasa fiyat n n artmamas ve uzun vadeli olarak sat lmas neticesinde, zamanla ithal kömüre talebin artmas na sebep olmaktad r. Bu yüzden ileride Müessesenin kömür sat şlar nda daralmalara neden olabileceği öngörülmektedir. Pazarlama faaliyetleri kapsam nda, çevre duyarl l ğ ve AB müktesebat na uyum sağlamak ve ithal kömürle rekabet edilebilir duruma gelerek pazar pay n artt rabilmek için; Is nmadan Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliğinde ve mahalli çevre kurulu kararlar nda öngörülen değerlerin sağlanmas n teminen kömür kalitesinin yükseltilmesi ve zenginleştirilmesi yönündeki çabalar n art r lmas önerilir y l kömür sat ş n n %39,7 oran nda 1.482,7 bin tonu ve toplam has lat n %35 i oran nda 199,7 milyon TL lik sat ş has lat sanayi kuruluşlar ile çimento fabrikalar na sözleşmeli sat ş kapsam nda yürütülmüştür. Sanayi amaçl kömürler kapasite raporu ibraz eden sanayi kuruluşlar na peşin ödeme ile sat lmaktad r. Ayr ca TKİ Genel Müdürlüğünce 5 y ll k çerçeve sözleşmesi imzalayan çimento fabrikalar na teminat mektubu karş l ğ 3 ay vadeli kredili sat ş yap lmaktad r y l nda çimento fabrikalar na kömür sat şlar %10,5 oran nda azalarak bin ton seviyesinde kömür sevk edilmiş karş l ğ nda 155,6 milyon TL sat ş has lat elde edilmiştir. Yaz aylar nda bayilerin talepleri darald ğ ndan, ayr ca stokun sak ncalar sebebiyle parça kömür üretimi s n rland r lmaktad r. Parça kömür üretimi k s tl olduğunda ise yeterince toz kömür üretimi yap lamamakta, dolay s yla sanayi sektöründe faaliyet gösteren müşterilerin taleplerini karş layabilmek için; TKİ Genel Müdürlüğünün tarih ve 214 say l Talimatlar gereği, genellikle kükürt oran yüksek parça kömürler k r larak toz kömür haline getirilmektedir. Sanayi kuruluşlar ve çimento fabrikalar n n, yaz aylar nda artan toz kömür talebinin karş lanabilmesi için tam kapasite üretim yap lmas halinde çok miktarda +18 mm kömür stoklamak gerekmekte, bu durum ise hem stok yeri sorununa hem de stoktaki kömürün kendiliğinden yanmas sonucu hâs lat kay plar na neden olmaktad r. 110

127 111 Bakanlar Kurulu nun tarih ve 2012/2858 say l Karar gereği, 2012 y l nda fakir ailelere dağ t lmak üzere Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vak flar na toplam 498 bin ton kömür sevk edilmiş olup karş l ğ nda 159 milyon TL sat ş has lat sağlanm şt r. Toplam sat ş miktar n n %13 3 ü, sat ş gelirinin de %28 i Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vak flar na yap lan sat şla ilgilidir y l nda Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vak flar na 485,2 bin tonu Müessese Müdürlüğünden, tarihi itibariyle 12,8 bin tonu Orhaneli İşletme Müdürlüğünden olmak üzere toplam 498,0 bin ton kömür sevk edilmiş, karş l ğ nda 158,5 milyon TL sat ş has lat elde edilmiştir. Müessese 2012 y l nda 3 ile BLİ den, 34 ile Tunçbilek den olmak üzere 37 ilin SYD Vak flar na kömür teslimi yapm şt r. CIF sat ş esas na göre yap lan bu sevkiyatlar n 208,2 bin tonu demiryolu, 289,8 bin tonu da karayolu ile gerçekleştirilmiştir. Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vak flar n n kömür talepleri TKİ Genel Müdürlüğü taraf ndan Şubat-Mart aylar ndan itibaren Müesseseye bildirilmekte ise de Müessese taraf ndan sevkiyat n ancak k ş aylar nda mümkün olmas yla, hem zaman zaman bu sevkiyatlarda hem de bayi taleplerinin karş lanmas nda aksamalar meydana gelmektedir. Özellikle başta vagonla kömür sevkiyat talepleri olan bayilerin talepleri yeterince karş lanamad ğ ndan zamanla bayi sat şlar nda düşmeler gözlenmektedir. Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vak flar na kömür sat şlar n n bayi kömür sat şlar ile dengeli sağlanmas için gerekli tedbirin al nmas önerilir. SYD Vak flar na kömür teslimleri TKİ Genel Müdürlüğü Pazarlama ve Sat ş Dairesi Başkanl ğ nca koordine edilmiş olup, detayl inceleme TKİ Genel Müdürlüğü denetim raporunda yap lmaktad r. Müessesenin bir başka müşteri grubunu da küçük ve orta ölçekli diğer sanayi kuruluşlar oluşturmaktad r. Diğer sanayi kuruluşlar na da sözleşme suretiyle peşin +18mm., 10/18 mm. ve ağ rl kl olarak da 0,5-18 mm. kömür sat ş yap lmaktad r. Diğer sanayi kuruluşlar na 2012 y l nda 245,5 bin tonu GLİ Müessese Müdürlüğü nden, 116,4 bin tonu Ilg n İşletme Müdürlüğü nden olmak üzere toplam 361,9 bin ton kömür sat lm ş, karş l ğ nda 44,1 milyon TL sat ş has lat elde edilmiştir. Ilg n Linyitleri İşletme kömürünün düşük kalorili olmas, s nma amaçl kullan ma uygun olmamas nedeniyle büyük oranda sanayi amaçl kullan ld ğ ndan müşteri portföyü s n rl kalmaktad r. Geçmiş y llarda daha düşük gelir düzeyine sahip tüketiciler taraf ndan tercih edilen bu kömürün sat ş tarihli Is nmadan kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği uyar nca ilgili Bakanl kça yap lan düzenlemeler ve Mahalli Çevre Kurullar n n getirdiği k s tlamalar nedeniyle zorlaşm şt r. İşletme 2012 y l nda 127 bin ton üretime rağmen üretimden fazla 178 bin ton kömür satm şt r. Bu yüzden 51 bin ton kömür stoktan sağlanm şt r. Yap lan bu sat şlar 111

128 112 Sayıştay sonucunda milyon TL has lat gerçekleşmiştir. Bir önceki y l ile k yasland ğ nda sat ş fazlal ğ n n Termik Santrale yap lan sat şlar olduğu anlaş lm şt r. Ilg n kömürü, yüksek nem (%40-50), yüksek kül (%20-40), yüksek kükürt (%4-7) ve düşük kalori değerine ( kcal/kg) sahip bulunmaktad r. Ayr ca, çevredeki şeker fabrikalar son y llarda kulland klar kömürün alt s l değerini yükseltmişler, baz lar da doğalgaz kullanmaya başlam şt r. Bu nedenlerle, İR: Ruhsat Nolu Sahan n, 2012 y l Program n n Uygulanmas, Koordinasyonu ve İzlenmesine Dair Bakanlar Kurulu Karar Eki 2012 y l Program nda bulunan 2012 y l hedefleri kapsam nda ve Kamu İktisadi Teşebbüslerinin kârl l k ve verimlilik ilkelerine uygun olarak işletilmesini teminen, TKİ Yönetim Kurulunun tarih ve 35/462 say l Karar ile Yeni Çeltek Kömür ve Madencilik A.Ş. ne Rodövans karş l ğ verilmesi kararlaşt r lm şt r. Bu kapsamda, 2008 y l nda çal şmaya başlayan Hümik Asit Tesisinde kurulduğu günden bu yana 30,6 ton kat ve 694,5 bin litre s v hümik asit üretildiği, tesisin 6 y l çal şt r lmas için tarihinde hizmet al m ihalesine gidilmiştir. b) Sat ş fiyatlar : 233 say l KHK n n 35/1 inci maddesine göre, teşebbüs, müessese ve bağl ortakl klar ürettikleri mal ve hizmetlerin sat ş fiyatlar n n tespiti konusunda serbesttirler. Bu çerçevede TKİ Kurumunda kömür sat ş fiyatlar yönetim kurulu kararlar yla belirlenmektedir. Piyasa sat ş fiyatlar özellikle sat ş noktas nda teslim (FOB) kömür sat ş fiyatlar y ll k iş program hedefleri, kömürün kalitesi (kömürdeki nem, kül, uçucu madde, yanar kükürt, toplam kükürt oranlar ve kalori değeri), maliyet ve kar-zarar durumu, piyasa şartlar, arz-talep durumu, piyasadaki üretici ve sat c firmalar n kömür kalite ve fiyatlar da dikkate al narak değerlendirildikten sonra TKİ Yönetim Kurulu karar ile yürürlüğe girmektedir. Ancak, tarih ve say l Resmi Gazete de yay mlanan 6456 say l Kanunun 57 inci maddesi ile kamu iktisadi teşebbüslerinin uygulayacaklar ürün fiyatlar ve görev zarar yeniden tan mlanm şt r. Buna göre, teşebbüs, müessese ve bağl ortakl klar, işletmelerinde üretilen mal ve hizmet fiyatlar n tespitte serbesttirler. Hazine Müsteşarl ğ n n bağl olduğu Bakan n teklifi üzerine Bakanlar Kurulu; teşebbüs, müessese ve bağl ortakl klar faaliyet alanlar yla ilgili olarak görevlendirebilir veya ürettikleri mal ve hizmetlerin fiyatlar n tespit edebilir. Bu tür görev verilmesi halinde söz konusu görevler ile ilgili bu kuruluşlara ödenecek görev zarar bedeli Hazine Müsteşarl ğ bütçesine konulacak ödenekle karş lanacağ hükmü getirilmiştir. - Y l içindeki fiyat değişikliklerinin ihaleli, protokollü, sözleşmeli, trampal, bağlant l ve bayilik yoluyla sat şlara uygulan p uygulanmayacağ ilgili sözleşme, şartname veya protokollerde belirlenmekte, doğrudan sat şlarda ise Sat ş Yönetmeliğinde belirtilen esaslara göre işlem yap lmaktad r. 112

129 113 Cari y lda , ve tarihlerinde olmak üzere 3 kez fiyat değişikliğine gidilmiştir. Uygulanan fiyatlar ve art ş oranlar aşağ daki çizelgede gösterilmiştir. Üretim Yeri Tunçbilek Ilg n İşletmesi (ILİ) Bursa İşletmesi (BLİ) Sat ş fiyat FOB (KDV hariç) TL/Ton Art ş % Ürün Tunçbilek y kanm ş +18 mm ,7 Tunçbilek y kanm ş +18 mm.(torbal ) ,3 Tunçbilek y kanm ş mm ,7 Tunçbilek y kanm ş mm.(torbal ) ,3 Tunçbilek y kanm ş 0,5-18 mm Ömerler y kanm ş 0,5-18 mm Parça dökme Parça torba ,5 Çavuşgöl alt-orta damar (0-150 mm) Çavuşgöl üst damar (0-150mm) Gölkaya stok (0-150mm) (12,5) + 40 Krible dökme 160* + 40 Krible torba Krible dökme keles Krible torba keles 130 Termik tuvönan (0-500 mm) 74,75 * Bursa İşletmesinin Fiyatlar Eylül Ay İtibariyledir. - SYD Vak flar na yap lan sat şlar n fiyat : İller ve ilçeler baz nda CIF esasa göre (FOB Fiyat + Nakliye) belirlenmiştir. - Termik santrallara yap lan sat şlar n fiyatlar : Maliyet bazl fiyatland rma esaslar na göre belirlenmektedir. Yüksek Planlama Kurulunun tarih ve 2008/T-5 say l Karar ile Enerji KİT lerinin uygulayacağ maliyet bazl fiyatland rma mekanizmas n n usul ve esaslar belirlenmiş ve 2012 y l nda termik santrallara yap lan sat şlar bu çerçevede 3 ayl k periyotlarda belirlenmiştir. KDV hariç olarak ton baş na belirlenmiş bu fiyatlar aşağ da gösterilmiştir. 113

130 114 Sayıştay Santral ad baz kalori fiyat I. üç ay baz kalori fiyat II. üç ay baz kalori fiyat 2012 y l III. üç ay baz kalori fiyat IV. üç ay baz kalori fiyat Y ll k art ş % Tunçbilek A 91,8 94,36 96,83 101,19 101,19 10,2 Tunçbilek B 75,04 77,3 79,49 83,07 83,07 10,7 Görüldüğü gibi, 2012 y l nda Tunçbilek Termik Santral na verilen kömürün fiyat nda %10,7 oran nda art ş yap lm şt r. Termik santrale yap lan sat şlarda kömür sat ş fiyatlar n n maliyet bazl fiyatland rma esaslar na göre belirlenmesi Müessese aç s ndan avantaj ise de, EÜAŞ Genel Müdürlüğünün tarih ve 3239 say l yaz lar ile Termik Santrallere verilen kömürler için maliyet bazl fiyatland rma ile tespit edilen 2013 y l kömür fiyatlar na T.C. Başbakanl k Hazine Müsteşarl ğ nezdinde itirazda bulunmuş ve 2012 Aral k ay fiyatlar ile ödemede bulunacağ n ileri sürmüştür. Konuya ilişkin Kurumun da Hazine Müsteşarl ğ na itiraz müracaat yerine getirilmiştir. İnceleme tarihi itibariyle (Temmuz-2013), Hazine Müsteşarl ğ ndan gelecek sonuca kadar Termik Santrale verilecek kömürlere Aral k-2012 baz fiyatlar n n uygulanacağ, bilahare işlemlerin yeni duruma göre belirleneceği öngörülmüştür. 2- Mamul, yar mamul ve ticari mal stoklar : Müessese merkezinin ve Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün kömür stoklar na ve y l içindeki hareketine ilişkin veriler aşağ daki tablolarda gösterilmiştir. Tablonun ilk sayfas nda 2011 y l ndan devreden stoklar ve 2012 y l girişleri, ikinci sayfas nda ise 2012 y l ç k şlar ve 2013 y l na devreden stoklar yer almaktad r. 114

131 y l nda Stoklar (x) 2011'den devreden stok Müessese merkezi Üretilen (1) Giren İşletme (BLİ) İşletme (ILİ) Toplam Sat n al nan (2) Kuruluş içi sat ş(devir) (3) Toplam (1+4) Miktar Ton TL/ton Tutar Bin TL Miktar Ton TL/ton Tutar Bin TL Miktar Ton TL/ton Tutar Bin TL Miktar Ton TL/ton Tutar Bin TL Miktar Ton TL/ton Tutar Bin TL Miktar Ton TL/ton Tutar Bin TL Miktar Ton TL/ton Tutar Bin TL Miktar Ton TL/ton Tutar Bin TL Tuvönan: mm toz mm toz , , , , , , Toplam: , , , , , , Krible: mm toz , , , , mm toz + 30 mm Parça +40 mm Parça torba , , , , mm Parça + 20 mm Parça torba Toplam: , , , , , , Lave: mm toz mm toz mm toz , , , mm toz mikst , , , mm F nd k , , , mm F nd k torba , , , , mm Parça , , , mm Parça torba , , , Toplam: , , , , Ticari kömür: mm parça , , mm parça torba Toplam: , , Toplam , , , , , , , ,

132 116 Sayıştay Stoklar Miktar Ton TL/ton Tutar Bin TL Miktar Ton TL/ton Tutar Bin TL 2012 y l nda Ç kan Sat lan İç tüketim Kuruluş içi sat ş Stok say m noksan Toplam Miktar Ton TL/ton Tutar Bin TL Miktar Ton TL/ton Tutar Bin TL Miktar Ton TL/ton Tutar Bin TL 2013'e devreden stok Miktar Ton TL/ton Tuvönan: mm toz mm toz , , , , Toplam: , , , , Krible: mm toz , , , mm toz + 30 mm Parça + 40 mm Parça torba , , , , mm Parça + 20 mm Parça torba Toplam: , , , , Lave: mm toz 0-15 mm toz mm toz , , , mm toz mikst , , mm F nd k , , , mm F nd k torba , , , , mm Parça , , , mm Parça torba , , , , Toplam: , , , , Ticari kömür mm , , Tutar Bin TL Toplam: , , Mikst Şlam Briket Genel toplam , , , ,

133 y l ndan; 10 milyon TL tutar nda 349,5 bin ton mamul kömür stoku devretmiştir. Devreden mamullerin %70,8 i oran nda 247,5 bin tonu ILİ de bulunmaktad r. Müessese merkezi veya Tunçbilek Linyitleri İşletmesinde 2011 y l ndan devreden mamul stoku ise %29,2 oran nda 102 bin ton miktar ndad r. Y l içinde, üretim maliyeti 392,8 milyon TL olan 4.216,1 bin ton üretilmiş kömür mamul stoklar na girmiştir. Y l içi girişler ile birlikte bin ton seviyesine ulaşan mamul stoklar n n; stok maliyeti 437,2 milyon TL olan 3.733,9 bin tonu sat lm ş, 2,5 milyon TL maliyeti olan 22,9 bin tonu iç tüketimde kullan lm ş ve y l sonunda 73,3 milyon TL değerinde 1.420,2 bin ton mamul stoku 2013 y l na devretmiştir. Müessesenin 2013 y l na devreden mamul stoku önceki y lsonuna göre %306,3 oran nda artm şt r. Bu art ş n önemli k sm BLİ Müdürlüğü nün Müesseseye bağlanmas ve bu işletmenin stoklar nda 894,7 bin ton kömür bulunmas ndan kaynaklanm şt r. Müessese merkezinde 2012 y l sonu stoklar, geçen y l stoklar na göre 3 kat artm ş ve 328,7 bin ton seviyesine ulaşm şt r. ILİ Müdürlüğü stoklar ise geçen y l n stoklar na göre %20,5 oran nda azalm şt r. Orhaneli Termik Santrali Eylül-2012 ay nda bak m için faaliyetlerini durdurduğundan kömür sat ş yap lamam ş ve bu nedenle BLİ Müdürlüğü stoklar nda art ş meydana gelmiştir. İnceleme tarihi itibariyle (Temmuz-2013) söz konusu santralde bak m n devam ettiği görülmüştür. TKİ Kurumu ile EÜAŞ aras nda imzalanan y llar na ait Termik Santrallere verilecek kömürlerle ilgili 09 Ocak 2012 tarihli Kömür Al m Protokolünün Kömür Sevkiyat ve Teslimat başl kl 6 nc Maddesinde, aylara göre sevkiyat program, değişiklikleri ile genel bak m, ar za ve bayram tatillerinin durumu ile ilgili düzenlemelere yer verilmiştir. İmzalanm ş protokole göre ayl k stok bulundurma yükümlülüğü dikkate al narak, mamul stok art ş na meydan verilmeden pazarlama ve sat ş üzerindeki gayretlerin art r lmas ile yeni pazar n önemine işaret etmektedir. E-Sigorta işleri : Müessesece faaliyet döneminde ayr lan iç sigorta fonu ile sigorta şirketlerine sigortalanan varl klara ilişkin veriler aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 117

134 118 Sayıştay Sigorta türü Sigorta k ymeti Bin TL Ayr lan fon veya ödenen prim tutar Bin TL Mahsup veya tahsil edilen hasar tutar Bin TL Fark Bin TL Birikmiş iç Sigorta fonu Bin TL A- 2011'dan devreden iç sigorta fonu B-Y l içinde yapt r lan: İç sigorta Sigorta şirketlerine: Toplam (B) C-Gelecek y la devreden İç sigorta fonu Faaliyet döneminde gider kayd suretiyle 128 bin TL tutar nda iç sigorta fonu ayr lm ş, ayr ca yang n, trafik zorunlu mali mesuliyet, nakliyat, kasko ve mesleki sorumluluk sigortas branşlar nda sigorta ettirilen riskler nedeniyle ilgili sigorta şirketine 116 bin TL tutar nda prim ödenmiştir. Faaliyet döneminde sigortaya konu risklerde bir gerçekleşme olmad ğ ndan, mahsup söz konusu olmam şt r. F- İşletme sonuçlar : 1- Sat şlar n kârl l ğ : Müessesenin faaliyet dönemine ilişkin sat ş sonuçlar işletmeler ve müessese toplam olarak, program ve geçen y l değerleri ile birlikte aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 118

135 119 Sat ş sonuçlar Brüt sat şlar Net sat şlar Sat şlar n maliyeti Faaliyet giderleri Sat ş maliyetleri toplam Faaliyet kâr veya zarar Sat ş maliyetleri toplam na göre kâr veya zarar Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL % 1-Esas ürün: A-Müessese merkezi - Tuvönan: ( ) mm Krible: ( 0-100) mm - Lave: ( 05-18) mm (10-18) mm parça (10-18) mm parça torbal '(+ 18) mm parça '(+ 18) mm parça torbal Mikst Toplam (A) B-Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü: - Tuvenan: ( 0-500) mm (2.868) (69) - Krible: '(+ 40) mm parça torbal (2.173) (35) Toplam (B) (5.041) (49) C-Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü: - Krible: ( 0-100) mm krible (2.188) (22) '(+ 18) mm parça torbal Toplam (C) (2.188) (22) Toplam (1) Yan ürün: Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü -Hümik asit (384) (48) Toplam (2) (384) (48) Genel toplam (1+2+3) Sat ş program Programa göre fark (32.986) (32.986) (39.622) (19.906) (59.528) (45) Geçen dönem sat ş sonuçlar

136 120 Sayıştay Müessesenin 2012 y l faaliyet dönemi sat ş program nda; net sat ş has lat 600,1 milyon TL, sat şlar n maliyeti 401,8 milyon TL, faaliyet giderleri 118,4 milyon TL, sat ş maliyetleri toplam 520,2 milyon TL ve faaliyet kar 79,9 milyon TL olarak öngörülmüştür. Programa göre öngörülen faaliyet karl l ğ oran da %15 dir y l faaliyet dönemi sonunda ise; maliyeti 362,2 milyon TL olan 567,1 milyon TL lik net sat ş yap lm ş, 98,5 milyon TL tutar ndaki faaliyet giderlerinin ilavesiyle toplam sat ş maliyeti 460,6 milyar TL ye ulaşm ş ve dönem sonunda 106,4 milyon TL tutar nda faaliyet kar oluşmuştur. Müessese merkezi veya Tunçbilek İşletmesinin faaliyet karl l ğ oran %26 olduğu halde, Ilg n Linyitleri İşletmesi %22 ve Bursa Linyitleri İşletmesi %49 oran nda faaliyet zarar etmiştir. Bu sonuçlara göre Müessesenin 2012 y l faaliyet karl l ğ oran %23 olmuştur y l faaliyet karl l ğ, program hedefinin 8 puan üstünde gerçekleşirken, geçen y l faaliyet sonucunun 2 puan üzerinde gerçekleşmiştir. Önceki y la göre; net sat ş has lat %13,6 oran nda artarken; sat şlar n maliyeti %9,6 oran nda, faaliyet giderleri %19,3 oran nda, sat ş maliyetleri toplam ise %11,5 oran nda artm şt r. Dolay s ile net sat ş has lat n n sat ş maliyetleri toplam ndan daha fazla artmas na bağl olarak faaliyet karl l ğ oran önceki y la göre önemli ölçüde yükselmiştir. Müessesenin net sat şlar n n, sat şlar n maliyeti ve faaliyet giderlerini karş lama oranlar ile faaliyet kâr na dönüşüm oran aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 120

