BOR VE TORYUM MADENLERİ SEKTÖRÜ

Transkript

1 SEKTÖREL ARAŞTIRMALAR BOR VE TORYUM MADENLERİ SEKTÖRÜ Erdal ERTUĞRUL ARAŞTIRMA MÜDÜRLÜĞÜ MART 2004 ANKARA

2 ISBN Türkiye Kalkınma Bankası A.Ş. Erdal ERTUĞRUL Kıd. Uzman [email protected] Türkiye Kalkınma Bankası A.Ş. Araştırma Müdürlüğü İzmir Cad. No: 35 Kızılay/ANKARA Tel: (0312) (0312) Fax: (0312) Türkiye Kalkınma Bankasında Basılmıştır. ii

3 İÇİNDEKİLER TABLOLAR LİSTESİ... GİRİŞ... 1 A- BOR I. SEKTÖRÜN, ÜRÜNÜN TANIMI VE KULLANIM ALANLARI... 4 Sayfa No I.1. Sektörün Tanımı... 4 I.2. Ürünün Tanımı... 5 I.3. Kullanım Alanları... 8 I.3.1. Bazı Bor Kimyasalların Kullanım Alanı... 9 I.3.2. Bor Ürünü Kullanan Sektörler II. ÜRETİM YÖNTEMLERİ, TEKNOLOJİ VE MALİYETLER II.1. Dünya ve Türkiye'de Bor Üretim Yöntemleri II.2. Teknoloji II.3. Maliyetler III. DÜNYA'DA MEVCUT DURUM III.1. Dünya Bor Rezervi III.2. Dünya Bor Ürünleri Üretimi III.3. Dünya Bor Tüketimi III.4. Dünya Dış Ticareti III.4.1. Dünya İhracatı III.4.2. Dünya İthalatı IV. TÜRKİYE'DE MEVCUT DURUM IV.1. Türkiye Bor Rezervi IV.2. Türkiye Bor Ürünleri Kapasitesi ve Üretimi IV.2.1. Türkiye Bor Ürünleri Kapasitesi IV.2.2. Türkiye Bor Ürünleri Üretimi IV.3. Türkiye Bor Tüketimi IV.4. Türkiye Dış Ticareti IV.4.1. Türkiye İhracatı IV.4.2. Türkiye İthalatı IV.5. Yeni ve Tevsi Yatırım Planları IV.6. Araştırma-Geliştirme Faaliyetleri V. BOR VE ÜRÜNLERİNİN SATIŞ FİYATI VI. TALEP VE İHRACAT PROJEKSİYONU V iii

4 B- TORYUM Sayfa No I. SEKTÖRÜN, ÜRÜNÜN TANIMI VE KULLANIM ALANLARI I.1. Sektörün Tanımı I.2. Ürünün Tanımı I.3. Kullanım Alanları II. TEKNOLOJİ III. DÜNYA'DA MEVCUT DURUM III.1. Dünya Toryum Rezervi III.2. Dünya Toryum Ürünleri Üretimi III.3. Dünya Tüketimi III.4. Dünya Dış Ticareti IV. TÜRKİYE TORYUM REZERVİ C- GENEL DEĞERLENDİRME EKLER Ek 1:Eti Holding A.Ş. Tarafından Yapılan Bor Ürünleri İle İlgili 5 Adet Ön Fizibilite Özeti Ek 2: Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü Kanunu Ek 3: Bor Madeninin Tarihçesi KAYNAKÇA iv

5 TABLOLAR LİSTESİ A- BOR Sayfa No TABLO 1 BOR VE ÜRÜNLERİNİN GTİP NUMARALARI... 4 TABLO 2 DÜNYA BOR REZERVİ VE KAYNAĞI TABLO 3 ANA ÜLKELER İTİBARİYLE DÜNYA BOR ÜRETİMİ TABLO 4 NİHAİ KULLANIM ALANLARINA GÖRE DÜNYA BOR TÜKETİMİ TABLO 5 DÜNYA HAM BOR VE BOR ÜRÜNLERİ İHRACAT MİKTARI TABLO 6 DÜNYA HAM BOR İHRACAT MİKTARLARI TABLO 7 DÜNYA BOR ÜRÜNLERİ İHRACAT MİKTARLARI TABLO 8 ÖNEMLİ ÜLKELER İTİBARİYLE BOR ÜRÜNLERİ İHRACATI TABLO 9 DÜNYA HAM BOR VE BOR ÜRÜNLERİ İTHALAT MİKTARI TABLO 10 DÜNYA HAM BOR İTHALAT MİKTARLARI TABLO 11 DÜNYA BOR ÜRÜNLERİ İTHALAT MİKTARLARI TABLO 12 ÖNEMLİ ÜLKELER İTİBARİYLE BOR ÜRÜNLERİ İTHALATI TABLO 13 İŞLETMELER İTİBARİYLE TÜRKİYE BOR REZERVİ TABLO 14 OCAK DURUMU VE KONSANTRE ÜRÜN TENÖRLERİ TABLO 15 İŞLETMELERİN HAM BOR VE RAFİNE BOR ÜRÜN KAPASİTELERİ TABLO 16 YILLAR İTİBARİYLE ETİ HOLDİNG A.Ş.'NİN İŞLETME BAZINDA BOR VE BOR ÜRÜNLERİ ÜRETİM MİKTARLARI TABLO 17 BOR BİLEŞİKLERİNİN YURTİÇİ TÜKETİMİ TABLO 18 KULLANIM ALANLARINA GÖRE TÜRKİYE BOR BİLEŞİKLERİ TÜKETİMİ TABLO 19 TÜRKİYE BOR ÜRÜNLERİ İHRACAT MİKTARLARI TABLO 20 TÜRKİYE HAM BOR ÜRÜNLERİ İHRACAT MİKTARLARI TABLO 21 TÜRKİYE RAFİNE BOR ÜRÜNLERİ İHRACAT MİKTARLARI TABLO YILI KONSANTRE VE RAFİNE BOR İHRACAT MİKTARLARI VE DEĞERLERİ TABLO 23 YILLAR İTİBARİYLE HAM BOR VE İŞLENMİŞ BOR İTHALATI TABLO 24 HAM BOR ÜRÜNLERİN FİYATLARI TABLO 25 ABD'NİN İTHAL ETTİĞİ HAM BOR ÜRÜNLERİNİN YIL SONU FİYATI TABLO 26 TÜRKİYE'NİN HAM BOR ÜRÜNLERİ ORTALAMA İHRACAT FİYATLARI TABLO 27 ABD'NİN YIL SONU SODYUM BORATLAR FİYATI TABLO 28 TÜRKİYE'NİN BOR ÜRÜNLERİ ORTALAMA İHRACAT FİYATLARI TABLO 29 ETİ HOLDİNG'İN FABRİKA SATIŞ FİYETI TABLO 30 TABİİ BORAT VE KONSANTRE. İLE BORİK ASİT İHRAÇ FİYATLARI TABLO 31 TÜRKİYE KONSANTRE VE RAFİNE BOR PROJEKSİYONU B- TORYUM TABLO 1 DÜNYA TORYUM CEVHERİ REZERVİ TABLO 2 DÜNYA MONAZİT ÜRETİMİ TABLO 3 ABD'NİN TORYUM BİLEŞİKLERİ DIŞ TİCARETİ TABLO 4 TORYUM GÖRÜNÜR REZERVLERİ TABLO 5 TORYUM GÖRÜNÜR REZERVLERİ v

6 GİRİŞ Toplumların sanayileşerek kalkınmaları, hammadde ve maden kaynaklarından verimli bir şekilde yararlanmaları ile yakından ilişkilidir. Tarihi süreç içerisinde toplumlar, doğal kaynaklarını verimli ve akılcı yöntemlerle kullanabildikleri ölçüde gelişmiş ve zenginleşmişlerdir. Bunun yanı sıra günümüzde, büyük boyutlu doğal kaynaklara sahip bazı ülkelerin kalkınmalarını tamamlayamamış olması şaşırtıcı değildir. Çünkü asıl önemli olan, kaynaklara sahip olmanın yanında, onlardan gerektiği gibi yararlanabilmelerinin yollarını da bulabilmektir. Madencilik, insanlık tarihi kadar köklü bir geçmişe sahip, toplumların gelişiminde birinci derecede rol oynayan bir olgudur. Madencilik, yapısı itibari ile diğer sektörlerden farklı bir konuma sahiptir. Kendi içinde zor ve zahmetli bir uğraş iken kimi sektörlere göre (inşaat, enerji, nakliye, gıda vb) yaklaşık 5 katı düzeyde katma değer yaratan, gittiği yörelere alt yapı götüren, ülke ekonomisi açısından stratejik önemi olan bir alandır. Madencilik sektöründe 53 farklı maden ve mineralin üretiminin yapıldığı Türkiye'de; dünyada madencilikte adı geçen 132 ülke arasında toplam üretim değeri itibariyle 28., üretilen madenlerin sayısı itibariyle 10. sırada yer almaktadır. Dünya metal maden rezervlerinin %0.4'ü, endüstriyel hammadde rezervlerinin %2.5'i, jeotermal potansiyelin ise %0.8'i ülkemizde olup, ülkemizin dünya maden rezervleri içerindeki payı yaklaşık %0.5'dir. Bor ürünleri; başta cam, cam elyafı, sabun-deterjan endüstrisi, seramik, metalurji ve tarım sektörü olmak üzere çok çeşitli alanlarda ara girdi olarak kullanılmakta olup, günümüz teknolojisinde önemli bir yere sahiptir. Bor grubu ürünleri birbirini ikame edebilen ürünlerden oluşmaktadır. Başka bir ifade ile, bir bor ürünü, herhangi bir kullanım alanında başka bir bor ürününün ticari rakibi olabilmektedir. Çünkü, bor ürünlerinin kullanım alanlarında esas olan içerdikleri bor oksit (B₂O₃) miktarıdır. Dünyada US Borakx ve Eti Holding ikilisi toplam dünya bor arzının %85'ine yakın bir kısmını karşılamaktadır. Bor ürünleri ile ilgili olarak şu anda dünyada bir rezerv sorunu bulunmamaktadır. Türkiye bor ticareti, ham ve rafine bor üreticisi ve ihracatçısı durumundaki Eti Holding A.Ş.'ye bağlı Eti Bor A.Ş. tarafından tek başına gerçekleştirilmektedir. Ülkemiz, dünyanın en büyük, en iyi kalitede (tenör) ve açık maden işletmeciliğin getirdiği maliyet avantajlı bor rezervine sahiptir. Büyük bir iç tüketim olmamasına (dünya tüketiminin %2-3'ünü kadar) rağmen ABD'den sonra en fazla bor cevheri üretimi ülkemiz tarafından gerçekleştirilmektedir. Türkiye'nin sahip olduğu yüksek miktar ve kaliteli bor madeninden sağlanacak faydanın en 1

7 üst seviyeye çıkarılmasının koşullarını oluşturmak, yani katma değeri yüksek ürünlere yönelmek gerekmektedir. Dünya bor piyasası yaklaşık 1.2 milyar USD civarında olup, bor minerallerini hammadde olarak kullanan özel bor kimyasalları (uç) ürünlerde ki toplam dünya pazarının 100 milyar USD'ın üzerinde olduğu tahmin edilmektedir. Türkiye genel ihracatında içerisinde (2002 yılı itibariyle) toplam bor ürünleri ihracatının payı %0.57 gibi çok düşük bir düzeyde olup, toplam madencilik ihracatı içindeki payı ise yaklaşık %13,7'dir yılında ise genel ihracattaki artış nedeniyle toplam bor ürünleri ihracat payının düştüğü tahmin edilmektedir. İhracat gelirlerini arttırmak, yeni istihdam alanları yaratmak için, ham cevher ürünü(konsantre) yerine, katma değeri yüksek rafine ve özel bor kimyasalları ürünlerin üretim ve ihracatına ağırlık verilmesi ve dolayısıyla, bor kimyasallarının üretimi konusunda yerli ve yabancı kuruluşlarla ortaklıklar kurulması planlanarak, bu kuruluşların sermaye ve teknoloji alanında sahip oldukları birikimlerden yararlanılması hedeflenilmelidir. Tabi ki en önemlisi ise, bor ve bor ürünlerini kullanan sektörlere yönelik imalat sanayi yatırımlarının yapılması son aşama olarak belirtilebilir. Toryum madeni, bugün itibariyle ekonomik değeri yüksek olan bir maden değildir. Ancak, dünyadaki hızlı bilimsel ve teknolojik gelişmeler dikkate alındığında bu konuda hazırlıksız yakalanmamak için Türkiye'nin uluslararası alandaki araştırma-geliştirme çalışmalarına katılması gerekmektedir. Son yıllarda ülkemizde mevcut olan bor ve toryum maden rezervleri konusu Türkiye gündemine çok sık gelmekte ve gerek görsel medyada ve gerekse yazılı basında konunun uzmanları, yazarları ve bir çok kişi tarafından tartışılmaktadır. Bu tartışmaların bir çoğunda, bu iki maden varlığı sayesinde Türkiye'nin içinde bulunduğu ekonomik-mali sıkıntılarından kısa sürede kurtulacağı ve hatta ülke refah seviyesinin daha da yükseleceği iddia edilmektedir. Bu iddiaların gerçekçi olup olmadığı konusunda bu iki madenin dünyadaki piyasa yapısı, pazar hacmi, fiyatlar ve özellikle bor ürünlerindeki ülkemizin özel kimyasal ürün çeşidi ve kapasitesinin gerçek anlamda değerlendirilmesi ve kısa, orta ve uzun vadede ne yapılabileceği konusunda ayrıntılı projeksiyonlara gereksinim bulunmaktadır. Son yıllar itibariyle böyle gelişmelerin yapıldığı görülmektedir. 2

8 A- BOR I. SEKTÖRÜN, ÜRÜNÜN TANIMI VE KULLANIM ALANLARI I.1. Sektörün Tanımı DPT sektör sınıflandırmasına göre Bor Tuzları (Ham Bor) Madencilik Sektörü, Metal Dışı Madenler alt grubu içinde; Bor Ürünleri ise, Kimya Sanayinin alt sektörü olan bor ürünleri sınıflandırması içinde yer almaktadır. Sanayinin en önemli temel taşlarından birisi ve katma değeri yüksek olan bor ürünleri sektörü, dünyada az sayıda üretici ve çok sayıda tüketicinin olması nedeniyle oligopolist bir piyasa yapısına sahiptir. Ham bor ürünlerinin bir bölümü endüstride direkt olarak kullanılmakla birlikte, büyük bir bölümü de rafine ürün üretiminde kullanılmak üzere işlenmektedir. Türkiye rezerv, üretim ve cevher kalitesi açısından önemli bir avantajı bulunmakla birlikte, işlenmiş ürün pazarı açısından henüz yurtiçi ve yurtdışı piyasada istenilen düzeyde değildir. Bor ürünleri bazı sanayi dallarında konsantre, bazılarında ise rafine ürünler olarak kullanılmaktadır. Bazı durumlarda ise, uygunluk ve fiyata göre rafine ve konsantre bor ürünleri birbirlerinin yerini alabilmektedir. Bazı bor ürünleri, diğer bor ürünlerinin hammaddesi olabilmektedir. Türkiye'de üretilen bor ürünlerinin her birine ait Gümrük Tarife İstatistik Pozisyon (GTİP) numaraları Tablo 1'de verilmektedir. TABLO 1: BOR VE ÜRÜNLERİNİN GTİP NUMARALARI ÜRÜNLER GTİP Ham Bor Ürünleri Tinkal Kernit (Razorit) Diğer Tabii Sodyum Boratlar, Bunların Konsantreleri (Kalsine Olsun Olmasın) Kolemanit Üleksit Borasit Priseit Diğer Tabii Sodyum Boratlar, Bunların Konsantreleri İşlenmiş Bor Ürünleri Dibor Trioksit Metaborik Asit Orto Borik Asit (Borik Asit) Diğer Borik Asitler Sodyum Boratlar (Anhidrit) Diğer Boratlar Sodyum Perborat Monohidrat Diğer Sodyum Perboratlar (Perboraks) Diğer Peroksiboratlar (Perboratlar)

9 I.2. Ürünün Tanımı Bor, doğada tüm canlıların yaşantısını devam ettirmesi için vazgeçilmez elementlerden biridir. Yeryüzünde toprak(10-20 ppm), kayalar ve suda (deniz suyu ve tatlı suda ppm aralığında) yaygın olarak bulunur. Periyodik sistemin üçüncü grubunun başında bulunan, simgesi (B) ve atom numarası 5 olan Bor elementi, ağırlığı 10.81, ergime noktası 2190 C, kütle numaraları 10 ve 11 olan iki kararlı izotop oluşur ve elektron eksiği bulunur. Bor ürünleri ile ilgili tanımlar aşağıda verilmektedir. Ham Bor Cevheri (Tüvenan): Bor minerallerince zengin yataklardan, uygun madencilik yöntemleri ile çıkarılması sonucunda elde edilmiş olan ve herhangi bir zenginleştirme ve sınıflandırma gibi işlemlere tabi tutulmamış bor ürünleridir. Örnek; tinkal cevheri, kolemanit cevheri, üleksit cevheri. Konsantre Bor: Cevher hazırlama ve zenginleştirme işlemine (kırma, eleme, öğütme, yıkama, sınıflandırma) tabi tutulan bor cevherinden, gang minerallerinin uzaklaştırılması ve B₂O₃ içeriğinin yükseltilmesiyle teknolojik olarak doğrudan veya dolaylı olarak kullanılabilir duruma getirilmesi sonucunda elde edilen üründür. Örnek; konsantre tinkal, konsantre kolemanit, konsantre üleksit, öğütülmüş kolemanit. Rafine Bor (Bor Kimyasalları): Uygun yapıdaki ham bor cevheri veya konsantre bor cevheri kullanılarak kimyasal reaksiyon yapılmaksızın veya yapılarak ana mineral harici maddelerin uzaklaştırılması sonucunda elde edilen veya bir kimyasal reaksiyonla girdilerdeki ve reaksiyon sonucu oluşan yabancı maddelerin uzaklaştırılmasına yönelik rafinasyon işlemleri sonucu üretilen ürünlerdir. Bu ürünler genel olarak ekonomik bazda bor sağlayıcısı (kaynağı) ve özel bor ürünlerinin (özel bor kimyasallarının) üretiminde kullanılırlar. Örnek; boraks dekahidrat, boraks pentahidrat, borik asit, bor oksit. Özel Bor Ürünü (Özel Bor Kimyasalları - Uç Ürünler): Rafine bor ürünlerinin daha ileri rafinasyona ve/veya metalurjik veya kimyasal bir işleme tabi tutulmasıyla elde edilen spesifik bir amaç için kullanılan ürünlerdir. Örnek; çinko borat, bor nitrür, bor karbür, sodyum bor hidrür, ferrobor. Bor elementinin kimyasal özellikleri, morfolojisine ve tane büyüklüğüne bağlıdır. Mikron ebadındaki amorf bor (toz halde, siyah ve kahverengi) kolaylıkla ve bazen şiddetli olarak reaksiyona girerken, kristal bor (siyah, gevrek, sert ve katı) kolay reaksiyona girmez. Bor, yüksek sıcaklıkta su ile reaksiyona girerek borik asit ve diğer ürünleri oluşturur. Mineral asitleri ile reaksiyonu, konsantrasyona ve sıcaklığa bağlı olarak yavaş veya patlama şeklinde olabilir ve ana ürün olarak borik asit oluşur. 4

10 Bor tabiatta serbest halde bulunmaz ve doğada 150 den fazla mineralin yapısı içinde yer almasına rağmen, ekonomik anlamda bor mineralleri kalsiyum, sodyum ve magnezyum elementleri ile hidrat bileşikleri halinde teşekkül etmiş olarak bulunur. Bor, çok çeşitli bileşik yapma kapasitesine ve nötronları absorbe etme özelliğine sahip olup, endüstrinin vazgeçilmez hammaddelerinden bir tanesidir. Dünyada en yaygın kullanım alanına sahip elementlerin başında gelmektedir. Bor ürünlerinin nihai kullanımında asıl işlevi bünyelerindeki değişik oranlardaki bor oksit (B₂O₃) içeriği olduğu için, çeşitli bor ürünlerinin birbirine ikame özelliği mevcuttur. Bir başka ifade ile, bir bor ürünü aynı zamanda başka bir bor ürününün ticari rakibi olabilmektedir. Bor Minerallerinin Sınıflandırması Bor minerallerinin alt ürün bazında çok çeşitli olup, bu çalışmada genellikle ticari öneme sahip bor mineralleri konusunda açıklamalara yer verilecektir. 1- Kristal Suyu İçeren Boratlar (Kernit, Tinkal, Probertit, Üleksit, Kolemanit, Pandermit vb) 2- Bileşik Boratlar (Hidroksil ve/veya diğer tuzlar ile) (Borasit, Fluoborit, Szaybelit vb) 3- Borik Asit (Sassolit-Doğal Borik Asit) 4- Susuz Boratlar 5- Borofluoritler 6- Borosilikat Mineraller (Akzinit ve Turmalin Grubu) Endüstride kullanılan bor ürünleri, üretim aşamaları ve prosesleri ile kullanım alanları dikkate alınarak; konsantre bor, rafine bor ve özel bor ürünleri (uç ürünler) şeklinde 3 grupta sınıflandırılabilir. Konsantre Bor ( Ham Bor) Ürünleri Dünyada üretilen bor cevherinin hemen hemen tamamı bir zenginleştirme işleminden sonra, parça ya da öğütülmüş konsantre halinde pazarlanır ve kullanılır. Bu tür ürünler ham bor olarak tanımlanmaktadır. Doğada yaklaşık 230 çeşit doğal bor mineralinden ticari değere sahip ve bünyelerinde değişik oranlarda bor oksit (B₂O₃) içeren bor minerallerinin en önemlileri aşağıda verilmektedir. Tinkal (Doğal Boraks), Kolemanit, Üleksit, Probertit, Borasit, Pandermit, Szyabelit, Hidroborasit ve Kernit 5

11 Tinkal (Doğal Boraks); monoklinaldir ve kristal yapısı kısa prizma şeklindedir. Dilinimi nadiren iyi, gevrek ve konkodial kırılarak ezilir. Yeni kesilmiş saf boraks temizdir ve cam gibidir. Fakat bir çok numuneler tebeşir beyazıdır. Kolemanit; monoklinaldir ve bir çok yataklarda parlak kristaller, oyuklar içinde bulunur. Beyaz-gri ve yeşilimsi-gri gibi tipik renkleri vardır. Su içinde çok ağır erir fakat asitte çok kolayca eriyebilir. Isıtıldığı zaman kolemanit çatırdıyarak pudra halinde kavrulur. Üleksit; tek tek büyük kristallerden ziyade ipek gibi lif demetleri teşkil ederler. Beyaza çalan şeffaf bir mineral olup, görünüşüne de uygun olarak "pamuk gülü" diye adlandırılmaktadır. Üleksit soğuk suda az, sıcak suda daha fazla asit içinde kolayca erir. Kernit (Rasorit); monoklinaldir, fakat kristal şekli genellikle yarılma ile kapanır. Yarılma iki yönde mükemmeldir. Diğer yönlerde bu kadar mükemmel değildir ve mineral dağınık, kıymık lifler halinde kolayca ezilir. Türkiye'de tinkal (sodyum kökenli), kolemanit (kalsiyum kökenli) ve üleksit (sodyumkalsiyum kökenli) konsantreleri üretilmektedir. Rafine Bor (Bor Kimyasalları) Ürünler Borun çok sayıda bileşiği olmakla beraber teknik olarak büyük miktarlarda üretilen ve uluslararası pazarlarda söz sahibi olan dört ana bileşiği vardır. Sanayide kullanılmak üzere veya laboratuar araştırmaları için üretilen diğer bor ürünleri ise genellikle bu 4 ana bileşikten üretilirler. Rafine bor ürünleri borun en çok tüketilen türevlerini oluşturmaktadır. Bu bileşikler; Boraks Pentahidrat, Boraks Dekahidrat, Susuz Boraks, Borik Asit, Sodyum Perborat Monohidrat, Sodyum Perborat Tetrahidrat Boraks; tinkal olarakta isimlendirilen ve sodyum tetraborat dekahidrat bileşiminde olan boraks, endüstride çok kullanılan bir bor ürünü olduğu gibi, doğada da büyük rezervler halinde bulunan bir bor mineralidir. Rafine boraks, doğal halde bulunan boraks mineralinden, kernit, kolemanit, üleksit ve pandermit gibi kalsiyum boratlardan veya boraks ihtiva eden göl sularından elde edilir. Ancak, kalsiyumlu boratlardan boraks üretiminin göl sularından, doğal boraks (tinkal) cevherinden ve kernitten boraks üretimine kıyasla daha pahalı olduğu görülür. Sodyum Tetraborat-Pentahidrat; çeşitli metodlarla boraks üretiminin kristalleşme safhasında ortamın şartları değiştirilerek sodyum tetraborat pentahidrat elde edilir. Sodyum tetraboratın, dekahidrat veya pentahidrat şeklinde kristalleşmesi öncelikle ortamın sıcaklığına bağlıdır. Pentahidrat genellikle buharlaşma metodu ile boraks üretiminde bir yan ürün olarak alınır. Konsantre edilmiş ve 5-6 molekül suyu uçurulmuş boraks cevheri veya konsantre kernit cevheri de ham pentahidrat olarak "Razorit 46" adı altında pazarlanabilir. 6

12 Susuz Sodyum Tetraborat; boraksın kademeli olarak ısıtılıp kristal suyunun uçurulması yoluyla elde edilir. Borik Asit; beyaz, parlak, altıgen pulcuklar halinde kristalleşen ve suda eriyen bir asittir. Borik asit, endüstride en çok kullanılan bor ürünlerinden biridir. Boraks, kernit, kolemanit, üleksit, borasitten ve boraks ihtiva eden göl sularından çeşitli metotlarla elde edilir, granüle veya kristalize olarak pazarlanır. Bor Trioksit; renksiz, camsı yapıda, çok higroskopik bir maddedir. Metaborik asit halinde kristalize edilebilir. Kolaylıkla borik asite dönüştürülebilir. Borik asitin ısıtılmasıyla elde edilir. Sodyum Perporat; üretimde birkaç metod vardır. Bu metotların en önemlileri ve ekonomik olarak uygulanabilenleri suda çözdürülmüş borakstan kimyasal yolla ve elektroliz yoluyla elde edilir. Her üç rafine bor ürünün üretiminde hammadde olarak tinkal kullanılabiliyor. Ancak Türkiye ve Avrupa'da borik asit üretiminde kolemanit ve üleksit kullanılıyor. Sodyum perborat ise hem tinkal den hem de borakstan üretilebiliyor. Türkiye'de halen borik asit, boraks dekahidrat, boraks pentahidrat, sodyum perborat tetrahidrat, sodyum perborat, monohidrat ve susuz boraks üretilmektedir. Özel Bor Ürünleri (Özel Bor Kimyasalları - Uç Ürünler) Daha önce belirtilen ham ve rafine ürünlerden üretilirler. En önemli özelliklerini ileri teknoloji gerektiren yöntemler ile üretilmeleri oluşturmaktadır. Ham ve rafine bor ürünlerine göre üretilen uç ürün sayısı daha fazladır. Belli başlı uç ürünler arasında; Amorf Bor, Kristalin Bor, Bor Flamentleri, Bor Halidleri, Özel Sodyum Boratlar, Fluoborik Asit, Trimetil Borat, Sodyum Bor Hidrürler, Bor Esterleri Bor kimyasalları günümüzde yaygın olarak kullanılmakta olup, zamanla yeni kullanım alanları bulmaktadır. Bu bileşikler yüzyıla damgasını vuracak değerde olduğu araştırmacılar tarafından çok sık ifade edilmektedir. I.3. Kullanım Alanları Bor, mineralleri bazı alanlarda ham olarak kullanılabildiği gibi genel olarak rafine bor bileşiklerine ve özel bor ürünlerine dönüştürüldükten sonra endüstride geniş bir kullanım alanı bulmaktadır. Bugün konsantre, rafine ürün ve bor kimyasalları (uç ürünler) şeklinde, en az 200'ünde alternatifsiz olmak üzere, 250'yi aşkın kullanım alanı olmuştur. 7