137 121 Göstergeler 1-Maliyet giderleri göstergesi: 2011 Gerçekleşen % Program % 2012 Gerçekleşen % Sat şlar n maliyeti x 100 = 66,3 66,9 63,9 Net sat şlar 2-Faaliyet giderleri göstergesi: Faaliyet giderleri x 100 = 16,5 19,7 17,3 Net sat şlar 3-Sat ş göstergesi: Sat şlar n maliyetleri toplam x 100 = 82,8 86,7 81,2 Net sat şlar 4-Faaliyet sonucu göstergesi: Faaliyet kâr x 100 = 17,2 13,3 18,8 Net sat şlar 2012 y l faaliyet döneminde gerçekleştirilen her 100 TL lik net sat ş hâs lat için; 63,9 TL üretim maliyeti, 17,3 TL faaliyet gideri yap larak 81,2 TL sat ş toplam maliyeti oluştuğu ve neticede 18,8 TL faaliyet kar gerçekleştiği anlaş lm şt r. Her 100 TL lik sat ştan sağlanan faaliyet kar programa göre 5,5 TL, önceki döneme göre 1,6 TL artm şt r. Önceki y l %66,3 oran nda gerçekleşen maliyet giderleri göstergesi; 2012 y l işletme bütçesinde %66,9 olarak öngörülmüş, gerçekleşme ise %63,9 olmuştur. Faaliyet giderleri göstergesi 2011 y l nda %16,5 oran nda gerçekleşmişken, 2012 y l işletme bütçesinde %19,7 olarak öngörülmüş buna karş l k cari y lda %17,3 olarak gerçekleşmiştir y l nda %82,8 oran nda gerçekleşen sat ş göstergesi, 2012 y l işletme bütçesinde, %86,7 olarak öngörülmüş, gerçekleşme ise %81,2 oran nda olmuştur. Önceki y l net sat ş has lat n n %17,2 si faaliyet kâr na dönüşürken, 2012 y l nda %13,3 öngörülmüş, gerçekleşme ise %18,8 olmuştur. Sat şlar n karl l ğ n doğrudan ve dolayl olarak etkileyen bünye içi ve d ş faktörler aşağ da özetlenmiştir. 121

138 122 Sayıştay a)bünye içi faktörler: -Verimlilik : Tüm sat labilir üretim miktar n n üretimle ilgili olarak yap lan yevmiyelerin tamam na bölümü ile elde edilen ve 2011 y l nda 5 ton/yev olan ortalama genel işletme rand man 2012 y l sonu itibar yla 3 ton/yev e gerilemiştir. Müessese merkezinde ise genel işletme rand man 3 ton/yev, Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde 8 ton/yev, Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde dört ayl k faaliyet döneminde 7 ton/yev olarak gerçekleşmiştir. -Maliyetler : Faaliyet döneminde 393 milyon TL tutar nda üretim gideri yap larak ortalama birim maliyeti 93,16 TL/ton olarak gerçekleşen 4,2 milyon ton kömür üretilmiştir. Ortalama birim maliyet Müessese merkezinde 97,55 TL/ton, Bursa Linyitleri İşletmesinde 65,29 TL/ton, Ilg n Linyitleri İşletmesinde 34,67 TL/ton olarak gerçekleşmiştir. -Stoklar: Müessesede at l kömür stoku bulunmamaktad r. Müessese faaliyet döneminde tüketilen malzemelerin 2011 y l ndan devreden ve faaliyet döneminde tedarik edilen malzemeye oran %65 olarak gerçekleşmiştir. b)bünye d ş faktörler : -İşletmenin piyasa pay : Türkiye deki linyit üretimi enerji sektörü, sanayi sektörü ve s nma sektörünün taleplerinin kar şlanmas na yönelik ve Dünya Enerji Konseyi Türk Milli Komitesi 2012 Y l Enerji Raporuna göre Türkiye linyit üretimi 72,6 milyon ton olup, bunun yaklaş k %6 s Müessesece üretilmiştir. -Fiyatlar: Müessesenin Tunçbilek Termik Santral na verdiği kömürün fiyat EÜAŞ la yap lan sözleşmeler kapsam nda, Maliyet Bazl Fiyatland rma Mekanizmas na İlişkin Usul ve Esaslara göre belirlenmektedir. 2-Milli ekonomiye katk : a) Gayri safi yurt içi has laya katk : Müessesenin GSMH ya katk s rapor ekleri aras na al nan (Ek: 7) say l tabloda gösterilmiştir. Müessesenin bir önceki y la göre %29 oran nda artan 544,4 milyon TL tutar ndaki GSYİH ya katk s n n %15 ini dönem kâr oluşturmaktad r. b)hazine ile olan ilişkiler: Müessesenin yükümlü ve sorumlu s fat yla ödediği vergi ve yükümlülüklerin ayr nt s rapor ekleri aras na al nan (Ek:8) say l tabloda gösterilmiştir. Faaliyet döneminde 73,4 milyon TL si mükellef, 28,3 milyon TL si de vergi sorumlusu s fat yla 122

139 123 Müessesece toplam 101,7 milyon TL tutar nda verginin tahakkukuna ve 102,6 milyon TL tutar nda verginin ödenmesine neden olunmuştur. G - Yat r mlar : Müessesenin 2012 y l yat r m program, tarih ve 28088(Mükerrer) say l Resmi Gazete de yay mlanan gün ve 2011/2303 Say l 2012 Y l Program n n Uygulanmas, Koordinasyonu ve İzlenmesi ne dair Bakanlar Kurulu Karar n n eki olarak tarih ve mükerrer say l Resmi Gazete de yay mlanarak yürürlüğe girmiştir. Yat r m ödeneği ise Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl ğ n n tarih ve 373 say l Olur u ile kullan labilir hale gelmiştir. TKİ Genel Müdürlüğü yat r mlar içinde GLİ Müessese Müdürlüğü nün 2012 y l için Yat r m ödeneği 54,6 milyon TL olarak yer alm şt r. Müessesenin yat r m program ; Muhtelif İşler Projesi(İdame-Yenileme, Makine-Teçhizat, Taş t Al m ve Bilgisayar Sistemleri) ile İnşaat İşleri, Ömerler Tevsii Projesi, Çeşitli Etütler ve Temiz kömür Teknolojileri Projelerini içermektedir. 54,6 milyon TL lik son ödeneğine karş l k Müessesenin toplam nakdi harcamas ödeneğinin % 72 si oran nda 39,1 milyon TL olarak gerçekleşmiş ve bunun 16,7 milyon TL si fiziki yat r ma intikal ettirilmiştir. Projenin tamam nda nakdi gerçekleşme % 57, fiziki gerçekleşme ise % 42 düzeyinde olmuştur. Ayr ca yat r m program nda yer almayan harcamalar kapsam nda olup y l içerisinde kamulaşt r lmas yap lan 230 bin m 2 lik arazinin kamulaşt rma bedeli olarak 2 milyon TL tutar nda harcama yap lm şt r. Bu harcaman n dökümü raporun Kamulaşt rma Giderleri alt bölümünde verilmiştir. Müessesenin 2012 y l yat r m harcamalar, projeler itibar yla ve son ödenekleriyle birlikte aşağ daki çizelgede gösterilmiştir. 123

140 124 Sayıştay Projenin Başlang çtan 2012 sonuna kadar 2012 y l ödeneğinin 2012 Y l nda Gerçekleşme (%) Projeler Y llar itibariyle süresi Son tutar Nakdi ödeme Fiziki yat r m İlk tutar Son tutar Nakdi ödeme Fiziki yat r m Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Tümünde % Nakdi Fiziki 2012 y l nda % Tümünde % 2012 y l nda % Madencilik Sektörü A- Etüt- Proje İşleri a-2012'da Bitenler 1-Çeşitli Etütler ( 2012B ) B-Devam Eden Projeler a-2012 y l ndan sonraya kalanlar 1-Ömerler Tevsii Projesi ( 2006 B ) C-Yeni Projeler a-2012'da Bitenler 1- Muhtelif İşler Projesi ( 2012 B ) 2-İnşaat İşleri Projesi ( 2012B ) 3-Temiz Kömür Teknolojileri (2009 K120390) Toplam D- Kamulaşt rma Giderleri Toplam

141 125 -Çeşitli Etütler (Tunçbilek havzas linyit geliştirme-2012 B ): 2012 y l içerisinde havzadaki kömür rezervinin belirlenmesi, geliştirilmesi, kömür kal nl ğ n n ve kalitesinin tetkiki amac yla; Ömerler A-5, A-6 ve A-7 panolar nda müessese imkanlar yla 3 bin metre(21 adet), BLİ İşletmesi için de 750 bin TL tahsisat ayr larak Gümüşp nar, Sağ rlar ve Çivili sahalar nda sondajl etüt çal şmalar yap lmas programlanm şt r. Müessese merkezinde yukar da belirtilen sahalarda 2012 y l n n Haziran-Kas m aylar aras dönemi kapsayan 6 ayl k zaman dilimi içerisinde Müessese imkanlar yla 20 adet (4.434 metre) sondaj yap lm şt r İlk Ödeneği Son Ödeneği Al nan sarf yetkisi Nakdi harcama Fiziki Yat r m BİN TL BİN TL BİN TL BİN TL BİN TL Müessesenin kendi imkanlar yla yapt ğ bu sondajlara ilaveten Derin Sahalar bölgesinde Özel sektör(müteahhit) marifetiyle toplam 12 adet(7.094 metre) sondaj yap lm şt r. BLİ de ise y l içerisinde 72 adet sondaj yap lm ş olup metresi jeoteknik sondaj kuyusu olmak üzere toplam sondaj metraj metre olmuştur. 2,75 milyon TL tahsisat olan proje kapsam nda bin TL harcanarak tamam fiziki yat r ma intikal ettirilmiştir. Projedeki nakdi ve fiziki gerçekleşme oranlar % 55 mertebesinde olmuştur. -Ömerler Tevsii Projesi (2006 B ): Bu proje TKİ taraf ndan yürütülmekte olan en önemli projedir. Proje ile Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesine ait aç k ve yeralt işletmeciliğine uygun rezervlerin dengeli üretilmesi amaçlanmaktad r. Yani bu yat r m aç k ocak işletmesine nazaran geride kalm ş olan yeralt işletmeciliğinin h zland r lmas için yap lmaktad r y l ndan itibaren gündemde olan Ömerler Tevsii Projesi zaman içerisinde kesintiye uğram ş olmakla birlikte en son 2006 yat r m program na al nmak üzere DPT ye sunulmuş ve tarih ve mükerrer say l Resmi Gazete de yay mlanarak 66,5 milyon TL tutarla 2006 yat r m program nda yer alm şt r. Daha sonra TKİ Genel Müdürlüğü nün tarihli karar ile proje revizyonu uygun görülmüş bunun üzerine teknik ve ekonomik yönden revizyona gidilerek revize tevsii projesi haz rlanm şt r. Revize Ömerler Yeralt Mekanizasyon Tevsii projesi TKİ Yönetim Kurulu nun tarih ve 15/144 no lu karar yla onaylanarak, DPT Müsteşarl ğ na sunulmuş ve kabul görmüştür. 125

142 126 Sayıştay 2012 y l yat r m program nda bu proje için 22 milyon TL si d ş olmak üzere toplam 34 milyon TL tahsisat ayr lm ş bunun 32 milyon TL si harcanm ş, yap lan harcaman n fiziki yat r ma intikal eden k sm ise 9,5 milyon TL olmuştur. Projenin tümünde nakdi gerçekleşme %52 ve fiziki gerçekleşme % 43 mertebesinde olmuştur. Projenin alt kalemleri itibar yla ödenekleri, al nan sarf yetkileri ve yap lan harcamalar aşağ da gösterilmiştir. Ömerler Yer alt Mekanizasyon ve Tevsii Projesi İlk Ödeneği Son Ödeneği 2012 Al nan sarf yetkisi Nakdi harcama Fiziki Yat r m BİN TL BİN TL BİN TL BİN TL BİN TL GLİ Merkez - Tunçbilek I- Etüt Proje ve Araşt rma II- Ayak Teçhizat I-Toplam Ayak içi şilt tahkimat 124 adet Anayol tahkimat, 4 tak m Geçiş tahkimat, 16 adet Kesici yükleyici Makine, 2 adet Ayak içi konveyör, 4 adet Toplay c konveör, 2 adet Panzerli k r c, 2 adet Hidrolik Pompa istasyonu, 2 adet Elektrikli manevra vinci, 4 adet Elektrikli delik makinas, 6 adet Merkezi İzleme Ekipman, 2 adet II-Toplam III- IV- Elektrik Ekipman Haz rl k ve Nakliye Üniteleri III-Toplam Galeri Kaz ve Tahkimat İşi (7.005 m.) Bantl Konveyör (7 Ünite, 3130 m.) Kulikar (1 adet, m.) Monoray (1 adet, m.) IV-Toplam Beklemeyen Giderler Ömerler Mekanizasyon Projesi Toplam y l nda 34 milyon TL olan toplam ödeneğin 31,9 milyon TL si harcanm şt r. Bu harcamalardan; 9,1 milyon TL Ömerler Yeralt Ocağ nda m uzunluğunda farkl kesit ve eğimlerde galeri açma ve tahkimat yapma işi için, 55 bin 126

143 127 TL si metrelik 7 ünite bantl konveyör imali ve montaj için, 237 bin TL si metre 1 ünite kulikar için ve 3 bin TL ise metre 1 ünite monoray sistemi tesis edilmesi işi için, 143 bin TL si de müteferrik harcamalar için yap lm şt r. Bu harcamalardan 9,5 milyon TL si fiziki yat r ma intikal ettirilmiştir. Bu harcamalar n d ş nda Etüt proje ve araşt rma giderleri kapsam nda 130 bin TL lik ödeneğin tamam kullan larak 9 Eylül Üniversitesine Ömerler ocağ mekanizasyon projesi yapt r lm ş ve tamam fiziki yat r ma intikal ettirilmiştir. Ayr ca yine ayn ocakta kullan lmak üzere ayak içi donan m n oluşturan kalemlerden; tahkimat, konveyör, elektrikli delik makinas, hidrolik pompa istasyonu, panzerli k r c, kesici-yükleyici makine ve izleme ekipmanlar için 22,3 milyon TL harcanm şt r. Bu harcama toplam bedelin % 60 olup firmaya avans olarak verilmiş bu nedenle fiziki yat r ma intikal ettirilmemiştir. Ömerler Tevsii Projesi için 2012 y l nda yap lan harcamalar n gerçekleşme oranlar ; nakdi olarak %94, fiziki yat r mda ise % 28 olmuştur. Böylece projenin başlang c olan 2006 y l ndan bu yana proje kapsam nda 78 milyon TL lik harcama yap lm şt r. -Muhtelif İşler Projesi (2012 B ): 11,2 milyon TL ödeneği olan proje kapsam nda y l içerisinde %35 gerçekleşme ile 4 milyon TL harcanm ş ve tamam fiziki yat r ma intikal ettirilmiştir. Projenin tümünde yat r m gerçekleşmesi % 29 olmuştur. Yap lan nakdi harcaman n, 2,5 milyon TL si idame-yenileme yat r mlar, 1,1 milyon TL si makine- teçhizat al m, 185 bin TL si bilgisayar sistemleri ve 130 bin TL si de taş t al m projeleri için yap lm şt r. İdame-yenileme yat r m harcamalar ndan 1,3 milyon TL si Tunçbilek ve 811 bin TL si de Ömerler sektörleri için yap lm şt r. ILİ nin 195 bin, BLİ nin ise 233 bin TL harcamas olmuştur. Makine- teçhizat kalemi kapsam nda yap lan harcaman n 416 bin TL si müessese merkezi için, 639 bin TL si ILİ için ve 49 bin TL si de BLİ için yap lm şt r. Projenin alt kalemleri itibar yla ödenekleri, al nan sarf yetkileri ve yap lan harcamalar aşağ da gösterilmiştir. 127

144 128 Sayıştay 2012 Muhtelif İşler Projesi İlk ödeneği Son ödeneği Al nan sarf yetkisi Nakdi harcama Fiziki yat r m İdame -Yenileme Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL GLİ Merkez - Tunçbilek Yerüstü maden teçhizat Laboratuvar tesis ve teçhizatlar Atölye teçhizat Muhtelif teçhizat İşletme teçhizat Elektrik teçhizat ve ENH Ulaş labilirlik eylem plan nda teçhizat Kantar Koteyner ve karavan İdari ve sosyal teçhizat Akaryak t ikmal dağ t m ve kontrol sistemi Güvenlik izleme sistemi GLİ Merkez-T.bilek toplam GLİ Merkez - Ömerler Etüt ve araşt rma giderleri Yeralt maden teçhizat Yerüstü maden teçhizat Tulumba ve teçhizat Ömerler deresi slah Lavvar tesis ve teçhizat GLİ Merkez-Ömerler toplam GLİ Merkez toplam ILİ Müdürlüğü Labratuvar tesis ve teçhizat Atölye teçhizat İşletme teçhizat Akaryak t ikmal dağ t m ve kontrol sistemi İdari ve sosyal teçhizat Güvenlik izleme sistemi Ulaş labilirlik eylem plan nda teçhizat Ar-Ge tesis ve teçhizat ILİ Müdürlüğü-Toplam

145 129 BLİ Müdürlüğü Orhaneli Atölye teçhizat Is merkezi Ar tma tesis ve teçhizat Labaratuvar tesis ve teçhizat İdari ve sosyal seçhizat Konteyner karavan BLİ Müdürlüğü Orhaneli Toplam BLİ Müdürlüğü Keles Atölye teçhizat BLİ Müdürlüğü Keles Toplam BLİ Müdürlüğü Toplam İdame-Yenileme Toplam Makine Teçhizat Al m GLİ Makine Teçhizat Al m Makine motorlar Hidrolik ekskavatör Greyder Vinç Kömür kamyonu GLİ Makine Teçhizat Al m Toplam ILİ Makine Teçhizat Al m Dozer Kömür kamyonu ILİ Makine Teçhizat Al m Toplam BLİ Müdürlüğü Orhaneli Forklift BLİ Müdürlüğü Orhaneli Toplam Makine Teçhizat Al m Toplam Bilgisayar sistemleri GLİ Merkez Bilgisayar ve çevre birimleri GLİ Merkez Toplam ILİ Müdürlüğü Bilgisayar ve çevre birimleri ILİ Müdürlüğü-Toplam Bilgisayar sistemleri Toplam Taş t Al m BLİ Müdürlüğü Orhaneli T4 (2 Ad.) Arazi binek arac BLİ Müdürlüğü Orhaneli Toplam Taş t Al m Toplam Muhtelif İşler Projesi Toplam

146 130 Sayıştay Projenin en büyük harcama kalemlerini oluşturan; İdame yenileme projeleri aras nda kredi numaras yla yer alan elektrik teçhizat ve enerji nakil hatlar (ENH) projesi kapsam nda ödeneğinin %78 i oran nda 565 bin TL harcanarak fiziki yat r ma intikal ettirilmiştir. Yine ayn proje kapsam nda yer alan kredi nolu Akaryak t ikmal ve kontrol sistemi için y l içerisinde 145 bin TL olan ödeneğine karş l k 127 bin TL harcanarak tamam fiziki yat r ma intikal ettirilmiştir kredi no.su ile yer alan Laboratuar tesis ve teçhizatlar kalemi kapsam nda 175 bin TL lik tahsisata karş l k 82 bin TL harcanm ş ve fiziki yat r ma intikal ettirilmiştir. Tulumba ve teçhizat kalemi kapsam nda santrafüj tulumba ve dalg ç tip pompa al narak ödeneğinin % 49 u oran nda 210 bin TL, Etüd ve Araşt rma giderleri projesi kapsam nda Dokuz Eylül Üniversitesi ne yapt r lan çal şma gideri olarak ödeneğinin % 62 si oran nda 124 bin TL harcanm şt r. Ayr ca İdari ve sosyal teçhizat kalemi kapsam nda ödeneğinin % 30 u oran nda 28 bin TL, kredi nolu atölye teçhizat kapsam nda 225 bin TL lik ödeneğine karş l k 209 bin TL harcanarak fiziki yat r ma intikali sağlanm şt r. Ömerler deresi slah projesi kapsam nda Tübitak-MAM Çevre Enstitüsü taraf ndan yürütülen proje kapsam nda ödeneğinin %13 ü kullan larak 66 bin TL lik harcama yap lm şt r. Bilgisayar ve çevre birimleri projesi kapsam nda 55 adet masa üstü, 7 adet diz üstü bilgisayar, 50 adet monitör ve 11 adet yaz c al narak 202 bin TL olan yat r m ödeneğinin 185 bin TL si kullan lm ş ve fiziki yat r ma intikal ettirilmiştir. Taş t al m kalemi kapsam nda BLİ için 2 adet T4 tipi arazi binek arac al m için ödeneğinin tamam olan 130 bin TL lik harcamada bulunulmuş ve tamam fiziki yat r ma intikal ettirilmiştir. Ayr ca makine teçhizat projesi kapsam nda, GLİ merkez için 425 bin TL lik tahsisat na karş l k 416 bin TL harcanarak muhtelif marka ve say da makine motoru, ILİ için 750 bin TL lik tahsisat na karş l k 639 bin TL harcanarak 1 adet D-8 K dozer al nm ş ve fiziki yat r ma intikal ettirilmiştir. Makine teçhizat projesi kapsam nda BLİ için de 50 bin TL olan ödeneğe karş l k 49 bin TL harcanarak 1 adet fork-lift sat n al nm ş ve fiziki yat r m gerçekleştirilmiştir. -İnşaat İşleri projesi (2011 B ): Projenin toplam 5.4 milyon TL ödeneği olup, 2,6 milyon TL sarf yetkisi al narak y l içerisinde %12 gerçekleşme ile 625 bin TL harcanarak tamam fiziki yat r ma dönüştürülmüştür. Projenin alt kalemleri itibar yla ödenekleri, al nan sarf yetkileri ve yap lan harcamalar aşağ da gösterilmiştir. 130