13 Özellikle gelişmiş sanayi ülkeleri sanayilerinin vazgeçilmez temel girdisi olan bor, üretimde kullanılacak hammadde içine değişik miktarlarda (ppm seviyesinden, %30'lara kadar) katılarak olmazsa olmaz temel bir girdi özelliğindedir. Bu anlamda ham ve rafine bor ürünleri "sanayinin tuzu" unvanını almıştır. Nasıl ki tuzsuz yemek insanın haz ve lezzet duygularını karşılamaktan uzaksa, bor olmadan üretilen sanayi ürünlerinde standart bir üretim olmaktan uzak olacaktır. Gelişen teknolojiler de, bor kullanımı ve bor bağımlılığı artmakta, borun stratejik mineral olma özelliği giderek daha da belirginleşmektedir. I.3.1. Bazı Özel Bor Ürünlerinin Kullanım Alanları 1- Amorf Bor: Günümüzde askeri amaçlı olarak karakteristik yeşil renkli hedef aydınlatma malzemesi ve roketlerde ateşleyici olarak kullanılmaktadır. Amorf borun fiyatı $/kg'dır. Yüksek Teknoloji Seramik ve Kompozitleri Araştırma Merkezi (YTSKAM) laboratuarlarında 500 Kg/Yıl kapasiteli bir tesis mevcuttur. 2- Kristalin Bor: Metal borürlerin hazırlanmasında kullanılır. Yarı iletkenlerde dapont element olarak ve laser teknolojisinde kullanılmaktadır. Kristalin borun fiyatı $/kg'dır. 3- Bor Karbür: Parlak siyah renkli, kristal yapılı, fiziksel ve kimyasal etkenlere karşı çok dayanıklı bir malzemedir. Borun en stratejik ve ara hammaddesi niteliğinde olan bu malzemenin en önemli özellikleri, elmastan sonra ikinci sertliğe sahip olması, nötron absorbsiyon kabiliyetidir. Yüksek sıcaklığa dayanımı diğer bor bileşiklerinin sentezlenmesinde ara hammadde özelliğine sahip olmasıdır. Başlıca kullanım alanları ise, refrakter endüstrisinde antioksidan olarak, nükleer reaktörlerde kontrol çubuklarında, radyasyondan koruyucu duvarlarında, lepleme sanayinde aşındırıcı olarak, tel haddelerinde kılavuz olarak, ekstrüzyon kalıplarında, metal matrisli kompozitlerde, düşük yoğunluklu sermetlerde, alüminyum matrisli kompozitlerde, katı füze yakıtlarında, yüzey borlama reaktiflerinde ve diğer borürlerin üretiminde kullanılmaktadır. ESK-Almanya ve Mudanjiang-Çin başlıca üreticileridir. Yaygın kullanım alanı olan ve ticareti her yıl artan bu kadar önemli ve stratejik bir malzemeyi Türkiye şimdilik üretememektedir. 4- Bornitrür: 21. yüzyılın maddesi olmaya şimdiden aday bir malzemedir. Grafite benzer yapıta fakat beyaz renkte hafif bir maddedir. Hekzagonal bor nitrür YTSKAM laboratuarlarında pilot çapta borik asitten ve/veya bor karbürden yüksek sıcaklıkta sentezlenmesi ile üretilmektedir. 8

14 5- Hekzagonal bornitrür, günümüzde beyaz grafit adı ile anılmaktadır. Yüksek sıcaklığa dayanıklı oksidasyon direnci yüksek bir malzemedir. Toz olarak üretilen hekzogonal bornitrür yüksek sıcaklıkta yağlama malzemesi olarak çok geniş kullanım alanı bulabilmektedir. Diğer bazı silikat tozları ve ilavelerle süpansüyon halinde sprey olarak satılmaktadır. Örneğin, kalıpların yağlanmasında çok yaygın olarak kullanılmaktadır. Yüksek sıcak ve basınçta presleme ile üretilen takozlar kolayca işlenebilir. Cam, metalurji sektöründe nozül olarak kullanılmaktadır. 6x6x6 cm boyutlarında bir bornitrür takoz USD fiyatındadır. hbn - TiB₂ kompozitleri termal buharlaştırma kayıkçıklarında kullanılır. 6- Kübikbornitrür; elmas sertliğinde mükemmel bir malzemedir. Suni elmas olarakta anılmaktadır. Bütün aşındırıcılarda elmasın yerini almaktadır. İTÜ-KOSGEB ve YTSKAM ile birlikte bu malzemenin nano boyutlarında üretimi ve teknoloji transferi konusunda çalışmalar yürütmektedir. Çalışmalarda üretilen kübik bornitrür 5-10 nanometre boyutlarındadır. 1 gramı 4 USD'dir. İleride bu malzemenin hidrojen vb gazları taşıyıcı ortam olarak kullanılması gündeme gelecektir. Zımparalama ve cilalama işlemlerinde, sondaj başlıklarının dişlilerinde, granit ve mermer sanayiinde, metallerin işlenmesinde kullanılmaktadır. Bu yüzyıl içerisinde kesici takım ucu olarak kullanılan WC-Co sert metallerin yerini bor nitrür kompozitleri alacak olup, 18x12x1 mm boyutlarındaki bornitrür kompozitin fiyatı 112 USD'dir. 7- Bor Alaşımları (Borürler): borun geçiş elementleri olan demir, nikel, kobalt ve diğer metaller ile yapmış olduğu alaşımlardır. Bu alaşımlar çeliğin borlanmasında, bor esaslı amorf malzeme üretiminde ana malzeme niteliğindedir. 8- Ferrobor, nikel bor, kobalt bor; bu alaşımlar YTSKAM 'da geliştirilmiş derin daldırmalı ark ocağında, borik asidin karbo termal redüksiyonu ile üretilmektedir. Ferro bor çeliğe bor alaşımlandırma amacı ile verilmektedir. En önemli kullanım alanı, trafo çekirdeklerinde amorf malzeme olarak kullanılmasıdır. Bu malzemenin kobaltlı, nikelli cinsleri özellikle yüksek frekanslı trafo çekirdeklerinde vazgeçilmez bir malzemedir. Fiyatı 50 USD/KG'dır. Bu malzemeden üretilen saç kılı inceliğindeki amorf tellerden EKG vb cihazların sensörleri imal edilmektedir. Bu tellerin fiyatı 200 USD/KG'dır. Nikel-bor alaşımından üretilen toz malzeme cam kalıpların yüzeyinin sertleştirilmesinde kullanılmaktadır. Fiyatı 40 USD/KG'dır. 9- Bor Filametleri; havacılık sanayi, spor malzemeleri için kompozitler üretimlerinde, 10- Bor Halidleri; İlaç sanayi, katalistler, elektronik parçalar, bor flamentleri ve fiber optikler, 9

15 11-Özel Sodyum Boratlar; fotoğrafçılık kimyasalları, yapıştırıcılar, tekstil, "finishing" bileşikleri, deterjan ve temizlik malzemeleri, yangın geciktiricileri, gübre ve zirai ilaçlar, 12- Fluoborik Asit ve Trimetil Borat; kaplama solüsyonları, fluoborat tuzlar, sodyum bor hidrürler, 13- Sodyum Bor Hidrürler; borun hidrojenle yaptığı bileşiklerdir. Özel kimyasalları saflaştırma, kağıt hamuru beyazlaştırma, metal yüzeylerin temizlenmesi, 14- Bor Esterleri; polimerizasyon reaksiyonlar için katalist, polimer stabilizatörleri, yangın gecikriricileri olarak kullanılmaktadır. I.3.2. Bor Ürünü Kullanan Sektörler 1- Cam Sanayi: Bor, pencere camı, şişe camı vb. sanayilerde ender hallerde kullanılır. Özel camlarda ise borik asit vazgeçilmeyen bir unsur olup, rafine sulu/susuz boraks, borik asit veya kolemanit/boraks gibi doğal haliyle kullanılmaktadır. Çok özel durumlarda potasyum pentaborat ve bor oksitler kullanılmaktadır. Bor, ergimiş haldeki cam ara mamulüne katıldığında onun vizkozitesini, yüzey sertliğini ve dayanıklılığını arttırdığından, ısıya karşı izalasyonunun gerekli görüldüğü cam mamullerine katılmaktadır. 2- Cam Elyafı: Ergimiş cama %7 borik asit verecek şekilde boraks pentahidrat veya üleksitprobertit katılmaktadır. Maliyete bağlı olarak sulu veya susuz tipleri kullanılmakta, bazı hallerde de borik asitten yararlanılmaktadır. Arzulanan yalıtım derecesine göre çeşitli spesifikasyonlar tanımlanır. Roll, loft veya sünger halinde imal edilmektedir. Binalarda yalıtım amacıyla kullanılmaktadır. Hafifliği, fiyatının düşüklüğü, gerilmeye olan direnci ve kimyasal etkilere dayanıklılığı nedeniyle plastiklerde, sınai elyaf vb. de, lastik ve kağıtta yer edinmiş olan cam elyaf, kullanıldığı malzemelere sertlik ve dayanıklılık kazandırmaktadır. Böylece sertleşmiş plastikler otomotiv, uçak sanayinde, çelik ve diğer metalleri ikame etmeye başlamıştır. Ayrıca spor malzemelerinde de (kayaklar, tenis raketleri vb) kullanılmaktadır. Yapılmakta olan araştırmalar cam elyafın yeni kullanım alanlarının da olacağını göstermektedir. Trafik işaretleri, karayolu onarımı birer örnek olarak verilebilir. Bu gibi mamullerde E camı kullanıldığından, rafine kolemanit tercih edilmektedir. E tipi cam elyafı, en çok kullanılan tür olup %90 uygulamada tercih edilmektedir. İngiltere'de oto başına 75 kg cam yünü tüketilmektedir. Fransa'da Renault firması, üzerine poliyester paneller monte edilen metal şasi imalatına girmiştir. Otomobillerde borun kullanılması, arabaların ağırlığını 10

16 azaltmakta ve dolayısıyla yakıt tüketimini azaltmaktadır. Ayrıca, araçlarda paslanmayı geciktirmektedir. 3- Optik Cam Elyafı: Işık fotonlarının etkin biçimde transferini sağlamaktadır. İngiliz Felecon'un ürettiği yeni bir elyaf saniyede 140 milyon baytı 27 km uzağa taşıyabilmektedir. Bu lifler %6 borik asit ihtiva etmektedir. Phillips'in Hollanda'daki fabrikasında bu lifler üretilmektedir. 4- Borosilikat Camlar: Camın ısıya dayanması, cam imalatı sırasında çabuk ergimesini ve devitrifikasyonunun önlenmesini sağlayan bor; yansıtma, kırma, parlama gibi özelliklerini de arttırmaktadır. Bor, camı asite ve çizlmeye karşı korur. Cam tipine bağlı olarak; cam eriğinin %0.5 ile %0.23'ü bor oksitten oluşmaktadır. Genellikle cama boraks, kolemanit, borik asit halinde karma olarak ilave edilmektedir. Otolar, fırınlar, çamaşır makinaları, çanak/çömlek vb. de bu tür camlar tercih edilmektedir. ABD'de bu tür cam üreten 100'e yakın firma vardır. 5- Seramik Sanayi: Emayelerin vizkozitesini ve doygunlaşma ısısını azaltan borik oksit %20'ye kadar kullanılabilmektedir. Özellikle emayeye katılan hammaddelerin %17-32'si borik oksit olup, sulu boraks tercih edilir. Bazı hallerde borik oksit veya susuz boraks da kullanılır. Seramik karo kaplama, süs ve sofra malzemeleri üreticilerinin üretimlerinde kullandıkları sır'ın ana hammaddesi frit'tir. Bor ürünleri de frit'in en önemli hammaddeleri olup, seramik sektörü ürünler maliyetlerini etkilemektedir. Metalle kaplanan emaye onun paslanmasını önler ve görünüşüne güzellik katar. Çelik, aluminyum, bakır, altın ve gümüş emaye ile kaplanabilir. Emaye asite karşı dayanıklılığını arttırır. Mutfak aletlerinin çoğu emaye kaplamalıdır. Banyolar, kimya sanayi techizatı, su tankları, silahlar vb. de kaplanır. Seramiği çizilmeye karşı dayanıklı kılan bor, %3-24 miktarında kolemanit halinde sırlara katılır. 6- Temizleme ve Beyazlatma Sanayi: Sabun ve deterjanlara mikrop öldürücü (jermisit) ve su yumuşatıcısı etkisi nedeniyle %10 boraks dekahidrat ve beyazlatıcı etkisini arttırmak için toz deterjanlara %10-20 oranında sodyum perborat katılmaktadır. Çamaşır yıkamada kullanılan deterjanlara katılan sodyum perborat aktif bir oksijen kaynağı olduğundan etkili bir ağırtıcıdır. Perboratların çamaşır yıkamada klorlu temizleyicilerin yerini alması sıcak ve soğuk su kullanımına bağlıdır. Çünkü perboratlar ancak 55 C'ın üstünde aktif hale geçerler. Ancak ABD'de kullanılan aktivatör kullanımı ile bu sorun giderilmeye çalışılmıştır. Dünya perborat talebinin büyük bir bölümü Batı Avrupa tarafından tüketilmektedir. 11

17 7- Tarım: Bor mineralleri bitki örtüsünün gelişmesini arttırmak veya önlemek maksatıyla kullanılmaktadır. Bor, değişken ölçülerde, bir çok bitkinin temel besin maddesidir. Bor eksikliği görülen bitkiler arasında yumru köklü bitkiler (özellikle şeker pancarı), kaba yoncalar, meyve ağaçları, üzüm, zeytin, kahve, tütün ve pamuk sayılmaktadır. Bu gibi hallerde susuz boraks ve boraks pentaborat veya disodyum oktaboratın mahsulün üzerine püskürtülmesi suretiyle uygulanmaktadır. Bor, sodyum klorat ve bromosol gibi bileşiklerle birlikte otların temizlenmesi veya toprağın sterilleştirilmesi gereken durumlarda da kullanılmaktadır. 8- Yanmayı Önleyici (Geciktirici) Maddeler: Borik asit ve boratlar selülozik maddelere, ateşe karşı dayanıklılık sağlarlar. Tutuşma sıcaklığına gelmeden selülozdaki su moleküllerini uzaklaştırırlar ve oluşan kömürün yüzeyini kaplayarak daha ileri bir yanmayı engellerler. Ateşe dayanıklı madde olarak selülozik yalıtım maddelerinin kullanımı borik asit tüketiminin artmasına yol açmıştır. ABD'de kullanılmakla birlikte, son yıllarda çok fazla yaygınlaşmamıştır. Bor bileşikleri plastiklerde yanmayı önleyici olarak giderek artan oranlarda kullanılmaktadır. Bu amaç için kullanılan bor bileşiklerinin başında çinko borat, baryum metaborat, borfosfatlar ve amonyum fluoboratlar gelir. 9- Metalurji: Boratlar yüksek sıcaklıklarda düzgün, yapışkan, koruyucu ve temiz, çapaksız bir sıvı oluşturma özelliği nedeniyle demir dışı metal sanayinde koruyucu bir curuf oluşturucu ve ergitmeyi hızlandırıcı bir madde olarak kullanılmaktadır. Bor bileşikleri, elektrolit kaplama sanayinde, elektrolit elde edilmesinde sarf edilmektedir. Borik asit nikel kaplamada, fluoboratlar ve fluoborik asitler ise; kalay, kurşun, bakır, nikel gibi demir dışı metaller için elektrolit olarak kullanılmaktadır. Alaşımlarda, özellikle çeliğin sertliğini artırıcı olarak kullanılmaktadır. Bu konuda ferrobor oldukça önem kazanmıştır. Çelik üretiminde 50 ppm bor ilavesi çeliğin sertleştirebilme niteliğini geliştirmektedir. Kanada, Almanya, Japonya ve Türkiye'de çelik üretiminde florit yerine kolemanit kullanılmaktadır. 10- Nükleer Uygulamalar: Atom reaktörlerinde borlu çelikler, bor karbürler ve titanbor alaşımları kullanılır. Paslanmaz borlu çelik, nötron absorbanı olarak tercih edilmektedir. Yaklaşık her bir bor atomu bir nötron absorbe etmektedir. 12

18 Atom reaktörlerinin kontrol sistemleri ile soğutma havuzlarında ve reaktörün alarm ile kapatılmasında (B₁₀) bor kullanılmaktadır. Ayrıca nükleer atıkların depolanmasında da kolemanit kullanılmaktadır. 11- Enerji Depolama: Termal storage pillerindeki, sodyum sülfat ve su ile yaklaşık %3 ağırlıktaki boraks dekahidratın kimyasal karışımı günümüzün güneş enerjisini depolayıp, gece ısınma amacıyla kullanılabilmektedir. Ayrıca, binalarda tavan malzemesine konulduğu taktirde güneş ışınlarını emerek, evlerin ısınmasını sağlayabilmektedir. Ayrıca, bor, demir ve nadir toprak elementleri kombinasyonu (METGLAS) %70 enerji tasarrufu sağlamaktadır. Bu güçlü manyetik ürün; bilgisayar disk sürücüleri, otomobillerde direk akım motorları ve ev eşyaları ile portatif güç aletlerinde kullanılmaktadır. 12- Otomobil Hava yastıkları ve Antifriz: Bor hava yastıklarının hemen şişmesini sağlamak amacıyla kullanılmaktadır. Çarpma anında, elementel bor ile potasyum nitrat toz karışımı elektronik sensör ile harekete geçirilir. Sistemin harekete geçirilmesi ve havayastıklarının harekete geçirilmesi için geçen toplam zaman 40 milisaniyedir. Ayrıca otomobillerde antifriz olarak ve hidrolik sistemlerde de kullanılmaktadır. 13- Atık Temizleme: Sodyum borohidrat atık sulardaki civa, kurşun, gümüş gibi ağır metallerin sulardan temizlenmesi amacıyla kullanılmaktadır. 14- Yakıt: Sodyum tetraborat, özel uygulamalarda yakıt katkı maddesi olarak kullanılmaktadır. Daha önce Amerikan Donanması tarafından uçuş yakıtı olarak kullanılmıştır. Karboranlar için Amerikan Deniz Araştırma Ofisi ve Amerikan Ordusu tarafından katı roket yakıtı olarak kullanılması için araştırmalar yapılmıştır. Dibor, B₂H₆ ve B₅B₉ gibi bor hidratlar; uçaklarda yüksek performanslı potansiyel yakıt olarak araştırılmışlardır. Boraneler hidrojenle karşılaştırıldığında daha yüksek performansla yanmaktadır. Fakat, pahalı, toksit ve yakıldığında açığa çıkan bor oksit çevresel açıdan uygun değildir. 15- Sağlık: BNCT(Boron Neutron Capture Therapy) kanser tedavisinde kullanılmaktadır. Özellikle beyin kanserlerinin tedavisinde hasta hücrelerinin seçilerek imha edilmesinde kullanılmakta ve sağlıklı hücrelere zararın enaz düzeyde olması nedeniyle tercih edilmektedir. Ayrıca, insan vücudunda normalde bulunan bor, bazı ülkelerde tabletler şeklinde üretilmeye başlamıştır. 13

19 16- Diğer Kullanım Alanları: Ahşap malzeme koruması için sodyum oktabor kullanılır. %30'luk sodyum oktabor çözeltisi ile muamele görmüş tahta malzeme yavaş yavaş kurutulursa bozunmadan ve küllenmeden uzun süre kullanılabilir. Silisyum üretiminde bor triklorür, polimer sanayinde, esterleme ve alkilleme işlemlerinde ve etil benzen üretiminde bor trifluorür katalizör olarak kullanılmaktadır. Bor karbür ve bor nitrür, döküm çeperlerinde yüksek sıcaklığa dayanıklı (refrakter) malzeme püskürtme memelerinde de aşınmaya dayanıklı (abrasit) malzeme olarak kullanılan önemli bileşiklerdir. Araçların soğutma sistemlerinde korozyonu önlemek üzere boraks, antifiriz karışımına katkı maddesi olarak ta kullanılır. Tekstil sanayinde, nişastalı yapıştırıcıların viskozitlerinin ayarlanmasında, kazeinli yapıştırıcıların çözücülerinde, proteinlerin ayrıştırılmasında yardımcı madde, boru ve tel çekmede akıcılığı sağlayıcı madde, dericilikte kireç çöktürücü madde olarak boraks kullanılmaktadır. Son yıllarda borun otomobil yakıtlarında kullanılması ile ilgili araştırmalara sık rastlanmaktadır. Bor hidrür ya da sodyum bor hidrür kullanılarak depolama sorununu ortadan kaldıran ve borlu yakıtların otomotiv endüstrisinde kullanılacağı ile ilgili araştırmalar yapılmaktadır. Borun önümüzdeki yıllarda önemli miktarda kullanılabileceği bir üretim dalı da çimento sanayidir. Ülkemizde bor sanayinin geliştirilmesi için, Eti Holding A.Ş. tarafından özel bor kimyasalları ile ilgili 8 adet ön fizibilitesi hazırlanmıştır. Bunlardan bor oksit ve sulu bor'un (disodyum oktaborat tetrahidrat) Eti Holding A.Ş tarafından ve ferro-bor, bor nitrür, sır-frit, fiber glas, ve çinko borat gibi diğer 6 adet özel bor kimyasallarının ise özel sektör ile işbirliği yapılarak veya ürün temini konusunda desteklenerek üretilmesi kararlaştırılmıştır. Eti Holding A.Ş. tarafından ilgili yatırımcılar ile görüşmeleri devam etmekte olup, 5 yatırım konusu ön fizibilite çalışmaları kamuoyuna açıklanmıştır. Çalışmanın EK 1 kısmında Eti Holding A.Ş tarafından açıklanan ön fizibilite konuları ile ilgili bilgi verilmiştir. 14

20 II. ÜRETİM YÖNTEMLERİ, TEKNOLOJİ VE MALİYETLER II.1. Dünya ve Türkiye'de Bor Üretim Yöntemleri Cevher Çıkarma Bor mineralleri, doğada masif olarak diğer mineraller ve kayaçlarla birlikte veya çözelti olarak sularda bulunmaktadır. Dolayısıyla üretim yöntemleri de bulundukları yer ve derinliğe göre değişmektedir. Karada masif olarak bulunan bor bileşikleri; cevherin bulunduğu derinliğe ve fiziksel yapısına bağlı olarak açık ocak veya kapalı ocak yöntemi veya çözelti madenciliği yöntemi ile üretim yapmaktadır. Sularda bulunan borlar ise özellikle çözelti madenciliği yöntemi ile üretilmektedir. Dünyada en fazla bor minerali açık ocak yöntemi ile üretilmektedir. Cevher, örtü tabakasının fiziksel özelliklerine göre delme-patlatma ile gevşetilir. Cevherin üzerindeki örtü tabakası alındıktan sonra, cevher çıkartılır. Bu işlemler sırasında ekskavatör ve loderler kullanılır. Amerika, Türkiye, Arjantin, Şili, Çin ve Rusya'da açık ocak yöntemi ile üretim yapılmakta olan ocaklar mevcuttur. Ayrıca, Güney Amerika ve Çin'de üst kayacın alınmasından sonra el ile selektif madencilik yapılmakta olduğu bilinmektedir. Açık ocak yöntemine göre daha pahalı olan yeraltı madenciliği ise Türkiye(Bigadiç), Amerika (Billie Madeni, Death Valley) ve Çin (Lioning)'de yapılmaktadır. Diğer bir yöntem olan çözelti madenciliği ile; Amerika Searles Lake, Kaliforniya ve Çin- Qinghai Basin'de ticari bor üretimi yapılmaktadır. Cevher Zenginleştirme (Konsantrasyon) Zenginleştirme teknikleri, operasyonun ölçeğine ve cevherin çeşidine bağlı olarak değişmektedir. Zenginleştirilmiş üleksit, kolemanit, boraks veya borik asit alışılmış madencilik operasyonunun nihai ürünleridir. Kolemanit konsantreleri direk cam endüstrisinde veya borik asit tesislerinde hammadde olarak kullanılmaktadır. Konsantrasyon tesisinde kırma, ıslatma, yıkama, eleme, triyaj ve öğütme gibi ürünün ve pazarın özelliğine göre değişik işlemler yapılmaktadır. Ama genellikle cevher su ile yıkanarak kil minerallerinden ayırma ardından da sınıflandırma işleminden ibaret olup, farklı boyutlarda konsantre ürün elde edilir. Bunun yanı sıra kırmaharmanlama tesisi ile, ürünün homojen karışımının sağlanmasın ve belli bir ebatta kırması sağlanmakta, ham bor öğütme tesisi ile de, daha önce kırılan ürünün çok küçük parçalar haline (mikron) getirmektedir. 15

21 II.2. Teknoloji Ham borat üretiminin bir bölümü endüstride direkt olarak kullanılmakla birlikte büyük bir bölümü de rafine ürün üretiminde kullanılmak üzere işlenmektedir. Rafine bor ürünlerinin üretimi için konsantratörden veya göl sularından alınan ham boratlar, sıcak ana çözelti içinde çözülerek belli bir (B₂O₃) doygunluğuna eriştikten sonra titreşimli elekten geçirilerek içindeki iri taş ve kil taneleri ayıklanmakta ve tinkerlere beslenmektedir. Tinkerlerden alınan zengin çözelti, kristalizatörlere verilerek boraks pentahidrat veya boraks dekahidrat elde edilmekte ve çözeltisinden ayrılıp kurutulduktan sonra satışa hazır hale gelmektedir. Susuz boraks ise boraksın 980 C'de ergitilmesi ile elde edilir. Fırından alınan sıvı haldeki boraks soğutulup, levha haline getirildikten ve kırıldıktan sonra satışa sunulur. Borik asit ise, bor çözeltilerinin veya granül boratların sülfürik asit ile muamelesi ile elde edilmektedir. Kolemanitten borik asit üretiminde öncelikle filtrasyon veya çökelme yoluyla kalsiyum sülfat elimine edilmekte ve filtrattan borik asit kristalleri elde edilerek 50 C'ın altında kurutma ve öğütme işlemlerinden sonra satışa sunulmaktadır. Kaliforniya'da hammadde olarak kernit kullanılarak alternatif bir prosesle ton/yıl borik asit üretimi yapılan bir tesis mevcuttur. II.3. Maliyetler Ham bor ve konsantre bor cevheri üretim maliyetlerini etkileyen en önemli faktörlerin başında, cevherin konumu, yüzeye yakınlığı (açık-kapalı işletme veya tuzlu sularda olması), cevherin tenörü ve nakliye masraflarıdır. Bor bileşikleri üretiminde birim üretim maliyetini etkileyen en önemli unsur ise, üretimde girdi olarak kullanılan bor cevheri veya konsantresinin üreticiye birim maliyetidir. Kullanılan cevher veya konsantrenin içeriğinin zenginliği, üretim teknolojisi ve nakliye masrafları bor bileşiği üretiminde tüketilen cevher veya konsantrenin birim maliyetini etkileyen en önemli unsurlardır. Büyük ölçüde bor bileşiği gerçekleştiren ve üretiminde büyük miktarda bor cevheri ve konsantresi tüketen Batı Avrupa Ülkeleri ve Japonya'nın bor cevheri ve konsantre üretimi olmadığından, bu ihtiyaçlarını Türkiye ve ABD ve diğer bor üreticisi ülkelerden ithal ederek temin etmek zorundadır. Diğer taraftan ABD bor bileşiği üreticilerinin tükettikleri cevher ve konsantre kalitesi, Türkiye'de Eti Holding A.Ş.'nin ürettiği cevher kalitesi kadar yüksek olmadığından ve ek olarak enerji tüketen bir takım işlemlere sokulduğundan, cevher ve konsantrenin bor bileşiği imalatında girdi olarak tüketime hazır hale getirilmesi üretim 16