147 131 İnşaat Projesi İlk Ödeneği Son Ödeneği 2012 Al nan sarf yetkisi Nakdi harcama Fiziki Yat r m Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL GLİ Merkez Bölge tesisleri ve altyap s S nai, idari ve sosyal tesis inşaat Tavşanl lojman yap m Bina ve tesislerin deprem güçlendirmesi ILİ Müdürlüğü GLİ Merkez- toplam Ocak yönetim tesisleri ve altyap s S nai, idari ve sosyal tesis inşaat Bina ve tesislerin deprem güçlendirmesi ILİ Müdürlüğü-Toplam BLİ Müdürlüğü Bölge tesisleri ve altyap s Bina ve tesislerin deprem güçlendirmesi BLİ Müdürlüğü Toplam İnşaat Projesi Toplam kredi nolu Bölge tesislerinin depreme karş güçlendirilmesi kalemi kapsam nda Beke bölgesi ağ r vas ta tamir atölyesinin depreme dayan kl hale getirilmesi ile 6 nolu yaz hanenin inşaat için 337 bin TL, kredi nolu S nai, İdari ve Sosyal Tesis İnşaat projesi kapsam nda; prefabrik yemekhane binas inşaat ve tesellüm ambar prefabrik bina inşaat için 135 bin TL, ve; kredi nolu Bölge tesisleri ve alt yap s projesi kapsam nda da Ömerler lavvar kantar binas yap m ile torbalama drenaj hatt istinat duvar inşaat için toplam 153 bin TL harcanm ş, yap lan bu harcaman n tümü fiziki yat r ma intikal ettirilmiştir. 131

148 132 Sayıştay -Temiz kömür teknolojileri (2010 K ): Bu proje ile ilgili veriler aşağ daki tabloda gösterilmiştir Temiz Kömür Teknolojileri Projesi İlk Ödeneği Son Ödeneği Al nan sarf yetkisi Nakdi harcama Fiziki Yat r m Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Temiz kömür teknolojileri (ILİ) Ar-Ge laboratuar (GLİ) Gazlaşt rma pilot tesisi (GLİ) Temiz Kömür Teknolojileri Projesi Toplam Bu projede yap lm ş olan bin TL lik harcaman n tamam GLİ Müessesesi merkezindeki Gazlaşt rma pilot tesisi için yap lm şt r. Bu harcamalar; tesis için yap lm ş olan prefabrik bina inşaat, TÜBİTAK- MAM ile yap lan sözleşme gereği kendilerine ödenen proje bedelleri, solunum cihaz, kaynak makinesi, portatif gaz dedektörü ve mobil şantiye için sat n al nm ş olan karavan n temini için yap lm şt r. Harcamalar n tamam fiziki yat r ma dönüştürülmüştür. - Kamulaşt rma Giderleri: 2012 y l nda Yat r m program nda yer almay p yat r m tablosunda yer verilen kamulaşt rma işlemlerine ilişkin bilgiler aşağ da verilmiştir. Bölge Alan (m 2 ) Tutar (TL) Mevkii Amac GLİ Tunçbilek Harman alan BLİ Orhaneli Dekapaj sahas ILİ Toplam Yat r m konusu işlerle ilgili olarak, o y l için ödenek öngörülmediği halde cari y l içinde programa harcama kalemi konulmak suretiyle sarf yetkisi talep edilmesi uygulamas ndan vazgeçilerek, yat r m konusu olan bu kalemlerin ilgili y l n yat r m programlar nda yer almas sağlanmal d r. 132

149 133 V.BİLANÇO Müessese merkezi ve Ilg n Linyitleri İşletmesinin 2012 y l na ilişkin bilançolar ile Seyitömer Linyitleri İşletmesi Müessesesinin işletmesi iken tarihi itibar yla Müessesenin İşletmesi haline getirilen Bursa Linyitleri İşletmesi Müessesesinin dört ayl k faaliyet dönemine ilişkin bilançosunun birleştirilmesi ve Merkez ve şubeler cari hesab n n eliminasyonu suretiyle Müessesenin bireysel bilançosu haz rlanm şt r. Müessesenin bireysel bilançosu, Müessese Yönetim Komitesinin gün ve 7/12 say l karar ile kabul edilmiş, TKİ Yönetim Kurulunun gün ve 8/128 say l karar ile tasvip olunmuştur tarihinde kabul edilen 6102 say l Türk Ticaret Kanununun, 397'nci maddesinden, 407'nci maddesine kadar olan bölümde denetime ilişkin hususlar düzenlenmiş olup, 397'nci maddenin 4'üncü f kras nda, bağ ms z denetime tabi olacak şirketlerin Bakanlar Kurulunca belirleneceği hüküm alt na al nm şt r. Bakanlar Kurulunun gün ve say l Resmi Gazete'de yay mlanan tarih ve 2012/4213 say l, Bağ ms z Denetime Tabi Olacak Şirketlerin Belirlenmesine Dair Karar n n, ekini oluşturan Karar n, 3'üncü ve Geçici 1'inci maddeleri ile Karara ekli (II) say l listenin yedinci s ras ndaki hükümler kapsam nda, 233 say l KHK'ya tabi kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağl ortakl klar ndan, s ralanan koşullar sağlayanlar n tarihinden itibaren bağ ms z denetime tabi olacaklar kararlaşt r lm şt r. Bakanlar Kurulunun an lan karar ndan sonra Hazine Müsteşarl ğ nca TKİ Genel Müdürlüğüne de gönderilen yaz da: "Yukar da yer alan mevzuat hükümleri uyar nca, bağ ms z denetime tabi olacak şirketlerin muhasebe ve finansal raporlama sistemlerinin de uluslararas standartlara uyumlu Türkiye Muhasebe Standartlar na göre haz rlanmas gerekmektedir. Bu nedenle tarihinden itibaren, bağ ms z denetime tabi olacak Kuruluşunuzun, bağ ms z denetim ile ilgili hususlar n yan nda Türkiye Muhasebe Standartlar na da uyum sağlamas gerekmektedir. Bununla birlikte, TTK' n n 401 'inci maddesinin birinci f kras nda geçen Yönetim Kurulu, şirketin defterlerinin, yaz şmalar n n, belgelerinin, varl klar n n, borçlar n n, kasas n n, k ymetli evrak n n, envanterinin incelenerek denetlenebilmesi için denetçiye gerekli imkanlar sağlar, hükmü uyar nca Kuruluşunuzca bağ ms z denetçilere gerekli bilgilerin tam ve zaman nda sağlanabilmesi için ihtiyaç duyulacak alt yap ya yönelik çal şmalar n, tarihi gözetilerek tamamlanmas önem arz etmektedir. Bu itibarla, 13/01/2011 tarihli ve 6102 say l Türk Ticaret Kanunu, 26/09/2011tarihli ve 660 say l Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartlar Kurumunun Teşkilat ve Görevleri Hakk nda Kanun Hükmünde Kararname, 19/12/2012 tarihli ve 2012/4213 say l Bağ ms z Denetime Tabi Olacak Şirketlerin Belirlenmesine Dair Karar ve 26/12/2012 tarihli ve say l Resmi Gazetede yay mlanan Bağ ms z Denetim Yönetmeliği ve ilgili diğer mevzuat hükümleri 133

150 134 Sayıştay uyar nca Kuruluşunuzca gerekli iş ve işlemlerin tesis edilmesi ve bu kapsamda planlanan, gerçekleştirilen iş ve işlemler hakk nda 2013 ve 2014 y llar May s ve Kas m aylar nda ayr nt l bir ilerleme raporu ile Müsteşarl ğ m za bilgi verilmesi istenilmiştir. Yukar da belirtilen mevzuat kapsam nda, inceleme tarihi itibar yla Kurum ve tüzel kişiliği bulunan Müessese de bağ ms z denetime tabi olacağ ndan, Hazine Müsteşarl ğ n n yaz s nda değinilen haz rl klar n yap lmas, ilgili personelin eğitimi başta olmak üzere büyük önem arz etmektedir. Türk Ticaret Kanununun 397'nci maddesinin Bakanlar Kuruluna verdiği yetki uyar nca, Bakanlar Kurulunun tarih ve 2012/4213 say l "Bağ ms z Denetime Tabi Olacak Şirketlerin Belirlenmesine Dair Karar" doğrultusunda, Kurum ve tüzel kişiliği olan müesseseleri de tarihinden itibaren bağ ms z denetime tabi olacaklar ndan ve bu denetim: - Kanunun 515 inci maddesi uyar nca, Türkiye Muhasebe Standartlar na göre mal varl ğ n, borç ve yükümlülükleri, öz kaynaklar ve faaliyet sonuçlar n tam, anlaş labilir, karş laşt r labilir, ihtiyaçlara ve işletmenin niteliğine uygun bir şekilde şeffaf ve güvenilir olarak gerçeği dürüst, aynen ve asl na sad k surette yans tacak şekilde ç kar lacak olan ve y ll k faaliyet raporu içinde yer alan finansal bilgilerin, finansal tablolar ile tutarl olup, olmad ğ ve gerçeği yans t p yans tmad ğ, - Kanunun 398'inci maddesi uyar nca, Türkiye Muhasebe Standartlar na, Kanunun finansal tablolara ilişkin hükümlerine uyulup uyulmad ğ n n, denetimi olacağ ndan ve y ll k faaliyet raporu içinde yer alan finansal bilgilerin, denetlenen finansal tablolar ile tutarl olup olmad ğ ve gerçeği yans t p, yans tmad ğ da denetim kapsam içinde olacağ ndan, Türkiye Muhasebe Standartlar na adaptasyon için, ilgili personelin eğitimi başta olmak üzere, gerekli haz rl klar n yap lmas konusunda Genel Müdürlük nezdinde girişimde bulunulmas, önerilir. Öte yandan yap lan incelemede Müessesede faaliyet raporu haz rlanmas na rağmen, faaliyet raporunun aşağ da s ralanan mevzuat kapsam nda haz rlanmad ğ, yönetim komitesi ve yönetim kurulu onay bulunmad ğ, ayr ca füzyon olarak haz rlanmad ğ başka deyişle, Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü ve Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne ilişkin bilgileri içermediği görülmüştür say l KHK n n 33 üncü maddesi 2 nci bendinde: Faaliyet raporlar, y ll k ve uzun vadeli çal şma programlar na uygun olarak düzenlenir. Bu raporlar, dönem çal şma sonuçlar n n program ve bütçelerle mukayesesini, bütçe ve programlarda öngörüldüğü halde gerçekleştirilemeyen işlerin sebeplerini ve bunlara ilişkin iktisadi ve mali analizleri kapsar hükmünün yer ald ğ, Y l na Ait Genel Yat r m ve Finansman Program n n Uygulanmas na İlişkin Usul ve Esaslar n Belirlenmesine Dair Tebliğin; 18 inci maddesinde, şeffafl ğ n ve kamuya hesap verilebilirliğin art r lmas n teminen, teşebbüslerin 2012 y l faaliyet raporlar n tarihine kadar kendi internet sitelerinde yay nlayacaklar ve 134

151 135 bas l bir örneğini TBMM KİT Komisyonu, İlgili Bakanl k, Müsteşarl k, Kalk nma Bakanl ğ ve Say ştay Başkanl ğ başta olmak üzere ilgili tüm kurum ve kuruluşlara gönderileceği, eğer bu tarihe kadar Say ştay denetimi tamamlanmam ş ise yay nlanan raporda bu hususun belirtileceği, Faaliyet raporlar n n asgari aşağ daki konular kapsayacağ : - Misyon ve vizyon, - Hukuki statü, - Yönetim kurulu üyeleri ve özgeçmişleri, - Sermaye yap s, - Üretim ve sat ş bilgileri, - Maliyet bilgileri, - Yat r m harcamalar ve projeleri, - Bilanço, gelir tablosu, nakit ak ş tablosu, öz sermaye değişim tablosu, - Mali rasyolar, - Organizasyon yap s kararlaşt r lm şt r. Ayr ca tarihinde kabul edilen 6102 say l Türk Ticaret Kanununun 516 nc maddesinde: Faaliyet raporunun şirketin o y la ait faaliyetlerinin ak ş ile her yönüyle finansal durumunu, doğru, eksiksiz, dolambaçs z, gerçeğe uygun ve dürüst bir şekilde yans tacağ, raporda finansal durumun finansal tablolara göre değerlendirileceği ve zorunlu asgari içeriğinin ayr nt l olarak Gümrük ve Ticaret Bakanl ğ taraf ndan bir yönetmelikle düzenleneceği, hüküm alt na al nm şt r. Yine 233 say l KHK n n Teşebbüs Yönetim Kurulunun görev ve yetkileri başl kl 9 uncu maddesinde: Teşebbüs, Müessese ve bağl ortakl klara ait y ll k program, bilanço ve netice hesaplar ile y ll k ve uzun vadeli çal şma programlar na uygun olarak haz rlanan faaliyet raporlar n onaylayarak ilgili mercilere sunmak Yönetim Kurulunun görevleri aras nda say lm şt r. Sonuç olarak, ayr tüzel kişiliği olan Müessesenin de Mali İşler Müdürlüğünün koordinatörlüğünde, yukar da s ralanan mevzuat kapsam ve doğrultusunda faaliyet raporunun haz rlanmas zorunludur. 233 say l KHK n n 33 üncü maddesi, Genel Yat r m ve Finansman Program n n Uygulamas na İlişkin Tebliğin 18 inci ve Türk Ticaret Kanunun 516 nc maddesi uyar nca haz rlanmas zorunlu olan faaliyet dönemlerine ilişkin faaliyet raporunun Genel Müdürlükçe bildirilecek format kapsam nda füzyon olarak 135

152 136 Sayıştay haz rlanarak, Kararnamenin 9 uncu maddesi gereğince Yönetim Kurulunca onaylanarak ilgili mercilere gönderilmesi önerilir. Müessesenin ayr nt l füzyon bilançosu ve dipnotlar (Ek:9) olarak rapor ekleri aras na al nm şt r. Müessesenin varl k ve kaynaklar n oluşturan hesaplar n ayr nt s aşağ da s ras yla aç klanm şt r. -Aktif: Müessesenin bilançosunun varl klar n n hesap guruplar baz nda ayr nt s, bir önceki y lla karş laşt r lmal olarak aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 136

153 137 I-Dönen varl klar: Aktif (Varl klar) Önceki dönem Cari dönem TL % TL % Fark TL A-Haz r değerler , , B-Menkul k ymetler C-Ticari alacaklar , ,9 ( ) D-Diğer alacaklar , ,1 ( ) E-Stoklar , , F-Y llara yayg n inşaat ve onar m maliyetleri G-Gelecek aylara ait giderler ve gelir tahakkuklar , , H-Diğer dönen varl klar Toplam (I) , , II-Duran varl klar: A-Ticari alacaklar , , B-Diğer alacaklar C-Mali duran varl klar D-Maddi duran varl klar , , E-Maddi olmayan duran varl klar F-Özel tükenmeye tabi varl klar , , G-Gelecek y llara ait giderler ve gelir tahakkuklar H-Diğer duran varl klar Toplam (II) , , Genel toplam (I + II) , Naz m hesaplar

154 138 Sayıştay I-Dönen varl klar: Müessesenin dönen varl klar n n ayr nt s hesap gruplar itibar yla aşağ da aç klanm şt r. A-Haz r değerler: Müessesenin TL tutar ndaki haz r değerlerinin: TL si Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü nün bilanço günü itibar yla kasas nda bulunan nakdin tutar, TL si ise ayr nt s aşağ daki tabloda gösteren Müessese merkezi ve bağl işletmelerinin bankalardaki tevdiatlar n n tutar d r. Bankan n unvan Önceki dönem TL Cari dönem TL Fark TL a) Kamu bankalar : T.C. Ziraat Bankas T. Halk Bankas T. Vak flar Bankas Toplam (a) b) Özel bankalar: Akbank ( ) T. İş Bankas ( ) Yap Kredi Bankas (13.423) Ing Bank (7.607) Denizbank Garanti Bankas ( ) Toplam (b) ( ) Genel toplam Bilanço ekleri aras na al nan kasa say m tutanaklar ve hesap özetleri üzerinde yap lan incelemede, hesap kalanlar n n, kasa say m tutanaklar ve hesap özetlerindeki tutarlara eşit olduğu görülmüştür. Bankalardaki mevcutlarla ilgili olarak, Genel Müdürlüğün sat ş yap larak bedelleri özel bankalara yat r lan kömür hesaplar ancak paran n yat r ld ğ gün hesapta kalacak, ertesi gün devlet bankalar ndaki hesaplar m za EFT kanal ile aktar lacakt r ve kesinlikle repo ve vadeli hesap açt r lmayacakt r. talimat gereğince işlem yap lmakta olup, çal şma döneminde repo ve vadeli hesap açt r lmam şt r. Sonuç olarak Müessesenin nakit yönetimi Kamu Haznedarl ğ Genel Tebliğine uygun olarak yürütülmektedir. C- Ticari alacaklar : Müessesenin merkezi, Ilg n Linyitleri İşletmesi ve Bursa Linyitleri İşletmesinin dört ayl k faaliyet dönemine ilişkin alacaklar ndan oluşan Müessesenin füzyon ticari alacaklar n n ayr nt s bir önceki y lla karş laşt rmal olarak aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 138

155 139 Ticari alacaklar Önceki dönem TL Cari dönem TL Fark TL Ca) Al c lar Cb) Alacak senetleri Cc) Verilen depozito ve teminatlar Cd) Diğer ticari alacaklar Ce) Şüpheli ticari alacaklar Toplam ( ) Cf) Alacak senetleri reeskontu (-) Cg) Kazan lmam ş finansal kiralama faiz gelirleri (-) Ch) Şüpheli ticari alacaklar karş l ğ (-) ( ) ( ) - Ticari alacaklar net toplam ( ) Müessesenin ticari alacaklar n n ayr nt s aşağ da s ras yla aç klanm şt r. Ca) Al c lar: Müessesenin müşterilerinden olan alacaklar n n ayr nt s aşağ daki tabloda gösterilmiştir. Al c lar Önceki dönem TL Cari dönem TL Fark TL -Merkezi yön. kapsam ndaki kamu idarelerinden - -Sosyal güvenlik kurumlar ndan - -Mahalli idarelerden - -Kamu iktisadi teşebbüslerinden ( ) -Müesseselerden (ana teşebbüsten) - -Bağl ortakl klardan - -İştiraklerden - -Gerçek ve tüzel kişilerden ( ) -Yurt d ş ndan - -Diğer (658) Toplam ( ) -Kamu iktisadi teşebbüslerinden alacaklar: TL tutar ndaki kamu iktisadi teşebbüslerinden alacaklar n: TL si Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün, EÜAŞ a devrolunan Seyitömer Linyitleri İşletmesine satt ğ kömürlerin bedeli, TL si MKE den olan kömür alacağ n n tutar, TL si ise Müessesenin Devlet Demir Yollar ndan alacağ n n tutar d r. 139

156 140 Sayıştay -Gerçek ve tüzel kişilerden alacaklar: TL tutar ndaki gerçek ve tüzel kişilerden alacaklar n TL sinin çimento fabrikalar na sat lan kömür bedellerinden alacaklar, TL si hümik asit sat ş nedeniyle oluşan alacak, TL nin ise diğer müşterilerden alacaklar n tutar olduğu, ayr ca Genel Müdürlüğün Bilanço Talimat uyar nca müşterilerle alacak bakiyeleri konusunda bilanço günü itibar yla mutabakat sağland ğ görülmüştür. Cc)Verilen depozito ve teminatlar: TL tutar ndaki verilen teminatlar n: TL si verilen çevre uyum teminatlar n n, TL si ise Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce, işletme aleyhine aç lan davalar nedeniyle Bursa İcra Müdürlüklerine yat r lan teminatlar n tutar d r. Ce) Şüpheli alacaklar: Oluştuğu y llarda tümüne karş l k ayr lan TL tutar ndaki şüpheli alacaklar n: tarihinde şüpheli alacaklara aktar lan TL sinin TKİ Genel Müdürlüğü ile SSK Genel Müdürlüğü aras nda imzalanan tarihli protokol uyar nca 1997 y l nda teslim al nan kömürün bedelinin tahsil olunamamas sonucu oluştuğu, Ankara 4. Asliye Ticaret Mahkemesinde 1998/728 esas nolu dosya üzerinden görülen davan n sonuçlanarak Ankara 29. İcra Müdürlüğünün 2003/3795 esas say l dosyas, tarihinde şüpheli alacaklara aktar lan TL sinin TKİ Genel Müdürlüğü ile bir kişi aras nda İR 4364 nolu sahan n işletilmesi için tarihinde imzalanan rodövans sözleşmesi kapsam nda yükümlülüklerini yerine getirmeyen yüklenici hakk nda Ankara 2. Asliye Ticaret Mahkemesinde 1999/156 esas no ile aç lan dava sonucunda, Ankara 29. İcra Müdürlüğünün 2008/3890 esas say l dosyas, tarihinde şüpheli alacaklara aktar lan TL sinin Karaman İli Ermenek İlçesinde bulunan İR-1821 nolu sahan n işletmesi için Forbes Madencilik Ltd. Şirketi ile imzalanan rodövans sözleşmesi kapsam nda yüklenicinin yükümlülüklerini yerine getirmemesi sonucu aç lan dava sonucunda alacağ n tahsili için Ankara 29. İcra Müdürlüğünün 2004/10159 say l dosyas, üzerinden icra takiplerinin davam ettiği görülmüştür. D-Diğer alacaklar: Müessesenin brüt tutar TL, ayr lan TL tutar ndaki şüpheli diğer alacak karş l ğ ndan sonra net tutar TL olan diğer alacaklar n: TL si Müessesenin sosyal tesislerinden yararlan p, kredi kart ile ödemede bulunanlara ilişkin olan ve ilgili banka ile akdolunan kredi kart sözleşmesi uyar nca öngörülen vadenin sonunda Müessesenin hesab na alacak kaydolunacak tutar, 140

157 TL si personelin 15 Ocak 2013 günü alacaklar ayl klar ndan kesilecek borçlar n n tutar, TL si Müesseseye iş gören yüklenicilerin Müessese enerji hatlar ndan kulland klar elektrik enerjisi nedeniyle oluşan borçlar n n tutar, TL si üçüncü kişilerin lojman kiras, elektrik, su, yemek ve diğer nedenlerle oluşan borçlar n n tutar, TL si Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü aleyhine aç lan dava sonucu Yarg tay dan tehiri icra karar al nabilmesi için yat r lan teminat n tutar, TL si bir kişinin kaza tazminat borcu, TL si mal ve hizmet tedarik edilen sat c ve yüklenicilerden tahsil olunacak damga vergilerinin tutar, E- Stoklar : Ayr nt s ve çal şma dönemindeki değişim ve hareketi raporun işletme çal şmalar bölümü tedarik ve pazarlama alt bölümlerinde aç kland ğ üzere Müessesenin TL tutar ndaki füzyon stoklar n n: TL si ambarlardaki malzemelerin tutar, TL si bilanço günü itibar yla Müessese merkezi ve bağl işletmelerinin stoklar nda mevcut sat labilir nitelikteki kömürün tutar, TL si EÜAŞ a devredilen Seyitömer Linyitleri İşletmesinden, Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce sat n al nan kömürün tutar, TL si misafirhane ve lokallerdeki malzemenin tutar, TL si Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün ambarlar nda mevcut hümik asidin ortalama stok maliyetinin tutar, -586 TL is ise verilen avanslar n tutar d r. TKİ Topluluğunda hümik asit yaln zca Müessesenin işletmesi, Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce üretilmektedir. Kömür ürettiği saha, rodövansla TKİ nin iştiraki Yeni Çeltek AŞ ye devredilen ve üretim fonksiyonuna son verilen İşletmece, 2012 y l nda üretilen ve sat lan hümik asit miktarlar ve stok değişimi aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 141

158 142 Sayıştay Hümik asit S v (Litre) Miktar Kat (KG) S v (TL) Tutar Kat (TL) Toplam TL 2011 y l ndan devir y l nda üretilen Sat şlardan iade al nan y l nda bedelsiz verilen Zayiat y l na devreden Tablodan görüleceği üzere TL tutar nda üretim gideri yap larak litre s v hümik asit üretilmiş ve birim üretim 1,87 TL/litre olarak gerçekleşmiştir y l ndan ise ortalama birim stok maliyeti 3,27 TL/ton olan TL tutar nda litre hümik asit devretmiştir y l nda ortalama birim stok maliyeti 3,1 TL/litre olarak gerçekleşen litre hümik asit 1,6 TL/litre fiyatla sat larak TL tutar nda net sat ş has lat sağlanm ş ve sat şlardan TL tutar nda brüt sat ş zarar elde edilmiştir. Ayr ca 2012 y l nda kat hümik asit üretilmediği gibi, sat ş da olmam şt r. Bursa linyitleri Müdürlüğünün Seyitömer Linyitleri İşletmesi Müessesesine bağl olduğu dönemde, 2010 y l faaliyet dönemine ilişkin Say ştay raporunun haz rlanmas aşamas nda İşletme Müdürlüğü ambarlar nda yap lan k smi say mda, göz kartlar ile malzeme mevcutlar aras nda önemli farklar belirlendiğinden ve ambarlar bak ms z ve kay tlar yetersiz olduğundan bu hususlar n TKİ Teftiş Kurulunca incelenmesi istenilmiş ve Teftiş Kurulunca yap lan inceleme sonucunda, önemli tutarda say m noksanl klar belirlenerek bu kapsamda kay tlar düzeltilmişti. İnceleme tarihinde (Haziran-2013) İşletme ambarlar nda yap lan incelemede, malzeme ambarlar nda önemli değişikliklerin yap ld ğ, diğer işletmelerin ambarlar nda bulunmayan yön levhalar n n da konulduğu, göz kartlar n n yenilenerek güncellendiği, ancak lastik ambar n n yeterli düzende olmad ğ, lastiklerin tekniğine uygun olarak istiflenmediği ve yap lan say mda (5) adet iş makinas lastiğinin mevcut olmas na rağmen kay tlarda yer almad ğ görülmüş ve say m fazlas olarak kay tlara al nmas sağlanm şt r. 142

159 143 Öte yandan iş makinas lastiklerinin bulunduğu ambarlarda kullan lmas mümkün olmayan adet poliropilen kömür torbas n n mevcut olduğu, torbalar n d ş nda 723 kalem de deklase malzemenin mevcut olduğu görülmüştür. Müessesenin Bursa Linyitleri İşletmesinin ambar nda bulunan ve geçmiş y llarda tedarik edilen 2,2 milyon adet polipropilen kömür torbas n n ileriki faaliyet dönemlerinde de hiçbir şekilde kullan lmas mümkün olmad ğ ndan bu torbalar n ve (723) kalem deklase malzemenin sat ş suretiyle değerlendirilmesi önerilir. Kay tlar üzerinde yap lan incelmede, Makine İkmal Şube Müdürlüğü, Mali İşler Şube Müdürü ve Müessese Müdürü, İşletme Müdürlüklerinde ise ilgili birim müdürleri ve İşletme Müdürlerince imza alt na al nan tutanaklarda ambarlardaki malzemelerin, lokaller ve misafirhanelerdeki malzemelerin say ld ğ n n belirtildiği, ayr ca kömür stoklar n n ölçümlenerek ve yoğunluklar n n belirlenmesi suretiyle, stok miktarlar n n ölçüldüğü ve buna ilişkin stok ölçüm tutanaklar n n bilanço eklere aras na al nd ğ görülmüştür. G- Gelecek aylara ait giderler ve gelir tahakkuklar : TL tutar ndaki gelecek aylara ait giderler ve gelir tahakkuklar n n: TL si memur ve sözleşmeli personele 15 Aral k 2012 tarihinde ödenen ayl klar n, Ocak-2013 ay nda ilgili gider yerine yüklenecek olan 01 Ocak-14Ocak 2013 dönemine ilişkin tutar, TL si abone olunan yay nlar n 2013 y l nda gider kaydolunacak peşin ödenen tutar, TL si ise Burdur ve Mersin Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vakf Başkanl klar nca yapt r lan kömür analizlerinin Müessesece ödenen bedellerinin tutar d r. H- Diğer dönen varl klar : TL tutar ndaki diğer ödenen varl klar n tümü ertelenen katma değer vergisinin tutar d r. II- Duran varl klar: Müessese bilançosunun duran varl klar n n oluşturan hesap guruplar n n ayr nt s aşağ da s ras yla aç klanm şt r. A- Ticari alacaklar: TL tutar ndaki ticari alacaklar n tümü çeşitli mal ve hizmet temini amac yla ilgili belediyelere, sahalar ve ruhsatlarla ilgili olarak Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl ğ Maden İşleri Genel Müdürlüğüne, arazi kullan m bedelleri olarak ilgili Orman İşletme Müdürlüklerine, elektrik enerjisi temini için ilgili dağ t m şirketlerine, baz davalar nedeniyle ilgili mahkeme ve icra Müdürlüklerine verilen teminatlar n tutar d r. Kay tlar üzerinde yap lan incelemede, verilen teminatlara ilişkin kay tlar n, verildiği yerler itibar yla detayl biçimde tutulduğu görülmüştür. 143

160 144 Sayıştay D- Maddi duran varl klar: Bir önceki faaliyet döneminden devreden, cari y lda iktisap olunan ve çeşitli nedenlerle kay tlardan ç kar lan maddi duran varl klara ilişkin tutarlar, maddi duran varl k türleri itibar yla aşağ daki tabloda gösterilmiştir. Maddi duran varl klar 2011 den devir TL 2012 y l 2013 e devir TL Giren TL Ç kan TL Arazi ve arsalar Yer alt ve yer üstü düzenleri Binalar Tesis, makine ve cihazlar Taş tlar Demirbaşlar Diğer maddi duran varl klar Toplam (brüt) Birikmiş amortismanlar (-) Toplam (net) Yap lmakta olan yat r mlar Yat r m avanslar Yat r mlar toplam Genel toplam Faaliyet döneminde Müessesenin maddi duran varl k hesaplar na: TL si yat r m program kapsam nda yap lan harcamalar sonucu iktisap olunan maddi duran varl klar n tutar, TL si tarihi itibar yla Müessesenin işletmesi haline getirilen Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün devrolunan maddi duran varl k hesaplar n n tutar, TL si ise gider yeri olarak aç lan büyük onar m gideri kapsam nda edinilen maddi duran varl klar n tutar, olmak üzere TL tutar nda giriş, TL si ekonomik ve fiziki ömürlerini doldurduklar ndan hurdaya ayr lan maddi duran varl klar n tutar, TL si sat lan maddi duran varl klar n kay tl bedelleri, TL si diğer birimlere devredilen maddi duran varl klar n tutar, olmak üzere TL tutar nda ç k ş olmuştur. 144

161 145 Müessese merkezi ve Ilg n Linyitleri İşletmesisin 2011 y l ndan TL tutar nda yat r m harcamas devretmiş, ayr ca tarihi itibar yla aktif ve pasif kalemleri Müesseseye devrolunarak, Müessesenin işletmesi haline getirilen Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün de TL tutar ndaki yat r m harcamas da devral nm şt r. Faaliyet döneminde: -Müessese merkezince TL si yurt d ş yat r m sipariş avans, TL si yat r m harcamas, -Ilg n Linyitleri İşletmesince TL yat r m harcamas, -Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce 4 ayl k dönemde TL yat r m harcamas, yap lm şt r y l nda füzyon nakdi harcama TL olarak gerçekleşmiş, toplam TL tutar ndaki yat r m harcamas n n fiziken tamamlanan TL si ilgili maddi duran varl k hesaplar na, TL si de arama giderlerine, kaydolunarak aktifleştirilmiştir y l na ise: TL si yurt d ş yat r m sipariş avans, TL si ise fiziki yat r m harcamas olmak üzere, TL tutar nda yat r m harcamas devretmiştir. Toplam maddi duran varl klara ilişkin kay tlar üzerinde yap lan incelemede, iktisap olunan varl klar n niteliklerine uygun hesaplara kaydolunmad ğ görülmüştür. Örneğin: -Tekdüzen Hesap Plan uyar nca üretimde kullan lan her türlü makine, tesis ve bunlar n eklentileri ve bu amaçla kullan lan taş ma gereçlerinin (konveyör, forklift vb.)izleneceği hesap olan, 253-Tesis makine ve cihazlar hesab na: Demirbaş Sabit k ymetin türü no: G 4094 Bilardo masas - 16 toplu G 3498 Ecza dolab G 277 Renkli televizyon G 3676 Müzik seti Pioner G 3690 Video Sony G 9226 Görüntü sabitleyici dürbün 145

162 146 Sayıştay G 3739 Mini buzdolab G 8357 Salon tipi klima G 3463 Tabanca - MKE K r kkale G 3787 Kişisel bilgisayar G 7287 Line printer G 9307 Masa üstü bilgisayar G 265 Oto radyosu G 6819 Diz üstü bilgisayar G 4104 Çamaş r makinas G 8245 Barfiks aleti G 8247 Kondisyon bisikleti G 3365 Faksimile cihaz G 9206 Faks makinas G 3404 Piyade tüfeği G 3612 Hesap makinas G 3617 Daktilo Erika G 3637 Daktilo Olivetti G 9203 Ipad 3 tabled bilgisayar -İşletme faaliyetlerinde kullan lan tüm taş tlar n izlendiği hesap olan 254 Taş tlar hesab na: G 4187 Bantl konveyör 36 l k 200 mt G 4196 Çift zincirli konveyör G 4408 Ayak içi yürüyen tahkimat G 4470 Elektrik motoru G 6830 Yol silindiri C-100 Deutz G 7445 Lastik tekerlekli yükleyici G 8147 Kamyon Mercedes G 4492 Kamyon Wabco G 7081 Diema Lokomotif G 4646 Ağ r kamyon Wabco G 6839 CAT Buldozer G 4724 Treyler 146

163 147 G 4779 Haval vinç G 5011 Vagonet gibi sabit k ymetlerin kaydolunduğu görülmüştür. Halbuki Tekdüzen Hesap Palan nda net biçimde tan mland ğ üzere, yaln zca işletme faaliyetlerinde kullan lan, başka deyişle Karayollar Trafik Kanunundaki s ralanan nitelikteki taş tlar n iktisap bedellerinin kaydolunmas gereken, Taş tlar hesab na üretimde kullan lan ve tesis, makine, cihaz niteliğinde olan dozerler, ağ r iş makinalar olan Wabco kamyonlar, yer alt ocaklar nda kömür ve pasa naklinde kullan lan bantl ve zincirli vinçlerin kaydolunmas ayr ca yukar da s raland ğ üzere üretimle hiçbir ilgisi bulunmayan demirbaşlar n da tesisler, makineler, cihazlar hesab na kaydolunmas Tekdüzen Hesap Plan nda s ralanan muhasebe prensipleri ile uyuşmad ğ gibi, mali tablolarda yer alan bilgilerin karar vericiler taraf ndan en iyi şekilde ve süratle kullan labilmesi için bu tablolar n anlaş labilir, ihtiyaca uygun, güvenilir, karş laşt r labilir olmas gerektiğinden ve kaynaklar ve bunlarla elde edilen varl klar n muhasebe kay t, hesap ve tablolar nda anlaml bir şekilde tespit edilmesi ve gösterilmesi yoluyla, belli bir tarihte işletmenin mali durumunun aç kl kla ve ilgililer için gerçeğe uygun olarak yans t lmas en temel bilanço ilkesi olduğundan varl k kay tlar n n hesap plan ndaki ay r m kapsam nda yap lmas zorunludur. Öte yandan TKİ Hesap Plan nda tam ihtiyaca cevap verecek bir ay r m olmad ğ ndan, her Müessesede farkl yaklaş mla kay t yap lmas, yap lan konsolidasyonun gerçek durumu yans tmamas na da neden olmaktad r. Öte yandan ayn nitelikteki sabit k ymetin bazen, tesis, makine, ve cihazlar hesab na, bazen demirbaşlara, bazen diğer maddi duran varl klara, bazen de taş t araç ve gereçleri hesab na da kaydolunduğu görülmüştür. Kaynaklar ve bunlarla elde edilen varl klar n, muhasebe kay t hesap ve tablolar nda anlaml bir şekilde tespit edilmesi en temel bilanço ilkesi olduğundan ve tüm müessese ve işletmelerin ayn çerçevede kay t yapmas suretiyle haz rlanacak konsolide bilançonun da anlaml olabilmesi için, sabit k ymet kay tlar n n Tekdüzen Hesap Plan nda öngörülen kapsam ve ay r mda kaydolunmas ve geçmiş y llar kay tlar n n da bu kapsamda düzeltilmesi için Genel Müdürlük nezdinden girişimde bulunulmas önerilir. Müessesenin maddi duran varl klar n n iktisap bedelleri ile birikmiş amortismanlar aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 147

164 148 Sayıştay Maddi duran varl klar Edinme değeri TL Birikmiş amortismanlar Edinme değerine göre % Net değer TL TL Arazi ve arsalar , Yer alt ve yer üstü düzenleri , Binalar , Tesis, makine ve cihazlar , Taş tlar , Demirbaşlar , Diğer maddi duran varl klar , Ara toplam , Yap lmakta olan yat r mlar (yat r m avanslar dahil) Toplam (2012) Toplam (2011) Fark (6) Faaliyet döneminde Müessesenin aktifinde kay tl maddi duran varl klar için TL tutar nda amortisman ayr larak gider kaydolunmuştur. Müessese maddi duran varl klar n n y l sonu itibar yla %76 s itfa edilmiş durumdad r. E- Maddi olmayan duran varl klar: Brüt tutar TL, TL tutar nda birikmiş itfa pay ndan sonra net tutar TL olan maddi olmayan duran varl klar n: TL si tesis olunan haklar n tutar, TL si ise araşt rma ve geliştirme gideri olarak kaydolunan tutard r TL tutar ndaki haklar n, TL si Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne ilişkin olup, tamam Demir Export AŞ den devral nan sahan n, ruhsat devri için ödenen tutard r. Yine Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne ilişkin TL tutar ndaki araşt rma geliştirme giderlerinin bir öğretim üyesi taraf ndan yap lan Orhaneli Sağ rlar Ocağ madencilik faaliyetlerinin Alt ntaş Köyüne olan heyelan ve patlama risklerinin araşt rmas için ODTÜ ye ödenen tutar olduğu görülmüştür. Tekdüzen Hesap Plan nda araşt rma ve geliştirme giderleri işletmede yeni ürün ve teknoloji oluşturulmas, mevcutlar n geliştirilmesi ve benzeri amaçlarla yap lan giderler olarak, Kurumlar Vergisi Kanununun 10 uncu maddesinde ise münhas ran yeni teknoloji ve bilgi aray ş na yönelik giderler olarak tan mland ğ ndan kapsama girmeyen giderlerin araşt rma ve geliştirme gideri olarak kaydolunmamas gerekir. Dolay s yla an lan tutar cari y l gideri olarak kaydolunmas gereken bir nitelik taş d ğ ndan itfa pay ile mahsup olunarak, artakalanlar n n kâr kayd suretiyle maddi olmayan duran varl klardan ç kar lmas ve araşt rma geliştirme niteliğinde olmayan giderlerin bu hesaba kaydolunmamas önerilir. 148

165 149 F- Özel tükenmeye tabi varl klar: Brüt tutar TL, birikmiş tükenme pay TL, net değeri ise TL olan özel tükenmeye tabi varl klar n: TL si arama giderlerinin tutar, TL si yeralt ocaklar haz rl k giderleri, TL si aç k ocaklardaki kömür üzerindeki toprak örtüsünün kald r lmas için yap lan giderlerin tutar, TL si ise yeralt ocaklar nda ana galerilerde kullan lan demir tahkimat malzemelerinin tutar d r. Faaliyet döneminde: TL si yüklenici istihkaklar olmak üzere TL tutar nda dekapaj gideri, TL si işletme giderleri ödeneklerinden, TL si yat r m ödeneklerinden karş lanmak üzere toplam TL tutar nda arama ve sondaj gideri, -Ocaklar n ilerleme yönündeki arazilerin al m ve kamulaşt r lmas için TL, TL si de bu amaçla bankalara bloke ettirilen tutar, TL si işletme bütçesi giderlerinden karş lanan ve yeralt ocaklar na monte edilen demir tahkimat malzemesi olmak üzere, toplam TL tutar nda özel tükenmeye tabi varl k gideri yap lm şt r. Özel tükenmeye tabi varl klar n %82 si itfa olunmuştur. -Pasif (Kaynaklar): Müessesenin füzyon bilançosuna ilişkin kaynaklar n ayr nt s aşağ daki tabloda gösterilmiştir. 149

166 150 Sayıştay Pasif (Kaynaklar) Önceki dönem Cari dönem Fark TL % TL % TL I-K sa vadeli yabanc kaynaklar: A-Mali borçlar B-Ticari borçlar , ( ) C-Diğer borçlar , ( ) D-Al nan avanslar , ,3 ( ) E-Y llara yayg n inş. ve onar m hakedişleri F-Ödenecek vergi ve diğer yükümlülükler , ,1 ( ) G-Borç ve gider karş l klar , , H-Gel. aylara ait gelirler ve gid. tahakkuklar , , I-Diğer k sa vadeli yabanc kaynaklar Toplam (I) , II-Uzun vadeli yabanc kaynaklar: A-Mali borçlar B-Ticari borçlar C-Diğer borçlar D-Al nan avanslar E-Borç ve gider karş l klar , F-Gel. y llara ait gelirler ve gid. tahakkuklar - - G-Diğer uzun vadeli yabanc kaynaklar - - Toplam (II) , Toplam (I+II) , III-Öz kaynaklar: A-Ödenmiş sermaye , ,8 - - Sermaye düzeltmesi olumlu farklar (+) Sermaye düzeltmesi olumsuz farklar (-) B-Sermaye yedekleri C-Kar yedekleri D-Geçmiş y llar karlar E-Geçmiş y llar zararlar (-) ( ) (6,7) ( ) (1,3) ( ) F-Dönem net kar (zarar ) , ,1 ( ) Toplam (III) , Genel toplam (I+II+III) , Naz m hesaplar

167 151 I- K sa vadeli yabanc kaynaklar: Müessesenin k sa vadeli yabanc kaynaklar n n ayr nt s aşağ da s ras yla aç klanm şt r. B- Ticari borçlar: Müessesenin ticari borçlar n n ayr nt s aşağ daki tabloda gösterilmiştir. Ticari borçlar Önceki dönem TL Cari dönem TL Fark TL Ba) Sat c lar Bb) Borç senetleri Bc) Al nan depozito ve teminatlar Bd) Diğer ticari borçlar Toplam Be) Borç senetleri reeskontu (-) Bf) Ertelenmiş finansal kiralama borçlanma maliyetleri (-) Ticari borçlar net toplam Müessesenin ticari borçlar n n ayr nt s aşağ da s ras yla aç klanm şt r. Ba) Sat c lar: Müessesenin sat c lara olan borçlar n n ayr nt s aşağ daki tabloda gösterilmiştir. Sat c lar Önceki dönem TL Cari dönem TL Fark TL -Merkezi yönetim kapsam ndaki kamu idareleri Sosyal güvenlik kurumlar - - -Mahalli idareler (3.390) -Kamu iktisadi teşebbüsleri Bağl ortakl klar -Müesseseler -İştirakler -Gerçek ve tüzel kişiler Yurt d ş -Diğer Toplam Merkezi yönetim kapsam ndaki kamu idarelerine borçlar: TL tutar ndaki borçlar n tümü ilgili sosyal yard mlaşma ve dayan şma vak flar na ödenecek kömür ara nakliye bedellerinin tutar d r. 151

168 152 Sayıştay -Mahalli idarelere borçlar: TL tutar ndaki borçlar n, TL si Ilg n Çavuşgöl, TL si ise Orhaneli Belediyesine ödenecek su tüketim bedelidir. Kay tlar üzerinde yap lan incelemede, Orhaneli Belediyesince sosyal tesislerde mevcut 218 adet lojman ve sosyal tesislerde kullan lan s cak suyun fiyatland r lmas nda katlamal fiyat uyguland ğ Belediye meclisi karar gereğince tüketimin 200 tonu aşmas nedeniyle 7,25 TL/m³ birim fiyat üzerinden ücretlendirildiği halbuki tüm lojmanlar için soğuk su aboneliği tesis edildiği, lojmanlarda kullan lan ve sayaçtan geçen su 1,75 TL/m³ den faturalanmas na rağmen, lojmanlarda tüketilen s cak su, abonelik tesis edilen s merkezinde s t larak dağ t ld ğ ndan an lan fiyata göre faturalama yap ld ğ görülmüştür. Öte yandan personelin idare mahkemede açt ğ dava sonucu, personelden yukar daki fiyattan tahsilat yap ld ğ ndan aradaki TL tutar ndaki fark da personele ödenmiştir. Belediyenin bu uygulamas nedeniyle yürütmenin durdurulmas talepli mevcut fiyatland rma uygulamas n n durdurulmas ve personele ödenen TL nin iadesi için Bursa İdare Mahkemesinde dava aç ld ğ görülmüştür -Kamu iktisadi teşebbüslerine borçlar: TL tutar ndaki borçlar n tümü ilgili Valiliklerin Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vak flar na teslim olunmak üzere, taş tt r lan kömür nedeniyle Devlet Demir Yollar Genel Müdürlüğüne ödenecek navlunun tutar d r. -Gerçek ve tüzel kişilere borçlar: Müessesin gerçek ve tüzel kişilere borçlar n n tutar TL olup, Genel Müdürlük Bilanço Talimat uyar nca 50 bin TL ve üzeri borçlarla ilgili olarak, ilgililerle hesap mutabakat sağland ğ görülmüştür. Ayr ca Müessesenin borçlar Genel Müdürlükçe ödendiğinden, borçlar n n ödenmemesi ve temerrüde düşme gibi, bir sorunu bulunmamaktad r. Bc) Al nan depozito ve teminatlar: TL tutar ndaki al nan depozito ve teminatlar n tümü ihalelere kat lan ve sözleşme akdolunan yüklenicilerden, al nan geçici ve kesin nakdi teminatlar ile lojman teminatlar n n tutar d r. C) Diğer Borçlar: TL tutar ndaki diğer borçlar n: TL si personele ödenecek borçlar n tutar, TL si Genel Müdürlük Cari Hesab n n alacak kalan, TL si tevzi olunacak avukatl k ücretleri, TL si çeşitli nedenlerle bloke edilen tutarlar, TL si ise başkaca borçlar n tutar d r. 152