22 maliyetini arttırmaktadır. Bor bileşikleri üretimde enerji maliyetinin en fazla olduğu bor bileşiği susuz boraks üretimidir. Dolayısıyla, sanayide girdi olarak kullanılmakta olan bor cevherinin üretim ve satış maliyetlerinin yüksek olması durumunda, borların yerini alabilecek diğer hammaddelere yönelme durumları mevcuttur. Bu konuda dikkatli olunması ve pazarın sürekli izlenmesi gerekmektedir. ABD'de rafine sodyumlu bor (Boraks) imalatında enerji maliyetlerinin ve diğer ekonomik faktörlerin, bu ürünlerin üretim maliyetlerini ve satış fiyatlarını etkilediği bilinmektedir. Susuz boraks ve kalsine bor üreticilerini ve tüketicilerini daha düşük enerji kullanımını ve masrafı gerektiren ve daha düşük fiyatlı hidratlı bor bileşiklerinin, kalsine edilmemiş bor bileşiklerinin ve konsantrelerinin üretim ve tüketimine yöneltmiştir. 17

23 III. DÜNYA'DA MEVCUT DURUM III.1. Dünya Bor Rezervi Dünya bor rezervi genellikle üç bölgede toplanmaktadır. Amerika'da Güney-Batı Mojave Çölü, Türkiye'yi de içeren Güney-Orta Asya orojenik kemeri ve Güney Amerika And Dağları kuşağıdır. Yüksek konsantrasyonda ve ekonomik boyuttaki bor yatakları, borun oksijenle bağlanmış bileşikleri olarak daha çok Türkiye ve ABD'nin kurak, volkanik ve hidrotermal aktivitesi yüksek olan bölgelerde bulunmaktadır. Dünyanın en önemli bor yataklarına sahip ülkeler ise Türkiye, ABD ve Rusya'dır. Dünya bor rezervi konusunda kesin bir rakam vermek güç olmakla birlikte, Tablo 2'de ülkeler itibariyle 170 milyon ton B₂O₃ görünür rezerv (üç boyutu ile belirlenmiş cevher kütlesi) ve 473 milyon ton B₂O₃ muhtemel rezerv (baz rezerv - iki boyutu ile belirlenmiş cevher kütlesi) olduğu görülmektedir. TABLO 2: DÜNYA BOR REZERVİ VE KAYNAĞI (BİN TON B₂O₃) ÜLKELER GÖRÜNÜR % MUHTEMEL % REZERV REZERV TÜRKİYE AMERİKA RUSYA ÇİN KAZAKİSTAN ŞİLİ PERU BOLİVYA ARJANTİN İRAN TOPLAM Kaynak: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 Tablodan da görüldüğü gibi, B₂O₃ bazında dünya görünür bor rezervin ilk beş sırasında Amerika (%23.5), Rusya (%23.5), Türkiye (%17.6), Çin (%15.9) ve Kazakistan (%8.2) yer almaktadır. Bu beş ülke dünya görünür bor rezervinin %88.7'sini oluşturmaktadır. Dünya bor rezervinin yerli bazı kaynaklarda (TMMO, Eti Holding ) ise farklı şekilde verilmektedir. (TMMO'na göre, Eti Holding A.Ş.'nin uhdesinde bor ruhsat alanları toplam km²'lik bir alanı kapsamaktadır. Bu alanın yaklaşık km²'lik kısmında rezerv tespiti henüz yapılamamıştır. Rezerv tespitinin yapılabilmesi için en iyimser tahminle m²'ye bir arama sondajı yapılması gerektiği göz önüne alındığında, gereken sondaj adedi olup, bunun maliyeti ise bugünkü fiyatlar ile 3 Milyar Doları bulmaktadır). Bu kaynaklara göre Dünya toplam bor rezervi B₂O₃ bazında 366 milyon ton görünür, 522 milyon 18

24 ton muhtemel+mümkün olmak üzere toplam 888 milyon ton olduğu ifade edilmektedir. Türkiye'nin bor rezervi ise, görünür bazda 224 milyon ton, muhtemel ve mümkün bazda 339 milyon ton olmak üzere toplam 563 milyon tondur. Bu kaynaklara göre Dünya bor rezervinde Türkiye'nin payı %64-70'dir. ABD'nin ise görünür bazda 40 milyon ton, muhtemel ve mümkün bazda 80 milyon ton ve toplam 120 milyon ton rezervle dünya toplam bor rezervinin %13.5'ine sahiptir. Dünyadaki bor rezerv ömürleri açısından incelendiğinde, dünyadaki toplam 610 yıl bor rezervinin 389 yıl gibi büyük bir kısmı Türkiye'de olduğu ve bunu 69 yıl ile Rusya ve 55 yıl ile de ABD'i izlemektedir. III.2. Dünya Bor Ürünleri Üretimi Dünya bor üretimine yıllar itibariyle incelendiğinde, üretimin iki ana ülke tarafından gerçekleştirildiğini görmekteyiz yılında dünya üretiminin %66.4'ünü Amerika, %15.9'unu Türkiye gerçekleştirirken, diğer ülkelerin payı ise yalnızca %17.7'dir. Özel bor kimyasalları, spesifik özellik arz eden kimyasal yapıları ile bir çok alan ve sektörde kullanılmaktadır. Bu konuda yeterli ve güvenilir rakamlar bulunmamaktadır. Ancak, ABD'de bor kimyasallarının üretiminde, yaklaşık yıllık toplam ton B₂O₃ bor tüketiminin olduğu bilinmektedir. Dünyadaki toplam tüketim oranının 1/5 ve 1/4'ünü hesaplayacak olursak, 2000 yılı toplam ton B₂O₃ olan bor üretiminin ton B₂O₃'ü özel bor kimyasalları üretiminde kullanıldığı varsayılabilir. Bu bor kimyasalları arasında, çinko borat, bor karbürler, bor nitrürler çok önemli kullanım alanına sahiptir. Dünya bor üretim miktarı yıllar itibariyle Tablo 3'de verilmektedir. Tablodan da görülebileceği gibi dünya bor üretimindeki son yıllardaki artışın en önemli etkisi Türkiye bor üretim artışından kaynaklanmaktadır. 19

25 TABLO 3: ANA ÜLKELER İTİBARİYLE DÜNYA BOR ÜRETİMİ (BİN TON - B₂O₃ ) YIL TÜRKİYE AMER. ARJ. ÇİN ŞİLİ KAZ.TAN RUSYA DİĞER TOPLAM * * * ** * ** * ** (*) Üretimin tahmini %35'i ham cevherdir. (**) Ofis verileri ve Roskill tahminidir. Kaynak: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 Dünyada en önemli bor üretici ülkeler ve şirketler ise aşağıda kısaca verilmektedir. Arjantin: Ülkedeki önemli bor rezervleri Jujuy, Salta ve Catamarca da bulunmaktadır. Önemli üreticiler ise; Rio Tinto Zin. Corp.(RTZ)''a bağlı şirketi Borakx Arjantina SA, Uluslararası SR Minerals Barbados şirketinin bağlı kuruluşu Sucersal Argantina ve Ulex SA gibi şirketlerdir. Tinkal, kolemanit, üleksit ve İnyonit/kernit üretilmektedir. Bolivya: Boron Chemicals International Ltd ve Trans America Industries Ltd firmalarının ortak kuruluşu olan Boron Chemicals Processes firması ham bor cevheri üretimi yapmaktadır. Buradan üleksit, borik asit ve sodyum perborat üretmiştir. Bolivya da diğer bor üreticileri ise Compania Minera Tierra Ltd, Copla Ltd'dir. Şili: Ülkenin bor yatakları Arjantin ve Bolivya sınırında oluşmuştur. Esas üretimi üleksittir. En büyük üreticisi Quiborax olup, üleksit ve borik asit üretmektedir. Minera del Boro, Minera 20

26 Ascotan, Boroquimica diğer küçük üreticilerdir. Ouiboraks dünyada bilinen en büyük üleksit yataklarına sahiptir. Firma borik asit, sentetik kolemanit ve satılık üleksit üretimi için ton üleksit üretimi gerçekleştirmiştir. Yıkanmış üleksit esas alınarak cam elyafı endüstrisi için üretim yapılmaktadır. Quiboraks firması, Frank and Shulte/Almanya firmasının bir kolu olan Frank's Alloys and Mineral Corp.'u Asya, Avusturalya ve Yeni Zelanda da borik asit pazarlaması için ajan tayin etmiştir. Ayrıca aynı firma, Quiboraks firmasının üleksit ve sentetik kolemanit satışlarında da dünya ajanıdır. SQM firması ise borik asit ve üleksit üretmektedir. Az miktarda üleksit üreten Sdad Boroquimica ve borik asit üreten Occidental Chemical SAI gibi bir çok şirket vardır. Çin: Çin Mineral Endüstrisi verilerine göre, yıllık boraks üretimi ile ton/yıl borik asit ile ile ton/yıl boraks olarak belirtilmiştir. Jilin, Lianoing, Quinghain ve Tibet bölgelerinde, boraks, borik asit, ton kapasiteli ham bor, ton kapasiteli ham demir bor ile askerit ve tetra bor üretilmektedir. Peru: Ülkede esas bor üretimi üleksit olarak yapılmaktadır yılında, Quimica Oquendo firması tarafından yıllık ton kapasiteli ve yüksek kaliteli borik asit tesisi açılmıştır. Şirket ayrıca, ton/yıl kapasiteli üleksit tesisine sahiptir. İtalyan Colorobbia Grubun bir kolu olan Inka Bor tarafından da önemli oranda bor üretimi gerçekleştirilmektedir. Rusya: Bor üretimi ülkenin Vladivostok yakınlarında olup, danburite ve datolite olarak elde edilmektedir. Bu ürünler direkt olarak cam üretiminde kullanılabilmekte veya diğer bor bileşikleri üretimi için hammadde olabilmektedir. Boratlar; JSC (Dalniegorsk'da) bor firması tarafından üretilmektedir. Rusya ton/yıl kapasite ile en büyük borik asit üreticisi olup, 1994 yılında Japon Nippon Denko firması ile ortak bir kuruluş haline gelmiştir. Kazakistan: Uzun yıllar, eski Sovyetler Birliği'nin bor kaynaklarının büyük bir kısmının Kazakistan'da bulunduğu ve toplam üretimin %95'ini bu kaynaklardan karşılandığı ifade edilmektedir yılında 1 milyon tonu aştığı tahmin edilen toplam bor üretiminin yıllarında gerilediği ve son yıllarda ton olduğu tahmin edilmektedir. Ülkede, 50 m derinlikte, %20 B2O3 içerikli 20 milyon ton bor rezervine sahiptir. Boratlar, JSC Inderbor tarafından üretilmektedir. 21

27 İngiltere: İngiltere'de yerleşik RTZ Corp. PLC firması, ABD ve Arjantin'de madencilik operasyonları yapan dünyanın en büyük bor üreticisi olan RTZ Borax'ın bir koludur. Firmanın Fransa ve İspanya'daki borat rafinelerinde ve Hollanda'da bulunan stoklama ve terminalleri ile İngiltere'deki depolama tesislerinde ortaklığı bulunmaktadır. ABD: Dünyanın en büyük borat üreticisi ülkesi olan ABD'de bor üretimi ilk kez 1864 yılında başlamıştır yılında üretim 1.44 milyon ton ham bor cevher üretimi ile en üst noktaya ulaşmıştır yılında 1.2 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. ABD'de bor üretimi yapan firmalar ise; US Borax Inc.,: Sermayesinin tamamı RTC Corp.'a bağlı RTZ Borax Ltd firmasının bir uzantısıdır. Ürün bazında yıllık kapasiteleri; Borik Asit ton/yıl, Pentaborat ton/yıl, Dekaborat ton/yıl, Susuz Borik Asit ton/yıl, Susuz Boraks ton/yıl Şirket ayrıca en büyük boraks pentahidrat üreticisidir. Nort American Chemical (NACC): Harris Chemical Group bir holding olup, bu holdinge bağlı NACC şirketi bor ve soda külü üretiminde faaliyet göstermektedir. Susuz boraks ve borik asit olarak ton/yıl (B₂O₃) kapasiteye sahiptir. Ayrıca boraks pentahidrat kapasitesi de ton/yıl'dır. Firma, Western'de de üretim yapmakta olup, kapasitesi ton/yıl b2o3 olup, ürünler ise, boraks dekahidrat, pentahidrat, susuz boraks ve borik asittir. Firmanın kabaca toplam ton/yıl borik asit, ton/yıl susuz boraks, boraks pentahidrat ve dekahidrat kapasitesi olduğu tahmin edilmektedir. Fort Cady Minerals Corp. : Firmanın bor rezervlerinin Mojave Çölü'nde %6,4 B2O3 tenörlü 150 milyon ton kolemanit cevheri rezervi olduğu tahmin edilmektedir. Firma borik asitten sentetik kolemanit üretmekte olup, ton/yıl kapasiteli borik asit kapasitesinin olduğu tahmin edilmektedir. American Borate Co. : Death Valley'de ton kapasiteli madene sahiptir. 22

28 III.3. Dünya Bor Tüketimi Bor talebi, diğer endüstriyel minerallerde olduğu gibi, diğer sektörlerdeki üretim düzeyinin bir yansıması olarak kabul edilmektedir. Dünya bor cevherinin ve rafine bor bileşiklerinin tüketiminin artışı ve devamlılığı bu ürünlerin tüketiminin en fazla olduğu sanayileşmiş ülkelerdeki; - Borların imalatta girdi olarak kullanıldığı yeni tüketim alanlarının bulunmasına, - Borların halen girdi olarak kullanıldığı mevcut nihai ürünlerin ve endüstrinin tüketimine, - Gelişmiş ülkelerdeki (özellikle Batı Avrupa ve Kuzey Amerika) ekonomik duruma, bağlı olarak değişmektedir. Bor madeni, - bazı sanayi dallarında konsantre, - bazılarında ise rafine bor ürünü olarak, - Bazı durumlarda ise, uygunluk ve fiyata göre rafine ve konsantre bor ürünleri birbirinin yerine kullanılmakta, - Diğer bazı durumlarda ise tüketici farklı rafine bor ürünleri ile birbirinin yerine kullanılabilmekte, - Bazı bor ürünleri, diğer bor ürünlerinin ham maddesi olabilmektedir. Bazı bor ürünlerinin kullanımı ile ilgili olarak; Kolemanit: Borik asit ve boraks üretiminde kullanılırken, bir çok uygulamada ise direkt kullanılmaktadır. Sodyum tercih edilmediği tekstil, kalite cam elyafı gibi cam sanayinde kolemanit direkt olarak kullanılmaktadır. Kolemanit'ten borik asit, boroksit ve sodyum perborat üretilmektedir. Tinkal: Boraks dekahidrat, boraks pentahidrat ve susuz boraks üretilmektedir. Üleksit ve Probertit: Kaliteli cam elyafı ve borosilikat camlarında ve diğer boratların üretiminde kullanılmaktadır. Bazı bor ürünlerinden, boraks pentahidrat, boraks dekahidrat, susuz boraks, borik asit, bor oksit ve zenginleştirilmiş üleksit gibi boraks ürünleri yüksek miktarda kullanılmaktadır. Özel bor bileşiklerinden perborat gibi bileşikler deterjan sanayinde kullanılmaktadır. Dünya toplam borat tüketimi B₂O₃ içeriği olarak yaklaşık 1,5 milyon ton olarak tahmin edilmektedir. Tüketim değeri, 1970'li yıllardan bu yana ikiye katlamış olup, bu artış sabit yıllık artışlarla değil, daha ziyade çoğu yıllarda aşırı talep dönemlerinin sonucu olarak ulaşılmıştır. Kullanım alanlarına göre borun bölgesel tahmini tüketimi ise Tablo 4 'de verilmektedir. 23

29 TABLO 4: NİHAİ KULLANIM ALANLARINA GÖRE DÜNYA BOR TÜKETİMİ (2001- BİN TON B₂O₃) Kuzey Güney Batı Doğu Asya/ Afrika/ Amerika Amerika Avrupa Avrupa Pasifik Orta Doğu TOPLAM Yalıtım Cam Elyafı Tekstil Cam Elyafı Borosilikat Cam TOPLAM CAM Deterjan Seramik Tarım Diğer TOPLAM Kaynak: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 Tablodan da görüldüğü gibi, borun asıl kullanıcıları olarak Batı Avrupa ve Kuzey Amerika ülkeleridir. Bu iki bölge ülkelerinden Batı Avrupa %45.7'sini ve Kuzey Amerika ise %25.0'ı olmak üzere toplam dünya tüketiminin yaklaşık % 70.7'sini tüketmektedir. Güney Amerika ve Asya/Pasifik ülkeleri sırasıyla %10 ve %11'ini, Doğu Avrupa ve Afrika/Orta Doğu ülkeleri ise %6.7'sini ve %1.7'sini tüketmektedir. Borun başlıca kullanım alanı cam endüstrisidir. Bu alandaki kullanımın 2001 yılında yaklaşık 645 Bin ton olup ve bu da dünya bor kullanımının %43'ü olduğu tahmin edilmektedir. Cam endüstrisindeki toplam kullanımın %44.2'sini Kuzey Amerika (özellikle ABD) ve %38'ini ise Batı Avrupa'ya ait olduğu görülmektedir. Dünya toplam cam endüstrisinin %46.5'i yalıtım cam elyafı, %34.9'u tekstil cam elyafı ve %18.6'sı ise borosilikat cam elyafı oluşturmaktadır. Borun ikinci sıradaki kullanım alanı, deterjan ve ağartıcılardır. Deterjan sektöründeki kullanımın 2001 yılında 240 Bin ton olup, dünya bor kullanımının %16'sı oluşturmaktadır. Bu kullanımın büyük bir bölümünü (%77'si) Batı Avrupa ülkeleri tarafından kullanılmakta olduğu dikkati çekmektedir. Borun diğer önemli kullanım alanları ise, %13 ile seramik (özellikle Batı Avrupa'da) ve %5 ile tarım sektörleri gelmektedir. III.4. Dünya Dış Ticareti Dünya bor ve bor ürünleri ihracatı ve ithalatı, ham bor (konsantre), bor ürünleri ve toplam bor ve bor ürünleri olarak üç ana kısımda ele alınacaktır. Toplam bor ve bor ürünleri ihracatı 2001 yılı itibariyle ton olup, bunun %45.3'ü ham bor ve geri kalan kısmı ise bor 24

30 ürünlerinden oluşmaktadır. Batı Avrupa grubu içerisinde yer alan Türkiye'nin dünyanın en önemli ham bor ihracatçısı konumundadır. III.4.1. Dünya İhracatı Toplam Ham Bor ve Ürünleri İhracatı Dünya ham bor ve ürünleri toplam ihracatı 1997 yılında ton iken 2001 yılında ton düzeyinde gerçekleşmiştir(roskill-2002). Ancak 2001 yılı dünya toplam bor ihracatı içerisinde Türkiye'nin ihracat miktarı bulunmamaktadır yılında Türkiye'nin toplam bor ve bor ürünleri ihracatının yaklaşık ton civarında olduğunu ve bu miktarı da toplam ihracata (Batı Avrupa'ya) eklediğimizde, dünya bor ve bor ürünleri 2001 yılı ihracatının ton dolayında gerçekleştiği tahmin edilmektedir. TABLO 5:DÜNYA HAM BOR VE BOR ÜRÜNLERİ İHRACAT MİKTARI (TON)(%) B. Avrupa ,2 52,6 50,7 47,5 54,4 D. Avrupa ,4 3,8 3,7 3,5 4,7 K. Amerika ,8 32,8 29,2 34, G. Amerika ,3 9,8 10,4 12,1 13,5 Afrika ,1 0,0 0,1 0,1 0,06 Asya ,2 1,0 5,9 2,7 3,4 Okyanusya ,0 0,0 0,0 0,0 0,0 TOPLAM Kaynak: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 Tablodan da görüldüğü gibi, dünya bor ve ürünleri ihracat miktarı yıllar itibariyle azalma eğiliminde ve özellikle 2001 yılında bir önceki yıla göre yaklaşık %9,3 civarında düşüşün olduğu dikkati çekmektedir. Ancak bu düşüşteki en önemli unsur ABD'deki rafine bor ürünü ihracatında ki %40.8'lik ve Türkiye'nin ham bor ihracatındaki %15,6'lık düşüşlerden kaynaklanmaktadır. Bölgesel bakımdan dünya bor ve bor ürünleri ihracat dağılımında yıllar itibariyle büyük değişiklikler görülmemektedir. Son beş yıl itibariyle toplam bor ve ürünleri ihracatında, Batı Avrupa'nın yaklaşık %51 - %56 pay ile ilk sırada, Kuzey Amerika'nın %24 - %34 pay ile ikinci sırada ve Güney Amerika'nın da %7 - %14 pay ile üçüncü sırada yer aldığı görülmektedir. Batı Avrupa ve Kuzey Amerika hariç diğer bölgelerde yıllar itibariyle bor ve bor ürünleri ihracat miktarların ve özellikle Güney Amerika ve Asya'da arttığı anlaşılmaktadır yılı itibariyle doğal olarak bor rezervlerin olduğu Batı Avrupa(%54.4), Kuzey Amerika(%24.0) ve Güney Amerika'nın(%13.5) toplam bor ve bor ürünleri ihracatından aldığı payın %91,9 olduğu görülmektedir. 25

31 Ham Bor Ürünleri İhracatı Dünya toplam bor ve bor ürünleri ihracatı içerisinde ham bor ihracatının payı son beş yıl içerisinde %42,7 ile %50,4 arasında değiştiği, 2001 yılında ise %45,3'lük pay aldığı görülmektedir. Dünya ham bor ihracat miktarları bölgesel olarak yıllar itibariyle Tablo 6'da verilmektedir. TABLO 6: DÜNYA HAM BOR İHRACAT MİKTARLARI (TON)(%) B. Avrupa ,1 81,5 75,0 77,4 83,0 K. Amerika ,0 3,0 3,1 3,9 4,5 G. Amerika ,7 13,8 11,5 15,9 19,7 Afrika ,1 0,0 0,1 0,1 0,1 Asya ,1 1,7 10,4 2,8 3,8 T.HAM B T.BOR İHR % 44,7 42,7 50,4 46,2 45,3 Kaynak: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 Dünya ham bor ihracatı 1997 yılında ton iken 2001 yılında %16.4'lük bir düşüş ile ton olarak gerçekleştiği tahmin edilmektedir yılı itibariyle dünya ham bor ihracatındaki düşüşün yalnızca Batı Avrupa Bölgesi grubu içerisinde bulunan Türkiye'den kaynaklanmaktadır. Ham bor ihracatında (2001 yılında ton) Batı Avrupa Bölgesi'nin %86.6'sını ve Dünyanın ise %64.8'i Türkiye tarafından gerçekleştirilmekte olup, dünyada ham bor ihracatçısı olan en önemli ülkedir. Türkiye'nin ham bor cevheri ihracatı yanında rafine bor ihracatına da ağırlık vermesi gerektiği ve en büyük ham bor ihracatçı ülke olmasına rağmen son yıllarda ham bor ihracatında azalma ( arasında %34.5) olduğu görülmektedir. Dünya ham bor ihracatında ilk sırada bulunan Türkiye'den sonra sırasıyla; Arjantin ( ton), Şili ( ton), Belçika ( ton) ve ABD ( ton) ülkeleri gelmektedir. Bor Ürünleri İhracatı Dünya toplam bor ürünleri ihracatının (2001 yılı itibariyle) %52.9'unu rafine bor ve perboratları, %38.2'sini borik asit ve oksitleri ve %8.8'sini ise perboratlar oluşturmaktadır. Dünya bor ürünleri ihracat miktarları ve dağılımı Tablo 7'de verilmektedir. 26

32 TABLO 7: DÜNYA BOR ÜRÜNLERİ İHRACAT MİKTARLARI (TON)(%) B. Avrupa ,0 31,0 26,1 21,9 31,5 D. Avrupa ,2 6,5 7,4 6,5 9,3 K. Amerika ,1 55,0 55,8 60,1 44,5 G. Amerika ,4 6,9 9,3 8,8 10,9 Afrika ,0 0,0 0,0 0,0 0,1 Asya ,3 0,5 1,4 2,7 3,7 Okyanusya ,0 0,0 0,0 0,0 0,0 TOPLAM T.BOR İHR % 55,3 57,3 49,6 53,8 49,9 Kaynak: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 Dünya bor ürünleri ihracatı 1997 yılında ton iken %25,6'lık bir azalma ile 2001 yılında ton olarak gerçekleşmiştir. Dünya bor ürünleri ihracatındaki azalma ABD'deki rafine bor ve perborat ürünlerindeki %40.8'lik düşüşten kaynaklanmaktadır. Tablodan da görülebileceği gibi, Dünya bor ürünleri ihracatında ilk sırayı %44.5 ile Kuzey Amerika, ikinci sırayı %31.5 ile Batı Avrupa, üçüncü sırayı %10.9 ile Güney Amerika ve dördüncü sırayı da %9,3 ile Doğu Avrupa ülkeleri almaktadır. Önemli ülkeler itibariyle dünya bor ürünleri ihracat rakamları Tablo 8'de verilmektedir. TABLO 8: ÖNEMLİ ÜLKELER İTİBARİYLE BOR ÜRÜNLERİ İHRACATI (TON) Rafine Bor ve % Borik Asit % % Perboratlar Perboratlar Ve Oksitleri Toplam % ABD Almanya Rusya Türkiye Şili Arjantin İspanya Toplam(7) G.Toplam % Kaynak: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 Dünya bor ürünleri ihracatının ilk sırasında %44.4 ABD gelmektedir. Diğer ülkeler ise, %16.9 pay ile Almanya, %9.3 pay ile Rusya, %8.4 pay ile Türkiye, %5.6 pay ile Şili ve %2.8 pay ile Arjantin oluşturmaktadır. Ülkelerin bor ürünleri ihracatı içerisindeki dağılımına bakıldığında ise, ABD'nin %74'ünü, Almanya'nın %52.5'i ve Arjantin'in %25'ini rafine bor ürününden oluştuğu dikkati çekmektedir. Bunun yanı sıra Rusya'nın %91.2'si ve Türkiye'nin de %99'luk kısmını borik asit ihracatı oluşturmaktadır. 27

33 III.4.2. Dünya İthalatı Toplam Ham Bor ve Ürünleri İthalatı Dünya ham bor ve ürünleri toplam ithalatı 1997 yılında ton iken 2001 yılında ton düzeyinde gerçekleşmiştir. TABLO 9: DÜNYA HAM BOR VE BOR ÜRÜNLERİ İTHALAT MİKTARLARI (TON)(%) B. Avrupa ,1 60,1 56,5 54,2 49,4 D. Avrupa ,6 5,7 6,6 7,2 4,7 K. Amerika ,4 10,0 10,6 12,1 12,0 G. Amerika ,1 7,5 7,7 7,8 7,7 Afrika ,6 0,7 0,5 0,5 0,5 Asya ,0 14,6 17,2 17,4 24,7 Okyanusya ,2 1,5 1,0 0,9 0,9 TOPLAM Kaynak: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 Dünya bor ve ürünleri ithalat miktarı yıllar itibariyle artma eğiliminde ve özellikle 1999 yılında bir önceki yıla göre yaklaşık %15,1 civarında artışın olduğu ancak son yıl itibariyle düşüşün olduğu dikkati çekmektedir. İncelenen dönem itibariyle bor ve ürünleri ithalatında %12,9'luk artışın olduğu görülmektedir. Bölgesel bakımdan dünya bor ve bor ürünleri ithalat dağılımında yıllar itibariyle özellikle Batı Avrupa'daki düşüş ve Asya'daki artış birlikte son beş yıl itibariyle, Batı Avrupa'nın yaklaşık %49,4-60,1 pay ile ilk sırada, Asya'nın %14,6-24,7 pay ile ikinci sırada ve Kuzey Amerika'nın %10-12,1 pay ile üçüncü sırada yer aldığı görülmektedir yılı itibariyle Batı Avrupa(%49.4), Kuzey Amerika(%12.0) ve Asya'nın(%24.7) toplam bor ve bor ürünleri ihracatından aldığı payın %86.1 olduğu görülmektedir. Ham Bor Ürünleri İthalatı Dünya toplam bor ve bor ürünleri ithalatı içerisinde ham bor ithalatının payı son beş yıl içerisinde %31,1 ile %38,1 arasında değiştiği, 2001 yılında ise %38,1'lik pay aldığı görülmektedir. Dünya ham bor ithalat miktarları bölgesel olarak yıllar itibariyle Tablo 10'da verilmektedir. 28

34 TABLO 10: DÜNYA HAM BOR İTHALAT MİKTARLARI (TON)(%) B. Avrupa ,5 55,2 48,0 45,6 36,6 D. Avrupa ,2 9,9 13,7 14,5 9,9 K. Amerika ,8 8,2 8,5 8,6 5,8 G. Amerika ,2 13,1 10,9 12,9 12,1 Afrika ,6 0,5 0,3 0,4 0,3 Asya ,4 11,7 18,5 17,8 35,1 Okyanusya ,3 1,3 0,1 0,1 0,1 TOPLAM T.BOR İTH % 33,8 31,1 34,2 35,4 38,1 Kaynak: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 Dünya ham bor ithalatı 1997 yılında ton iken 2001 yılında %27.3'lük bir artış ile ton olarak gerçekleştiği tahmin edilmektedir yılı itibariyle dünya ham bor ithalatındaki artışın kaynaklandığı ülkenin Asya grubu içerisinde bulunan Malezya olduğu görülmektedir. Dünya ham bor ithalatının son beş yıl içerisinde toplam olarak ton civarında olduğu, bu dönem içerisindeki ithalatın %14.8'ini İtalya, %11.5'ini Brezilya, %11.1'ini Rusya, %11'ini İspanya, %7.7'sini Malezya, %7.9'unu ABD, %6.5'ini Belçika(son üç yıllık) ve %5.4'ünü ise Japonya'nın gerçekleştirdiği dikkati çekmektedir. Son beş yıl içerisinde dünya ham bor ithalatının %76'sı yukarıda belirtilen 8 ülke tarafından yapılmıştır. Bor Ürünleri İthalatı Dünya toplam bor ürünleri ithalatının (2001 yılı itibariyle) %62.7'sini rafine bor ve perboratları, %25.9'unu borik asit ve oksitleri ve %11'ini ise perboratlar oluşturmaktadır. Dünya bor ürünleri ithalat miktarları ve dağılımı Tablo 11'de verilmektedir. TABLO 11: DÜNYA BOR ÜRÜNLERİ İTHALAT MİKTARLARI (TON)(%) B. Avrupa ,4 62,3 60,9 58,9 57,2 D. Avrupa ,7 3,8 2,9 3,1 1,4 K. Amerika ,7 10,8 11,6 14,0 15,9 G. Amerika ,6 5,0 6,1 5,0 5,1 Afrika ,7 0,7 0,6 0,5 0,7 Asya ,3 15,9 16,5 17,1 18,3 Okyanusya ,6 1,5 1,4 1,3 1,4 TOPLAM T.BOR İTH % 66,2 68,9 65,8 64,6 61,9 Kaynak: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 Dünya bor ürünleri ithalatı 1997 yılında ton iken %5,6'lık bir artış ile 2001 yılında ton olarak gerçekleşmiştir. Dünya bor ürünleri ithalatında ilk sırayı %57.2 ile Batı 29

35 Avrupa, ikinci sırayı %18.3 ile Asya ve üçüncü sırayı da %15.9 ile Kuzey Amerika ülkeleri almaktadır. Önemli ülkeler itibariyle dünya bor ürünleri ithalat rakamları Tablo 12'de verilmektedir. TABLO 12: ÖNEMLİ ÜLKELER İTİBARİYLE BOR ÜRÜNLERİ İTHALATI (TON) Rafine Bor ve % Borik Asit % % Perboratlar Perboratlar ve Oksitleri Toplam % Almanya Fransa İspanya ABD Belçika İtalya Japonya Kanada İngiltere Brezilya Toplam(10) G.Toplam % 75,0 65,3 71,9 72,2 Kaynak: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 Tablodan da görüldüğü gibi, dünya bor ürünleri ithalatı sıralamasında Almanya, Fransa, İspanya, ABD, Belçika, İtalya ve Japonya olarak sıralanmaktadır. Bor ürünleri ithalatının %72,2'si on ülke tarafından gerçekleştirilmektedir. 30

36 IV. TÜRKİYE'DE MEVCUT DURUM IV.1. Türkiye Bor Rezervi Dünyadaki önemli bor yatakları Türkiye'de bulunmaktadır. Ülkemizin kuzey-batı bölümünde bulunan ve bilinen bor yatakları 4 bölgede yoğunlaşmış olup, yaygın olarak bulunan bor mineraller ise tinkal, kolemanit ve üleksit'tir. Bu bölgeler doğudan batıya doğru, Eskişehir- Seyitgazi-Kırka, Kütahya-Emet, Bursa-Mustafakemalpaşa-Kestelek, Balıkesir-Bigadiç'tir. Türkiye'deki bor cevheri nispeten dar bir sahada büyük yataklar halinde konuşlanmış olup, açık ocak yöntemleriyle üretim yapılabilmektedir. Aynı zamanda, bor cevherinin zenginleştirilmesi de nispeten kolaydır. Türkiye bor madenleri işletmeciliğini tekel konumunda bir kamu kuruluşu olan Eti Holding A.Ş.'ye bağlı 4 işletme tarafından yapılmakta olup, işletme bazında bor rezervleri Tablo 13'de verilmektedir. TABLO 13: İŞLETMELER İTİBARİYLE TÜRKİYE BOR REZERVİ (MİLYON TON) Rezerv Yeri Cevher Rezerv % Rezerv Tenör % (B₂O₃) (B₂O₃) Eskişehir Kırka Bor İşlet. Tinkal ,5 Balıkesir Üleksit Bigadiç Bor İşlet. Kolemanit Kütahya Emet Bor İşlet. Kolemanit Bursa Kestelek Bor İşlet. Kolemanit 7, TOPLAM 2.071, Kaynak: Eti Holding A.Ş. Tablodan da görüldüğü gibi, Türkiye'nin ton bor rezervi bulunmakta olup, B₂O₃ bazında ise ton civarındadır. Bu rezervin (B₂O₃ bazında) %69.9'ini (394 Milyon ton) kolemanit cevheri, %27.7'sini (156 Milyon ton) tinkal cevheri ve %2.5'inide (14 Milyon ton) üleksit cevheri oluşturmaktadır. İşletme bazında bor rezervi ise, Emet Bor İşletmesi (%39.9) ilk sırada olduğu ve bu işletmeyi Bigadiç Bor İşletmesi (%29.6+%2.5), Kırka Bor İşletmesi (%27.7) ve Kestelek Bor İşletmesinin (%0.3) izlediği görülmektedir. Eti Holding ve MTA'nın 2003 yılında özellikle Kütahya-Emet bölgesinde yapılan on adet rezerv geliştirme sondajlarının ilk ikisinde 850 Milyon ton (229.5 Milyon ton B₂O₃) ve Eskişehir-Kırka bölgesinde yapılan çalışmalarda da 150 Milyon ton (39 Milyon ton B₂O₃) olmak üzere toplam 1 Milyar ton (268.5 Milyon ton B₂O₃) ek rezerv tespit edilmiştir. Bu ek 31

37 rezervlerle birlikte Türkiye bor rezervin toplam Milyon ton (832.5 Milyon ton B₂O₃) düzeyine ulaşmıştır. İşletme bazında ocakların durumu ve konsantre tenörler ise aşağıda verilmektedir. İşletme ve Cevher Bigadiç Kolemanit Üleksit Emet Kolemanit Kırka Tinkal Kestelek Kolemanit TABLO 14: OCAK DURUMU VE KONSANTRE ÜRÜN TENÖRLERİ Bulunuş Ocak Yılı Durumu kapalı 3 adet açık ocakta tüvenan kolemanit ve üleksit, 1956 Hisarcık ve Espey açık ocakları, Açık İşletme yöntemi, 1954 Açık İşletme yöntemi, Kaynak: VIII. 5 Yıllık Madencilik ÖİKR, Bor Tuzları Konsantre Tesisi Kırma-Harmanlama Tesisi, Ham Bor Öğütme Tesisi, Kırma, klasifikasyon ve yıkama, Kırma, ıslatma, yıkama, eleme ve tritaj üniteleri, Tenör (B₂O₃) % K.Tüvenan Kaba 42 İnce 36 Ülek. Tüve 30 Kaba 38 Tüvenan 29 Tesis 41 Tüvenan Tesis 32.5 IV.2. Türkiye'de Bor Ürünleri Kapasitesi ve Üretimi IV.2.1. Türkiye Bor Ürünleri Kapasitesi Türkiye'de bor ürün kapasitesi ve üretimi yukarıda bahsedilen 4 işletme yanında bir de Bandırma Bor ve Asit Fabrika İşletme Müdürlüğü bulunmaktadır. Bu işletmelerin yıllık ham bor ve rafine bor kurulu kapasiteleri Tablo 15'de verilmektedir. TABLO 15: İŞLETMELERİN HAM BOR VE RAFİNE BOR KAPASİTELERİ (BİN TON) İŞLETME ÜRÜN HAM RAFİNE BOR BOR Kırka Tinkal Konsantresi 800 Bor İşletme Müd. Boraks Pentahidrat 480 Boraks Deka+Penta Hidrat 55 Bandırma Borik Asit 85 Bor ve Asit Fab. İşl. Müd. Bigadiç Bor İşletme Müd. Emet Bor İşletme Müd. Kestelek Bor İşletme Müd. Sodyum Perborat 20 Konsantre Kolemanit 200 Konsantre Üleksit 200 Öğütülmüş Kolemanit 60 Konsantre Kolemanit 500 Borik Asit 100 Öğütülmüş Kolemanit 50 Konsantre Kolemanit 100 TOPLAM Kaynak: Eti Holding A.Ş., 2002 Faaliyet Raporu 32

38 Türkiye'de boraks üretimi 1970 yılına kadar kolemanitten soda ve bikarbonat kullanılarak yapılmıştır. Bu yöntem ekonomik olmadığı için 1970'de terkedilerek tinkalden üretime geçilmiştir. Bandırma boraks tesisi önce ton/yıl kapasite ile 1968 yılında kurulmuş, sonradan boraks dekehidrat üretim kapasitesi ton/yıl'a çıkarılmıştır. Kırka bor türevleri tesisi 1984 yılında deneme çalışmalarına başlamıştır. Bu tesis, Kırka Konsantratör tesisinden temin edilecek yılda ton konsantreyi işleyerek ton/yıl boraks pentahidret, ton/yıl boraks dekehidrat ve ton/yıl susuz boraks üretecek kapasitededir. Halen boraks pentahidrat üretmektedir. IV.2.2. Türkiye Bor Ürünleri Üretimi Bor cevheri, konsantre bor ve bor bileşikleri üretimi Eti Bor A.Ş.'ye bağlı 5 işletme tarafından yapılmaktadır. Türkiye'de büyük rezervlere sahip olan iki ana cevherden tinkal ve kolemanitten bor ve bor ürünleri elde edilmektedir. Önemli tinkal yatakları Kırka'da, kolemanit yatakları ise Emet ve Bigadiç civarında bulunmaktadır. Diğer bor minerali olan üleksit ise Bigadiç'te üretilmektedir. Bigadiç Bor İşletme Müdürlüğü: Bigadiç işletmesinde bir adet kapalı ve üç adet açık ocakta tüvenan kolemanit ve üleksit cevheri üretilmektedir. Çıkarılan cevherler, konsantratör tesisinde zenginleştirme işlemine tabi tutularak satılık ürün haline getirilmektedir. Zenginleştirme tesisinin; -- Tüvenan cevher işleme ton/yıl -- Konsantre cevher ton/yıl -- Kırma harmanlama tesisi (karışımın ve -25 mm ebadında olması) ton/yıl -- Hambor öğütme tesisi (-25 mm ürünün -45 mikrona öğütme) ton/yıl üretim kapasitesine sahiptir. Emet Bor İşletme Müdürlüğü: Emet'te iki ayrı bölgede olan Espey ve Hisarcık açık ocak yöntemiyle üretilen cevherler yine buradaki iki konsantratörlerde zenginleştirilerek satışa hazır hale getirilmektedir. Zenginleştirme tesislerinin; Hisarcık Espey -- Tüvenan cevher işleme ton/yıl ton/yıl -- Konsantre cevher ton/yıl ton/yıl üretim kapasitesine sahiptir. 33

39 TABLO 16: YILLAR İTİBARİYLE ETİ HOLDİNG A.Ş.'NİN İŞLETME BAZINDA BOR VE BOR ÜRÜNLERİ ÜRETİM MİKTARLARI (TON) İŞLETME ADI ÜRÜN CİNSİ (*) Tüvenan Kolemanit Konsantre Kolemanit Tüvenan Üleksit (Toplam) Konsantre Üleksit (Toplam) Kırılmış Kolemanit Öğütülmüş Kolemanit Tüvenan Hisarcık Kolemanit Tüvenan Espey Kolemanit Konsantre Hisarcık Kolemanit Konsantre Hisarcık Kolemanit Tüvenan Tinkal (Toplam) Konsantre Tinkal (Toplam) Boraks PH (Etibor 48) Susuz Boraks Tüvenan Kolemanit Parça Kolemanit Konsantre Kolemanit Tüvenan Kolemanit Konsantre Kolemanit Boraks Dekahidrat Boraks Pentahidrat Asitborik Sodyum Perborat (Tetra) Sodyum Perborat (Mono) Sülfürik Asit Kaynak: Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı (*) Eti Holding A.Ş. BALIKESİR BİGADİÇ KÜTAHYA EMET ESKİŞEHİR KIRKA BURSA KESTELEK TOPLAM BALIKESİR BANDIRMA 34

40 Kırka Bor İşletme Müdürlüğü : Dünyanın en büyük doğal boraks (tinkal) yatağı olup, Kırka-Sarıkaya'da bulunmaktadır. Açık ocak yöntemi ile üretilmektedir. Konsantratör tesisinin; -- Tüvenan cevher işleme ton/yıl -- Konsantre cevher ton/yıl üretim kapasitesine sahiptir. Kestelek Bor İşletme Müdürlüğü : Bir adet açık ocakta üretilen kolemanit cevherleri konsantratör tesisinde zenginleştirme işlemine tabi tutularak satılık ürün haline getirilmektedir. Konsantratör tesisi kırma, ıslatma, yıkama, eleme ve triyaj ünitelerinden oluşmakta olup ; -- Tüvenan cevher işleme ton/yıl -- Konsantre cevher ton/yıl üretim kapasitesine sahiptir Tablo 16'dan da görüldüğü gibi, işletme bazında tüvenan cevher, konsantre bor ve bor kimyasalları ürünlerinin yıllar itibariyle üretim miktarlarının gelişimi ise; Tüvenan ürünlerde; yılları arasında toplam kolemanit cevheri üretimi ton iken %22.5 artışla ton, toplam tinkal cevheri üretimi ton iken %59.7 artışla ton ve toplam üleksit cevheri üretimi ise ton iken %50.8 azalış ile ton olarak gerçekleşmiştir yılı itibariyle toplam tüvenan ürünleri üretimin %47.5'ini tinkal cevheri, %46.6'sını kolemanit cevheri ve %5.9'unu da üleksit cevheri oluşturmaktadır. Konsantre ürünlerde; yılları arasında toplam konsantre kolemanit üretimi ton iken %5.9 artışla ton, toplam konsantre tinkal üretimi ton iken %44.3 artış ile ton ve toplam konsantre üleksit üretimi ise ton iken %33.2 azalış ile ton olarak gerçekleşmiştir yılı itibariyle toplam konsantre bor ürünlerinin %49.1'ini konsantre tinkal ürünü, %42.4'ünü konsantre kolemanit ürünü ve %8.5'ini de konsantre üleksit ürünü oluşturmaktadır. Bu konsantre ürünlerin yanı sıra Balıkesir-Bigadiç'te kırılmış ve öğütülmüş konsantre ürünlerde üretilmektedir. Bor kimyasalları ürünlerinde; yılları arasında toplam bor kimyasalları üretimi ton iken %95.6 artış ile ton olarak gerçekleşmiştir yılı itibariyle bor kimyasalları üretiminin %65.7'si boraks pentahidrat, %19.7'si asit borik, %7.3'ü boraks dekahidrat, %5.8'i sodyum perborat(tetra) ve %1.6'sı ise sodyum perborat(mono) oluşturmaktadır. Aynı dönemde bor kimyasallarının bütün ürünlerde artış olmakla birlikte, 35

41 üretimde (miktar ve oransal olarak) %101 ile boraks pentahidrat, %90.6 ile asit borik en fazla artış gösteren ürünler arasında yer almaktadır. Balıkesir-Bandırma tesisinde bor kimyasallarının üretiminde ara ürün olarak kullanılan sülfürik asit üretimi de (2002 yılında ton) bulunmaktadır. Yurtiçi bor ürünlerinin tüketimi çok düşük miktarlarda olduğu ve üretimin tamamen yurtdışı talebe göre belirlenmekte olup, yıllar itibariyle bor ürünlerinde katma değeri yüksek olan konsantre ve bor kimyasalları ürünlerinde yönelik üretim artışı olduğu görülmektedir. VI.3. Türkiye Bor Tüketimi Türkiye, dünyanın en zengin bor minerallerine sahip olmasına karşılık ham bor ve bor ürünleri tüketimi, dünya tüketiminin yaklaşık %2-3 gibi son derece düşük seviyededir. Ürün bazında bor bileşikleri yurtiçi tüketim miktarları Tablo 17'de verilmektedir. TABLO 17: BOR BİLEŞİKLERİNİN YURTİÇİ TÜKETİMİ (TON) Sodyum Perborat Monohihrat Sodyum Perborat Tetrahidrat Toplam Deka Hidrat (iç satış) Penta Hidrat (iç satış) Borik Asit (iç satış) Kaynak: 8.Beş Yıllık Kalkınma Planı, Kimya San. ÖİKR. Bor Ürünleri, 2000 Türkiye rafine bor satışlarının yaklaşık %90'ı yurt dışına, %10'u ise yurtiçine yapılmaktadır. Yurtiçi rafine bor tüketiminde en büyük payı sodyum perborat almaktadır. Eti Holding A.Ş. sodyum perborat satışının yaklaşık %95'ini yurtiçine yapmaktadır. Son yıllarda dünyada ve ülkemizde deterjan üretiminde sodyum perborat tetrahidrat yerine, sodyum perborat monohidrat kullanımının artmasıyla, monohidrat ithalatında hızlı bir artış görülmüştür. Bu gelişmeye paralel olarak Eti Holding A.Ş., ton/yıl kapasiteli sodyum perborat monohidrat tesisini 1997 yılından itibaren devreye sokmuştur. Bu kapasitenin talebi karşılamaması üzerine ton/yıl kapasiteli ikinci tesis 2000 yılında üretime başlamıştır. Kullanım alanlarına göre Türkiye'deki bor bileşikleri tüketimi genel olarak Tablo 18'de verilmektedir. 36

42 TABLO 18:KULLANIM ALANLARINA GÖRE TÜRKİYE BOR BİLEŞİKLERİ TÜKETİMİ (1998) Tüketim Alanı % Cam Endüstrisi 45 Sabun ve Deterjan Endüstrisi 15 Sır ve Emaye Endüstrisi 10 Tarım Sektörü 8 Diğerleri 22 Kaynak: 8.Beş Yıllık Kalkınma Planı, Kimya San. ÖİKR. Bor Ürünleri, 2000 Tablodan da görüldüğü gibi, bor bileşiklerinin en büyük kullanımı cam endüstrisi tarafından tüketilmekte olup, cam endüstrisini ise sabun ve deterjan ile sır ve emaye endüstrisi takip etmektedir yılı itibariyle Türkiye bor tüketimi ton B₂O₃ olup, bunun %27'si demir çelik, %12'si cam ve cam elyafı, %38'i seramik ve firit, %12'si deterjan, %5'i kimya ve %6'sı da diğer sektörlerde tüketilmiştir. ABD'de ise (1999 yılında) ton B₂O₃ tüketilmiş olup, bu tüketimin %73'ü cam endüstrisinde kullanılmıştır. VI.4. Türkiye Dış Ticareti VI.4.1. Türkiye İhracatı Türkiye bor ve bor ürünlerin de rezerv ve üretim miktarı açısından dünyanın önde gelen ülkesi olup, yurtiçi talebinin de çok düşük miktarda olması nedeniyle, ülke açısından bor ve bor ürünleri satışında dış talebin yapısı önem kazanmaktadır. Dünya bor pazarında rekabet içerisinde bulunduğu ABD'nin yerleşik US Borax firması ile birlikte önemli bir konumda bulunmaktadır. B₂O₃ bazında 1.5 milyon ton/yıl civarında olan Dünya bor üretiminden Eti Holdingin payı %31-32 ve US Borax %39-40 gibi birbirine yakın paylar alırken yaklaşık yıllık 1.2 milyar US Dolar olan parasal hacimden US Borax'ın aldığı %70'lik pay, Eti Holding A.Ş.'nin yaklaşık %20 olan payından 3.5 kat daha fazladır. Bunun nedeni, Eti Holding A.Ş.'nin daha düşük miktarlarda rafine bor ürün satışından kaynaklanmaktadır. Tablo 19'da Eti Holding A.Ş.'nin yıllar itibariyle ham bor ve rafine bor ihracat miktarları ve değerleri verilmektedir. 37

43 TABLO 19: TÜRKİYE BOR ÜRÜNLERİ İHRACAT MİKTARLARI (BİN TON-MİLYON $) HAM BOR RAFİNE BOR TOPLAM BOR HAM BOR/ TOPLAM BOR (%) Miktar Değer Miktar Değer Miktar Değer Miktar Değer ,9 76, ,4 74, ,5 72, ,3 73, ,8 64, ,5 64, ,4 60, ,7 61, ,2 61, ,7 55, ,0 53, ,0 51, ,7 49,5 2002* * Kaynak:4. End. Ham. Semp., Ragıp Üncü (*) Eti bor A.Ş. Yukarda ki tablodan da görüldüğü gibi, Türkiye'nin yıllar itibariyle toplam bor ürünleri ihracatı miktar olarak en fazla 980 bin ton ve değer olarak 235 milyon $ olarak gerçekleşmiştir. Toplam bor ürünleri ihracatı 1992 yılından 1999 yılına kadar sürekli artış göstermiştir. Ancak son yıllarda gelişmiş ülkelerdeki ekonomik durgunluk nedeni ile Dünya bor talebinde düşüşler olmuştur. Aynı dönemde olumlu bir gelişme olarak, toplam bor ürünleri içerisinde (miktar ve değer) ham bor ürünü payının sürekli olarak azaldığı ve dolayısıyla rafine bor ürünü payının belirgin bir şekilde arttığı görülmektedir yılında toplam bor ürünleri ihracatı içerisinde ham bor ürünü miktar olarak %86.9, değer olarak %76.8 olan payları 2003 yılında sırasıyla %43.6 ve %32.7 düzeyine düşmüştür yılında bin ton (67.5 milyon $) ham bor, bin ton (139.0 milyon $) rafine bor olmak üzere toplam bin ton (207.0 milyon $) ihracat gerçekleştirilmiştir. Tablo 20'de ham bor ürünleri ihracatının yıllar itibariyle dağılımı verilmektedir. TABLO 20: TÜRKİYE HAM BOR ÜRÜNLERİ İHRACAT MİKTARLARI (TON) Yıllar Tinkal Kolemanit Uleksit TOPLAM * KAYNAK: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 (*) Eti Holding A.Ş. 38

44 1989 yılında toplam ton olan ham bor ürünleri ihracatının ürün bazında %59.9'unu kolemanit, %24.9'unu tinkal ve %15.2'sini de üleksit cevheri oluşturmaktadır yıllarında toplam ham bor ürünleri ihracatında %56.4 gibi yarısından fazla bir düşüşün olduğu dikkati çekmekte olup, 2003 yılında %85.7'si kolemanit ve %14.3' de üleksit cevheri olmak üzere toplam ton ihracat yapılmıştır. Tinkal cevheri ihracatının yapılmadığı görülmektedir. Eti Holdig A.Ş.'nin yıllar itibariyle ham bor ürünleri ihracatında ki azalışların temel nedeni, katma değeri yüksek olan rafine bor ürünlerinin ihracat miktarını arttırmak için uyguladığı satış politikasının bir sonucudur. Tablo 21'de Türkiye'nin yıllar itibariyle rafine bor ihracatının dağılımı verilmektedir. TABLO 21: TÜRKİYE RAFİNE BOR ÜRÜNLERİ İHRACAT MİKTARLARI (TON) Deka- Penta- Borik Sodyum Perborat Perborat Yıllar Hidrat Hidrat Asit Perborat Monohidrat Tetrahidrat TOPLAM * ** KAYNAK: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 (*) Eti Holding A.Ş. (**) ton öğütülmüş kolemanit ve 20 ton Etibor-68 ürünleri dahildir. Tablodan da görüldüğü gibi, 1989 yılında ton olan rafine bor ihracatı 2.7 kat artışla 2003 yılında ton seviyesine yükselmiştir. Rafine bor ürünleri ihracatı içerisinde Boraks pentahidrat(%61.8) miktar açısından ilk sırada, borik asit (%16.9) ikinci sırada ve öğütülmüş kolemanit (%13.8) ürünü de üçüncü sırada yer almaktadır. Türkiye konsantre(ham) ve rafine bor ürünlerinin 2003 yılı ihracat miktar ve değerleri Tablo 22'de verilmektedir. 39

45 TABLO 22: 2003 YILI KONSANTRE VE RAFİNE BOR İHRACAT MİKTAR VE DEĞERLERİ Üretim Miktar Değer Ürün Adı % % Yeri (Ton) ($) % % Konsantre Ürünler Emet Kolemanit Espey Kolemanit Hisarcık Bigadiç Kolemanit Bigadiç Kestelek Kolemanit Kestelek Bigadiç Üleksit Rafine Ürünler Bigadiç Öğütülmüş Kolemanit Bandırma Boraks Dekahidrat Borak Pentahidrat Borik Asit Sodyum Perborat Eti bor-48 (PH) Etibor Genel Toplam (*) Eti Holding A.Ş yılı toplam konsantre ve rafine bor ürünlerinin ihracatı (miktar olarak) ton olarak gerçekleşmiş ve bu ihracat miktarının %43.6'sını konsantre bor ürünleri ve %56.4'ünü de rafine bor ürünleri oluşturmaktadır. Konsantre bor ürünlerin %67.8'ini konsantre kolemanit ve %32.2'sini de konsantre üleksit ürününden meydana gelmektedir. Rafine bor ürünlerinin %61.8'ni boraks pentahidrat, %16.9'unu borik asit, %13.8'ini öğütülmüş kolemanit ve %7.5'ini ise diğer ürünler oluşturmaktadır yılı toplam konsantre ve rafine bor ürünlerinin ihracatı değer olarak milyon $ olarak gerçekleşmiş ve bu ihracat değerinin %32.7'sini konsantre bor ürünleri ve %67.3'ünü de rafine bor ürünleri oluşturmaktadır. Rafine bor ürünlerin %52.9'unu boraks pentahidrat, %22.1'ini borik asit, %17.2'sini öğütülmüş kolemanit ve %7.8'ini ise diğer ürünler oluşturmaktadır yılı konsantre ve rafine bor ürünlerinin ihracat pazarları ve değerlendirmesi ise; Espey Kolemanit: Son yıllarda yüksek arsenik muhtevası nedeniyle alıcıların başka ürün arayışına yönelmeleri ve ikame ürünlerin fiyatların uygunluğu Espey kolemanit satışlarının geçen yıla göre düşmesine neden olmuştur. Hisarcık Kolemanit: Borik asit üreticilerine hammadde satışlarının sona ermesiyle hisarcık kolemanit satışları son yıllarda düşmüştür. 40