169 153 Cari hesap bakiyesi ile ilgili olarak Genel Müdürlük ile mutabakat sağland ğ görülmüştür. D- Al nan avanslar: TL tutar ndaki al nan avanslar n 867 TL si hümik asit için al nan avans n bakiyesi olup, geri kalan TL si kömür sat şlar na mahsuben al nan avanslar n tutar d r. F- Ödenecek vergi ve diğer yükümlülükler: TL tutar ndaki ödenecek vergi ve diğer yükümlülüklerin: TL si Müessesenin yükümlü ve sorumlu s fat yla ödeyeceği vergilerin tutar, TL si ödenecek Sosyal Güvenlik Kurumu kesintileri, TL si ise mühendis odalar na ödenecek tutarlar ile icra kesintilerinin tutar d r. Müessesenin yükümlü ve sorumlu s fat yla ödediği vergilerin ayr nt s rapor ekleri aras na al nan (Ek: 8) say l tabloda gösterilmiştir. G- Borç ve gider karş l klar : TL tutar ndaki borç ve gider karş l klar n n: TL si faaliyet dönemine ilişkin bilanço kâr üzerinden tahakkuk eden TL tutar ndaki kurumlar vergisi ile Müessesenin tevdiat n n bulunduğu bankalarca tahakkuk ettirilen faiz üzerinden tevkif ettikleri TL tutar ndaki vergi ile kurumlar vergisine mahsuben ödenen TL tutar ndaki geçici verginin toplam ndan oluşan TL tutar ndaki peşin ödenen vergilerin aras ndaki fark n tutar, TL si ise ayr lan k dem tazminat karş l ğ n n tutar d r. H- Gelecek aylara ait gelirler ve gider tahakkuklar : TL tutar ndaki gelecek aylara ait gelirler ve gider tahakkuklar n n: TL si 15 Ocak 2013 gününde ödenecek işçi ücretlerinin Aral k 2012 dönemine ilişkin olan maliyet ve giderlere yüklenen işçi ücretlerinin tutar, TL si faaliyet döneminde ilgili gider yerlerine yüklenen ve yürürlükteki toplu iş sözleşmesi uyar nca 2013 y l nda ödenecek ikramiyelerin tutar, TL si ise Güney Ege Linyitleri İşletmesi Müessesesinde yapt r lan bak m onar m için oluşan gider tahakkukunun tutar d r. I - Diğer k sa vadeli yabanc kaynaklar : TL tutar ndaki k sa vadeli yabanc kaynaklar n tümü ertelen KDV nin tutar d r. 153

170 154 Sayıştay II- Uzun vadeli yabanc kaynaklar : Müessesenin uzun vadeli yabanc kaynaklar n n, ayr nt s aşağ da aç klanm şt r. E Borç ve gider karş l klar : TL tutar ndaki borç ve gider karş l klar n n: TL si, bilanço günü itibar yla Müessese merkezi ve bağl işletmelerinde çal şan işçilerin hesaplanan k dem tazminat yükünden, geçmiş y llarda ayr lan k dem tazminat karş l klar n n düşülmesi suretiyle ayr lan k dem tazminat kar şl klar n n tutar, TL si ise ayr lan iç sigorta fonlar n n tutar d r. III- Öz kaynaklar: Müessesenin öz kaynaklar n oluşturan kalemlerin ayr nt s aşağ da s ras yla aç klanm şt r. A- Ödenmiş sermaye: Müessesenin sermayesi TKİ Yönetim Kurulunun tarih ve 10/162 say l karar ile 200 milyon TL den 333 milyon TL ye ç kar lm ş olup, TL si ödenmiş olup, ödenmemiş sermayesi TL dir. E- Geçmiş y llar zararlar (-): Faaliyet dönemi sonu itibar yla Müessesenin geçmiş y llar zarar TL olup, geçmiş y llara ilişkin zararlar ve zararlardan mahsuplar aşağ da gösterilmiştir. Y l Geçmiş y llar zarar TL Dönem net kâr TL Mahsup olunan dönem kâr TL Devreden geçmiş y llar zarar TL 2010 ( ) ( ) 2011 ( ) ( ) 2012 ( ) y l nda dönem net kâr n n TL sinin geçmiş y llar zarar na mahsubu ile Müessesenin bilançosunda birikmiş zarar kalemi s f rlanm ş olacakt r. F- Dönem net kar : Oluşumu raporun Gelir Tablosu bölümünde ayr nt lar ile aç kland ğ üzere Müessese faaliyet dönemini TL tutar nda dönem net kâr ile kapatm şt r. - Naz m hesaplar TL tutar ndaki naz m hesaplar n: TL si yüklenicilerden al nan teminat mektuplar n n tutar, 154

171 TL si tapu seneleri, kasa anahtarlar diğer k ymetli evrak n iz bedelleri, TL si edinme değerleri Vergi Usul Kanununun 313 üncü maddesindeki haddin alt nda kalmas na rağmen, kullan m ömürleri bir y l aşan kayda tabi eşya ve malzemeni tutar, TL si 2012 y l ticari bilanço kâr na ilave olunan kanunen kabul edilmeyen giderlerin tutar, TL si ise 2012 y l mali bilanço kâr ndan indirilen, fiilen ödenen TL tutar ndaki k dem tazminatlar ile 858 TL tutar ndaki diğer indirimin tutar d r. 155

172 156 Sayıştay VI. GELİR TABLOSU Müessese merkezi ve Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün 2012 y l na, Müessesenin tarihi itibar yla işletmesi haline getirilen, Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün ise (4) ayl k faaliyetine ilişkin gelir tablolar n n birleştirilmesi suretiyle, Müessesenin bireysel gelir tablosu haz rlanm şt r. Müessesenin bireysel gelir tablosuna ilişkin gelir ve gider unsurlar Müessese merkezi ve işletmeler baz nda aşağ daki tabloda gösterilmiştir. Ayr ca Müessesenin özet bireysel gelir tablosu rapor ekleri aras na al nan (Ek:10) say l tabloda gösterilmiştir. 156

173 157 Gelir ve giderler Önceki dönem (Bireysel) TL Müessese merkezi TL Cari dönem Ilg n Lin.İşl.Md. TL Bursa Lin.İşl.Md. TL A-Brüt sat şlar Yurt içi sat şlar Yurt d ş sat şlar 3-Diğer gelirler B-Sat ş indirimleri (-) ( - ) ( - ) ( - ) ( - ) ( - ) ( - ) 1-Sat ştan iadeler (-) 2-Sat ş iskontolar (-) 3-Diğer indirimler (-) C-Net sat şlar D-Sat şlar n maliyeti (-) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 1-Sat lan mamuller maliyeti (-) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 2-Sat lan ticari mallar maliyeti (-) ( ) 3-Sat lan hizmet maliyeti (-) 4-Diğer sat şlar n maliyeti (-) Brüt sat ş kâr veya zarar E-Faaliyet giderleri (-) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 1-Araşt rma ve geliştirme giderleri (-) ( ) ( ) ( ) ( ) 2-Pazarlama sat ş ve dağ t m giderleri (-) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 3-Genel yönetim giderleri (-) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Faaliyet kâr veya zarar ( ) ( ) F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar İştiraklerden temettü gelirleri 2-Bağl ortakl klardan temettü gelirleri 3-Faiz gelirleri Komisyon gelirleri 5-Konusu kalmayan karş l klar 6-Menkul k ymet sat ş kârlar 7-Kambiyo kârlar 8-Reeskont faiz gelirleri 9-Enflasyon düzeltmesi kârlar 10-Diğer olağan gelir ve kârlar G-Diğer faaliyetlerden olağan gider ve zararlar (-) ( ) ( ) ( ) (9.706) ( ) ( ) 1-Komisyon giderleri (-) 2-Karş l k giderleri (-) 3-Menkul k ymet sat ş zararlar (-) 4-Kambiyo zararlar (-) 5-Reeskont faiz giderleri (-) 6-Enflasyon düzeltmesi zararlar (-) 7-Diğer olağan gider ve zararlar (-) ( ) ( ) ( ) (9.706) ( ) ( ) H-Finansman giderleri (-) ( ) ( - ) ( - ) ( - ) ( - ) ( ) 1-K sa vadeli borçlanma giderleri (-) ( ) ( ) 2-Uzun vadeli borçlanma giderleri (-) Olağan kâr veya zarar ( ) ( ) I-Olağan d ş gelir ve kârlar Önceki dönem gelir ve kârlar Diğer olağan d ş gelir ve kârlar J-Olağand ş gider ve zararlar (-) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 1-Çal şmayan k s m gider ve zararlar (-) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 2-Önceki dönem gider ve zararlar (-) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 3-Diğer olağan d ş gider ve zararlar (-) ( ) ( ) (5.282) (1.446) ( ) ( ) Dönem kâr veya zarar (-) ( ) ( ) K-Dönem kâr vergi ve diğer yasal yükümlülük karş l klar (-) ( ) ( ) (-) (-) ( ) ( ) Cari dönem (Bireysel) TL Fark TL Dönem net kâr veya zarar (-) ( ) ( )

174 158 Sayıştay Müessesenin dönem sonucunu oluşturan gelir ve gider unsurlar aşağ da s ras yla aç klanm şt r. A-Brüt sat şlar: 1-Yurt içi sat şlar: Ayr nt s na raporun pazarlama alt bölümünde yer verildiği üzere, faaliyet döneminde çeşitli nitelikte ton kömür sat lm ş olup, bir önceki y ldan % 14 oran nda TL fazlas yla TL tutar nda sat ş has lat sağlanm şt r. C- Net sat şlar: Müessesece, sat ş n gerçekleşmesinden sonra kasa ve miktar iskontosu uygulanmad ğ gibi, sat lan kömürden her hangi bir iade de olmad ğ ndan net sat şlarda TL olarak gerçekleşmiştir. D- Sat şlar n maliyeti (-): Muhasebe sistemi uygulama Genel Tebliğinde (S ra no:1) belirtildiği üzere, gelir tablosunun ekini oluşturan ve sat şlar n maliyetinin aç l m n gösteren Sat şlar n Maliyeti tablosu, Müessesece düzenlenmiş olup, bu tabloda yer alan üretim, stok değişimi ve sat şlar n maliyetinin oluşmas na ilişkin ana kalemler bir önceki y lla karş laşt r lmal olarak aşağ daki tabloda s ralanm şt r. 158

175 159 Üretim maliyeti: 2011 TL Direkt ilk madde ve malzeme giderleri TL Fark - Direkt işçilik giderleri Genel üretim giderleri Üretilen kömür maliyeti Üretilen kömür stoklar nda değişim: - Dönem baş kömür stoku (+) Dönem sonu kömür stoku (-) İç tüketim (-) I-Sat lan kömür maliyeti: Ticari kömür: - Dönem baş stok (+) - - Ticari kömür al m (+) ( ) - İç tüketim (-) Dönem sonu ticari kömür stoku (-) II- Sat lan ticari kömür maliyeti ( ) III-Sat şlar n maliyeti (I+II) y l nda Müessesece bin ton kömür sat lmas na, faaliyet döneminde ise bin ton kömür sat lmas na rağmen Müessese merkezince üretilen kömürün birim üretim maliyeti 13,09 TL/ton art şla 84,46 TL/ton dan, 97,55 TL/tona yükseldiğinden, ayr ca bağl işletmelerdeki maliyet art şlar nedeniyle sat şlar n maliyeti, TL artm ş olup, bu art ş n TL si Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün (4) ayl k sat şlar ile ilgili sat lan kömürün ortalama stok maliyetine ilişkindir. - Brüt sat ş kâr : Sat ş miktar bir önceki y l düzeyinde gerçekleşmesine rağmen sat ş fiyatlar ndaki art ş n da etkisiyle, net sat şlar n sat lan mal n maliyetini karş lama oran % 66,2 iken, faaliyet döneminde % 63,7 ye gerilemiş, böylece brüt sat ş kâr na dönüşen net sat ş has lat TL tutar nda artm şt r. E- Faaliyet giderleri (-): TL si Müessese merkezine, TL si Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne, TL si Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne ait TL 159

176 160 Sayıştay olan toplam TL tutar ndaki faaliyet giderlerinin TL si genel yönetim giderleri olup, bu giderlerin: TL si Genel Müdürlükçe dekont edilen genel yönetim giderlerine kat lma pay, TL si, TL si akaryak t gideri olmak üzere genel yönetim gider yerlerinde tüketilen malzemenin tutar, TL si genel idare gider yerlerinde istihdam olunan işçilerin ücret ve sair giderleri, TL si genel idare gider yerlerinde istihdam olunan memur ve sözleşmeli personelin ücret ve giderleri, TL si genel yönetim gider yerlerinin elektrik gideri, TL si memur ve sözleşmeli personelin taş ma giderleri, TL si işletme faaliyetlerinde kullan lmak üzere kiralanan araçlar için ödenen tutar, TL si s santrallar n n çal şt r lmas için yüklenicilere ödenen tutar, TL si haberleşme giderleri, TL si ilgili belediyelere ödenen su tüketim bedelleri, TL si diğer d şardan sağlanan fayda ve hizmetlerin tutar, TL si staj yapt r lan öğrencilerin giderleri, TL si mahkeme ve noter giderleri, TL si beden terbiyesi giderleri, TL si misafir ağ rlama giderleri, TL si personel yolluklar, TL si TSE, KOSGEB ve İşkur a ödenen tutarlar, TL si, TL si devlet hakk ve Belediye Gelirleri Kanunu uyar nca ilgili belediyelere ödenen tutarlar olmak üzere, ödenen vergi, resim harç ve kesintilerin tutar, TL si genel yönetim gider yerlerindeki sabit k ymetler için ayr lan amortismanlar n tutar, TL si inşaat - bak m atelyesi masraf pay n n tutar, TL si atelyelerin masraf paylar, TL si s tmada tüketilen kömürün tutar, TL si (ambarlar, sosyal servis, laboratuar, umumi nakliye) gibi yard mc hizmet gider yerlerinin masraf paylar n n tutar d r TL tutar ndaki pazarlama ve dağ t m giderlerinin: 160

177 TL si malzeme giderleri, TL si personel ücret ve giderleri, TL si kara yolu ve demir yolu ile yapt r lan kömür nakli için ödenen tutar, TL si pazarlama gider yerinde hizmet veren yüklenicilere ödenen tutar, TL si laboratuar masraf hissesi, TL si atelyeler masraf hissesi, TL si sosyal nitelikli giderlerin tutar, TL si ise başkaca giderlerin tutar d r TL tutar ndaki araşt rma giderlerinin tamam Gazlaşt rma Ünitesi Projesi kapsam nda yap lan giderlerin tutar d r. - Faaliyet kâr : Müessese merkezi dönemi TL tutar nda faaliyet kâr ile kapatm ş, Ilg n Linyitleri İşletme Müdürlüğü TL tutar nda, Bursa Linyitleri İşletme Müdürlüğü ise TL tutar nda faaliyet zarar ile kapatm ş ve Müessesenin bireysel faaliyet kâr TL olarak gerçekleşmiştir. Ilg n Linyitleri İşletme Müdürlüğünün üretim yapt ğ sahalar TKİ Yönetim Kurulu karar yla rodövans sözleşmesi ile TKİ nin iştiraki Yeni Çeltek AŞ ye devrolunarak üretim faaliyetine son verilmiştir. Bursa Linyitleri İşletme Müdürlüğün de mevcut koşullarda kârl ve verimli çal şmas mümkün bulunmamaktad r. Bu itibarla, işletmenin sahalar n n da rodövansla işlettirilmesi hususunun etüd edilmesi zorunludur. F- Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar: TL si Müessese merkezine, TL si Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne, TL si de Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne ilişkin olan TL tutar ndaki diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar n ayr nt s aşağ da s ras yla aç klanm şt r. 3- Faiz gelirleri: Faaliyet döneminde TL tutar nda faiz geliri sağlanm ş olup, bunun TL si Müessesenin bankalardaki tevdiatlar nedeniyle al nan faizlerin tutar, TL si Tunçbilek Belediyesinin fazla tahakkuk ettirdiği emlak vergilerinin iptali nedeniyle tahakkuk ettirilen faizin tutar, TL si ise diğer alacaklar nedeniyle tahakkuk ettirilen faizlerin tutar d r. 10- Diğer olağan gelir ve kârlar: TL tutar ndaki diğer olağan gelir ve kârlar n: TL si lojmanlarda ikamet edenlerden Milli Emlak Genel Tebliği kapsam nda tahsil olunan kiralar n tutar, 161

178 162 Sayıştay TL si misafirhaneler ve lokallerin gelirleri, TL si üçüncü kişilere kiraya verilen lojman ve diğer taş nmazlar n kira bedelleri, TL si kiraya verilen iş makinas ve diğer makine ekipmanlar n kira geliri, TL si Müessese merkezi ve Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce sat lan Hümik asitden sağlanan has lat n tutar, TL si ise hurdaya ayr lan malzemelerin sat ş ndan sağlanan gelirin tutar d r. G- Diğer faaliyetlerden olağan gider ve zararlar (-): TL si Müessese merkezine, TL si Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne, TL si ise si Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne ilişkin olan bu kalemin tamam diğer olağan gider ve zararlardan oluşmakta olup: TL si faaliyet döneminde Müessesenin çeşitli iş yerlerinden emekliye ayr lan personele ödenen yolluklar n tutar, TL si sat lan hümik asidin ortalama stok maliyetinin tutar, TL si ise Bakanlar Kurulunun Fakir Ailelere Kömür Yard m Yap lmas na ilişkin karar uyar nca 2010 y l nda Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vak flar na teslim olunan kömürlerin fatura bedellerinin Karara uygun olmad ğ gerekçesiyle Hazine Müsteşarl ğ nca kabul edilmeyen k sm ndan Müesseseye dekont edilen tutar d r. Müessesenin Ilg n Linyitleri İşletmesinde kurulan tesiste özellikle toprak slah nda kullan lan Hümik asit de üretilmektedir. Tesis yaln zca leonardid olarak adland r lan kömürün girdi olarak kullan larak Hümik asit üretimi için kurulmuştur. Başka değişle Hümik asit kömür üretimi s ras nda yan veya ara ürün olarak elde edilen bir ürün değil, bir üretim sürecine bağl olarak elde edilen esas üründür. Dolay s yla bu ürünün de has lat n n 600 hesaba, maliyetinin ise 620 hesaba kayd Tek Düzen Hesap Plan n n da gereğidir. Bir üretim sürecine göre, leonardid olarak adland r lan kömürün girdi olarak kullan larak özel olarak inşaa edilen tesiste üretilen ve kömür üretimi s ras nda yan veya ara ürün olarak elde edilen bir ürün olmay p, esas ürün olan Hümik asidin 152 hesapta, sat ş ve maliyetinin ise 600 ve 620 hesapta izlenmesi önerilir. - Olağan kâr zarar: Müessesenin olağan kâr % 25 oran nda TL tutar nda artmakla birlikte, Müessese merkezi faaliyet döneminde TL tutar nda olağan kâr elde etmesine rağmen, faaliyetleri sonucunda Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün TL, Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünün ise TL tutar nda olağan zarar oluşmuştur. 162

179 163 I- Olağan d ş gelir ve kârlar: TL si Müessese merkezine, TL si Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne, TL si Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne ilişkin olan TL tutar ndaki olağan d ş gelir ve kârlar n ayr nt s aşağ da aç klanm şt r. 1-Önceki dönem gelir ve kârlar : TL tutar ndaki önceki dönem gelir ve kârlar n n: TL si 2011 y l nda gider kaydolunan, toplu iş sözleşmesi uyar nca ödenecek ikramiye tahakkuklar, ücretli izin tahakkuklar, diğer personel hak edişlerinden yap lan iptallerin tutar, TL si geçmiş y llarda ödenen kamulaşt rma bedellerinden geri tahsil olunanlar n, Hukuk Müşavirliğinin de yaz s üzerine kâr kaydolunan tutarlar, TL si Van Valiliği Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vakf taraf ndan yapt r lan İl içi ara nakliyeler nedeniyle Müesseseye fatura ettiği 2011 y l na ilişkin fatura bedeli olup, Hazine Müsteşarl ğ ndan tahsil olunmak üzere kâr kayd olunan tutar, TL si ise diğer gelir ve kârlar n tutar d r. 2-Diğer olağan d ş gelir ve kârlar : TL si Müessese merkezine ilişkin olan, TL tutar ndaki diğer olağan d ş gelir ve kârlar n: TL si yükümlülüklerini akdettikleri sözleşmelerdeki hükümler ve sürelerde yerine getirmeyen yüklenicilerden kesilen cezalar n tutar, TL si hak sahipleri taraf ndan talep olunmayan zaman aş m sürelerini doldurmuş nakdi teminatlar n tutar, TL si akaryak t tanklar nda belirlenen motorin fazlas n n tutar, TL si hurdaya ayr lan malzemelerin takdiri bedelleri, TL si üçüncü kişilere sat lan malzeme, sabit k ymet, elektrik enerjisi ile atelyelerde ve laboratuvarlarda verilen hizmetler nedeniyle sağlanan gelirlerin tutar, TL si Tunçbilek Belediyesince rayiç m² birim fiyatlar n n üzerinde bir bedelle tahakkuk ettirilen, emlak vergisinin, yap lan düzeltme talebi üzerine, Belediyece red ve iade olan k sm, TL si ise diğer başkaca giderlerin tutar d r. J- Olağan d ş gider ve zararlar: TL si Müessese merkezine, TL si Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne, TL si Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne ilişkin olan olağan d ş gider ve zararlar n ayr nt s aşağ da s ras yla aç klanm şt r. 163

180 164 Sayıştay 1- Çal şmayan k s m gider ve zararlar : TL si Müessese merkezine, TL si Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğüne ait olan TL tutar ndaki çal şmayan k s m giderlerinin tamam, Müessese merkezi Ömerler yeralt ocağ ile Ilg n Linyitleri İşletmesinde üretim yap lmayan döneme ait giderler olup: TL si bu dönemde tüketilen malzeme bedeli, TL si çal ş lmayan döneme ait işçi ücret ve giderleri, TL si amortisman giderleri, TL si ise diğer giderlerin tutar d r. Malzeme giderlerinin TL si Müessese merkezi Ömerler Yeralt Ocağ nda tüketilen malzemenin tutar, TL si ise Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünde tüketilen malzemelerin tutar d r. Çal şmayan k s m gider ve zararlar, üretimle ilgili giderlerden çal ş lmayan döneme ve çal şmayan k s mlara ait giderler olup, bu hesaba kaydolunacak giderler Tekdüzen Hesap Plan n da bu biçimde s n rland r lm şt r. Üretim yap lmayan dönemde kapal ocağ n malzeme tüketiminin bu büyüklükte olmas mümkün bulunmamaktad r. Dolay s ile başka amaçla kullan lan malzemenin (haz rl k, bak m onar m) ilgili hesaplar na kaydolunmas zorunludur. Zira aksi tutum vergi ziya ve vergi cezas na sebep olan bir işlem olacakt r. Ayr ca Müessesede çal şmayan k s m giderleri ayr bir gider yeri olarak aç lmam ş olup, oluşan giderlerin Diğer özel tükenmeye tabi varl klar olarak aç lan gider yerlerine kaydolunduğu, bu gider yerine başkaca giderlerin de kaydolunduğu görülmüştür. Üretimle ilgili giderlerden, çal ş lmayan döneme ve çal şmayan k s mlara ait giderlerin çal şmayan k s m gideri, ihzarat ve ocak içi sabit k ymetlerin bak m onar m için yap lan giderlerin ilgili hesaplar na kaydolunmas, çal şmayan k s m giderlerinin ise takip ve kontrolü amac yla ayr bir gider yeri olarak aç lmas için Genel Müdürlük nezdinde girişimde bulunulmas önerilir. 2- Önceki dönem gider ve zararlar (-): TL tutar ndaki önceki dönem gider ve zararlar n n TL si Müessese merkezine ait olup, bu giderlerin: TL si geçmiş y llara ilişkin olarak ödenen personel istihkaklar n n tutar, TL si Müessese merkezi ve İşletme Müdürlüklerinde bilanço günü itibar yla istihdam olunan işçiler için k dem tazminat tavan ve çal şma sürelerine göre ayr lan k dem tazminat karş l ğ n n tutar, TL si emekliye ayr lan memur ve sözleşmeli personele ödenen emekli ikramiyelerinin tutar, 164

181 TL si Van Valiliği Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vakf taraf ndan Müessesece fakir ailelere dağ t lmak üzere gönderilen kömürün tahmil, tahliye ve ara nakliyesi için fatura karş l ğ ödediği ve Müesseseden talep ettiği, fatura bedelinin 2011 y l na ilişkin gider kaydolunan bölümü, TL si 2007 ilâ 2011 y llar aras nda sayaç çarpan hatas nedeniyle Osmangazi Elektrik Dağ t m AŞ ye ödenen tüketim bedelinin tutar, TL si Genel Müdürlüğün talimat uyar nca yeralt ocağ nda yükümlendiği işi yürüten Yap tek- Ünivar İş Ortakl ğ na daha önce kesilmiş cezas n n iadesi suretiyle zarar kayd, TL si ödenen ölüm yard m tutar, TL si Yarg tayda da kesinleşen mahkeme kararlar uyar nca ödenen tutarlar, TL si Müessese Rücu Komisyonu ve Yönetim Komitesi karar uyar nca, hasar ve ziyana neden olan personele ödetilmemesine karar verilen tutarlar n toplam, TL si ise başkaca giderlerin tutar d r. - Dönem kâr : Faaliyet dönemi Müessese merkezince TL kârla kapat lmas na rağmen, Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce TL ve Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğünce de TL tutar nda zararla kapat lm şt r. K- Dönem kâr, vergi ve yasal yükümlülük karş l klar (-) : Müessesenin ticari bilanço kâr TL olarak gerçekleşmiş olup, kurumlar vergisi matrah n oluşturan mali kâr n oluşumu ise aşağ da gösterilmiştir. I- Ticari kâr: TL II- İlaveler: -Cari y lda ayr lan k dem tazminat karş l ğ -197 say l Motorlu Taş tlar Vergisi Kanunu nun 14 üncü maddesinde, kurumlar vergisi matrah nda gider kabul edilmeyeceği belirtilen (I) say l tarifede yer alan taş tlar için ödenen vergi -Cari y lda gider kayd suretiyle ayr lan iç sigorta fonu say l Gider Vergileri Kanunu nun 39 uncu maddesinde kurumlar vergisi uygulamas nda gider kaydedilemeyeceği ve hiç bir vergiden mahsup edilemeyeceği belirtilen özel iletişim TL TL TL TL 165

182 166 Sayıştay vergisi -Her türlü para ve vergi cezalar -TKİ Yönetim Kurulu nun karar ile TKİ Tavşanl Linyit Spor Kulübüne yap lan yard m TL TL Toplam(I) TL III- İndirimler (-): -Geçmiş y llarda gider kayd suretiyle ayr l p, cari y lda hasar karş l ğ na mahsup olunan iç sigorta fonu - -Cari y lda ödenen k dem tazminatlar -İade olunan ceza gideri TL 858 TL Toplam (III) TL IV- Mali kâr (Kurum kazanc ) (I+II-III) TL V- Hesaplanan kurumlar vergisi (mali kâr x % 20) TL VI- Cari y lda kurumlar vergisine mahsuben peşin ödenen vergiler Geçici vergi Stopaj suretiyle ödenen VII y l nda ödenecek kurumlar vergisi (V-VI) TL Müessesenin ticari bilanço kâr na ilave olunan kanunen kabul edilmeyen giderlerinin kay tlara uygun olduğu kontrol edilmiştir. Ana Tüzüğünde yer alan hükümlere göre, futbol, güreş, voleybol, basketbol, atletizm ve diğer dallarda amatör ve profesyonel faaliyetlerde bulunmak üzere Müessese müdürlüğü mensuplar taraf ndan kurulan TKİ Linyit Spor Kulübüne TKİ Yönetim Kurulu nun tarih ve 16/220 say l karar ile Müessesece 600 bin TL yard m yap larak, gider kaydolunmuştur. Ancak an lan gider Kurumlar Vergisi Kanununun 10/1-b maddesine göre indirim konusu yap lmam şt r. Gelir Vergisi Kanunu nun 89 uncu maddesinin 8 numaral bendi ve Kurumlar Vergisi Kanunu nun 10/1-b maddesine göre tarihli ve 3289 Say l Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğünün Teşkilat ve Görevleri Hakk nda Kanun ile tarihli ve 3813 say l ( tarih ve 5894 say l olmuştur) Türkiye Futbol 166

183 167 Federasyonu Kuruluş ve Görevleri Hakk nda Kanun kapsam nda yap lan sponsorluk harcamalar n n sözü edilen kanunlar uyar nca tespit edilen amatör spor dallar için tamam, profesyonel spor dallar için % 50 si kurumlar vergisi matrah n n tespitinde, kurumlar vergisi beyannamesi üzerinde ayr ca gösterilmek şart yla kurum kazanc ndan indirilebilecektir. Sponsorluk harcamalar kurum kazanc n n yeterli olmamas durumunda zarar olarak gelecek y llara devretmeyip, kazanç olduğu sürece indirilebilir. Bağ ş ve yard mlar n nakden yap lmamas halinde, bağ şlanan veya yard m konusunu oluşturan mal veya hakk n maliyet bedeli veya kay tl değeri bu değer mevcut değilse Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre takdir komisyonlar nca tespit edilecek değeri esas al nacakt r. Kurumlar taraf ndan yap lan sponsorluk harcamalar, harcaman n yap ld ğ tarihte kay tlarda gider olarak dikkate al nd ğ ndan, söz konusu harcamalar n kurum kazanc n n tespitinde kanunen kabul edilmeyen gider olarak dikkate al nmas ve kurum kazanc n n yeterli olmas halinde, bu bölümde yer alan aç klamalar çerçevesinde, beyanname üzerinde ayr ca gösterilmek şart yla kurumlar vergisi matrah ndan indirilmesi gereklidir. Sponsorluk harcamalar, ticari kazanc n elde edilmesi ile doğrudan ilişkili olmayan veya ilişkisi ölçülemeyen, sosyal amac öne ç kan harcamalar olup ticari kazanc n elde edilmesi ile doğrudan ilişkili olan reklam harcamalar ndan farkl l k arz etmektedir. Sponsor olan kurumun ad n n an lmas koşuluyla, - Resmi spor organizasyonlar için yap lan saha, salon veya tesis kira bedelleri, - Sporcular n iaşe, seyahat ve ikamet giderleri, - Spor malzemesi bedeli, - Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğünün uygun göreceği spor tesisleri için yap lan ayni ve nakdi harcamalar, - Sporcular n transfer edilmesini sağlayacak bonservis bedelleri, - Spor müsabakalar sonucuna göre sporculara veya spor adamlar na prim mahiyetinde ayni ve nakdi ödemeler, gibi harcamalar sponsorluk harcamas olarak değerlendirilecektir. Spor sahalar na, sporcular n veya diğer ilgililerin spor giysilerinin yada spor araç ve gereçlerinin üzerine yaz l veya elektronik sinyaller yard m yla sanal olarak kurumun tan t m n n yap lmas n sağlayacak amblem, marka, isim ve benzeri işaretler konulmas için doğrudan ticari fayda sağlayan ve kurumun tan t m n amaçlayan harcamalar ise reklam harcamas olarak değerlendirilecektir. Ayr ca, sponsorluk faaliyetinin yan nda reklam ve tan t m amac n da içeren işlemler nedeniyle yap lan harcamalar n, sözleşmede belirtilmek ve emsaline uygun olmak şart yla, reklam ve sponsorluk harcamalar olarak ayr şt r labilmesi mümkündür. Örneğin, bir kurumun, bir kulübe bonservis bedelini karş layarak transfer 167

184 168 Sayıştay ettiği bir sporcuyu ayn zamanda şirketin veya ürünlerinin tan t m na yönelik reklamlarda kullanmas halinde, reklam faaliyetine ilişkin harcamalar, bonservis bedelinden sözleşmede belirtilmek ve emsallerine uygun olmak şart yla ayr şt rabilecek ve reklam gideri olarak dikkate al nacakt r. Sponsorluk uygulamas na ilişkin usul ve esaslar, tarih ve say l Resmi Gazete de yay mlanan Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü Sponsorluk Yönetmeliğinde düzenlenmiştir. Buna göre, gerçek ve tüzel kişiler, federasyonlara, gençlik ve spor kulüplerine veya sporculara, spor tesisleri ve faaliyetlerine ilişkin olarak an lan Yönetmelikte belirtilen usul ve esaslar dahilinde sponsor olabileceklerdir. Yönetmeliğin 8 inci maddesine göre sponsorluk hizmeti alan ile sponsor aras nda her iki taraf n hak ve yükümlülüklerini içeren yaz l bir sözleşme yap lmas gerekmekte olup sponsorlar ile sözleşme yapmaya sponsorluk hizmetini alan kişi, kurum veya kuruluş yetkilidir. Yap lacak sözleşmede yer almas gereken bilgiler an lan maddede belirtilmiştir. Yönetmeliğin 4 ve 13 üncü maddelerinin incelenmesinden de anlaş lacağ üzere sponsorluk hizmetine alan kişi, kurum ve kuruluşlara ayni yada nakdi olarak verilen desteklerin Vergi Usul Kanunu uyar nca düzenlenmiş belgelere bağlanmas n n zorunlu olduğu hususunda özel bir düzenleme bulunmamaktad r. An lan yönetmeliğin 4 üncü maddesine belge, sponsorluk ve reklam hizmet işlemlerine ilişkin belge; nakdi destek, sponsor taraf ndan sponsorluğu alana yap lan parasal ödeme; ayni destek ise sponsorluk konusu işle ilgili olarak sponsor taraf ndan yap lan mal ve hizmet al mlar na ilişkin harcama olarak tan mlanm şt r. Yönetmeliğin 12 nci maddesinde ise sponsorluğa konu hizmet ve işle ilgili yüklenilen sponsorluk bedelinin sponsor taraf ndan bizzat harcanabileceği gibi bu bedelin sponsorluğu alan n hesab na da yat rabileceği; sponsorluğu alan taraf ndan gelir kaydedilen bu tutara ilişkin harcamalarda ise sponsorluğu alan n tabi olduğu mevzuat hükümlerinin uygulanacağ belirtilmiştir. Sponsorluk hizmetini alan kişi, kurum ve kuruluşa sponsorlarca nakdi bir destekte bulunmas ve bu desteğin de hizmeti alanlar ad na aç lm ş bir banka hesab na yat r lm ş olunmas durumunda, sponsorlara yat r lan tutarlar için bankalar taraf ndan verilecek makbuz veya dekontun yap lan bağ ş n tevsik edici belgesi olarak kabul edilmesi gerekir. Ancak, banka dekontu veya makbuzda paran n sponsorluk amac yla yat r ld ğ na dair bir ifadeye yer verilmesi şartt r. Söz konusu nakdi desteğin; sponsorluk hizmeti alanlara nakden elden teslim edilmiş olmas halinde ise hizmeti alan kişi, kurum ve kuruluşlarca düzenlenecek al nd makbuzu, bağ şa ilişkin tevsik edici belge olarak kabul edilebilecektir. Diğer taraftan, desteğin nakdi olarak değil de ayni olarak yap lm ş olunmas durumunda; - İşletmenin varl klar ndan ayni olarak yap lan desteğin sponsorluk hizmetini alan kişi, kurum ve kuruluşlara teslim edilmesi halinde, teslimi yap lan değerler için fatura düzenlenmesi; faturada, teslimin sponsorluk maksatl olduğuna, teslimi yap lan 168

185 169 değerlerin cinsi, nev i ve miktar na ilişkin olarak tereddüde mahal b rakmayacak bilgilere yer verilmesi; faturan n hizmeti alanlar ad na düzenlenmiş olunmas ; faturan n arka yüzünün de hizmeti alan kişilere veya kanuni temsilcilerine imzalanm ş olunmas, - Ayni değerlerin, mükelleflerce d şardan sağlanarak sponsorluk hizmeti alanlara bağ şlanm ş olmas durumunda da hizmeti alanlarca teslim al nacak bu değerler için al nd makbuzunun düzenlenmesi ve makbuzda, bağ şlanan k ymetlerin değerlerinin, cinsinin, miktarlar n n, adedinin v.b. hususlar n tereddüde mahal b rakmayacak şekilde yer almas, şartt r. Ayr ca, bağ şlanan değerlere ilişkin olarak mükellefler ad na düzenlenmiş olan faturalar n arka yüzünün de yukar da belirtilen aç klamalar dahilinde hizmeti alan kişi veya kanuni temsilcilere imzalat lm ş olmas gerekmektedir. Ancak, makbuz karş l ğ olmaks z n yap lan bağ ş veya yard mlar n mükelleflerce indirim olarak dikkate al nabilmesi mümkün değildir. Sponsorluk Yönetmeliği kapsam nda ayni yada nakdi olarak yap lan harcamalar, kurumlar vergisi mükelleflerince harcaman n yap ld ğ y lda indirim olarak dikkate al nabilecektir. Yukar da kapsam belirtilen sponsorluk harcamalar n n indirimi için söz konusu beyannamelerin ekinde her hangi bir belgenin ibraz zorunluluğu bulunmamaktad r. Gerçek ve tüzel kişiler, süresiz bir şekilde sponsor olamayacaklar gibi; bunlar n herhangi bir şekilde vergi borçlar da bulunmamal d r. Bu nedenle kurumlar n sponsor olabilmeleri için bağl bulunduklar vergi dairesine müracaat ederek, vergi borcu olmad ğ na dair bir yaz almalar ve yap lan sponsorluk sözleşmesinin bir örneğini ilgili vergi dairesine vermeleri gerekmektedir. Sponsorlar n, sponsor olunan dönemlerde tahakkuk eden vergi borçlar n ödememeleri halinde, ilgili vergi dairesi durumu derhal bir yaz ile bulunulan mahaldeki Gençlik ve Spor İl Müdürlüğüne bildirilecektir. Kurumlar Vergisi Kanununun 10/1-b maddesine göre tarihli ve 3289 Say l Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğünün Teşkilat ve Görevleri Hakk nda Kanun ile tarih ve 5894 Say l Türkiye Futbol Federasyonu Kuruluş ve Görevleri Hakk nda Kanun Kapsam nda yap lan sponsorluk harcamalar n n, amatör spor dallar için tamam, profesyonel spor dallar için % 50 si kurumlar vergisi matrah n n tespitinde kurumlar vergisi beyannamesi üzerinde ayr ca gösterilmek şart yla kurum kazanc ndan indirilmesi mümkün olduğundan, tarih ve say l resmi Gazete de yay mlanan Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü Sponsorluk Yönetmeliğindeki hükümler kapsam nda sponsorluk anlaşmas akdedilerek yap lacak giderlerin indirim konusu yap lmas önerilir. Dönem net kâr : Müessesenin dönem net kâr 2011 y l na göre TL fazlas yla TL olarak gerçekleşmiştir. 169

186 170 Sayıştay Dönem kâr n n dağ t m : 233 say l KHK nin teşebbüs ve müesseselerde kâr dağ t m na ilişkin 36 nc maddesi uyar nca TL si geçmiş y llar zarar na mahsup olunan dönem net kâr ndan, TL si 1. tertip, TL si 2. tertip olmak üzere toplam TL tutar nda yedek akçe ayr lmas ve TL tutar ndaki dönem net kâr n n da Genel Müdürlüğe devrine karar verilmiştir. Müessese kâr n n dağ t m rapor ekleri aras na (Ek:11) olarak al nan kâr dağ t m tablosunda gösterilmiştir. Sonuç: Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu, S n rl Sorumlu Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi nin 2012 y l bilançosu ve ,11 Türk Liras dönem kâr ile kapanan gelir tablosu tasvibe sunulur. 170

187 171 VII. EKLER 1 - Teşkilat şemas, 2 - Personelin servislere dağ l m, 3 - Memur ve sözleşmeli personel hareketini gösterir çizelgeler, 4 - İşçi hareketini gösterir çizelgeler, 5 - Mali bünyedeki varl klar n ayr nt s, 6 - Mali bünyedeki kaynaklar n ayr nt s, 7 - Kuruluşun gayri safi milli has la (GSMH)'ya katk s, 8 - Vergiler, 9 - Bilanço, 9/e - Bilanço dipnotlar, 10 - Gelir tablosu, 10/a - Gelir tablosu dipnotlar, 11- Kâr dağ t m tablosu, 12 - Raporun ilgili bölümlerinde yer alan diğer öneri ve tavsiyelerin list 171

188 (Ek: 1) Şube Müdürü (Yeralt İstihsal) Başmühendis ( İstihsal Yeralt ) Başmühendis (Yeralt Haz rl k) Başmühendis (Mekanizasyon) Şef (Büro) Şube Müdürü (Yeralt Kontrol) Başmühendis (Tunçbilek Büyükdüz Kontrol) Başmühendis (Ömerler Kontrol) Şef (Büro) Müess.Müdür Yard mc s (İstihsal) Şube Müdürü (Aç kocak İstihsal) Şube Müdürü (Etüd Proje) Şube Müdürü (Pazarlama ve Sat ş) Başmühendis (Aç kocak Dekap.) Başmühendis (Etüd Proje) Başmühendis (Kalite Kontrol) Başmühendis (Aç kocak Kömür) Başmühendis (Maden Hak.E.İst.) Başmühendis (İstasyon İşletme) Başmühendis (Haz rl k Patlatma) Başmühendis (Veri Hazl.ve Kont.) Şef (Sevkiyat) Şef (Büro) Başmühendis (İnş.Tesis Atölye) Şef (Sat ş) Şef (Büro) Şef (Büro) Şube Müdürü (Aç kocak Kontrol) Şube Müdürü (Laboratuvar) Şube Müdürü (Tesisler) Başmühendis (Aç kocak Dekap.) Başmühendis (Laborat.-Kimya) Başmühendis ( Değer ve Kontrol ) Başmühendis (Numune Alma Haz.) Başmühendis Şef (Büro) Başmühendis (Kömür Y kama Tunçbilek) (ARGE veteknoloji) Şef (Büro) Başmühendis (Kömür Y kama Ömerler) Başmühendis (Lav.Kontr.Tor.) Başmühendis ( Kömür Haz rl. ) Şef (Büro) GLİ Müessesesi 2012 y l Organizasyon Şemas Yönetim Komitesi Müessese Müdürü Hukuk Müşavirliği Bilgi İşlem Uzmanl ğ ILİ Müdürlüğü BLİ Müdürlüğü Yönetim Kom. Şefliği Sağl k Servisi Özel Güv. Teşkilat Sivil Savunma Uzmanl ğ Mües s.müdür Yard mc s (Elektro Mekanik) Şube Müdürü (Eğitim ve İş Güv.) Şube Müdürü (Makine İşletme) Şube Müdürü (Makine İkmal) Teknik Uzman İşgüvenliği Başmühendis (İmalat Atölyesi) Başmühendis (İkmal) Başmühendis (İşçi Sağ.ve İş Güv.) Başmühendis (Bak m Onar m) Başmühendis (Stok Kontr Tesell ) Başmühendis (Eğitim) Başmühendis (Makine İşletme) Şef (Büro) Başmühendis Başmühendis (Tahlisiye) (Elektrik Elektronik) Sağl k Servisi Şef (Büro) Şef (Büro) Şube Müdürü (Sat nalma) Şef (İhale) Şef (Sat nalma) Şef (Büro) Şube Müdürü (Mali İşler) Şef (Bilanço v e Maliy et) Şef (Muhasebe) Şef (Amb.Sab.K ym. Şef (Finansman) Şef (Büro) Müess.Müdür Yard mc s (İdari Mali) Şube Müdürü (Personel) Şef (Personel) Şef (İşçi Sicil) Şef (Tahakkuk) Şef (Büro) Şube Müdürü (İdari ve Sos.İşler) Şef (İdari İşler) Şef (Sosyal İşler) Şef (Misafir.Tabld.) Şef (İhaleli İşler) Şef (Büro)