46 Bigadiç Kolemanit: Bigadiç kolemanit ürününün ihracata ayrılan miktarının tamamına yakını cam sektörüne satılmakta olup, bu sektördeki alıcıların üretimlerindeki artış, 2003 yılı satışların artışına neden olmuştur. Kestelek Kolemanit: 2003 yılı ihracat programında öngörülen satışların üzerinde gerçekleşmiştir. Üleksit: İhracata ayrılan üleksit miktarının tamamına yakını Amerika'daki cam sektörüne satılmaktadır. ABD'deki inşaat sektöründeki durgunluk nedeniyle satışlar son iki yılda düşme göstermektedir yılı üleksit bağlantılarında 2002 yılına göre bir artış olsa da üreticilerin borsuz cam üretimine (advantex) yönelmeleri nedeniyle önümüzdeki yıllarda 2001 öncesi seviyelerine ulaşılması zor görülmektedir. Öğütülmüş Kolemanit: Satışların tamamına yakını Uzak Doğu pazarına yönelik olup, fiberglas sektöründe giderek artan talep ve ikame ürünler karşısında ürün avantajı nedeniyle son üç yıl itibariyle satışlar artmaktadır. Boraks Dekahidrat: Yıllar itibariyle boraks dekahidrat satışları aynı seviyede olup, son yılda artış salanmış olup, satışların artmasındaki en büyük pay Uzak Doğu'ya yapılan satışlardaki artıışlardır. Boraks Pentahidrat (Bandırma): Bandırma ürünü boraks pentahidratın ihracata ayrılan miktarın tamamına yakını İran pazarına satılmakta olup, yıllar itibariyle ton civarındadır. Borik Asit (Bandırma): Yıllık ton üretim kapasitesine sahip SCL firmasının borik asit üretimini sona erdirmesiyle pazarda oluşan boşluk diğer üreticiler ile paylaşılmış olup, 2003 yılında uygulanan pazar politikalarıyla yeni pazarlara girilmiştir. Borik Asit (Emet): 2003 yılı ihracat programında fabrikanın yılın son çeyreğinde devreye gireceği ve ton civarında satış yapılabileceği planlanmış olmasına rağmen fabrika üretime geçmediği için satış gerçekleşmemiştir. Sodyum Perborat: 2003 yılı ihracat programında öngörülen miktar ve tutarın, uygulanan pazar politikasıyla programın çok üzerinde satış gerçekleşmiştir. Etibor-48: Satışların çoğunluğu perborat sektörüne yönelik olup, son yıllarda perborat sektöründeki üreticilerin perkarbonat üretimine geçmeleri nedeniyle Dünya Etibor-48 tüketimi önemli ölçüde azalmıştır. 41

47 VI.4.2. Türkiye İthalatı Türkiye'nin cevher, konsantre ve rafine olarak bor ürünü ithalatı düşük seviyede olup ithalatın büyük bir kısmını işlenmiş bor ürünlerinden meydana gelmektedir. Yıllar itibariyle düşme eğilimi gösteren bor ithalatı, ham bor ve işlenmiş bor ürünleri olarak Tablo 23'de verilmektedir. TABLO 23: YILLAR İTİBARİYLE HAM BOR VE İŞLENMİŞ BOR İTHALATI HAM BOR İŞLENMİŞ BOR TOPLAM Miktar (Ton) Değer ($) Miktar (Ton) Değer ($) Miktar (Ton) Değer ($) , , , , , , , , , Toplam 1.620, , KAYNAK: Dış Ticaret Müsteşarlığı Tablodan da görüldüğü gibi, Türkiye toplam bor ithalatının büyük bir kısmını işlenmiş bor ürünleri oluşturmaktadır. Son 6 yıl itibariyle toplam ham bor ithalatı $ ve işlenmiş bor ithalatının ise $ olarak gerçekleşmiştir. Toplam bor ithalatı içinde en yüksek ham bor ithalatının 2000 yılında 1.570,5 ton ve $ ile kernit cevheri ithalatı yapılmış olup, ithalatın diğer yıllar çok düşük düzeylerde oldukları görülmektedir. İşlenmiş bor ithalatı ise, 1998 yılından sonra belli bir artış(değer olarak) olduğu görülmektedir. İşlenmiş bor ürünü ithatının büyük bir kısmını sodyum perborat monohidrat ürünü oluşturmaktadır. IV.5. Yeni ve Tevsi Yatırım Planları Dünya bor rezervinin önemli bir miktarını elinde bulunduran Türkiye (Eti Holding), Dünya bor pazarında hak ettiği yerde bulunabilmek için bor merkezli yatırımlara ağırlık vererek, 2003 yılında 114 trilyonluk yatırım öngörmüştür. Finansmanı tamamen Eti Holding tarafından karşılanan önemli yatırım projeleri aşağıda verilmektedir. 1- Kırka III. Bor Türevleri Tesisi : Boraks Pentahidrat (Etibor-48) ürününe olan yurtdışı talebin artışına paralel olarak ilave ton/yıl BPH üretim kapasiteli tesisin sabit yatırım tutarı yaklaşık 25 Milyon US$'dır. Yıllık döviz getiri hedefi yaklaşık 48 Milyon US$ olan tesis yatırımı tamamlanarak 2002 yılında üretime başlamıştır. 2- Emet Yeni Borik Asit Tesisi: Artan dış talebin karşılanması ve bor üreticisi konumunu güçlendirmek amacıyla Emet/Kütahya'da ton/yıl üretim kapasiteli Borik Asit Tesisi 42

48 kurulmasına karar verilmiştir. Yatırım tutarı yaklaşık 110 Milyon US$ olan tesisler 2003 yılında devreye alınmış olup, yıllık 40 Milyon US$ döviz getirisi sağlayacaktır. 3- Kırka Tek Kademe Penta Üretimi: Proje ile Kırka Bor İşletmesinde iki kademede üretilen boraks pentahidratın üretim verimini arttırmak, maliyetini ve çevre sorunlarını azaltmak için tüvenan tinkalden direkt olarak boraks pentahidrat üretimi amaçlanmaktadır. Her biri 50 ton/saat kapasiteli tesisin yatırım tutarı yaklaşık 15 Milyon US$ olup, proje sonucunda takriben %13 verim artışı sağlanacaktır. 1. Ünitesi tamamlanan tesisin 2000 yılında geçici kabulü yapılarak işletmeye alınmıştır. Kırma, ara stok ile şalt tesisinin yapımı için çalışmalar sürdürülmektedir. 4- Bandırma Sülfürük Asit Tesisi: Önemli ihraç ürünlerinden borik asitin üretiminde ana girdi olan sülfürik asitin üretimi için Bandırma'da mevcut eski tesisin yerine ton/yıl kapasiteli teni bir sülfürük asit tesisinin kurulmasına karar verilmiştir. Yatırım tutarı yaklaşık 78 Milyon US$ olan tesis, Şubat-2004 tarihinde üretime alınmıştır. Bu yatırımlardan ilave olarak 2003 yılında; -- Bor Master Arama Projesi, -- Bandırma Demineralize Su Ünitesi Islahı, -- Bandırma Su İsale Hattı, -- Bandırma Stok Sahalarının Rehabilitasyonu, -- Bandırma İhraç Stok Sahası, -- Bigadiç Nusrat İstasyonundan Cevher Nakli, -- Bigadiç II. Öğütme Tesisi, -- Kırka Su Toplama Havuzu ve Arazi Islahı, -- Kırka Atık Göleti İnşaatı, -- Kestelek Yeni Bor Konsantratör Tesisi, projeleri de yer almaktadır. Bunun yanı sıra 04/06/2003 tarih ve 4865 sayılı kanunla idari ve mali özerkliğe sahip kısa adı BOREN olan Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü kurulmuştur. Bu kanun amacı;türkiye ve dünyada bor, ürün ve teknolojilerinin geniş bir şekilde kullanımını, yeni bor ürünlerinin üretimini ve geliştirilmesini teminen değişik alanlarda kullanıcıların araştırmaları için gerekli bilimsel ortamı sağlamak ve araştırmak olarak belirlenmiştir(ek 2). IV.6. Araştırma-Geliştirme Faaliyetleri Eti Holding Ar-Ge Dairesi ve diğer kuruluşlar ile ortaklaşa yapılarak yılları arasında tamamlanmış ve devam eden projeler ana başlıklar itibariyle aşağıda verilmektedir. 43

49 Tamamlanmış Projeler 1- "Disodyum Oktaborat Tetrahidrat"'ın Pilot Ölçekte Üretimi Bor Minerallerinin İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri , 1998, Kırka Tinkal Cevherinin Scrubbing Koşullarının Araştırılması Emet Bor İşletmesi Espey Ocağı Kolemanit Cevher ve Konsantrelerinde Greigite Minerallerinin Araştırılması Projesi Kestelek Konsantratör Tesisi Ara Ürün Stokları B₂O₃ İçeriklerinin İyileştirilmesi Çalışması Fındık, Ayçiçeği, Şekerpancarı ve Mısır Bitkilerinde Borlu Gübre Kullanımı Üzerine Araştırmalar Borik Asit Ana Çözeltisinin İyon Değiştirici Kolonda Temizlenmesi Pilot Çalışması Bandırma Bor Bileşikleri Tesisi Atıksu Arıtım ve Geri Kazanma Pilot Çalışması Kestelek Kolemanit Cevherlerinin Zenginleştirilmesine Yönelik Laboratuar Ölçekli Deneyler Kırka ve Yöresindeki İçme ve Kullanma Suları ile Topraktaki Yıllık Bor Yükünün Tayini Bor Cevher ve Yankayaçlarında Lityum İçeriğinin Belirlenmesi ve Değerlendirme Olanaklarının Araştırılması Emet Bor İşletmesi Hisarcık Eski Atık Barajının Boşaltılması ve Barajdaki Malzemenin Değerlendirilmesi Projesi Tinkal'den Borik Asit ve Sodyum Sülfat Üretimi Borik Asitten Bor Oksit Üretimi Çinko Borat Üretimi Devam Eden Projeler 1-Sinterlenmiş Boksit Üretimi 2- Nadir ve Soy Metaller Projesi 3- İkincil Bor Türevleri Üretimi - Sodyum Borhidrür Üretimi - Bor Karbür Üretimi - Bor Nitrür Üretimi 4- Atıklardan Kıymetli Maddelerin Kazanılması ve Atıkların Çevresel Etkilerinin Azaltıl. 5- Tesislerdeki Problemlerin Çözümlenmesi ve Proseslerinin Geliştirilmesi 6- Disodyum Oktaborat Tetrahidrat'ın Kullanım Alanlarının Araştırılması 7- Bor ve Bileşikleriyle Temasın İnsan Sağlığı ve Çevre Üzerine Etkilerinin Araştırılması 8- Düşük Tenörlü Cevherlerin Zenginleştirme Olanaklarının Araştırılması 9- Boraks Penta-Deka Hidrat Tozları, Borik Asit, Bor Oksit ve Disodyum Oktaborat Tetrahidrat'ın Kompaktlama Yöntemiyle Peletlenmesi ve Boyut Ayarlanması 44

50 V. BOR VE ÜRÜNLERİNİN SATIŞ FİYATI Ham Bor (Konsantre) Ürünleri Satış Fiyatı Ham bor ürünleri satış fiyatları parça kolemanitin % B₂O₃ içeriğine göre Bandırma FOB fiyatları ile Arjantin ve Şili fiyatları Tablo 24'de verilmektedir. TABLO 24: HAM BOR ÜRÜNLERİNİN FİYATLARI ( ) KOLEMANİT % B₂O₃ ŞİLİ ÜLEKSİT TARİH TÜRK Parça, Konsantre ARJANTİN %40 B₂O₃ Kolemanit Bandırma Fob Öğütülmüş, Fob Avrupa ABD/Japonya Torbalanmış Lima?n US$/Ton DM/Ton US$/Ton US$/Ton Aralık Mayıs Temmuz Kasım Nisan Kasım Mart Nisan Mart Temmuz Ekim EURO/Ton 2002 Ocak Haziran KAYNAK: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 'li yılların sonlarına kadar dengede olan fiyatlar, 1995 yılından itibaren düşmeye başlamıştır. Özellikle, 1988 yılında dünyada borik asit kapasitesinin artması ve borik asittin büyük oranda kolemanit yerine kullanılabilmesi nedeniyle kolemanit fiyatlarında düşmesine neden olmuştur yılında Türk kolemaniti US$/Ton iken, 2002/Haziran ayında US$/Ton düzeyinde olduğu görülmektedir. 45

51 TABLO 25: ABD'NİN İTHAL ETTİĞİ HAM BOR ÜRÜNLERİNİN YILSONU FİYATLARI (US$/TON) Türkiye Kolemaniti Şili Üleksiti KAYNAK: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 Amerika'nın Türkiye'den ithal ettiği kolemanitin fiyatı 1993 yılında 656 US$/Ton ve Şili'den ithal ettiği Üleksitin fiyatı 332 US$/Ton iken, 2000 yılında Türk kolemanitinin US$/Ton ve Şili üleksitin fiyatı ise 200 US$/Ton seviyesine kadar gerilemiştir. TABLO 26: TÜRKİYE'NİN HAM BOR ÜRÜNLERİ ORTALAMA İHRACAT FİYATLARI (US$/TON) Yıllar Kolemanit Tinkal Üleksit KAYNAK: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 Türkiye ham bor ortalama ihracat fiyatlarında ise, yıllar itibariyle kolemanitin fiyatında sürekli bir düşüşün olduğu ve Tinkal ve üleksitin fiyatlarında ise büyük bir değişimin olmadığı görülmektedir. 46

52 Rafine Bor Ürünleri Satış Fiyatı Dünya bor üretiminde ilk sırada yer alan ABD, aynı zamanda önemli bir tüketicidir. Dolaysıyla bu ülkedeki bor ve bor bileşiklerindeki dalgalanmalar dünya bor fiyatları üzerinde etki yapmaktadır. Avrupa pazarındaki bor fiyatları ise ithal edildikleri üretici ülkelerin fiyat dalgalanmalarını yansıtmaktadır. Dünya bor cevheri pazarında ürün kalitesi nedeniyle Türk ham ve konsantre bor ürünleri tercih edilmektedir. TABLO 27: ABD'NİN YIL SONU SODYUM BORATLAR FİYATI (US$/TON*) Boraks USP Sodyum Tarih Susuz Deka- Penta- Sodyum Perborat Boraks Hidrat Hidrat Borat Tetrahidrat 1980 Mart Ocak Ocak Kasım Mart Mart Nisan Şubat Şubat Ekim Ocak Haz KAYNAK: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 (*) Brüt ağırlık 47

53 TABLO 28: TÜRKİYE'NİN BOR ÜRÜNLERİ ORTALAMA İHRACAT FİYATLARI (US$/TON) Deka- Hidrat Penta- Hidrat Borik Asit Sodyum Perborat Perborat Monohidrat Perborat Tetrahidrat KAYNAK: The Economics of Boron, Roskill, Tenth Edition, 2002 Eti Holding A.Ş.'nin bor ürünleri ile ilgili yılları arası yurtiçi satış fiyatları Tablo 29'da verilmektedir. TABLO 29 : ETİ HOLDİNG FABRİKA SATIŞ FİYATI Boraks Penta (Standart) FOB Boraks Deka (Kristal) FOB Borik Asit (Kristal) FOB 1998 (DM/Ton) (DM/Ton) (DM/Ton) ($/Ton) 2001 (DM/Ton) ($/Ton) Kaynak: B. Özaslan, 1. Uluslararası Bor Sempozyumu Tebliği,2002 Eti Holding A.Ş.'nin ihraç ettiği tabii bor ürünleri, konsantreleri ile borik asit fiyat bilgileri ise Tablo 30'da verilmektedir. TABLO 30: TABİ BORAT VE KONSANTRELERİ İLE BORİK ASİT İHRAÇ FİYATLARI ($/TON) Tabii Borat ve Konsantrasyonu Borik Asit Borik Asit Borik Asit CIF - Kaynak: B. Özaslan, 1. Uluslararası Bor Sempozyumu Tebliği,2002 Not: Fiyatlar OAİB ve İMMİB'den elde edilmiştir. Bor ürünlerinin gelecekteki fiyat eğilimleri, teknolojik gelişmeye bağlı olarak yeni ikame mallarının ortaya çıkması veya üzerinde çalışmalar yapılan potansiyel ikama malların nihai ürünlerinin üretiminde kullanma durumları, yeni kullanım alanlarının ortaya çıkması, ürün geliştirme, yeni üreticilerin (özellikle rafine bor ürünleri üreticileri) spot bazlı satışlarla da olsa piyasa dengelerini bozma eğilimleri gibi faktörlerin bir yansıması olacağı tahmin edilmektedir. 48

54 VI. TALEP VE İHRACAT PROJEKSİYONU Genel Tüketim Talebi Çok geniş ve çeşitli alanlarda ticari olarak kullanılan bor mineralleri ve ürünleri talebinin, son yılarda dünya ekonomisindeki daralma ve ikame ürün fiyatları nedeniyle durağan bir halde seyretmektedir. Yıllık tüketim projeksiyonu ham borlarla yapılması oldukça güçtür. Çünkü ham bor ürünleri direkt ve rafine olarak satılabilmekte veya Türkiye rafine bor ürünlerine ham madde girdisi olarak kullanılmaktadır. Bor bileşiklerine olan yurtiçi ve yurtdışı talep artışı, üç önemli sektörlerdeki üretim artışına bağlı olup, -- Isıya dayanıklı cam ve özel camların üretim artışıyla boraks pentahidrat, -- Sabun ve deterjan endüstrisin de sodyum perborat monohidrat, -- Sır ve emaye endüstrisindeki gelişmelerde boraks dekahidrat tüketimini arttıracaktır. Uzun vadeli projeksiyonlarda; enerji krizlerin bir sonucu olarak bor tuzlarının cam ve seramik sanayilerinde, özellikle cam ürünü imalatında bugünden daha fazla tüketileceği uzmanlar tarafından iddia edilmektedir. Benzer şekilde tarım sektörünün bor talebi de Dünya nüfus artışına paralel olarak artacaktır. Bor, plastik ve metallerin dayanıklılığını önemli ölçüde artırmaktadır. Bu da daha yüksek binaların, daha uzun köprülerin ve daha hafif ve güçlü otomobillerin yapılmasına olanak vermektedir. Türkiye İhracat Projeksiyonu Yurtiçi konsantre bor ürünler dış talebe bağımlı olup, bu ürünlerin piyasa talebi; Ürün fiyatına, Malın girdi olarak kullanıldığı endüstrilerdeki teknolojik gelişmelere, Üretici ve kullanıcı tercihlerine, Genel ekonomik trend, Malın kullanıcıya (uzak ülkelerdeki) maliyetinin yüksek olmasına, Alternatif teknolojilerin ve ikame malların bulunması ve kullanılması, gibi bir çok faktöre bağlıdır. Özellikle fiber glas, deterjan endüstrisi gibi kullanım alanlarında zaman zaman talep değişikliği/kaymaları yaşanmaktadır. Ayrıca bor ürünleri ile ilgili analiz 49

55 yaparken kullanım alanlarının yaklaşık %80'inde konsantre bor ve rafine bor ürünleri birbirinin tam ikame edebildiklerini göz önünde tutmak gerekmektedir. Ürünün piyasa talebini belirleyen başlıca faktörler ise; nihai ürünün üretim teknolojisi, ikama mallar ve çevresel faktörlerdir. Endüstriyel kullanıcılar dikkate alındığında, bor ürünlerinin girdi olarak kullanıldığı bazı nihai ürünlerin mevcut üretim teknolojisi gereği bor ürünlerine olan talebin fiyat esnekliği oldukça düşük olarak tanımlanabilir. Bor ürünlerinin tüketimi (yaklaşık %70) endüstriyel bazda üretim yapan, güçlü pazarlık gücüne sahip, sektörlerinde lider veya sektörlerine yön veren, teknoloji üretimi yapan organizasyonlar tarafından yapılmaktadır. Bor ürünlerine olan talebin önce sürekliliğini sağlamak ve artırmak, piyasayı alternatif teknolojilere zorlamamak, ikame mallarının kullanımına itmemek için bu organizasyonlarla "partner" olarak tanımlanabilecek bir iş ilişkisi içinde çalışılması gerekmektedir. Aslında, bor ürünlerine olan piyasa talebini incelerken, doğru sonuçlara daha yakın olabilmek için endüstriyi konsantre ve rafine bazda incelemekten çok B₂O₃ bazında incelemek daha doğru olacaktır. Son yıllarda dünya pazarındaki daralma ve tüketim artışındaki düşük seviyeler varsayımı dikkat alınarak önümüzdeki yıllarda yeni devreye giren ve girecek rafine bor ürünlerinin mevcut pazar payını arttıracağı da göz önüne alındığında; yıllık %2'lik bir artışın olacağı (yaklaşık yıllık 5 milyon $) ve fiyatların sabit kaldığı kabul ederek Tablo 31'de Türkiye bor ihracat projeksiyonu verilmektedir. TABLO 31: TÜRKİYE TOPLAM BOR VE ÜRÜNLERİ İHRACAT PROJEKSİYONU ($) TOPLAM BOR İHRACATI 2003* ** (*) Gerçekleşme (geçici) (**) Hedeflenen Eti Holding A.Ş yılı ihracat hedefinin %90'ının bağlantısının şimdiden yapıldığı ve yeni devreye giren rafine ürün tesisleri ile birlikte ihracatın artacağı ve bu ihracat değerlerinin yaklaşık %70'ini rafine bor ürünleri olacağı tahmin edilmektedir. 50

56 B-TORYUM I. SEKTÖRÜN, ÜRÜNÜN TANIMI VE KULLANIM ALANLARI I.1. Sektörün Tanımı DPT sektör sınıflandırmasına göre Toryum cevheri; madencilik sektörü, enerji hammaddeler alt grubu içinde uranyum ile birlikte nükleer enerji hammaddeleri alt ayrımında sınıflandırılmaktadır. Uranyum gibi, toryum da bir nükleer yakıt hammaddesidir. I.2. Ürünün Tanımı Toryum, İsveçli kimyacı J.J. Berzelius tarafından 1828 yılında keşfedilmiştir. Radyoaktif bir element olup, (Th) sembolüyle gösterilir. Kurşun yumuşaklığında ve kolay işlenebilen (tel haline getirilen) ve saf halinde iken gümüşsü gri bir metaldir. Doğada serbest halde bulunmayan toryum'un 60 kadar minerali vardır (Uranyum da doğada serbest halde bulunmaz). Ancak toryum ekonomik olarak yalnızca monazit (monazite) ve torit (thorite) minerallerinden kazanılmaktadır. Bu minerallerde genellikle nadir toprak elementleri ile birlikte bulunmaktadır. Atom numarası 90, atom ağırlığı 232,038, erime noktası 1750 C, kaynama noktası 3850 C ve özgül ağırlığı 11,71 gr/cm³ tür. Toryumun Th-223'ten Th-235'e varan on üç tane radyoaktif izotopu vardır. Doğal halde bulunan tek izotopu Th-232 olup, bunun yarılanma ömrü 1,39.10¹º senedir. Uranyum ve plütonyum atomlarının çekirdeklerinin parçalanması sonucu elde edilen nükleer güç, günümüzde çeşitli ülkelerde, insanoğlu için kontrol edilebilir enerji teminine önemli katkıda bulunmaktadır. Uranyum gibi, toryum da bir nükleer enerji hammaddesidir. Doğada yaygına yakın bir dağılımı olmakla birlikte, yoğun yataklar halinde çok az bulunur. Toryum oksit tüm oksitler arasında erime noktası en yüksek olanıdır(3300 C). Havada az miktar oksijenin varlığı durumunda toryumun rengi parlak griden siyaha dönüşür. Toz halinde iken kendiliğinden tutuşur. Toryum tek başına fisil (doğrudan nükleer yakıt olarak kullanılan) madde olmadığından doğrudan nükleer yakıt olarak kullanılmamakta ve bir tetikleyiciye gereksinimi vardır. Uranyum izotopu U235 veya Plütonyum izotopu Pu239 ile birlikte kullanıldığında toryum kaynak maddesinden nötron-th232 tepkimesinin sonucunda U233 fisil maddesi üretilir. Genel nükleer reaktör kalbi tasarımı itibariyle U233 nötron ekonomisi açısından en iyi yakıt tipidir. 51

57 I.3. Kullanım Alanları Toryumun en çok kullanılan bileşiği ThO 2 'dir. Bu da toryum hidrooksit veya diğer toryum tuzlarının kızdırılmasıyla ele geçer. ThO₂'nin kızdırıldığı zaman ortaya çıkan ışığın önemli bir kısmı gözle görülebilen sahada olduğundan, toryum CeO₂ ile birlikte aydınlatma (lamba gömleği) gayesiyle kullanılır. Toryum 1880 yılından bu yana hem evlerde lüks lambaları ve hem de sokak lambalarında ışık kaynağı olarak kullanılmıştır. Toryum-232 atom çekirdeği parçalanabilen metal olmakla birlikte, nötron absorbsiyonu ile uranyum-232'e dönüştürülebildiğinden önemli bir nükleer enerji kaynağı olur. Yakıt çevirimi sorunu nedeniyle, bugün için toryumla çalışan ticari ölçekli santraller bulunmamakla birlikte, bu tip santrallerin prototiplerinin İngiltere, Almanya, ABD ve Hindistan'da uzun zamandır denendiği bilinmektedir. Doğada uranyumdan daha yaygın halde bulunur. Ancak doğrudan nükleer yakıt olarak kullanılamamaktadır. Bunların yanı sıra; -- Yüksek ısıya dayanıklı pota, cam ve seramiklerin üretiminde, -- Magnezyumla olan hafif ve yüksek sıcaklığa dayanıklı alaşımı nedeniyle roket ve uçakların yapımında, -- Radar ve mikrodalga fırınların en önemli parçası olan "Magnetron" adlı elektron yayıcı tüpleri üretiminde, -- Toryum florür; yüksek sıcaklık seramiklerinde, -- Toryum oksit; nükleer yakıtlarda, tıpta, tungstenli kaynak elektrodu üretiminde, -- Yüksek kaliteli kamera merceklerinde, -- Televizyon gibi elektronik araçlarda bulunan tungsten filamanların kaplanmasında kullanılmaktadır. II. TEKNOLOJİ Toryum teknolojisinde fiziksel zenginleştirme yöntemlerini takiben H₂SO₄, HNO₃, HCL veya NaOH liçi ile ThO₂ kazanımı yöntemleri kullanılmaktadır. Yapılan zenginleştirme çalışmalarında, toryumun cevher yapısında dissemine bir dağılım göstermesi sebebiyle fiziksel zenginleştirme çalışmalarından olumlu sonuç alınamamaktadır. 52

58 Orijinal cevhere uygulanan toryum özütlemesi çalışmalarında, yüksek oranda HNO₃ veya H₂SO₄ tüketimi nedeniyle düşük ThO₂ içeren bu cevher için prosesin ekonomik olmadığı tespit edilmiştir. Ancak, sahadan radyometrik ayrımla alınan yüksek tenörlü (%1,92 ThO₂) cevher üzerinde gerçekleştirilen katıdan özütleme ve toryum bileşikleri yapılması çalışmalarında daha düşük asit tüketimleri nedeni ile olumlu sonuçlar elde edilebilmiştir. III. DÜNYA'DA MEVCUT DURUM III.1. Dünya Toryum Rezervi Toryum rezervine ilişkin doğrudan çalışmalar yapılmadığından, dünya toryum rezervine ilişkin veriler sağlıklı değildir. Dünya toryum rezervi içinde Türkiye'deki toryum rezervinin ilk sırada olduğu görülmektedir. Tablo 1'de ülkeler itibariyle toryum rezerv miktarları verilmektedir. TABLO 1: DÜNYA TORYUM CEVHERİ REZERVİ (TON) Ülke Rezerv % Avustralya ABD Hindistan Norveç Kanada Güney Afrika Brezilya Malezya Diğer Ülkeler Türkiye Toplam Kaynak: U.S. Geological survey minerals year book-2002 Dünya toplam toryum rezervi ton civarındadır. Bu toplam rezervin %21.3 ile Türkiye, %19.1 ile Avustralya ve %16.9 payları ile ABD ve Hindistan'ın oluşturduğu görülmektedir. Ancak uluslararası istatistiklerde Türkiye rezervinin belirtilmediği görülmektedir. Bunun nedenlerinden birincisi, ya rezerv bilgileri Uluslararası Enerji Ajansına bildirilmemiş, ya da toryum rezervleri monozit kökenli olmadığı için bu bilgiler uluslararası listelere alınmamış olabilir. III.2. Dünya Toryum Üretimi Toryum üretimi, bazı ülkelerde nadir toprak elementleri içeren monazit yataklarının aranmasına yönelik çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Bu mineraller aynı zamanda toryum da 53

59 içerdiklerinden, toryum yan ürün olarak değerlendirilmiştir. Toryum ekonomik olarak yalnızca monazit (monazite) ve torit (thorite) minerallerinden kazanılmakta olup, Dünya monazite üretimi Tablo 2'de verilmektedir. TABLO 2: DÜNYA MONAZİT ÜRETİMİ (Brüt Ağırlık - Ton) Ülke Brezilya Hindistan Malezya Srilanka Toplam Kaynak: U.S. Geological survey minerals year book-2002 Tablodan da görüldüğü gibi 2002 yılı itibariyle Dünya'da Monazit üretiminin %87.7'si gibi büyük bir kısmı Hindistan tarafından yapılmakta ve Brezilya ve Malezya'nın da kayda değer üretimin olduğu görülmektedir. Bunun yanı sıra Çin, Endonezya, Nijerya, Kuzey Kore, Güney Kore gibi bazı ülkelerinde çok düşük düzeyde üretim yaptığı bilinmektedir. ABD 1994 yılından bu yana monazit üretimi yapmamaktadır. Toryum halen monazitten yan ürün olarak elde edilmesi nedeniyle, sadece toryum için işletilen yatak yoktur. III.3. Dünya Toryum Tüketimi Toryum rezervi olduğu halde üretimi bulunmayan ABD, Dünyanın en büyük toryum tüketicisidir. ABD toryum tüketiminin tamamını ithalat yolu ile temin etmektedir. Ticari ölçekte tüketiminin olmaması nedeniyle toryumun enerji hammaddesi olarak tüketimi yok denecek düzeydedir. III.4. Dünya Dış Ticareti ABD monazit ithalatının tamamını Fransa'dan, toryum bileşikleri ise Fransa, Kanada, Japonya ve Singapur'dan karşılamaktadır. Tablo 3'de ABD'nin toryum bileşikleri dış ticaret değerleri verilmektedir. TABLO 3: ABD'NİN TORYUM BİLEŞİKLERİ DIŞ TİCARETİ Miktar (Kg) Değer ($) Miktar (Kg) Değer ($) İhracat İthalat Kaynak: U.S. Geological survey minerals year book-2002 ABD tarafından 2002 yılında kg toryum bileşikleri ihracatın, 298 kg Japonya'ya, 289 kg Singapur'a, 130 kg Mısır'a, 51 kg Nijerya'ya, 40 kg Trinidat ve Tobago'ya, 27 kg Almanya ve 25 kg İngiltere'ye gerçekleşmiştir. Bazı toryum bileşiklerinin fiyatı ise; 54

60 -- Toryum Oksit'in (%99.9 saflıkta) $/kg -- Toryum Oksit'in (%99.99 saflıkta) $/kg --Toryum Nitrat $/kg IV. TÜRKİYE TORYUM REZERVİ Toryum içeren kompleks cevher sahası, Sivrihisar ilçesinin 20 km kuzey batısında Kızılcaören, Karkın ve Okçu köyleri arasında 15 km²'lik bir alanda yer almaktadır. MTA tarafından 1959 yılında havadan prospeksiyon sonucu keşfedilerek 1970'li yıllarda toryum amaçlı olmak üzere, yılları arasında Florit, Barit ve Nadir Toprak Elementleri (NTE) edütü tamamlanmış ve ruhsat alınan bu yatak, bulma hakkı saklı kalmak kaydı ile, 2840 sayılı devletçe işletilecek madenler hakkındaki kanun kapsamında Eti Holding'e devredilmiştir. Bu yataktaki cevher komposizyonu çok çeşitli minerallerden teşekkül ettiği için "Kompleks Cevher" olarak tanımlanmaktadır. Tablo 4 ve Tablo 5'de toryum madeninin iki ayrı yatakta görünür rezervleri verilmektedir. TABLO 4: TORYUM GÖRÜNÜR REZERVLERİ (ESKİŞEHİR -SİVRİHİSAR KÜÇÜK HÖYÜKLÜ SEKTÖRÜ) Görünür Rezerv (Ton) ThO2 Ce La Nd Y Toplam Rezerv Ortalama Tenör(%) 0,196 1,25 0,90 0,53 0,10 Ce+La+Nd+Y Toplam Rezerv Ce+La+Nd+Y Tenörü(%) 2,78 TABLO 5: TORYUM GÖRÜNÜR REZERVLERİ (ESKİŞEHİR -SİVRİHİSAR KOCA DEVEBAĞIRAN SEKTÖRÜ) Görünür Rezerv (Ton) ThO2 Ce La Nd Y Toplam Rezerv Ortalama Tenör(%) 0,217 1,25 0,90 0,53 0,10 Ce+La+Nd+Y Toplam Rezerv Ce+La+Nd+Y Tenörü(%) 2,78 Kaynak: TAEK Raporu Toryum çalışmalarında 400 m derinliğe kadar anomali alınmış ve sahanın ortalama %0.2 tenörlü ( ) ton ThO2 rezervin olduğu tahmin edilmektedir. Ortalama NTE'nin toplam tenörünün ise %3 olduğu görülmektedir. 55

61 Sahalardaki ekonomik mineraller; florit, barit ve bastnazit'tir. Toryum, kompleks bünyesindeki monazit ve torobastnazit minerallerinin kafes yapısında yer almaktadır. Teknolojik olarak zenginleştirilse bile bugünün şartlarında ekonomik olmayacağı araştırmaya dayalı raporlardan anlaşılmaktadır. Bu raporlarda sadece toryumun kazanılmasına yönelik cevher çözdürme işlemleri uygulandığında, toryumun yüksek verimle kazanılabileceği fakat işletme maliyetinin çok yüksek çıkması nedeniyle sahadaki toryumun yan ürün olarak kazanılmasının daha uygun olacağı belirtilmektedir. Tenör dağılımı homojen olmadığından, tüm saha için geçerli olabilecek bir tenör dağılım haritası yapmak söz konusu olmamaktadır. Toryum ihtiva eden Eskişehir-Sivrihisar cevheri yatağındaki, Yaylabaşı ve Kocayayla sektörlerinde yeterli sayıda sondaj yapılamadığından bu bölgeye ait kesin rezerv tespiti mevcut değildir. Bu bölgelerle birlikte Malatya-Hekimhan-Kuluncak gibi diğer bölgelerde de gerekli çalışmaların yapılması durumunda rezervin iki katına çıkması ihtimali vardır. Ancak bu konu ile ilgili kesin sonuca götürecek herhangi bir çalışma yapılmamıştır. 56

62 C- GENEL DEĞERLENDİRME Bor ülkemizin sahip olduğu en önemli madenlerinden biridir. Bor sanayii ve yan sanayinin geliştirilebilme, devamlılığını sağlayabilme ile ihracatta rekabet edebilirlik kapasitesi açısından bor mineralleri ülkemiz açısından stratejik nitelikte ulusal bir kaynaktır. Bu alanda ulusal çıkarlarımızın ve kamu yararının korunmasını sağlayacak stratejilerin izlenmesi ve kontrolü; bor ürünlerinin birbirini ikame etmesi ve bor dışındaki ürünlerde (trona vb) bazı bor ürünleri yerine kullanılabilmesi dikkate alındığında, ancak tek elden ve güçlü bir organizasyonla, kamu işletmeciliği ile sağlanabilir. Bor ürünleri sektörü, dünyada az sayıda üretici ve çok sayıda tüketicinin olması nedeniyle oligopolist bir piyasa yapısına sahiptir. Dünya toplam bor rezervinin yaklaşık %64'ü Türkiye'de, %9'u ABD'de, %11'i Rusya'da ve diğer rezervler ise Çin, Şili, Bolivya, Peru, Arjantin, Kazakistan ve İran'da bulunmaktadır yılı dünya bor üretiminin B₂O₃ bazında bin ton olup, bu üretimin %42'si ABD, %33'ü Türkiye tarafından gerçekleştirilmiştir. Bor tüketim pazarını gelişmiş ülkeler oluşturmaktadır. Dolayısıyla Türkiye, ihracatının büyük çoğunluğunu bu ülkelere yapmaktadır. Ancak ihraç edilen bor esaslı ürünlerin gelişmiş ya da daha da az gelişmiş ülkelere olan dağılımına bakıldığında, gelişmiş ülkelere daha çok cevher ve konsantre (ham bor) ürünlerinin satıldığı ortaya çıkmaktadır. Bu ürünler katma değeri daha düşük olan ürünlerdir. Diğer taraftan Orta Doğu ve Afrika ülkelerine yapılan ihracatın hemen hemen tümü rafine bor ürünleridir. Gelişmiş ülkelere ihraç edilen ham borların büyük bir kısmı bu ülkelerde rafine ürüne dönüştürülerek kullanılmaktadır. Bor talebi, diğer endüstriyel minerallerde olduğu gibi, diğer sektörlerdeki üretim düzeyinin bir yansıması olarak kabul edilmektedir. Dünya bor ürünleri tüketim artışı (değişimi) ve bu ürünlerin tüketiminin en fazla olduğu sanayileşmiş ülkelerdeki; yeni tüketim alanlarının bulunmasına, mevcut girdi olarak kullanılan ürün ve endüstrideki tüketim miktarına ve gelişmiş ekonomilerdeki ekonomik duruma bağlı olarak değişmektedir. Dünyadaki en büyük ikinci bor ürünleri ihracatçı konumundaki Türkiye'nin de bor ürünleri ihracat gelirleri de bu değişkenlere bağlı olarak değişmektedir. Bugün itibariyle konsantre, rafine ürün ve özel bor kimyasalları şeklinde, en az 200'ünde alternatifsiz olmak üzere, 250'yi aşkın kullanım alanı olmuştur. Özellikle gelişmiş sanayi ülkeleri sanayilerinin vazgeçilmez temel girdisi olan bor, üretimde kullanılacak hammadde içine değişik miktarlarda katılarak olmazsa olmaz temel bir girdi özelliğindedir. Başlıca 3 sektör tüketimin büyük bir kısmını gerçekleştirmektedir. En büyük kullanımı %42 ile cam yünü alanıdır. Bu alanda hem izolasyon, hem tekstil ve hem de optik elyaf olarak büyük bir 57

63 kullanım alanı bulunmaktadır. İkinci büyük kullanım alanı da %17 ile deterjan sektörüdür. Bor bileşik itibariyle oksijen taşıyıcıdır. Beyazlatma etkisinden ve oksijen taşımasından dolayı bugün deterjan sektöründe sodyum perboratın ana girdisi olarak kullanılmaktadır. Üçüncü büyük kullanım alanı da fayans ve sır-sırça olarak emaye sektöründe %12'lik bir kullanım oranına sahiptir. Borun çok değişik kullanım alanları bulunmakla birlikte, teknolojisi yüksek sanayide kullanıldığında çok yüksek fiyatlarla pazarlama şansına sahiptir. Bu pazarlarda rafine borun fiyatı USD/Ton iken, bordan yapılmış bir tekstil elyafının fiyatı USD/Ton, sodyum bor hidrürün ise USD/Ton'a satılabiliyor. Dünya bor pazarı, sınırlı üretici olması ve ürün grubunun birbirine ikame edilebilir özelliklerinin ürün çeşitlendirmesi gerekmesi sebebiyle, diğer maden ve metal pazarından çok ayrı bir yapıya sahiptir. Bu pazarı diğer maden ve metal borsalarında olduğu gibi, piyasa şartlarında oluşan fiyatlara göre alım-satım işlemlerinin gerçekleştirildiği bir pazar olarak görmemek gerekir. 1978'den önce ancak USD/Ton fiyatla ihraç edilen bazı ham bor tuzları, bugün USD/Ton fiyatla satılır hale gelmiştir. Türkiye 2003 yılında ton konsantre bor ve ton rafine bor üretimi gerçekleştirmiştir. Konsantre bor üretiminin %49.1'i tinkal, %42.3'ü kolemanit ve %8.6'sıda üleksit oluşturmaktadır. Rafine bor üretiminin ise, %57.8'ini boraks PH (Etibor 48), %17.4'ünü asitborik, %12'isini öğütülmüş kolemanit ve %12.8'ini de diğer ürünler meydana getirmektedir yılında ise konsantre bor üretiminde %4.4'lük azalışın ve rafine bor üretiminde ise %24.4'lük bir artış hedeflenmektedir. Aslında Eti Holding'in konsantre üretim yapmakta bir sorunu bulunmamaktadır. Rafine tesislerin kapasitelerine ve konsantre satışlarına uygun olarak üretim programlanması gerekmektedir yılından sonrada bor satış politikası çerçevesinde uluslararası pazarda kendi rafine ürünlerimizle rekabet etmemek için konsantre tinkal satışı yapılmamaktadır. Ülkemiz dünya bor rezervinin %64'üne sahip olup, üretici ülkeler arasında en düşük taşıma ve üretim maliyeti ile Dünya bor mineralleri üretiminin %33'ünü gerçekleştiriyor iken, Dünya bor ticareti içerisindeki payımız yaklaşık %15'ler civarındadır. Ayrıca, ülkemiz toplam bor satış geliri içinde iç pazarın 17 milyon USD gibi %8'lik bir oranda kalması bora dayalı sanayimizin ne kadar zayıf, çözülmesi gereken problemleri olduğunun bir göstergesidir. Dünyada 1.2 milyar USD değerindeki ham ve yarı mamul bor pazarındaki milyon USD tutarındaki pazar payımızın arttırılmasından ziyade, ikame özelliğini sınırlama ve katma değerin ülkemizde kalmasını sağlayacak ileri teknoloji gerektiren ürün çeşitliliği 58

64 oluşturulmalıdır. Ürün çeşitliliği açısından şu anda Türkiye, bir kalsiyum borat olan kolemanit cevherinden borik asit üretmekte, bir sodyum borat olan tinkal cevherinden ise boraks pentahidrat, boraks dekahidrat, susuz boraks ve sodyum perborat üretimlerini gerçekleştirmektedir. Kullanıldıkları alanlara göre bu ürünlerin, sodyum perborat dışında, birbirlerinin yerine kullanılmaları mümkün olup, hepsi birbirinin rakibi konumundadır. Bor ürünlerinin birbirini ikame özelliği nedeniyle ürün çeşitlendirmesini gerektirmekte, bu durum ise büyük yatırımlar, sürekli teknoloji yenileme ve dünya çapında pazarlamayı içeren komple bir işletmeciliği zorunlu kılmaktadır. Ülkemiz bor cevherinin dünya piyasasındaki gerçek değerine ulaşabilmesi amacıyla 1978 yılında bor cevheri 2172 sayılı kanunla devletleştirilmiş ve böylece dünyada en büyük bor üreticileri ABD'de US Borax ile Türkiye'de Eti Holding A.Ş. olmuştur. Başta bor mineral ve türevleri üretimi olmak üzere ülkemizde maden ve işlenmiş madencilik ürünleri ihracatının yaklaşık %50'si Eti Holding A.Ş. tarafından gerçekleştirilmektedir. Eti Holding A.Ş.'nin ana faaliyet konularını arasında başta bor cevheri olmak üzere alüminyum, perlit madenleri ve uhdesinde bulunan trona ve nadir toprak elementleri yatakları da bulunmaktadır. Eti Holding'in rakibi konumundaki US Borax ise, 1800'lü yıllardan beri sürekli geliştirdiği üretim teknolojisi ve yeni ürünlerin yanı sıra bor kullanım alanlarının genişletilmesine yönelik çalışmaları ve köklü yapısı ile de gerçek bir dev konumundadır. Dünya bor pazarından gelir olarak %65 ile en büyük paya sahip olan US Borax firması; dünyada bir çok merkezde yürüttüğü üretim, depolama, dağıtım ve pazarlama faaliyetlerini, Eti Holding ile karşılaştırılamayacak kadar büyük bir organizasyon yapısı ile tek elden kontrol eden 80 den fazla ülkede örgütlenmiş bir kuruluştur. US Borax'ın sahibi Rio Tinto Zinc (RTZ), bor cevher ve ürünleri yanında, bir çok ülkede titanyum, talk, elmas, bakır, gümüş, boksit, demir cevheri, uranyum, altın, çinko, kurşun, molibden, kalay, trona vb. bir çok alanda üretim ve satış yapan, dünya titanyum pazarında %40, talk ve elmas pazarında ise %20 gibi çok büyük paylara sahip olan çokuluslu bir firmadır. Bu firma, sahip olduğu çok geniş olan pazar ağlarını da kullanarak üretim kapasitesini sürekli arttırıp teknolojilerini geliştirmekte, bu sayede gerektiğinde rakiplerinden daha ucuz ve kaliteli malı piyasaya sürebilmektedir. Özellikle dünya bor tüketiminin yaklaşık %75'ini oluşturan ABD ve Batı Avrupa'da kurduğu etkin pazarlama ağı sayesinde bor pazarını kontrolü altında tutmaktadır. Türkiye'nin bor ve bor ürünleri ihracat gelirinde (1999 yılı) bugüne kadar ulaştığı en büyük değer 237 milyon USD'dir. Bu yıldan sonra dünya talebindeki daralma nedeniyle bor ve bor ürünleri ihracat gelirinde düşüşler yaşanmış ve 2002 yılında 186 milyon USD seviyesine kadar gerilemiştir yılında ise 213 milyon USD olarak gerçekleşmiştir. Kurum,

65 yılında 245 ve 2005 yılında ise 295 milyon USD'lık ihracat hedeflemektedir. Ayrıca Eti Holding A.Ş., 2002 yılı faaliyet döneminde 16.5 milyon USD iç satış yapmıştır. Eti Holding A.Ş. son dönemde rafine bor üretimi ve uluslararası pazarlama ve dağıtım ağını güçlendirmeye dönük bor politikası çerçevesinde rafine bor üretim kapasitesini yükseltmek için yoğun bir yatırım atağı içerisine girmiştir. Bu kapsamda; Eti Holding A.Ş.'nin kendi kaynaklarından sağladığı toplam 200 milyon USD seviyesine yaklaşan, Emet Yeni Borik Asit Tesisi, Kırka 3. Bor Türevleri Tesisi, Yeni Sülfürik Asit Tesisi ve Tek Kademe Penta Üretim Tesisinden oluşan rafine bor ürünleri yatırımına başlamıştır. Söz konusu yatırımlar tamamlanarak 2003 ve 2004 yıllarında devreye alınmıştır. Ayrıca, ton/yıl kapasiteli Bigadiç II. Ham Bor Öğütme Tesisinin 2005 yılı sonunda işletmeye alınması planlanmakta olup, 2004 yılında yeni ürünlere yönelik olarak Susuz Borik Asit, Sodyum Bor Hidrür, Solubor (Borlu Gübre) ile ilgili yatırımlar için teklif yapılacaktır. Kurumun kendi kaynaklarından yapacağı yatırımlara ek olarak, özel bor kimyasalları konusunda 8 adet ön fizibilite hazırlanmış olup, bu ön fizibilitelerin Bor Oksit ve Sulu Bor(disodyum oktaborat tetrahidrat) ürünlerini Eti Holding tarafından, Ferro-Bor, Bor Nitrür, Sır-Frit, Fiber Glass ve Çinko Borat gibi diğer 6 adet özel bor kimyasallarının ise özel sektörle işbirliği yapılarak veya ürün temini konusunda desteklenerek üretilmesi düşünülmektedir. Son yıllarda Eti Holdig A.Ş.'nin kimyasal ürün kapasitesindeki artışa bağlı olarak, 1988 yılında ham bor/ toplam bor ihracat oranı miktar olarak %86.9 ve değer olarak %76.8 iken, 2003 yılına miktar olarak %43.6 ve değer olarak 32.7 seviyesine gerilemiştir. Yani diğer bir deyişle bu süre içerisinde toplam bor ihracatı içerisinde katma değeri yüksek olan rafine bor ürünlerinin oranı (miktar ve değer olarak) yükselmiştir. ABD'den sonra en fazla bor üretimi gerçekleştiren ülkemizin satılabilir konsantre ve rafine bor ürünleri üretiminin yaklaşık %8-10'u iç pazarda tüketilmekte olup, geriye kalan %90-92'si ise ihraç edilmektedir. Oysa bu durum ABD'de tam tersine olup bor ürünleri üretiminin %60-65'i iç pazarda tüketilmekte, geri kalan ihraç edilmektedir. Bu nedenle Eti Holding A.Ş. dünya bor pazarında hak ettiği yere ulaşabilmesi için katma değeri yüksek rafine bor ürünleri ile ürün yelpazesini artıracak yeni bor ürünlerine yönelik yatırımlara ağırlık verecek faaliyetlerini sürdürmesi gerekmektedir. Diğer taraftan, tüketiciye daha etkili ve ekonomik şekilde ulaşarak hizmet verebilmek amacıyla pazarlama ve dağıtım ağını güçlendirmelidir. Bu çerçevede bor ürünleri pazarının giderek ABD'den Uzak Doğu'ya kayması nedeniyle bu bölgede de pazarlama organizasyonu yapılanma çalışmalarına hız verilmelidir. Deneyimli ve nitelikli insan kaynaklarıyla dinamik 60

66 bor politikası uygulanarak; ürün kalitesi ve çeşitliliğini artırmaya, pazarlama ve dağıtım kanallarını güçlendirmeye, Ar-Ge faaliyetleri ile teknoloji ve ürün yenileme kapasitesini geliştirmeye, karlılık ve verimliliği arttırmaya odaklanması gerekmektedir. Bor maden varlığımızın katma değerinin yurtiçinde kalmasına yönelik sanayinin kurulması ve özel sektörün bu sanayide yerini almasını sağlamak üzere; Eti Holding A.Ş.'nin çalışmaları yanında, bor ve bor ürünleri ile ilgili sanayinin oluşturulması ve geliştirilmesi için gerekli bilimsel ortamı sağlamak, bor ve ürünlerini kullanan ve bu alanda araştırma yapan kamu ve özel hukuk tüzel kişiler ile işbirliği yaparak patent ve know-how üretilmesi için kanun ile kendisine verilen görevleri yerine getirmek üzere Ulusal Bor Araştırma Enstitüsüne önemli görevler düşmektedir. Toryum cevheri, bugün için geleceğini bekleyen bir nükleer yakıt hammaddesi durumundadır. Doğrudan nükleer bir yakıt olarak kullanılmamakta ve bir tetikleyiciye gereksinimi bulunmaktadır. Ancak, günümüzde toryum tabanlı yakıt çevrimi ticari olarak kullanılmamaktadır. Bu nedenle ülkemizde Eskişehir-Sivrihisar'da bulunan rezervin, mamul ve maden olarak satışı bugün için söz konusu değildir. Ayrıca uranyum fiyatlarının günümüzde düşük seyretmesi halen uranyuma olan talebin devamını kaçınılmaz kılmaktadır. Toryum madeni, bugün itibariyle ekonomik değeri yüksek olan bir maden değildir. Ancak, dünyadaki hızlı bilimsel ve teknolojik gelişmeler dikkate alındığında bu konuda hazırlıksız yakalanmamak için Türkiye'nin uluslararası alandaki araştırma-geliştirme çalışmalarına katılması gerekmektedir. 61

67 EKLER EK 1: ETİ HOLDİNG A.Ş. TARAFINDAN YAPILAN BOR ÜRÜNLERİ İLE İLGİLİ 5 ADET ÖN FİZİBİLİTE ÖZETİ EK 2: ULUSAL BOR ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ KANUNU EK 3: BOR CEVHERİ TARİHÇESİ 62

68 EK 1: ETİ HOLDİNG A.Ş. TARAFINDAN YAPILAN BOR ÜRÜNLERİ İLE İLGİLİ ÖN FİZİBİLİTE ÖZETLERİ 1- BOR KARBÜR ÖN FİZİLİBİTE ÖZETİ ÜRÜNÜN TANIMI Bor karbür, metal olmayan en önemli gruba ait olup, en sert malzemedir. Mükemmel özellikleri arasında : Ekstrem sertliği; onu ancak elmas ve kubik bor nitrür (cbn) aşar. Birçok kimyasal reaksiyonlara karşı dayanımı çok yüksektir. Diğer mükemmel özelliği ise düşük yoğunluğu ile ısı dayanımıdır. İçerik bakımından yaklaşık % 80 bor ihtiva etmesi, bileşiğin yüksek ergime noktası ve iyi kimyasal ve fiziksel kararlığından dolayı nötronların absorbe edilmesinde bor karbür daha etkin ve daha ekonomiktir. İçeriğinde yüksek bor ihtiva etmesi, bor karbürü diğer bor bileşikleri üretmede önemli bir kaynak kılmaktadır. Örneğin; en ilginç olanlar arasında, bor halojenleri veya borlu metaller bulunmaktadır. Bor karbür 2500 C de, bor oksit bileşimi ve karbondan elde edilmektedir. Bileşimdeki sınır aralıkları (bor oranları) nispeten muhteliftir. Bor/Karbon oranı 3.8 den 10.4 e kadar; teknik bor karbür için aşağı yukarı değer aralıkları ise, 3,9 den 4,3 e kadar değişmektedir (tipik bor/ karbon oranları 4,0 4,1 dır.). KAPASİTE Tesis kapasitesi 24 saat/gün, 330 gün/yıl, üç vardiyalı çalışma düzeni ile 200 ton/yıl hammadde sarfiyatı ve 50 ton B 4 C/yıl üretilecek bir şekilde olacaktır. Elektrik Arc Fırını, seçilen kapasiteye göre dizayn ve tasarımı yapılacaktır. KULLANIM ALANLARI -- Makine ve çalışma aletleri yüzeylerinin işlemesi için kullanılır (özellikle sert metallerin lopçukları) Başta kesim plakaları olmak üzere, anaç taşlar, her türlü matriksler, soğuk çekilmiş aletler, akıcı baskı aletleri, demircilik, matkap uçları, kılavuzluk, ok dövme keskisi, valflar, valf yatakları, piston ringleri, silindir düğmeler, silindir burçlar, silindirik yüzeyler, dişli mekanizmalar, rulman yatakları, salmastra kutuları, püskürtmeli pompalar, sertleştirilmiş oturak yüzeyleri, suni malzeme pres kalıpları, her türlü eğitim alet ve kesiciler, rendeler, frezeler, krank miller, ve differansiyaller gibi alanlarda yüzey işlenmesinde kullanılır. -- Seramikler ve Sert çalışma malzemelerinin İşlenmesinde(Lopçuklar ve Testereler gibi) Örneğin; Oksitli olmayan Seramikler (Si 3 N 4 SiC),Oksitli Seramikler (Al 2 O 3 ZrO 2 ), Mineraller, Quars, tabii ve sentetik taşlar, optik camlar gibi. -- Ultrason Delinmeler Cam,Seramik, Silisiyum ve Minerallerin işlenmesi için gerekli delinme ortamı. -- Metallurji ve Ateşe dayanıklı Alanlarda İçinde bağlayıcı olarak karbon bulunan refrakterlerde karbonun oksitlenmesini önlemek için (Antioksidant olarak) kullanılır. Bor karbür Termik Nötronların Absorbsiyonun da ve aynı zamanda Nükleer kalkan ve kontrol çubukları ve şut daldırma peletlerinde kullanılır. --Yüksek randımanlı Seramikler Mühendislik ve seramikli yapı parçaları imalatı için gerekli olan bir hammaddedir. -- Metal Matriks Kompoziteleri: NE-Metallerin partüküllerinin güçlenmesinde kullanılır. -- Termik nozül: Örneğin; kum ve alümina püskürtme nozülleri imalatlarında kullanılır. Gerek geçmişte olsun gerekse günümüzde, halen Ülkemizde Bor Karbür üretimi yapılmadığından, ürün ile ilgili tüm teknik veri için gerek görülmesi halinde, bu alanda yurt dışında hizmet veren firmalarla temasa geçilerek teknik yardım talebinde bulunup temin edilmesi yoluna gidilecektir. 63