189 Üniteler (Ek: 2) Memur Sözleşmeli İşçi Toplam Memur Sözleşmeli İşçi Toplam A- Müessese Merkezi: 1- Müessese Müdürlüğü Başuzmanlar Hukuk Müşavirliği Sivil Savunma Uzmanl ğ Bilgi İşlem Uzmanl ğ Yönetim Komitesi Büro Şefliği Toplam (1) Müessese Müdür Yard mc l ğ (İstihsal) Yeralt İstihsal Şube Müdürlüğü Yeralt Kontrol Şube Müdürlüğü Aç kocak Kontrol Şube Müdürlüğü Aç kocak İstihsal Şube Müdürlüğü Tesisler Şube Müdürlüğü Etüd Proje Şube Müdürlüğü Laboratuvar Şube Müdürlüğü İş Güvenliği ve Sağl ğ Şube Müdürlüğü Pazarlama ve Sat ş Şube Müdürlüğü Toplam (2) Müessese Müdür Yard mc l ğ (Elektromekanik) Makine İşletme Şube Müdürlüğü Makine İkmal Şube Müdürlüğü Sat nalma Şube Müdürlüğü Toplam (3) Müessese Müdür Yard mc l ğ (İdari mali) Mali İşler Şube Müdürlüğü Personel Şube Müdürlüğü İdari ve Sosyal İşler Şube Müdürlüğü Toplam (4) Toplam (A) B- Bursa Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü: - İşletme Müdürlüğü Başuzmanlar Sivil Savunma Uzmanl ğ Hukuk Birimi Bilgi İşlem Uzmanl ğ Özel Büro Şefliği İstihsal Şube Müdürlüğü Kontrol Şube Müdürlüğü Laboratuvar Başmühendisliği İş Güvenliği ve Sağl ğ Başmühendisliği Elektro Mekanik Şube Müdürlüğü Sat nalma Şube Müdürlüğü Mali İşler Şube Müdürlüğü Personel ve İdari İşler Şube Müdürlüğü Keles Kontrol Şube Müdürlüğü Toplam (B) C- Ilg n Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü: - İşletme Müdürlüğü Başuzmanlar Özel Büro Şefliği Sivil Savunma Uzmanl ğ - Hukuk Birimi - Bilgi İşlem Uzmanl ğ İstihsal Şube Müdürlüğü Kontrol Şube Müdürlüğü - Laboratuvar - Kimya Başmühendisliği İş Güvenliği ve Sağl ğ Başmühendisliği Personel, İdari ve Mali İşler Şube Müdürlüğü Toplam ( C) Genel toplam (A+B+C)

190 Memur ve sözleşmeli personelin hareketini gösterir çizelgeler (Ek : 3 ) Memur Sözleşmeli Giriş ve ç k ş Kişi Kişi Kişi Kişi Y lbaş mevcudu Y l içinde giren Y l içinde ç kan(-) Y l sonu mevcudu Memur Sözleşmeli Giriş şekli Kişi Kişi Kişi Kişi Aç ktan tayin Naklen tayin 1 - Göreve iade - - Askerlik dönüşü 2 2 Müessese merkezinden/işletme Müdürlüğünden naklen TKİ'nin diğer birimlerinden naklen Sözleşmeli statüden memuriyete geçiş - - Başkaca nedenler - - Toplam Memur Sözleşmeli Ayr l ş nedenleri Kişi Kişi Kişi Kişi Emeklilik İstifa Ölüm - Müessese merkezine/işletme Müdürlüğüne naklen TKİ'nin diğer birimlerine naklen Diğer kurumlara naklen 1 3 Askere al nma 1 1 Sözleşmeli statüden memuriyete geçiş - - Başkaca nedenler - Toplam

191 İşçi hareketini gösterir çizelgeler ( Ek: 4 ) Giriş ve ç k ş Kişi Kişi Y lbaş mevcudu Y l içinde giren Y l içide ç kan(-) Y l sonu mevcudu Giriş şekli Kişi Kişi Aç ktan atanma Askerlik dönüşü 3 4 Müessese Merkezinden/İşletme Müdürlüğünden naklen - 2 TKİ'nin diğer birimlerinden naklen 2 12 Göreve iade - - Diğer kurumlardan naklen - - Başkaca nedenler 2 1 Toplam Ayr l ş nedenleri Kişi Kişi Emeklilik Kendi isteği ile ayr lma 6 10 Ölüm 3 7 İşten ç karma - 1 Müessese Merkezine/İşletme Müdürlüğüne naklen - 3 TKİ'nin diğer birimlerine naklen 6 5 Askere alma 3 2 Başkaca nedenler 4 8 Toplam

192 Mali bünyedeki varl klar n ayr nt s Varl k türleri Dönen Bin TL Duran Bin TL (Ek :5) Toplam Bin TL Kod 1-Haz r ve paraya çevrilebilir değerler: Kasa ve bankalar: Kasa mevcudu Bankalardaki nakit Kanuni karş l klar kasas 3 Diğer 4 Haz r değerler toplam Kasa ve bankalar toplam Menkul k ymetler: Hisse senetleri 7 Tahvil, senet ve bonolar 8 Diğer 9 Menkul k ymetler toplam 10 - Alacaklar: Ticari alacaklar: Kamu iktisadi teşebbüslerinden Resmi dairelerden 13 Bağl ortakl klardan 14 İştiraklerden 15 Yurt d ş ndan 16 Diğer Ticari alacaklar toplam Diğer alacaklar: Hazineden 19 Kamu iktisadi teşebbüslerinden 20 Resmi dairelerden Bağl ortakl klardan (Ana teşekkül) 22 İştiraklerden 23 Yurt d ş ndan 24 Diğer Diğer alacaklar toplam Alacaklar toplam Stoklar: İlk madde ve malzeme Yar mamuller Mamuller Ticari mallar Diğer Stoklar toplam Diğer paraya çevrilebilir değerler K sa sürede paraya çevrilebilir değerler toplam Haz r ve paraya çevrilebilir değerler toplam (1) Bağl değerler: İştirakler 37 Bağl ortakl klar (Konsolidasyon d ş ) 38 Maddi duran varl klar: Maddi duran varl klar edinme değeri Birikmiş amortismanlar (-) Maddi duran varl klar (net) Maddi olmayan duran varl klar (net) Özel tükenmeye tabi varl klar (net) Diğer bağl değerler 44 Bağl değerler toplam (2) Varl klar toplam (1+2)

193 Mali bünyedeki kaynaklar n ayr nt s (Ek:6) Kaynak türleri Kod 1-Yabanc kaynaklar: Mali borçlar: Hazineye kredi ve kredi niteliğinde borçlar 4 Hazine arac l ğ yla sağlanan d ş krediler 5 Banka kredileri 6 Diğer krediler 7 Ç kar lm ş menkul k ymetler, taksit ve faizleri 8 Diğer 9 Mali borçlar toplam 10 Ticari borçlar: Kamu iktisadi teşebbüslerine Resmi dairelere Bağl ortakl klara (Konsolidasyon d ş ) 13 İştiraklere 14 Yurt d ş na 15 Diğer Ticari borçlar toplam Diğer borçlar: Kamu iktisadi teşebbüslerine (Ana teşekkül) 18 Resmi dairelere Sosyal güvenlik kuruluşlar na 20 Bağl ortakl klara İştiraklere 22 Yurt d ş na 23 Diğer Diğer borçlar toplam Diğer yabanc kaynaklar: İç sigorta fonlar K dem tazminat karş l klar Dönem kâr ndan Hazineye ödenecek kar pay 28 Dönem kâr ndan diğer ortaklara ödenecek kâr pay (Ana teşekkül) Dönem kâr ndan ödenecek vergi ve yasal yükümlülükler Ödenecek diğer vergiler Diğer Diğer yabanc kaynaklar toplam Yabanc kaynaklar toplam (1) Öz kaynaklar: Sermaye Ödenmemiş sermaye (-) 37 (66.500) Ödenmiş sermaye Sermaye düzeltmesi olumlu farklar (+) 39 Sermaye düzeltmesi olumsuz farklar (-) 40 Tahsis sermayeleri olmayan kuruluşlar n fon veya karş l klar 41 Sermaye yedekleri: 42 Kâr yedekleri 43 Geçmiş y llar kârlar 44 Geçmiş y llar zararlar (-) 45 Dönem kâr n n öz kaynaklarda kalacak k sm (+), 46 yada dönem net zarar (-) K sa vadeli Bin TL Uzun vadeli Bin TL Toplam Bin TL Öz kaynaklar toplam (2) Kaynaklar toplam (1+2)

194 (Ek:7) Kuruluşun gayrisafi milli has la (GSMH)'ya katk s (Gelir yoluyla) Firma ölçeğinde katma değerin oluşumu S ra Bin No TL A-Pozitif etkiler: Personel giderleri (yevmiyeler dahil) Verilen faizler (Yurt içi) 2 - Verilen bina ve arazi kiralar Karş l k giderleri 4 - Mevzuat gereğince kat lma paylar Dernek ve benzeri yerlere bağ şlar Geçmiş y llara ait gider ve zararlar İç sigorta fonu gideri Amortisman ve tükenme paylar D ş aleme ödenen giderler 10 - Diğer pozitif etkiler Dönem kâr Toplam (A) B-Negatif etkiler (-) : Al nan faizler (Yurt içi) Al nan bina ve arazi kiralar Karş l klardan kullan lmayan k s m 16 - Geçmiş y llara ait gelir ve kârlar Bağl ortakl k ve iştiraklerden al nan kâr paylar 18 - İç sigorta fonundan yap lan tahsilat 19 - D ş alemden sağlanan gelirler 20 - Diğer negatif etkiler Dönem zarar 22 - Toplam (B) Üretici fiyatlar yla gayrisafi yurt içi has la (GSYİH)ya katk (A-B) Subvansiyonlar (-) 25 Hazine yard mlar (-) 26 Diğer yard m ve bağ şlar (-) 27 Vergi iadeleri (-) 28 Tüketicilere yans t lan vergi ve fonlar Al c fiyatlar yla gayrisafi yurt içi has la (GSYİH)ya katk D ş aleme ödenen giderler (-) 31 D ş alemden sağlanan gelirler 32 Al c fiyatlar yla gayrisafi milli has la (GSMH)ya katk

195 Vergi türleri Vergiler Geçen y ldan devir Bin TL Tahakkuk Bin TL Ödenen veya mahsup edilen Bin TL (Ek:8) Y l sonu kal nts Bin TL S ra no A- Kuruluşun yükümlü olduğu vergi, resim ve harçlar: 1 - Gelirlerden al nan : -Kurumlar vergisi Diğer 2 Toplam ( 1) Servetten al nan: -Motorlu taş tlar vergisi Emlak vergisi ( Belediyelere ödenen) Diğer 6 Toplam ( 2 ) Mal ve hizmetten al nan : -KDV Özel tüketim vergisi 9 -Damga vergisi D ş ticarette ödenen vergiler 12 -Harçlar 13 -Belediyelere ödenen vergi, resim ve haçlar (Emlak vergisi d ş nda) Özel iletişim vergisi 15 -Diğer (Devlet hakk ) Toplam ( 3 ) Toplam ( A ) B - Kuruluşun sorumlu olduğu vergi, resim ve harçlar -Personelden stope edilen gelir ve damga vergisi Yüklenici, üretici ve ortaklardan stope edilen gelir, kurumlar ve damga vergisi Tevkif edilen KDV Diğerleri 25 Toplam ( B ) Genel toplam ( A+B )

196 180 Sayıştay (Ek: 9/a) I-Dönen varl klar : Aktif (Varl klar) TKİ S n rl Sorumlu Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi 2012 y l ayr nt l bilançosu Önceki dönem TL Cari dönem TL Ayr nt s Tümü Ayr nt s Tümü A-Haz r değerler , ,15 1-Kasa 2.859,90 2-Al nan çekler ,25 3-Bankalar ,34 4-Verilen çekler ve ödeme emirleri (-) 5-Diğer haz r değerler B-Menkul k ymetler 1-Hisse senetleri 2-Özel kesim tahvil, senet ve bonolar 3-Kamu kesimi tahvil, senet ve bonolar 4-Diğer menkul k ymetler 5-Menkul k ymetler değer düşüklüğü karş l ğ (-) C-Ticari alacaklar , ,55 1-Al c lar , ,23 2-Alacak senetleri 3-Alacak senetleri reeskontu (-) 4-Kazan lmam ş finansal kiralama faiz gelirleri (-) 5-Verilen depozito ve teminatlar ,32 6-Diğer ticari alacaklar 7-Şüpheli ticari alacaklar , ,67 8-Şüpheli ticari alacaklar karş l ğ (-) ( ,67) ( ) D-Diğer alacaklar , ,18 1-Ortaklardan alacaklar (Ana teşekkül) ,10 2-İştiraklerden alacaklar 3-Bağl ortakl klardan alacaklar 4-Personelden alacaklar , ,43 5-Diğer çeşitli alacaklar , ,75 6-Diğer alacak senetleri reeskontu (-) 7-Şüpheli diğer alacaklar , ,66 8-Şüpheli diğer alacaklar karş l ğ (-) (96.397,90) ( ) E-Stoklar , ,65 1-İlk madde ve malzeme , ,27 2-Yar mamuller Mamuller , ,95-4-Ticari mallar ,86 5-Diğer stoklar , ,10 6-Stok değer düşüklüğü karş l ğ (-) - 7-Verilen şipariş avanslar ,23 586,47 F-Y llara yayg n inşaat ve onar m maliyetleri - 1-Y llara yayg n inşaat ve onar m maliyetleri 2-Y llara yayg n inşaat enflasyon düzeltme hesab 3-Taşeronlara verilen avanslar G-Gelecek aylara ait giderler ve gelir tahakkuklar , ,30 1-Gelecek aylara ait giderler , ,30 2-Gelir tahakkuklar H-Diğer dönen varl klar ,00 1-Devreden KDV 2-İndirilecek KDV 3-Diğer KDV 5.832,00 4-Peşin ödenen vergiler ve fonlar 5-İş avanslar 6-Personel avanslar 7-Say m ve tesellüm noksanlar 8-Diğer çeşitli dönen varl klar 9-Diğer çeşitli dönen varl klar karş l ğ (-) Dönen varl klar toplam , ,83

197 181 (Ek:9/b) TKİ S n rl Sorumlu Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi 2012 y l ayr nt l bilançosu Önceki dönem Cari dönem TL TL Aktif (Varl klar) Ayr nt s Tümü Ayr nt s Tümü II-Duran varl klar: A-Ticari alacaklar: , ,60 1-Al c lar 2-Alacak senetleri 3-Alacak senetleri reeskontu (-) 4-Kazan lmam ş finansal kiralama faiz gelirleri (-) 5-Verilen depozito ve teminat , ,60 6-Şüpheli ticari alacaklar karş l ğ (-) B-Diğer alacaklar: - 1-Ortaklardan alacaklar 2-İştiraklerden alacaklar 3-Bağl ortakl klardan alacaklar 4-Personelden alacaklar 5-Diğer çeşitli alacaklar 6-Diğer alacak senetleri reeskontu (-) 7-Şüpheli diğer alacaklar karş l ğ (-) C-Mali duran varl klar - 1-Bağl menkul k ymetler 2-Bağl menkul k ymetler değer düşüklüğü karş l ğ (-) 3-İştirakler 4-İştiraklere sermaye taahhütleri (-) 5-İştirakler sermaye paylar değer düşüklüğü karş l ğ (-) 6-Bağl ortakl klar 7-Bağl ortakl klara sermaye taahhütleri (-) 8-Bağl ortakl klar sermaye paylar değer düşüklüğü karş l ğ (-) D-Maddi duran varl klar , ,93 1-Arazi ve arsalar , ,16 2-Yer alt ve yer üstü düzenleri , ,82 3-Binalar , ,05 4-Tesis, makine ve cihazlar , ,81 5-Taş tlar , ,30 6-Demirbaşlar , ,94 7-Diğer maddi duran varl klar , ,85 8-Birikmiş amortismanlar (-) ( ,90) ( ,30) 9-Yap lmakta olan yat r mlar , ,38 10-Verilen avanslar , ,92 E-Maddi olmayan duran varl klar 4.400, ,00 1-Haklar , ,00 2-Şerefiye 3-Kuruluş ve örgütlenme giderleri 4-Araşt rma ve geliştirme giderleri ,00 5-Özel maliyetler 6-Diğer maddi olmayan duran varl klar 7-Birikmiş amortismanlar (-) (6.600,00) ( ,00) 8-Verilen avanslar F-Özel tükenmeye tabi varl klar , ,63 1-Arama giderleri , ,69 2-Haz rl k ve geliştirme giderleri , ,68 3-Diğer özel tükenmeye tabi varl klar , ,68 4-Birikmiş tükenme paylar (-) ( ,70) ( ,67) 5-Verilen avanslar G-Gelecek y llara ait giderler ve gelir tahakkuklar - 1-Gelecek y llara ait giderler 2-Gelir tahakkuklar H-Diğer duran varl klar - 1-Gelecek y llarda indirilecek KDV 2-Diğer KDV 3-Peşin ödenen vergiler ve fonlar 4-Diğer çeşitli duran varl klar Duran varl klar toplam , ,16 Aktif (Varl klar toplam ) , ,99

198 Pasif (Kaynaklar) I-K sa vadeli yabanc kaynaklar Sayıştay TKİ S n rl Sorumlu Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi 2012 y l ayr nt l bilançosu Önceki dönem TL A-Mali borçlar - Cari dönem TL (Ek:9/c) Ayr nt s Tümü Ayr nt s Tümü 1-Banka kredileri 2-Finansal kiralama işlemlerinden borçlar 3-Ertelenmiş finansal kiralama borçlanma maliyetleri (-) 4-Uzun vadeli yabanc kredilerin anapara taksitleri ve faizleri 5-Tahvil, anapara borç taksitleri ve faizleri 6-Ç kar lm ş bonolar ve senetler 7-Ç kar lm ş diğer menkul k ymetler 8-Menkul k ymetler ihraç fark (-) 9-Diğer mali borçlar B-Ticari borçlar , ,52 1-Sat c lar , ,32 2-Borç senetleri 3-Borç senetleri reeskontu (-) 4-Al nan depozito ve teminatlar ,79 5-Diğer ticari borçlar ,20 C-Diğer borçlar , ,24 1-Ortaklara borçlar 2-İştiraklere borçlar 3-Bağl ortakl klara borçlar ( Anateşekküle Borçlar) 4-Personele borçlar , ,69 5-Diğer çeşitli borçlar , ,55 6-Diğer borç senetleri reeskontu (-) D-Al nan avanslar , ,16 E-Y llara yayg n inşaat ve onar m hak ediş bedelleri - 1-Y llara yayg n inşaat ve onar m hak ediş bedelleri 2-Y llara yayg n inşaat enflasyon düzeltme hesab F-Ödenecek vergi ve diğer yükümlülükler , ,67 1-Ödenecek vergi ve fonlar , ,14 2-Ödenecek sosyal güvenlik kesintileri , ,71 3-Vadesi geçmiş ertelenmiş veya taksitlendirilmiş vergi ve diğer yükümlülükler 4-Diğer yükümlülükler , ,82 G-Borç ve gider karş l klar , ,55 1-Dönem kâr vergi ve diğer yasal yükümlülük karş l klar , ,27 2-Dönem kâr peşin ödenen vergi ve diğer yükümlülükleri (-) ( ,71) ( ,72) 3-K dem tazminat karş l ğ , ,00 4-Diğer borç ve gider karş l klar H-Gelecek aylara ait gelirler ve gider tahakkuklar , ,10 1-Gelecek aylara ait giderler 2-Gider tahakkuklar , ,10 I-Diğer k sa vadeli yabanc kaynaklar ,00 1-Hesaplanan KDV 2-Diğer KDV 5.832,00 3-Say m ve tesellüm fazlalar 4-Diğer çeşitli yabanc kaynaklar K sa vadeli yabanc kaynaklar toplam , ,24

199 TKİ S n rl S orumlu Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi 2012 y l ayr nt l bilançosu Önceki dönem TL Cari dönem TL Pasif (Kaynaklar) Ayr nt s Tümü Ayr nt s Tümü II-Uzun vadeli yabanc kaynaklar A-Mali borçlar - (Ek:9/d) 1-Banka kredileri 2-Finansal kiralama işlemlerinden borçlar 3-Ertelenmiş finansal kiralama borçlanma maliyetleri (-) 4-Ç kar lm ş tahviller 5-Ç kar lm ş diğer menkul k ymetler 6-Menkul k ymetler ihraç fark (-) 7-Diğer mali borçlar B-Ticari borçlar - 1-Sat c lar 2-Borç senetleri 3-Borç senetleri reeskontu (-) 4-Al nan depozito ve teminatlar 5-Diğer ticari borçlar C-Diğer borçlar - 1-Ortaklara borçlar 2-İştiraklere borçlar 3-Bağl ortakl klara borçlar 4-Diğer çeşitli borçlar 5-Diğer borç senetleri reeskontu (-) 6-Kamuya olan ertelenmiş ve taksitlendirilmiş borçlar D-Al nan avanslar - E-Borç ve gider karş l klar , ,65 1-K dem tazminat karş l klar , ,00 2-Diğer borç ve gider karş l klar , ,65 F-Gelecek y llara ait gelirler ve gider tahakkuklar - 1-Gelecek y llara ait gelirler 2-Gider tahakkuklar G-Diğer uzun vadeli yabanc kaynaklar - 1-Gelecek y llar ertelenen veya terkin edilecek KDV 2-Diğer uzun vadeli yabanc kaynaklar Uzun vadeli yabanc kaynak toplam , ,65 Yabanc kaynaklar toplam , ,89 III-Öz kaynaklar A-Ödenmiş sermaye , ,00 1-Sermaye , ,00 2-Ödenmemiş sermaye (-) ( ,00) ( ,00) 3-Sermaye düzeltmesi olumlu farklar 4-Sermaye düzeltmesi olumsuz farklar (-) B-Sermaye yedekleri - 1-Hisse senedi ihraç primleri 2-Hisse senedi ihraç iptal kârlar 3-Diğer sermaye yedekleri C-Kâr yedekleri - 1-Yasal yedekler 2-Statü yedekleri 3-Olağanüstü yedekler 4-Diğer kâr yedekleri 5-Özel fonlar D-Geçmiş y llar kârlar - - E-Geçmiş y llar zararlar (-) ( ,45) ( ,74) F-Dönem net kâr (zarar ) , ,84 Öz kaynaklar toplam , ,10 Pasif (Kaynaklar) toplam , ,99

200 (Ek: 9/e) TÜRKİYE KÖMÜR İŞLETMELRİ KURUMU SINIRLI SORUMLU GARP LİNYİTLERİ İŞLETMESİ MÜESSESESİ BİLANÇO DİPNOTLARI 1. Kay tl sermaye sistemini kabul etmiş bulunan ortakl klarda kay tl sermaye tavan.tl. 2. Yönetim Kurulu Başkan ve üyeleri ile genel müdür, genel koordinatör, genel müdür yard mc lar ve genel sekreter gibi üst yöneticilere;... TL a) Cari dönemde verilen her çeşit avans ve borcun toplam tutar TL. b) Cari dönem sonundaki avans veya borcun bakiyesi (x) TL. 3. Aktif değerlerin toplam sigorta tutar TL ödenen prim TL ayr lan iç sigorta fonu TL 4. Alacaklar için al nm ş ipotek ve diğer teminatlar n toplam tutar. TL 5. Yabanc kaynaklar için verilmiş ipotek ve diğer teminatlar n toplam tutar..tl 6. Pasifte yer almayan taahhütlerin toplam tutar..tl 7. Kasa ve bankalardaki döviz mevcutlar.tl Döviz Cinsi Miktar TL. Kuru Toplam Tutar... TL.... TL.... TL.... TL. 8. Yurt d ş ndan alacaklar (avanslar dahil): Döviz Cinsi Miktar TL. Kuru Toplam Tutar.. TL... TL... TL.. TL. 9. Yurt d ş na borçlar (avanslar dahil) Döviz Cinsi Miktar TL.Kuru Toplam Tutar. TL.. TL.. TL.. TL. 10. Tedavüldeki tahvil ve finansman banolar ndan banka garantili olanlar n tutar TL. 11. Cari ve gelecek dönemlerde yararlan lacak yat r m indiriminin toplam tutar TL. 12. Tedavüldeki tahvillerden hisse senedine dönüştürebilir niteliklerin tutar..tl. 13. Sermayeyi temsil eden hisse senetlerinin dökümü: Türü Tertibi Adedi Üsleri Toplam Tutar......TL......TL TL......TL. 14. Car dönemde ihraç edilmiş hisse senedi tutar.tl. 15. İşletme sahibinin veya sermayesinin %10 ve daha fazlas na sahip ortaklar n n: Ad Pay Oran Pay Tutar TKİ Genel Müdürlüğü % TL...