69 BOR KARBÜR YATIRIM TUTARI TABLOSU HARCAMALAR TUTAR (BİN ABD $) 1- Etüd Proje Know-How Arsa Bedeli Arazinin Düzenlenmesi 8,4 5- İnşaat İşleri Ulaştırma Yatırımları 8,4 7- Ana Fabrika Makine Donanımları Hammadde Dozajlama, harmanlama ünitesi Fırın Ekipmanları. Otomasyon Öğütme, Ayrışma, Sinterleme ve Paketleme Diğer Yard. İşletmeler Makina Donanımı Taşıma, Sigorta ve Gümrük Gid Montaj Giderleri Genel Giderler 69,4 12- Taşıt Araçları İşletmeye Alma Giderleri 9 ARA TOPLAM Beklenmeyen Giderler 118 SABİT YATIRIM İşletme Sermayesi 25 İLK YATIRIM TOPLAMI BAZI MALİ VE EKONOMİK VERİLER PROJE TUTARI US $ -- Sabit Sermaye Yatırımı US $ -- İşletme Sermayesi Yatırımı US $ YATIRIM DÖNEMİ 3 Yıl EKONOMİK ÖMÜR 20 Yıl EKONOMİK VERİLER VE RANTABİLİTE İç Karlılık Oranı 30.4 Geri Ödeme Süresi 1.87 Yıl Net Bugünkü Değer 2.5 Milyon US $ Fayda Masraf Oranı

70 2- BOR NİTRÜR ÖN FİZİLİBİTE ÖZETİ ÜRÜNÜN TANIMI Bor Nitrür, bor ve azot elementlerinin oluşturduğu, kimyasal formülü BN olan, kimyasal metodlarla üretilen bir bileşiktir. Literatür araştırmalarından edinilen bilgilere göre, bor nitrür ticari alanda dört ayrı metodla üretilmektedir. Yine literatürden edinilen bilgilere göre bor nitrür genellikle, bor oksit, karbon ve azot'un C'de kimyasal reaksiyona sokulmasıyla elde edilmektedir. KAPASİTE Kurulacak tesiste refrakter kalite ve seramik kalite olmak üzere iki tür bor nitrür üretilecektir. refrakter kalite %92-96 BN, seramik kalite ise minumum %98,5 BN ihtiva edecektir. Her iki ürün de pudra şeklinde olacaktır. Tesisin yıllık kapasitesi (refrakter + seramik kalite) 150 ton bor nitrür olacaktır. Bu kapasite dünya talebinin %15'ine denk gelmektedir. KULLANIM ALANLARI Ticari alanda bor nitrürün iki ayrı kristal formu kullanılmaktadır. Bunlar hegzagonal ve kübik bor nitrürlerdir. Hegzagonal bor Nitrür; yüksek sıcaklıklarda refrakter özelliği, yüksek termal şok direnci, yüksek ısı iletkenliği, elektriksel yalıtkanlık, kimyasal kararlılık, yağlayıcılık ve kolay işlenebilirlik gibi üstün özelliklere sahip bir malzemedir. Bu özellikleri nedeniyle, metalurjide yüksek sıcaklığa dayanım gerektiren uygulamalarda, yağlayıcı olarak yüksek sıcaklık kalıplarında, yalıtkan malzeme olarak elektrik-elektronik endüstrisinde kullanılır. Kübik bor nitrür, elmastan sonra bilinen en sert malzemedir. Bu özelliği nedeniyle sert malzemelerin kesilmesi ve işlenmesinde, ayrıca yüksek ısı iletkenliği nedeniyle yüksek sıcaklıkta kesme ve aşındırma işlemlerinde kullanılmaktadır. TÜKETİM Dünyada yaklaşık 1000 ton/yıl hegzagonal bor nitrür tüketilmektedir. Bunun pazar değeri 55 milyon Dolardır. Satış fiyatları miktara ve kaliteye bağlı olarak değişmektedir. Yapılan pazar araştırmalarına göre refrakter kalite bor nitrürün $/ton civarında satılmaktadır. Seramik kalitenin fiyatı ise $/ton arasındadır. Yüksek saflık tiplerinde ise siparişin büyüklüğüne ve kaliteye bağlı olarak fiyat $/kg arasında seyretmektedir. 65

71 BOR NİTRÜR YATIRIM TUTARI TABLOSU HARCAMALAR TUTAR ( ABD $) 1- Etüd Proje Know-How Arsa Bedeli Arazinin Düzenlenmesi İnşaat İşleri Ulaştırma Yatırımları Ana Fabrika Makine Donanımları Hammadde Hazırlama Fırın ve Ekipmanları, Otomasyon Liçing, Filtrasyon Kurutma Fırını ve Ekipmanları Diğer(Hammadde stoklama dahil) Yard. İşletmeler Makina Donanımı Taşıma, Sigorta ve Gümrük Gid Montaj Giderleri Genel Giderler Taşıt Araçları İşletmeye Alma Giderleri ARA TOPLAM Beklenmeyen Giderler SABİT YATIRIM İşletme Sermayesi İLK YATIRIM TOPLAMI BAZI MALİ VE EKONOMİK VERİLER PROJE TUTARI Sabit Sermaye Yatırımı İşletme Sermayesi Yatırımı YATIRIM DÖNEMİ 2 Yıl EKONOMİK ÖMÜR 18 Yıl EKONOMİK VERİLER VE RANTABİLİTE İç Karlılık Oranı %90 Geri Ödeme Süresi 1 Yıl Net Bugünkü Değer US $ Kara Geçiş Noktası %

72 3- ÇİNKO BORAT ÖN FİZİLİBİTE ÖZETİ ÜRÜNÜN TANIMI Plastik maddelerin günlük hayatta artan oranlarda kullanılması, bu malzemelerin alev almalarının geciktirilmesi işleminin önemini de arttırmıştır. Çinko borat, son yıllarda alev geciktirici olarak gittikçe artan oranlarda kullanılan ve bünyesinde bor ihtiva eden kimyasal bir maddedir. Çinko borat beyaz, nem çekmez, viskoz, toz bir mamuldür. En yaygın olarak kullanılan çinko borat 2ZnO 3 B 2 O 3 3,5H 2 O dır. Çinko borat dışında ticari olarak kullanılan önemli alev geciktiricilerden bazıları; alüminyum trihidrat (ATH), magnezyum hidroksit, antimon bileşikleri, bromin, klorür ve fosfat bileşikleridir. Alüminyum trihidrat, dünya toplam talebinin yarısını teşkil etmektedir. KAPASİTE Tesis kapasitesinin ton/yıl olacağı kabul edilmiştir. Çinko borat (2ZnO 3 B 2 O 3 3,5H 2 O) genel olarak borik asit ve çinko oksit hammaddeleri kullanılarak üretilmektedir. KULLANIM ALANLARI Çinko boratlar, alev geciktirici, duman bastırıcı, korozyon geciktirici olarak polimerlerde ve kaplamalarda, özellikle PVC, halojenli polyester ve naylonlarda kullanılır. Yüksek dehidrasyon sıcaklığına ( C gibi) sahip olduğu için yüksek sıcaklıklara dayanıklı plastik malzemelerin imalatında yaygın olarak kullanılır. Çinko boratlar, kablolarda, yanmaya dayanıklı boyalarda, kumaşlarda, elektrik/elektrotronik parçalarda, yanmaya dayanıklı halı kaplamalarda, otomobil/uçak iç aksamlarında, tekstil ve kağıt endüstrisinde kullanım alanına sahiptir. Diğer alev geciktiricilerle karşılaştırıldığında çok daha etkili bir duman bastırıcı olması ve diğer alev geciktiricilere göre daha ucuz olması sebebiyle, bazı alev geciktiriciler yerine tamamen olmasa bile kısmen kullanılır (örneğin Sb 2 O 3 in kullanıldığı alanlarda kullanılmaktadır). Son yıllarda çinko boratın, diğer alev geciktiricilerle farklı uygulamalarda kombine kullanımı gittikçe artmaktadır. Örneğin, çinko borat halojen içeren ve içermeyen sistemlerde Al(OH) 3 ve Mg(OH) 2 ile birlikte kullanılma özelliğine sahiptir. Çinko borat, alev geciktirici olarak kullanılmasının dışında, mantar ve böcek öldürücü olarak ahşap aksamların korunmasında, bor silikat cam hammaddesi ve seramik sanayiinde ergime noktasını düşürücü (flux) olarak da kullanılabilmektedir. TÜKETİM Alev geciktiricilerin tüketildiği en büyük pazarlar ABD (%45) ve Batı Avrupa(%32) dır. Dünyada üretilen alev geciktiricilerin %85 i plastik ürünlerde tüketilmektedir. Alev geciktirici malzemelerin dünya pazarı 2 Milyar US$ civarındadır. Bu pazarda ABD'nin payı 758 milyon US$, Avrupa'nın payı ise 800 milyon US$'dır. 67

73 ÇİNKO BORAT YATIRIM TUTARI TABLOSU HARCAMALAR TUTAR ( ABD $) 1- Etüd Proje Know-How - 3- Arsa Bedeli Arazinin Düzenlenmesi İnşaat İşleri Ulaştırma Yatırımları Ana Fabrika Makine Donanımları Plakalı Eşanjör (Isıtma Ünitesi) Reaktör Filtre Kurutucu Vidalı Besleyici Borik Asit Silosu Çinko Oksit Silosu Hammadde Besleyici Kantar Paketleme Ünitesi Diğer Pompa ve Motorlar vs Elektrik Otomasyon Yard. İşletmeler Makina Donanımı Taşıma, Sigorta ve Gümrük Gid Montaj Giderleri Genel Giderler Taşıt Araçları İşletmeye Alma Giderleri ARA TOPLAM Beklenmeyen Giderler SABİT YATIRIM İşletme Sermayesi İLK YATIRIM TOPLAMI BAZI MALİ VE EKONOMİK VERİLER PROJE TUTARI Sabit Sermaye Yatırımı İşletme Sermayesi Yatırımı YATIRIM DÖNEMİ 2 Yıl EKONOMİK ÖMÜR 17 Yıl EKONOMİK VERİLER VE RANTABİLİTE (1.500 US $) İç Karlılık Oranı %43,43 Fayda Masraf Oranı 4,015 Geri Ödeme Süresi 2,57 Yıl Net Bugünkü Değer US $ Kara Geçiş Noktası %

74 4- FERRO BOR ÖN FİZİLİBİTE ÖZETİ ÜRÜNÜN TANIMI Ferro bor ağırlık bakımından %10-20 arasında bor ihtiva eden bir demir-bor alaşımıdır. Günümüzde ticari boyutlu ferro bor üretimi iki ana metotla yapılmaktadır. Bu metotlar; karbotermik reaksiyon ve alüminotermik reaksiyon metotlarıdır. Karbotermik reaksiyonla ferro bor üretimi elektrik ark fırınlarında yapılır. Ark fırınına şarj edilen hammaddeler; borik asit, kömür ve demir tozudur. Alüminotermik reaksiyonla ferro bor üretimi ise potalarda yapılır. Alümino termik reaksiyon için potaya borik asit, demir cevheri, alüminyum tozu veya bazen magnezyum tozu yüklenir. KAPASİTE Türkiye'de ton/yıl kapasiteli bir ferro bor tesisi kurulması önerilmektedir. Üretilecek ferro bor un %18 B, %1.5 Si, %0.9 C içereceği varsayılmıştır. KULLANIM ALANLARI Ferro bor; çelik, dökme demir, sürekli manyetik malzemeler ve amorf metallerin (camsı metaller veya metalik camlar) üretiminde kullanılır. Dünyada üretilen ferro borun yarıdan daha fazlası çelik üretiminde kullanılır. Örneğin ABD'de 1999 yılında kullanılan ferro bor miktarı 1715 tondur. Bunun 1224 tonu çelik üretiminde kullanılmıştır. Dünya ferro bor tüketiminin yaklaşık %10'u Neodmiyum-Demir-Bor sürekli manyetlerinde yapılır. Dünyada bu endüstri dalında yaklaşık 1000 ton ferro bor kullanılmaktadır. Sürekli manyetler; endüstri ve ulaşımda kullanılan motorlarda ve enerji jeneratörlerinde, tıbbi ekipmanlarda, ev eşyalarında ve oyuncaklarda kullanılmaktadır. Elektronik ekipmanlarda ise genellikle, video player, bilgisayarlar, hoparlörler, sensörler ve manyetik saklama medyasında kullanılmaktadır. Bu manyetler test ve ölçüm cihazlarında, mikro motorlar ile mini doğru akım(dc) motorlarında da kullanılmaktadır. Nd-Fe-B manyetleri, bilgisayarlarda ve birçok popüler tüketici elektronik eşyasında kullanılan küçük boyutlu ve düşük ağırlıklı motorları imal edebilmek için tercih edilen bir malzemedir. Otomobil imalatçılarının araç ağırlıgını düşürmek, araçlarda konfor ve emniyeti iyileştirmek, yakıt tüketimi ve egzost gazı emisyonunu azaltmak yönündeki teşebbüsleri bu sektörde sürekli manyetler için yeni kullanım alanları doğurmaktadır. Dünyada bazı paslanmaz çelikler, mikro alaşımlı ve düşük alaşımlı çelikler ve belirli amaçlar için üretilen karbon çeliklerinin kompozisyonlarına bor katılır. TÜKETİM Dünya ferro bor tüketimi 1998 yılında 8563 ton/yıl olmuştur. Bu tüketimin 1885 tonu Japonya'da, 1711 tonu Avrupa Birliği Üyesi 12 ülkede, 1746 tonu ABD'de, 1412 tonu Çin'de ve geri kalanı diğer ülkelerde yapılmıştır. Türkiye'nin tüketimi yaklaşık 25 ton/yıl'dır. Dünyada ferro bor üreten 28 şirket belirlenmiştir. ABD'de 8, Çin'de 6, Japonya'da 5, Hindistan'da 4, İngiltere, Almanya, Arjantin, Slovakya ve Norveç'te birer şirket ferro bor üretimi yapmaktadır. Elektrik Enerjisi 8 cent/kwh alındığında projenin Net bugünkü değeri US$, iç karlılık oranı (IRR) ise %14.5 olmaktadır. Projenin sabit yatırım tutarı 4 milyon US$ olup, geri ödeme süresi 9 yıldır. Kurumlar vergisinin %40 olması geri ödeme süresini uzatmaktadır. Tesisin kara geçiş noktası %38.7 dir. Yani kapasite kullanım oranı %38.7'ye ulaştığı anda tesis kara geçmektedir. 69

75 5- TEKSTİL TİPİ CAM ELYAFI ÜRÜNLERİ ÖN FİZİLİBİTE ÖZETİ ÜRÜNÜN TANIMI Cam elyafı, düz cam yapımında kullanılan benzer cam hammaddelerinin kullanılmasıyla üretilen ince lif (fiber veya tel) şeklinde malzemelerdir. Farklı bileşenlerin ilavesiyle farklı türlerde cam elyaflar üretilebilir. Günümüzde 3 farklı cam elyaf çeşidi üretilmektedir. Bunlar; İzolasyon tipi cam elyaf (cam yünü), Tekstil tipi cam elyaf, Optik cam elyaf Bunların arasında, yalıtım ve tekstil tip olanları en yüksek üretim oranına sahiptirler. Optik cam elyaflar(fiber optikler), iletişim sistemlerinde, verileri çok ince optik fiber içerisinde ışık nabız hareketinin ulaşmasını sağlar. Diğer bir ifadeyle, ışık fotonlarının etkin biçimde transferini sağlamaktadır. Fiber optikler, düşük kırılma indisli malzeme ile kaplı yüksek kırılma indisli camdan oluşur. Fiber optik pazarı, cam elyaf pazarındaki en dinamik sektörü olup, üretimi de parasal olarak artmaktadır. Cam elyafı üretimi için, farklı bileşime sahip camlar kullanılabilmektedir. Standart kuvvetlendirici cam E-glass'dır. İlk E-camı patenti 1943 yılında alınmış olup %9 B 2 O 3 içeriğine sahiptir. Bu da camın stabilizesini artırmakta ve yüksek çekme mukavemeti vermektedir. Yüksek elektriksel dirence sahip olmak için, toplam alkali içeriği %1 ile sınırlandırılmıştır. Özellikle elektrik izolasyonunda kullanıldıgı için ilk önce E-glass veya elektriksel camı olarak adlandırılmıştır. Daha sonra E-camının içeriği ve alkali kısıtlaması değişmiştir. Modern E-camları %6-10 B 2 O 3 içeriğine sahiptir. Bu camlar, gemi yapımı, uzay çalışmalarında kullanılan aletlerin (roket vb.) ürünleri gibi birçok endüstri sektöründe kullanılmaktadır. C-glass, kimyasal olarak yüksek rezistansa sahip bir cam olup, levhaların güçlendirilmesi için tercih edilmektedir. S-glass ise yüksek mukavemete sahip olup borularda özel kimyasal rezistans olarak veya ileri düzeyde yüksek mukavemetli binalarda kullanılmaktadır. D glass ise, %23 B 2 O 3 içeriği ile en yüksek bor oksit içeriğine sahiptir. KAPASİTE Proje Kapasitesi: ton cam elyaf/yıl Üretilecek Ürünler: Keçe (6.000 ton/yıl), Kesilmiş Elyaf (4.000 ton/yıl), Sarım( ton/yıl), Sarımdan Dokuma (6.000 ton/yıl) ve İğrilmiş İplikler (3.000 ton/yıl) KULLANIM ALANLARI Tekstil tipi cam elyafı yüksek çekme ve çarpma dayanımına sahip, ağırlıkça hafif, kimyasal reaksiyonlara karşı oldukça dirençli ve düşük maliyetle üretilebilen bir malzemedir. Bu özellikler tekstil tipi cam elyafın son yıllarda geleneksel malzemeler ve metallerin yerine gittikçe artan oranlarda kullanılan plastiklerde ve kompozitlerde takviye elemanı olarak kullanılmasını teşvik eder. İzolasyon cam elyafı veya cam yünü olarak adlandırılan izolasyon tipi cam elyaf, genel olarak binalarda yalıtım amacıyla kullanılır. Optik cam elyaf ise haberleşmede kullanılmaktadır. Tekstil tipi malzemenin, %17 si dayanımlı plastiklerde, %15 i diğer dayanımlı kullanımlarda ve %4 ü diğer alanlarda kullanılmaktadır. Tekstil tipi cam elyaf hem dokuma amaçlı olarak (dekorasyon, izolasyon, filtrasyon gibi) hem de cam elyaf takviyeli malzeme (kompozit) oluşturmak için kullanılabilir. Bu nedenle tekstil tipi cam elyaf kullanım alanları açısından geniş bir yelpazeye sahiptir. Otomotiv sanayiinde, kapı imalinde, kimyasal depoları ve çeşitli plastik borularda, cam elyaf takviyeli polyester v.b. üretiminde kullanılmaktadır. Owens- Corning firmasının tahminine göre tekstil tipi cam elyaflar değişik ürün içerisinde kullanılmaktadır. 70

76 Otomotiv sektöründen sonra tekstil tipi cam elyafların tüketildiği en önemli pazar elektronik sektörüdür. Bu sektörde tekstil tipi cam elyaf baskı devrelerinde ve diğer elektrik yalıtım uygulamalarında kullanılır. Tekstil tipi cam elyaflar inşaat sektöründe de kullanılmaktadır. Bu sektörde cam elyaf duvarlarda muhafaza panellerinde, sıhhi tesisatlarda, banyo malzemelerinde, duvar kaplamalarında, alev geciktirici örtülerde, yüzme havuzlarında ve yayalar için köprülerde kullanılır. Tekstil tipi cam elyaflar boru yapımında, yakıt tanklarında, depolarda, tarımsal aletlerde, endüstriyel makinalarda, koruyucu kask gibi spor aletlerinde ve deniz ulaşım araçlarında önemli uygulama alanı bulmaktadır. Cam elyaf takviyeli termoplastikler, malzeme taşıma ve stoklama işleminde kullanılan tahta paletlerin yerini de almaktadır. Sürekli cam elyaf, sürekli filament cam elyaf, takviye edici cam elyaf veya E-cam elyafı olarak da adlandırılan tekstil tipi cam elyafı, plastiklerde, lastik veya kauçuk çimentoda ve diğer malzemelerde mukavemet artırıcı olarak kullanılır. Cam elyafı, yüksek mukavemeti ve darbe dayanımı, hafifliği, kimyasallara karşı yüksek direnci ve genellikle düşük maliyeti sebebiyle çok farklı kullanım alanlarına sahiptir. Örneğin; tekstil tipi cam elyaf plastik ve kompozit malzemelerde takviye elemanı olarak kullanılır. Cam elyafı, ateşe karşı yüksek direnci sebebiyle yapı sektöründe de önemli kullanım alanına sahiptir. TÜKETİM Dünyada bor konsantrelerinin veya rafine bor ürünlerinin en fazla tüketildiği alanlardan biri cam sektörüdür. Dünya cam sektöründe, B 2 O 3 bazında toplam ton bor tüketildiği tahmin edilmektedir. Oran olarak bu miktar dünya bor tüketiminin %43 üne karşılık gelmektedir. Bu tüketimin büyük bir kısmı (yaklaşık %72 si) ABD tarafından gerçekleştirilmektedir yılında cam yününde ton B 2 O 3 (dünya tüketiminin %20 si), tekstil tipi cam elyafında ton B 2 O 3 (dünya tüketiminin %15 i) ve borosilikat camlarında ton B 2 O 3 ün (dünya tüketiminin %8 i) tüketildiğini tahmin edilmektedir. Dünya bor tüketiminde cam yünü ve tekstil tipi cam elyafının toplam payının % 35 olduğu göz önüne alındığında, bu sektörlerin bor tüketimi için oldukça önemli olduğu ortaya çıkmaktadır. Cam sektöründe, bor ürünleri temel olarak cam yününde, tekstil tipi cam elyaflarda ve borosilikat camlarında kullanılmaktadır. Bu alanlarda miktar olarak bor tüketimini incelediğimizde 2001 yılında cam yününde ton B 2 O 3 (dünya tüketiminin %20 si), tekstil tipi cam elyafında ton B 2 O 3 (dünya tüketiminin %15 i) ve borosilikat camlarında ton B 2 O 3 ün (dünya tüketiminin %8 i) tüketildiğini görülmektedir. Dünya bor tüketiminde cam yünü ve tekstil tipi cam elyafının toplam payının % 35 olduğu göz önüne alındığında, bu sektörlerin bor tüketimi için oldukça önemli olduğu ortaya çıkmaktadır. Türkiye de tekstil tipi cam elyaf üretiminde tek üretici olan Cam Elyaf Sanayi A.Ş'dir de ton/yıl olan kapasite 1999 da ton/yıl a ulaşmıştır. Bu da tekstil tipi cam elyaf tüketiminin hızla arttığının göstergesidir. Türkiye nin primer cam elyaf ithalatı 1998 yılında tondur. Cam Elyaf Sanayi A.Ş. nin iç pazara verdiği miktar yıllık tondur. 71

77 TEKSTİL TİPİ CAM ELYAF YATIRIM TUTARI TABLOSU (ABD $) HARCAMALAR İÇ DIŞ TOPLAM 1- Etüd Proje Know-How Arsa Bedeli Arazinin Düzenlenmesi İnşaat İşleri Ulaştırma Yatırımları Ana Fabrika Makine Donanımları Cam Üretimi-Hammadde Tesisi Cam Üretimi-Öğütme Tesisi Cam Üretimi-Fırın Cam Elyaf Oluşturma Sistemi Elyaf Kalınlığını Ayarlama Ünitesi Satılabilir Ürün Üretim Makinaları Fiziksel ve Kimyasal Lab. Aletleri Otomasyon Kontrol Sistemleri Yard. İşletmeler Makina Donanımı Taşıma, Sigorta ve Gümrük Gid Dış Alım ve Gümrükleme Giderleri Montaj Giderleri Genel Giderler Taşıt Araçları İşletmeye Alma Giderleri Pt-Rh Proses Maliyeti ARA TOPLAM Beklenmeyen Giderler SABİT YATIRIM İşletme Sermayesi Pt-Rh Malzeme Maliyeti İLK YATIRIM TOPLAMI (*) (*) Ham madde öğütme tesisi bulunmaktadır. BAZI MALİ VE EKONOMİK VERİLER PROJE TUTARI US $ -- Sabit Sermaye Yatırımı US $ -- İşletme Sermayesi Yatırımı US $ YATIRIM DÖNEMİ 2 Yıl EKONOMİK ÖMÜR 17 Yıl EKONOMİK VERİLER VE RANTABİLİTE (1.500 US $) İç Karlılık Oranı %13.59 Fayda Masraf Oranı Geri Ödeme Süresi 5,52 Yıl Net Bugünkü Değer US $ Kara Geçiş Noktası %38,6 72

78 EK 2: ULUSAL BOR ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ KANUNU Kanun No Kabul Tarihi : BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kuruluş ve Tanımlar Amaç ve kuruluş MADDE 1. Türkiye'de ve dünyada bor, ürün ve teknolojilerinin geniş bir şekilde kullanımını, yeni bor ürünlerinin üretimini ve geliştirilmesini teminen değişik alanlarda kullanıcıların araştırmaları için gerekli bilimsel ortamı sağlamak, bor ve ürünlerini kullanan ve/veya bu alanda araştırma yapan kamu ve özel hukuk tüzel kişileri ile işbirliği yaparak bilimsel araştırmaları yapmak, yaptırmak, koordine etmek ve bu araştırmalara katkı sağlamak amacıyla, kamu tüzel kişiliğini haiz, idarî ve malî özerkliğe sahip ve bu Kanun ile kendisine verilen görevleri yerine getirmek üzere Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü kurulmuştur. Enstitünün kısa adı "BOREN" dir. Enstitünün merkezi Ankara'dadır. Enstitünün ilişkili olduğu Bakanlık, Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığıdır. Enstitü, bu Kanunda düzenlenmeyen hususlarda özel hukuk hükümlerine tabidir. Tanımlar MADDE 2. Bu Kanunda adı geçen; a) Bakanlık : Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığını, b) Bakan : Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanını, c) Enstitü : Ulusal Bor Araştırma Enstitüsünü, d) Yönetim Kurulu : Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü Yönetim Kurulunu, e) Başkanlık : Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü Başkanlığını, f) Başkan : Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü Başkanını, İfade eder. İKİNCİ BÖLÜM Enstitünün Görevleri ve Organları Enstitünün görevleri MADDE 3. Ulusal Bor Araştırma Enstitüsünün, tarihli ve 2840 sayılı Kanun hükümleri saklı kalmak kaydıyla görevleri şunlardır: a) Türkiye'nin, bor kimyasalları konusunda dünya pazarında, sahip olduğu cevher zenginliğine koşut bir konuma gelebilmesi için kısa, orta ve uzun dönem bor uç ürünleri pazar ve teknolojilerine ilişkin politika ve strateji kararlarını almaya ışık tutacak bilgileri oluşturmak. b) Bor ve ürünlerinin geniş bir şekilde kullanımı, yeni bor, ürün ve teknolojilerinin geliştirilmesi ve üretilmesi amacıyla temel ve uygulamalı araştırma yapmak, yaptırmak, yapmayı özendirmek, değişik alanlarda kullanıcıların araştırmaları için gerekli bilimsel ortamı ve alt yapıyı sağlamak, bunun için laboratuvarlar kurmak, laboratuvarların kurulmasına destek vermek, mevcut ve/veya kurulacak laboratuvarları teçhizat ile desteklemek, Eti Maden İşletmeleri ve bağlı ortaklıkları ile bor konusunda araştırma altyapısı olan üniversitelerde araştırma merkezleri kurmak, kurulmasına destek olmak, bor ve ürünlerini kullanan ve bu alanda araştırma yapan kamu ve özel hukuk tüzel kişileri ile işbirliği yaparak koordinasyonu sağlamak. c) Bor ve ürünlerinin geniş bir şekilde kullanımı, yeni bor ürünlerinin üretimi ve geliştirilmesi alanındaki bilimsel araştırmaların teknolojik yeniliklere süratle dönüşebilmesi için yöntemler geliştirmek, bu alandaki teknolojilerin yurt dışından transferi için gerekli çalışmaları yürütmek, özel sektörün bor ve ürünlerinin kullanımı hakkındaki çalışmalara katılımını sağlayacak programlar yapmak, sanayi sektörünün Enstitü ile işbirliği yapmasını sağlayacak programlar geliştirmek, mevcut ve geliştirilecek yeni bor ürünlerinin çevre ve insan sağlığı üzerine etkilerinin saptanıp, anlaşılmasına yönelik araştırmalar yapmak, yaptırmak ve işbirliğini verimli kılacak ortamı oluşturmak. d) Kamu kurum ve kuruluşları, üniversiteler ile gerçek ve tüzel kişilerin bor ve ürünlerinin geniş bir şekilde kullanımı, yeni bor ürünlerinin üretimi ve geliştirilmesi hakkında araştırma isteklerini değerlendirmek, Ar-Ge sonuçlarını piyasaya sunmak, bu konularda araştırma yapan gerçek ve tüzel kişileri finansman, personel ve teçhizat ile desteklemek. 73