201 (x) Ticari borçlar, diğer borçlar, ödenecek vergi ve diğer yükümlülükler ile gider tahakkuklar n n toplam d r. 16- Sermayesinin % 10 ve daha fazlas na sahip olunan iştirakler ile müessese ve bağl ortakl klar n: Ad Pay Oran Top.Serma. Son Dönem Kar TL TL TL 17-Stok değerleme yöntemi ; a) Cari dönemde uygulanan yöntem (Ortalama maliyet yöntemi) b) Önceki dönemde uygulanan yöntem (Ortalama maliyet yöntemi) c) Varsa,cari dönemdeki yöntem değişikliğinin stoklarda meydana getirdiği art ş (+) veya azal ş tutar (-)Yok TL. 18-Cari dönemdeki maddi duran varl k hareketleri: a) Sat n al nan, imal veya inşa edilen maddi duran varl klar n maliyetleri TL b) Elden ç kar lan veya hurdaya ayr lan maddi duran varl klar n maliyeti TL c) Cari dönemde ortaya ç kan yeniden değerleme art şlar -TL. - Varl k maliyetlerinde (+)..TL. - Birikmiş amortismanlarda (-)..TL. 19- Ana kuruluş, bağl ortakl k ve iştiraklerin ticari alacak ve ticari borçlar içindeki paylar Ticari Alacak Ticari Borç 1- Ana Kuruluş (-) Bağl Ortakl k İştirakler Cari dönemdeki: -Ortalama toplam personel say s : kişi Memur ortalama: 33 kişi Sözleşmeli ortalama: 505 kişi İşçi ortalama: kişi -Personele yap lan harcama: Toplam: bin TL Memur için: bin TL Sözleşmeli: TL İşçi: bin TL 21- Bilânço tarihinden sonra ortaya ç kan ve aç klamay gerektiren hususlara ilişkin bilgi. 22- Belli bir öneme sahip olan, ancak tutarlar tahmin edilemeyen şarta bağl zararlar ile her türlü şarta bağl kazançlara ilişkin bilgi,(işletmeyi borç alt na sokacak ve dönem sonucunu etkileyebilecek hukuki ihtilaflar n mahiyetleri bu bölümde aç klan r.) 23- İşletmenin gayri safi kar oranlar üzerinde önemli ölçüde etkide bulunan muhasebe tahminlerinde değişikliklere ilişkin bilgi ve bunlar n parasal etkileri. 24- Bankalardaki mevduat n bloke olan na ilişkin tutarlar (-) TL. 25-Menkul k ymetler ve bağl Menkul k ymetler grubu içinde yer al p işletmenin ortaklar iştirakleri ve bağl ortakl klar taraf ndan ç kar lm ş bulunan menkul k ymet tutarlar ve bunlara ilişkin ortakl klar..tl.

202 26- İştirakler ve bağl ortakl klarda içsel kaynaklardan yap lan sermaye art r m nedeniyle elde edilen bedelsiz hisse senedi tutarlar..tl. 27- K sa ve uzun vadeli kredilerle ilgili olarak al nan kredilerin ve ç kar lm ş menkul k ymetlerin (kat lma intifa senedi dahil) kredi ve menkul k ymet türleri itibariyle tahakkuk etmemiş gelecek döneme ilişkin faiz borçlar tutarlar TL. ciro gibi yükümlülüklerin tutar.tl. 29- Mali tablolar önemli ölçüde etkileyen ya da mali tablolar n aç k, yorumlanabilir ve anlaş labilir olmas aç s ndan aç klanmas gerekli olan diğer hususlar, 30- Bilançonun onaylanarak kesinleştiği tarih Müessese Yönetim Komitesi nin gün 7/12 say l karar ile TKİ Yönetim Kurulu nun tarih ve 8/128 say l karar.

203 TKİ S n rl Sorumlu Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi 2012 y l özet gelir tablosu (Ek: 10) Gelir ve giderler Önceki dönem TL Cari dönem TL A-Brüt sat şlar , ,86 B-Sat ş indirimleri (-) (-) (-) C-Net sat şlar , ,86 D-Sat şlar n maliyeti (-) ( ,81) ( ,99) Brüt sat ş kâr veya zarar , ,87 E-Faaliyet giderleri (-) , ,62 Faaliyet kâr veya zarar , ,25 F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar , ,90 G-Diğer faaliyetlerden olağan gider ve zararlar (-) ( ,76) ( ,93) H-Finansman giderleri (-) ,00 (-) Olağan kâr veya zarar , ,22 İ-Olağan d ş gelir ve kârlar , ,50 J-Olağan d ş gider ve zararlar (-) ( ,36) ( ,61) Dönem kâr veya zarar , ,11 K-Dönem kâr vergi ve diğer yasal yükümlülük karş l klar (-) ( ,94) ( ,27) Dönem net kâr veya zarar , ,84

204 (Ek: 10/a) TÜRKİYE KÖMÜR İŞLETMELRİ KURUMU SINIRLI SORUMLU GARP LİNYİTLERİ İŞLETMESİ MÜESSESESİ GELİR TABLOSU DİPNOTLARI 1- Dönemin tüm amortisman giderleri ile itfa ve tükenme paylar TL a) Dönemin tüm amortisman giderleri TL aa) Normal amortisman giderleri TL bb) Yeniden değerlemeden doğan amortisman giderleri - TL b) İtfa ve tükenme paylar TL 2- Dönemin karş l k giderleri (-) TL - Diğer dönen varl k karş l ğ TL Yeniköy Linyitleri İşletmesi Müdürlüğü kömür stoklar nda meydana gelen noksanl k için ayr lan karş l k. - Şüpheli alacak karş l ğ TL 3- Dönemin tüm finansman giderleri (-) TL a) Üretim maliyetine verilenler (-) TL b) Sabit varl klar n maliyetine verilenler (-) TL c) Doğrudan gider yaz lanlar (-) TL 4- Dönemin finansman giderlerinden ana kuruluş. Ana ortakl k. Müessese, bağl ortakl k ve iştiraklerle ilgili k sm n tutar (Toplam tutar içindeki paylar % 20 yi aşanlar ayr ca gösterilecektir.) Ana kuruluş TL, 5- Ana kuruluş, ana ortakl k, müessese, bağl ortakl k ve iştiraklerle yap lan sat şlar. (Toplam tutar içindeki paylar %20 yi aşanlar ayr ca gösterilecektir.) (-) TL 6- Ana kuruluş, ana ortakl k, müessese, bağl ortakl k ve iştiraklerden al nan ve bunlara ödenen faiz, kira ve benzeri (Toplam tutar içindeki paylar % 20 yi aşanlar ayr ca gösterilecektir.) (-)TL 7- Yönetim Kurulu başkan ve üyeleriyle genel müdür, genel koordinatör, genel müdür yard mc lar gibi üst yöneticilere cari dönemde sağlanan ücret ve benzeri menfaatleri toplam tutar (-) TL 8- Amortisman hesaplama yöntemleri ile bu yöntemlerde yap lan değişikliklerin dönemin amortisman giderlerinde meydana getirdiği art ş (+) veya azal ş (-) 9- Maliyet hesaplama sistemleri (Safha veya sipariş)ve stok değerleme yöntemleri (ağ rl k ortalama maliyet, ilk giren ilk ç kar, hareketli ortalama maliyet vs. gibi) -Maliyet hesaplama yöntemi: Safha maliyet sistemi, -Stok değerleme yöntemi: Ortalama maliyet yöntemi, 10- Varsa, tamamen veya k smen fiili stok say m yap lmamas n n gerekçeleri;(fiili stok say mlar yap lm şt r.) (maddi duran varl klar n fiili say m yetersizdir.) 11- Yurtiçi veya yurtd ş sat şlar hesap kalemi içinde yer alan yan ürün, hurda, döküntü gibi maddelerin sat şlar ile hizmet sat şlar n n ayr ayr toplamlar n n brüt sat şlar n yüzde yirmisini aşmas halinde bu madde ve hizmetlere ilişkin tutarlar (-) TL 12- Önceki döneme ilişkin gelir ve giderler ile önceki döneme ait gider ve zararlar n tutarlar n ve kaynaklar n gösteren aç klay c not: Raporun gelir tablosu bölümünde detaylar ile aç klanm şt r. 13- Adi ve imtiyazl hisse senetleri için ayr ayr gösterilmek koşuluyla, hisse baş na kâr ve kâr pay oranlar TL.

205 Kâr dağ t m tablosu (Ek:11) Dönem kâr n n dağ t m Cari dönem Bin TL A-Dönem kâr n n dağ t m 1-Dönem kâr Ödenecek vergi ve yasal yükümlülükler (-): -Kurumlar vergisi Gelir vergisi kesintisi -Diğer vergi ve yasal yükümlülükler Net dönem kâr Geçmiş dönemler zarar (-) (6.685) 4-I.Tertip yasal yedek akçe (-) İşletmede b rak lmas ve tasarrufu zorunlu yasal fonlar (-) Dağ t labilir net dönem kâr Ortaklara birinci temettü (-): (Genel müdürlüğe devredilen) Adi hisse senedi sahiplerine -İmtiyazl hisse senedi sahiplerine 7-Personele temettü (-) 8-Yönetim kuruluna temettü (-) 9-Ortaklara ikinci temettü (-): -Adi hisse senedi sahiplerine -İmtiyazl hisse senedi sahiplerine 10-II. tertip yedek akçe (-) Statü yedekleri (-) 12-Olağan üstü yedekler (dağ t lmam ş kârlar) 13-Diğer yedekler 14-Özel fonlar B-Yedeklerden dağ t m: 1-Dağ t lan yedekler 2-II.Tertip yasal yedekler (-) 3-Ortaklara pay (-) : -Adi hisse senedi sahiplerine -İmtiyazl hisse senedi sahiplerine 4-Personele pay (-) 5-Yönetim kuruluna pay (-) C-Hisse baş na kâr: 1-Adi hisse senedi sahiplerine (TL %) 2-İmtiyazl hisse senedi sahiplerine (TL %) D-Hisse baş na temettü: 1-Adi hisse senedi sahiplerine (TL %) 2-İmtiyazl hisse senedi sahiplerine (TL %)

206 Raporun ilgili bölümlerinde yer alan diğer öneri ve tavsiyelerin listesi (Ek:12) Bölüm Konu Sayfa İdari bünye İdari bünye İdari bünye Mali bünye İşletme çal şmalar Sözleşmeli ve işçi statüsünde toplam (15) personelin, Müessese d ş nda görevlendirilmesi, ihtiyaç duyulan personelin istihdam n ve işe al nmas n engellediği gibi, ücretlerinin Müessesece karş lanmas nedeniyle Müessese giderlerinin gereksiz yere artt r lmas na da sebep olduğundan, atamalar n n bulunduklar birimlere yap lmas için Genel Müdürlük nezdinde girişimlerde bulunulmas, Müessesede görevli başuzmanlar n tümünün, daha önce yürüttükleri görevleri ve tecrübeleri de göz önünde bulundurularak, mevcut mevzuat doğrultusunda fiilen ve aktif biçimde istihdamlar, Prim yönetmeliğindeki prim ödenmesinden beklenen fayday azaltan hususlar ile uygulamada ortaya ç kan aksakl klar n belirlenerek tüm müessese ve işletmeleri kapsayacak biçimde çal şmaya temel oluşturmas için konunun Genel Müdürlüğe iletilmesi, Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğleri uyar nca, düzenlenmesi zorunlu olan ek mali tablolardaki hatalar n giderilmesi ve tüm Müesseselerce haz rlanan ek mali tablolar aras nda uygulama birliğinin sağlanabilmesi için, Türk Ticaret Kanunu uyar nca, 1 Ocak 2013 tarihinden itibaren uygulama zorunluluğu bulunan Finansal Tablolar n Sunuluşu na ilişkin Türkiye Muhasebe Standart ndaki ek finansal tablolar hususu ve Kurumun tarihinden itibaren bağ ms z denetime tabii olacağ da göz önünde bulundurularak, yaz l m program haz rlanmas konusunda Genel Müdürlük nezdinde girişimde bulunulmas, Müessese merkezi ve Ilg n Linyitleri İşletmesince ihale edilen ve sözleşmeye bağlanan kriblaj tesisi işletilmesi ve torbalama işlerinin, belli bir süre ve say da işçi istihdam edilmesi esas na dayal olmas ve yap lacak işin miktar ile ilişki kurulmamas, sözleşme konusu işlerin hiç yap lmamas halinde dahi belirtilen süre ve say da işçinin istihdam edilmesi ve işin bedelinin ödenmesine yol açt ğ ndan, hizmet al m işlerinin, süre ve işçi say s yerine, yap lan iş miktar na göre ödeme yap lmas esas na dayal olarak ihale edilmesi,

207 İşletme çal şmalar İşletme çal şmalar İşletme çal şmalar İşletme çal şmalar İşletme çal şmalar İşletme çal şmalar İşletme çal şmalar Bursa Linyitleri İşletmesi (BLİ) Orhaneli ve Keles sektörlerinde yaşanmakta olan üretim darboğaz n n aş lmas na yönelik olarak; - Keles bölgesindeki dekapaj n müteahhit marifetiyle yap l yor olmas nedeniyle bu sektörde bulunan iş makinesi ve operatörlerinin Orhaneli bölgesine kayd r larak ihtiyaç fazlas durumundaki üretim araçlar n n diğer müesseselere transfer edilmesi ya da sat lmas, - Orhaneli bölgesinde oluşturulacak güçlü ve fonksiyonel bir makine park ile öncelikli olarak heyelanl bölgelerdeki dekapaj ve kömür üretimlerine ağ rl k verilerek, diğer müesseselerden kömür sat n al nmas uygulamas na son verilmesi, Bursa Linyitleri İşletmesi (BLİ) Orhaneli bölgesinde piyasa ve termik santral nitelikli kömür ihtiyac n gidermek üzere y llar aras nda yap m tamamlanan lavvar tesisinin, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu (ÇED) al namamas yüzünden halen çal şt r lam yor olmas n n İşletme için ciddi üretim kay plar yaratt ğ göz önünde bulundurularak bu konuda başlat lm ş olan çal şmalar n h zland r lmak suretiyle ÇED Raporunun zaman kaybedilmeden al nmas, İşin önemine binaen, Müessese Pazarlama ve Sat ş Şube Müdürlüğü personel ihtiyac n n giderilmesi için TKİ Genel Müdürlüğü nezdinde girişimde bulunulmas, TKİ ve EÜAŞ Genel Müdürlükleri aras nda her iki kurumun minimum maliyetle optimal işletmecilik yapabilmesine yönelik işbirliği ile ülkenin yenilenemeyen linyit kaynaklar en iyi şekilde değerlendirilirken termik santrallere ön görülen kalori aral ğ nda homojen kömür verilmesi ve alt-üst kalori değerlerinden oluşan aral ğ n genişletilmesi suretiyle ceza uygulamalar n n asgariye indirmesini teminen TKİ Genel Müdürlüğü nezdinde girişimde bulunulmas, Yaz aylar nda daralan bayi taleplerini art rmak için kömür sat ş n teşvik yollar n n araşt r lmas ve uygulamaya geçilmesi, Pazarlama faaliyetleri kapsam nda, çevre duyarl l ğ ve AB müktesebat na uyum sağlamak ve ithal kömürle rekabet edilebilir duruma gelerek pazar pay n artt rabilmek için; Is nmadan Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliğinde ve mahalli çevre kurulu kararlar nda öngörülen değerlerin sağlanmas n teminen kömür kalitesinin yükseltilmesi ve zenginleştirilmesi yönündeki çabalar n art r lmas, Sosyal Yard mlaşma ve Dayan şma Vak flar na kömür sat şlar n n bayi kömür sat şlar ile dengeli sağlanmas için gerekli tedbirin al nmas,

208 Bilanço Bilanço Bilanço Bilanço Türk Ticaret Kanununun 397'nci maddesinin Bakanlar Kuruluna verdiği yetki uyar nca, Bakanlar Kurulunun tarih ve 2012/4213 say l "Bağ ms z Denetime Tabi Olacak Şirketlerin Belirlenmesine Dair Karar" doğrultusunda, Kurum ve tüzel kişiliği olan müesseseleri de tarihinden itibaren bağ ms z denetime tabi olacaklar ndan ve bu denetim: - Kanunun 515 inci maddesi uyar nca, Türkiye Muhasebe Standartlar na göre mal varl ğ n, borç ve yükümlülükleri, öz kaynaklar ve faaliyet sonuçlar n tam, anlaş labilir, karş laşt r labilir, ihtiyaçlara ve işletmenin niteliğine uygun bir şekilde şeffaf ve güvenilir olarak gerçeği dürüst, aynen ve asl na sad k surette yans tacak şekilde ç kar lacak olan ve y ll k faaliyet raporu içinde yer alan finansal bilgilerin, finansal tablolar ile tutarl olup, olmad ğ ve gerçeği yans t p yans tmad ğ, - Kanunun 398'inci maddesi uyar nca, Türkiye Muhasebe Standartlar na, Kanunun finansal tablolara ilişkin hükümlerine uyulup uyulmad ğ n n, denetimi olacağ ndan ve y ll k faaliyet raporu içinde yer alan finansal bilgilerin, denetlenen finansal tablolar ile tutarl olup olmad ğ ve gerçeği yans t p, yans tmad ğ da denetim kapsam içinde olacağ ndan, Türkiye Muhasebe Standartlar na adaptasyon için, ilgili personelin eğitimi başta olmak üzere, gerekli haz rl klar n yap lmas konusunda Genel Müdürlük nezdinde girişimde bulunulmas, 233 say l KHK n n 33 üncü maddesi, Genel Yat r m ve Finansman Program n n Uygulamas na İlişkin Tebliğin 18 inci ve Türk Ticaret Kanunun 516 nc maddesi uyar nca haz rlanmas zorunlu olan faaliyet dönemlerine ilişkin faaliyet raporunun Genel Müdürlükçe bildirilecek format kapsam nda füzyon olarak haz rlanarak, Kararnamenin 9 uncu maddesi gereğince Yönetim Kurulunca onaylanarak ilgili mercilere gönderilmesi, Müessesenin Bursa Linyitleri İşletmesinin ambar nda bulunan ve geçmiş y llarda tedarik edilen 2,2 milyon adet polipropilen kömür torbas n n ileriki faaliyet dönemlerinde de hiçbir şekilde kullan lmas mümkün olmad ğ ndan bu torbalar n ve (723) kalem deklase malzemenin sat ş suretiyle değerlendirilmesi, Kaynaklar ve bunlarla elde edilen varl klar n, muhasebe kay t hesap ve tablolar nda anlaml bir şekilde tespit edilmesi en temel bilanço ilkesi olduğundan ve tüm müessese ve işletmelerin ayn çerçevede kay t yapmas suretiyle

209 Bilanço Gelir tablosu Gelir tablosu Gelir tablosu haz rlanacak konsolide bilançonun da anlaml olabilmesi için, sabit k ymet kay tlar n n Tekdüzen Hesap Plan nda öngörülen kapsam ve ay r mda kaydolunmas ve geçmiş y llar kay tlar n n da bu kapsamda düzeltilmesi için Genel Müdürlük nezdinden girişimde bulunulmas, Tekdüzen Hesap Plan nda araşt rma ve geliştirme giderleri işletmede yeni ürün ve teknoloji oluşturulmas, mevcutlar n geliştirilmesi ve benzeri amaçlarla yap lan giderler olarak, Kurumlar Vergisi Kanununun 10 uncu maddesinde ise münhas ran yeni teknoloji ve bilgi aray ş na yönelik giderler olarak tan mland ğ ndan kapsama girmeyen giderlerin araşt rma ve geliştirme gideri olarak kaydolunmamas gerekir. Dolay s yla an lan tutar cari y l gideri olarak kaydolunmas gereken bir nitelik taş d ğ ndan itfa pay ile mahsup olunarak, artakalanlar n n kâr kayd suretiyle maddi olmayan duran varl klardan ç kar lmas ve araşt rma geliştirme niteliğinde olmayan giderlerin bu hesaba kaydolunmamas, Bir üretim sürecine göre, leonardid olarak adland r lan kömürün girdi olarak kullan larak özel olarak inşaa edilen tesiste üretilen ve kömür üretimi s ras nda yan veya ara ürün olarak elde edilen bir ürün olmay p, esas ürün olan Hümik asidin 152 hesapta, sat ş ve maliyetinin ise 600 ve 620 hesapta izlenmesi, Üretimle ilgili giderlerden, çal ş lmayan döneme ve çal şmayan k s mlara ait giderlerin çal şmayan k s m gideri, ihzarat ve ocak içi sabit k ymetlerin bak m onar m için yap lan giderlerin ilgili hesaplar na kaydolunmas, çal şmayan k s m giderlerinin ise takip ve kontrolü amac yla ayr bir gider yeri olarak aç lmas için Genel Müdürlük nezdinde girişimde bulunulmas, Kurumlar Vergisi Kanununun 10/1-b maddesine göre tarihli ve 3289 Say l Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğünün Teşkilat ve Görevleri Hakk nda Kanun ile tarih ve 5894 Say l Türkiye Futbol Federasyonu Kuruluş ve Görevleri Hakk nda Kanun Kapsam nda yap lan sponsorluk harcamalar n n, amatör spor dallar için tamam, profesyonel spor dallar için % 50 si kurumlar vergisi matrah n n tespitinde kurumlar vergisi beyannamesi üzerinde ayr ca gösterilmek şart yla kurum kazanc ndan indirilmesi mümkün olduğundan, tarih ve say l resmi Gazete de yay mlanan Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü Sponsorluk Yönetmeliğindeki hükümler kapsam nda sponsorluk anlaşmas akdedilerek yap lacak giderlerin indirim konusu yap lmas