79 e) Türkiye'nin taraf olacağı bor ve ürünleri ile ilgili Ar-Ge işbirliği anlaşmalarının hazırlanması ve müzakeresinde Eti Maden İşletmeleri ile birlikte Hükümete yardımcı olmak ve bu anlaşmaların izlenmesinde ve uygulanmasında tarihli ve 244 sayılı Kanun ile tarihli ve 1173 sayılı Kanun çerçevesinde görev almak. f) Eti Maden İşletmeleri'nin talep edeceği Ar-Ge projelerini öncelikle ve ücretsiz olarak gerçekleştirmek. g) Görev alanına giren konularda ulusal ve uluslararası kongre, seminer gibi bilimsel toplantılara bilimsel ve maddi katkı sağlamak, desteklemek, düzenlemek ve bunlara katılmak. h) Enstitünün görev alanına giren konularda Türkçe ve yabancı dillerde kitap ve periyodik yayınlarda bulunmak ve bu tür yayınları desteklemek. ı) Bilgi toplama ve yayma, bilgi bankaları, kütüphane ve arşiv gibi bilimsel destek hizmetleri sağlamak, ulusal ve uluslararası kuruluşlarla bu konuda işbirliği yapmak. i) Kanunlarla verilen diğer görevleri yapmak. Organ ve birimleri MADDE 4. Enstitü aşağıdaki organ ve birimlerden oluşur: a) Yönetim Kurulu. b) Başkanlık. c) Araştırma ve Geliştirme Koordinatörlüğü. d) Endüstriyel İlişkiler Koordinatörlüğü. e) Bilgi Toplama, İdarî ve Malî İşler Koordinatörlüğü. Yönetim Kurulu MADDE 5. Yönetim Kurulu Enstitünün en üst karar organıdır. Yönetim Kurulu; - Enstitü Başkanı, - Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığınca önerilecek altı aday arasından seçilecek üç üye (bu üyelerden biri Eti Holding Yönetim Kurulu tarafından önerilecek iki aday arasından), - Sanayi ve Ticaret Bakanlığınca önerilecek iki aday arasından seçilecek bir üye, - Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumunun Bilim Kurulu tarafından önerilecek iki aday arasından seçilecek bir üye, - Yükseköğretim Kurulunun üniversite öğretim üyeleri arasından önereceği iki aday arasından seçilecek bir üye, - Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği tarafından önerilecek iki aday arasından seçilecek bir üye, - Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği tarafından önerilecek iki aday arasından seçilecek bir üye, Olmak üzere toplam dokuz üyeden oluşur. Yönetim Kurulu üyeleri; hukuk, siyasal bilgiler, idarî bilimler ve mühendislik dallarında eğitim veren en az dört yıllık yüksek öğrenim kurumlarından mezun olmuş, kamu kurum ve kuruluşlarında ve/veya özel sektörde toplam en az on yıl deneyim sahibi ve Enstitünün amacına uygun birikimi olan ve mesleğinde temayüz etmiş kişiler arasından Başbakan tarafından atanır. Yönetim Kurulu olağan olarak iki ayda bir toplanır. Ancak, Başkanlığın önerisi ile gerekli sıklıkta toplanabilir. Yönetim Kurulu kararları, üye tam sayısının salt çoğunluğu ile alınır. Yönetim Kurulunun çalışma usul ve esasları Enstitü tarafından çıkarılacak bir yönetmelikle belirlenir. Yönetim Kurulu üyelerinin görev süreleri Enstitü Başkanı hariç üç yıl olup, görev süresi dolan üyeler bir dönem daha atanabilir. Yönetim Kurulu Başkanı, Yönetim Kurulu tarafından seçilir. Enstitü Başkanı Yönetim Kurulu Başkanı olarak seçilemez. Herhangi bir nedenle boşalan Yönetim Kurulu üyeliği için aynı usulle atama yapılır, atanan üye önceki üyenin kalan görev süresini tamamlar. Yönetim Kurulu Başkan ve üyelerinin görev süreleri dolmadan görevlerine son verilemez. Bu Kanun ile kendilerine verilen görevleri ile ilgili olarak işlediği suçlardan dolayı haklarında mahkûmiyet kararı kesinleşen Yönetim Kurulu Başkan ve üyeleri, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu uyarınca Devlet memuru olmak için aranan şartları kaybettikleri tespit edilen veya üç aydan fazla süre ile hastalık, kaza veya başka bir nedenle görevini yapamaz durumda olan veya görev süresinin kalan kısmında görevine devam edemeyeceği, üç aylık süre beklenmeksizin tam teşekküllü bir hastaneden alınacak heyet raporu ile tevsik edilen Yönetim Kurulu üyeleri süreleri dolmadan atandığı usulle görevden alınabilir. Yönetim Kurulunun görev ve yetkileri MADDE 6. Yönetim Kurulunun görev ve yetkileri aşağıda belirtilmiştir: a) Enstitünün kuruluş amacına uygun çalışmalar ile hükümet programı, kalkınma planı ve yıllık programlarla belirlenecek hedef, ilke ve politikalar doğrultusunda Ar-Ge çalışmalarının yapılmasını sağlamak. b) Enstitünün idarî, malî ve teknik yönden düzenli, verimli ve etkin faaliyette bulunabilmesi için gerekli tedbirleri almak ve ilgili yönetmeliklerin yürürlüğe girmesini sağlamak. 74

80 c) Enstitünün personel politikasını oluşturmak. d) Enstitünün yıllık çalışma programını görüşüp karara bağlamak, çalışmaları izlemek, değerlendirmek, yıl sonu faaliyet raporunu hazırlamak ve bütçe taslağını onaylamak. e) Enstitünün vereceği hizmetler ve ücretlerin belirlenmesi ile Enstitünün sürekli ve süreli personeli tarafından yürütülen araştırma projeleri gelirlerinin masraflar dışında kalan kısmının Başkanın teklifi ile dağıtımına karar vermek. f) Enstitünün yaptıracağı veya katkıda bulunacağı araştırmaların bütçe ve programlarını Başkanın teklifi üzerine onaylamak. g) Enstitünün ihtiyaçları için taşınır ve taşınmaz malların, yazılım ve diğer ürünlerin satın alınmasına, satılmasına veya kiralanmasına karar vermek. h) Enstitü personelinin atanması ve diğer işlemleri hususunda karar almak. ı) Enstitünün çalışma alanı ile ilgili olarak en az üçer yıllık stratejik ve birer yıllık performans planı hazırlamak ve yayınlamak. i) Kanunlarla verilen diğer görevleri yapmak. Başkanlık ve başkanın görev ve yetkileri MADDE 7. Başkanlık, Enstitü başkanı ve üç grup koordinatöründen oluşur ve Enstitünün görevlerinin yerine getirilmesinde icra kurulu olarak hareket eder. Başkan, Enstitünün ita amiri olup, Yönetim Kurulu üyelerinde aranan özelliklere sahip kişiler arasından, Bakanın teklifi üzerine, Başbakan tarafından atanır. Başkanın görev ve yetkileri şunlardır: a) Enstitünün işlevlerinin yerine getirilebilmesi için gerekli taslak çalışma programını ve bütçeyi hazırlamak, yönetim kuruluna sunmak, onaylandıktan sonra uygulamak. b) Enstitünün gelir gider kesin hesabını ve yıllık faaliyet raporunu Yönetim Kuruluna sunmak ve Enstitü bütçesinin uygulanmasını, gelirlerinin toplanmasını, harcamaların yapılmasını ve denetimini sağlamak. c) Enstitü personelinin atama ve diğer işlemleri için yönetim kuruluna teklifte bulunmak. d) Yönetim Kurulu kararına istinaden Araştırma ve Geliştirme Koordinatörlüğü altında Enstitü temel çalışmaları ve piyasadan gelen talepler için Enstitü bünyesinden ya da dışından yerli ve yabancı danışman ve uzmanlardan oluşan Ar-Ge grupları kurmak, kaldırmak ve Enstitünün sürekli ve süreli personeli tarafından yapılan proje gelirlerinin dağıtımı hakkında önerilerde bulunmak. e) Hizmet birimlerinin uyumlu, verimli, disiplinli ve düzenli biçimde çalışmasını temin etmek, Yönetim Kurulu ile hizmet birimleri arasındaki organizasyonu ve koordinasyonu sağlamak. f) Yönetim Kurulu toplantılarının gündemini, gününü ve saatini belirlemek ve toplantılara katılmak, raportörlüğünü yapmak, Yönetim Kurulu kararlarının gereğinin yerine getirilmesini sağlamak ve bu kararların uygulanmasını izlemek. g) Enstitüyü resmi ve özel kuruluşlar nezdinde temsil etmek. Hizmet birimleri MADDE 8. - Enstitünün hizmet birimleri; a) Araştırma ve Geliştirme Koordinatörlüğü, b) Endüstriyel İlişkiler Koordinatörlüğü, c) Bilgi Toplama, İdarî ve Malî İşler Koordinatörlüğü, Olmak üzere koordinatörlükler şeklinde teşkilatlanmış hizmet birimlerinden oluşur. Her bir hizmet biriminin başında Grup Koordinatörü bulunur. Araştırma ve Geliştirme Koordinatörlüğü MADDE 9. Araştırma ve Geliştirme Koordinatörlüğü, bor ve ürünlerinin kullanımı hakkında Türkiye'nin bor ve ürünleri sanayi, araştırma ve teknoloji politikaları, hedef, ilke ve yöntemlerine uygun olarak Enstitünün yıllık ve revize edilebilir, beş yıllık Ar-Ge programlarını hazırlar. Bor ve ürünlerinin geniş bir şekilde kullanımı, yeni bor, ürünleri ve teknolojilerinin geliştirilmesi ve üretilmesi hakkında temel ve uygulamalı araştırma yapar, yaptırır ve değişik alanlarda kullanıcıların araştırmaları için gerekli bilimsel ortamı sağlar ve bilimsel araştırmaların teknolojik yeniliklere dönüşebilmesi için çalışmalar yürütür. Enstitünün bünyesinde hangi konularda araştırma ve geliştirme yapılması hususuyla kurulması gerekli Ar-Ge grupları ve personel, finans ve teçhizata ilişkin önerilerini Başkana sunar. Türkiye'nin taraf olacağı bor ve ürünlerinin geniş bir şekilde kullanımı, yeni bor, ürünleri ve teknolojilerinin geliştirilmesi ve üretilmesi ile ilgili Ar-Ge çalışma ve işbirliği anlaşmalarının hazırlanması ve uygulanması çalışmalarını yürütür. Araştırma ve Geliştirme gruplarının üye sayısı, bu gruplarda çalışacakların nitelikleri ile çalışma usul ve esasları Başkanın teklifi üzerine Yönetim Kurulu tarafından kararlaştırılır. Endüstriyel İlişkiler Koordinatörlüğü MADDE 10. Endüstriyel İlişkiler Koordinatörlüğü, kamu kurum ve kuruluşları ile üniversiteler, gerçek ve tüzel kişilerin bor ve ürünlerinin geniş bir şekilde kullanımı, yeni bor, ürün ve teknolojilerinin 75

81 geliştirilmesi ve üretilmesi hakkında araştırma isteklerini değerlendirir, sonuçlandırılmasını sağlar ve piyasaya sunar. Bor ve ürünlerinin kullanım alanlarının yaygınlaştırılması yeni bor, ürün ve teknolojilerinin geliştirilmesi ve üretilmesi hakkında ara8ler, sanayi sektörünün Enstitü ile işbirliği yapmasını sağlayacak programları geliştirir ve bu işbirliğini verimli kılacak ortamı sağlar. Özel sektörün bor ve ürünlerinin kullanımı hakkındaki çalışmalara katılımını, özel sektörün yaptığı çalışmalara da Enstitünün katılımını sağlayacak programlar yapar ve Başkana önerir. Ar-Ge çalışması sonuçlarının uygulamaya geçmesi ve yurt dışından teknoloji transferi için gerekli çalışmaları yürütür ve Enstitünün gelirlerinin artırılması için öneriler hazırlar. Bilgi Toplama, İdarî ve Malî İşler Koordinatörlüğü MADDE 11. Bilgi Toplama, İdarî ve Malî İşler Koordinatörlüğü, Enstitünün bütçesinin hazırlanması, gelir ve giderlerinin gerçekleştirilmesi, takibi, denetimi ve değerlendirilmesi, Enstitünün görev alanına giren konularda ulusal ve uluslararası kongre, seminer gibi bilimsel toplantılar ile ilgili çalışmaları yürütür. Muhasebe, ücret ödemeleri, Enstitü varlık ve imkânları ile personelinin idarî işlemlerinin yapılmasını ve takibini yerine getirir, bu konularda Başkana önerilerde bulunur ve yıllık faaliyet raporunu hazırlar. Enstitünün görev alanına giren konularda Türkçe ve yabancı dillerde kitap ve periyodik yayınlarda bulunması ve bu tür yayınları desteklemesi hakkında çalışmalar yapar. Bilgi toplama ve yayma, bilgi bankaları, kütüphane ve arşiv gibi bilimsel destek hizmetlerinin verilmesi işlemlerini, mevcut ulusal ve uluslararası kuruluşlarla bu konuda işbirliği yapılması çalışmalarını yürütür. ÜÇÜNCÜ BÖLÜM Personelin Atanma Şartları, Statüsü ve Malî Hakları Personelin atanma şartları ve statüsü MADDE 12. Enstitü hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevler, idarî hizmet sözleşmesi ile istihdam edilen sürekli personel eliyle yürütülür. Enstitü personelinin pozisyon unvan ve sayıları ekli Cetvelde gösterilmiştir. Söz konusu unvanların birimlere dağılımını yapmaya Başkanın önerisi üzerine Yönetim Kurulu yetkilidir. Personelin pozisyon unvan ve sayılarında mevcut pozisyon sayılarının iki katını aşmamak kaydıyla değişiklik yapılmasına, mevcut hizmet birimlerinin kaldırılmasına ve yeni hizmet birimlerinin kurulmasına, Enstitünün teklifi, Bakanın onayı üzerine Bakanlar Kurulunca karar verilir. Enstitü personeli ücret ve malî haklar dışında 657 sayılı Devlet Memurları Kanununa tabidir. Enstitüde proje ve araştırmaların gerektirdiği niteliklere sahip proje ve araştırma süresi ile sınırlı olarak yeterli sayıda süreli personel istihdam edilebilir. Enstitüde süreli olarak görevlendirilen personelin çalıştıkları süre zarfında ücretleri ile sosyal güvenlik ve benzeri yükümlülükleri Enstitü tarafından ödenir. Enstitüde bu şekilde istihdam edilen kamu kurum ve kuruluşları personeli kurumlarından izinli sayılırlar. Bu kişilerin statüleri ile buna ait her türlü hak ve mükellefiyetleri saklı tutulur. İzinli oldukları müddet, terfi ve emekliliklerinde hesaba katılır. Terfi hakkını kazananlar başkaca hiçbir işleme lüzum kalmaksızın terfi ettirilirler. Akademik unvanların kazanılması için gerekli şartlar saklıdır. Enstitüde yabancı danışman ve uzmanlar da istihdam edilebilir. Enstitü personelinin nitelikleri ile sözleşme usul ve esasları, Enstitünün önerisi ve Bakanın onayı üzerine Bakanlar Kurulu kararı ile yürürlüğe konulacak yönetmelik ile tespit edilir. Enstitüde istihdam edilecek yabancı danışman ve uzmanların nitelikleri ile sayısı, ücretleri ve sözleşme usul ve esasları da bu yönetmelikte düzenlenir. Yabancı danışman ve uzmanlar hariç, Enstitü personelinin 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 48 inci maddesinin (A) bendinin (1), (4), (5), (6) ve (7) numaralı alt bentlerinde belirtilen şartlar ile Enstitünün amaçlarının gerektirdiği nitelikleri taşımaları zorunludur. Malî hakları MADDE 13. Enstitü Başkanı ve Enstitünün sürekli personeli, 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanununa tabidir. Başkanın Enstitüde görevli olacağı sürede eski görevleri ile ilişkileri kesilir. Ancak, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu ve özel mevzuatla düzenlenmiş personel rejimine tabi ise, Enstitüdeki görevi sona erdikten sonra, başvurması halinde Başbakan tarafından müktesebine uygun bir kadroya atanır. Emeklilik açısından, Enstitü Başkanı genel müdür, koordinatörler Başbakanlık başkanları, uzmanlar bakanlık daire başkanına denk statüde kabul edilir. Diğer personele, tarihli ve 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanununun ek 48 inci maddesinin (b) bendi hükümlerine göre işlem yapılır. 76

82 Yabancı danışman ve uzmanlar hariç, Enstitü Başkanı ile sürekli ve süreli personelin aylık ücret ve diğer mali hakları, tarihli 631 sayılı Kanun Hükmünde Kararname hükümleri çerçevesinde Bakanlar Kurulu tarafından belirlenir. Yönetim Kurulu Başkan ve üyelerine, ayda ikiden fazla olmamak üzere uhdesinde kamu görevi bulunanlara (2000) gösterge rakamının, uhdesinde her herhangi bir kamu görevi bulunmayanlara ise (3000) gösterge rakamının memur aylık katsayısı ile çarpımı sonucunda bulunacak miktarda huzur hakkı ödenir. Yönetim Kurulu Başkan ve üyeleri, Enstitü Başkanı, sürekli ve süreli personel ile vekalet ve istisna akdi ile hizmet verenlerin ve yabancı danışman ve uzmanların görevlerinin ifası sırasında yaptıkları masrafların hangilerinin Enstitü bütçesinden karşılanabileceğine dair usul ve esaslar yönetmelikle belirlenir. DÖRDÜNCÜ BÖLÜM Denetim, Gelirler ve Bütçe Denetim MADDE 14. Enstitü, tarihli ve 832 sayılı Sayıştay Kanununun vize ve tescil hükümleri hariç, Sayıştay denetimine tabidir. Gelirler ve bütçe MADDE 15. Enstitünün gelirleri şunlardır: a) Eti Maden İşletmeleri'nin bor ürünlerinin satışından % 0,2 oranında pay. b) Bor madenleri işletmelerinden alınan Devlet hakkının % 15'i. c) Enstitüye yapılacak yardımlar, bağışlar ve vasiyetler. d) Enstitünün ücret karşılığı verdiği hizmet gelirlerinin tamamı ile sürekli ve süreli personel tarafından yapılacak Ar-Ge projeleri karşılığı alınan ücretlerin % 20'si. e) Yayın gelirleri. f) Patent gelirleri ve sair gelirler. Enstitünün gelirlerinin, giderlerini karşılaması esastır. Enstitü gelirleri, Yönetim Kurulunun uygun gördüğü bankalarda açılacak hesaplarda tutulur. Bu gelirlerden hesap yılı sonuna kadar harcanmayan paralar Maliye Bakanlığına bildirildikten sonra Enstitünün ertesi yıl gelir hesabına aktarılır. Enstitünün gelirleri bu Kanunda belirtilen görevlerini tam olarak yerine getirebilmesi için yeterli düzeye gelinceye kadar, gerekli malî kaynak Genel Bütçeden karşılanır. Enstitünün giderleri Yönetim Kurulunca onaylanan bütçeden karşılanır. BEŞİNCİ BÖLÜM Son Hükümler Malvarlığı MADDE 16. Enstitünün mal ve varlıkları Devlet malı sayılır, haczedilemez, rehnedilemez. Uygulanmayacak hükümler MADDE 17. Enstitü, tarihli ve 1050 sayılı Muhasebei Umumiye Kanunu ile tarihli ve 832 sayılı Sayıştay Kanununun vize ve tescile ilişkin hükümlerine tabi değildir. Muafiyetler MADDE 18. Enstitü ve Enstitünün gelirleri damga vergisi hariç her türlü vergi, resim ve harçtan muaftır. Enstitü, yapacağı araştırma ve incelemeler için hiçbir ilmühaber, ruhsatname ve imtiyaz almak zorunda değildir. Enstitü tarafından açılacak davalarda teminat aranmaz. Eti Maden İşletmeleri'nin, yaptıracağı Ar-Ge projeleri kapsamında alınan patentlerin kullanımı Eti Maden İşletmeleri'ne ait olup bunlardan ücret alınmaz. Yönetmelikler MADDE 19. Bu Kanunun uygulanmasına ilişkin usul ve esasları gösteren yönetmelikler, Yönetim Kurulunun oluşumundan itibaren altı ay içinde ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak hazırlanır ve yürürlüğe konulur. Bilgi isteme ve gizliliğe uyma MADDE 20. Enstitü, araştırma ve inceleme konuları için gerekli gördüğü her türlü bilgiyi kamu kurum ve kuruluşlarından istemeye yetkilidir. Kendilerinden bilgi istenen kamu kurum ve kuruluşları, söz konusu isteğe cevap vermek ve gereken kolaylığı göstermekle yükümlüdürler. Enstitü Yönetim 77

83 Kurulu üyeleri ve her türlü personeli gizlilik taşıyan bilgileri açıklayamaz, kendilerinin veya başkalarının menfaatine kullanamaz. GEÇİCİ MADDE 1. Enstitü Yönetim Kurulu üyelerinin atandığı tarihten itibaren bir yıl süreyle grup koordinatörü dışındaki unvanlara, 399 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye istinaden çalışan ve bu Kanun Hükmünde Kararnamenin 7 nci maddesindeki şartları taşıyan personel de atanabilir. Yürürlük MADDE 21. Bu Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer. Yürütme MADDE 22. Bu Kanun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür. 17/6/2003 POZİSYON CETVELİ UNVANLAR SAYISI Başkan 1 Grup Koordinatörü 3 Uzman 13 Laborant 2 Tekniker/Teknisyen 2 Savunma Uzmanı 1 Sekreter 2 Büro Görevlisi 2 Şoför 2 TOPLAM 28 78

84 EK 3: BOR MADENİNİN TARİHÇESİ DÜNYADA İLK BOR MADENİNİN BULUNUŞU VE KULLANIMI Uzak Doğu da (Tibet) 4000 yıl önce bor madeninden insan oğlu haberdardı. Babiller tarafından Uzak Doğu dan getirilerek altın işlemede, Mısırlılar mumyalama işleminde, Romalılar cam yapımında, Eski Yunanlılar ve Romalılar temizlikte, Arap doktorların ise ilaç olarak boraks kullandığına dair kaynaklar bulunmuştur. Avrupa ya Marco Polo tarafından Tibet ten getirilmiştir. Bor bileşenlerinin Tibet ten getirildiği belirtilmekteyse de, Romalıların Anadolu'daki bulunan kaynaklarını kullanmış olmaları büyük bir olasılıktır. İlk borik asit, demir sülfat ile boraksın ısıtılması suretiyle kimya öğretmeni William Homberg tarafından elde edilmiştir. Elementer bor 1808 yılında Fransız Kimyacı Gay-Lussac ile Baron Luis Thenard ve bağımsız olarak İngiliz kimyacı Sir Humpry Davy tarafından, bor oksidin potasyum ile ısıtılması elde edilmiştir yılında Güney Amerika And Dağlarında bor madeni bulunmuştur yılında İtalya da borik asit üretimine başlanmış ve yıllık 2000 ton kapasiteye ulaşılmıştır. CUMHURİYET ÖNCESİ BOR MADENCİLİĞİ 1850 li yılların başında, İstanbul-Bebekte mermer işleri ile uğraşan Polanyalı mülteci tarafından Fransız Mühendis Camille Desmazures e alçı taşından yapıldığı sandığı heykelleri hediye eder. Heykellerde yüksek oranda boraks olduğunu anlayan Fransız Mühendis ve eski ortağı Henri Groppler ile birlikte Türkiye de boraks aramaya başlar. Fransız mühendis ve ortağı aradıkları boraksı Balıkesir-Susurluk ilçesi yakınlarındaki Sultançayırı mevkiinde Pandermit adı verilen bor mineralini bulurlar. Esasen bu saha 3. ve 4. yüzyılda Romalılar tarafından işletilen bir saha olduğu tahmin edilmektedir yılında Fransız Companie Industriel Des Mazures firması tarafından pandermitin işletmesine dönük olarak Padişah tan 37 dönüm arazi üzerinde alçıtaşı madeni çıkartmak üzere lira karşılığında 20 yıllık işletme izni alır. Fransız Mühendis Desmazures ve ortağı Groppler, pandermit üretimi yapacaklarını padişahtan ve diğer yabancı şirketlerden saklamışlardır. Bu yıllarda bor madeni Avrupa da 8000 $/ton fiyatla alıcı bulabilmektedir. Sultançayırı işletmesinin üretime başlamasına müteakip Desmazures Paris civarında bir boraks rafine tesisi kurmuş ve Sultançayır dan çıkardıkları bor cevherini alçı taşı altında yıllarca ucuz değer ve harçlar ödeyerek yurt dışına çıkarmıştır li yıllarda İtalyan uyruklu M.Cove ye Desmazures in madenlerine yakın bir sahada, bir maden imtiyazı ihale edilmiştir. Ancak imtiyaz sahası Desmazures in bor sahasına bitişiktir. Bunun üzerine Desmazures, vekili vasıtasıyla ve Fransız Elçiliği kanalıyla Osmanlı Hükümetini protesto eder. Protesto yazısını alan Ticaret Nezareti, gerek Osmanlı vatandaşlarının ve gerekse 1867 yılında yürürlüğe giren Yabancıların Mülk Edinmeleri kanununa göre uygun hareket etmeleri ve maden ve gayrimenkul muameleleri için elçiliklerin aracılık etmeleri analaşmalara uygun düşmeyeceğinden yazı sahibinin direkt olarak Osmanlı Hükümetine müracaat etmesi gerektiğini belirtir (23 Mart 1880) yılında İngiliz-İtalyan ortak şirketi Cove-Hanson firması da pandermit işine girmiştir. 79

85 Fransız Desmazurez in en geniş bir biçimde Osmanlı Ticaret ve Ziraat Nezareti ve Bursa Valiliği tarafından korumaya mazhar olduğu ve Susurluk-Sultançayırı mevkiindeki Pandermit madenini talan ettiği anlaşılmaktadır. Bu durum Bursa ya bağlı bir sancak olan Balıkesir in vilayet olmasından sonra ortaya çıkmıştır yılında Fransız Desmazures ile bu kez Osmanlı tebasından Mihran Şirinyan arasında pandermit işletme ruhsat sınırları üzerine anlaşmazlık çıkar. Desmazures e ilk önceleri 37 dönüm ve daha sonra dönümlük bir sahada işletme izni verilmişse de bunun ile yetinmemiş olup, Bursa Valiliğinin yetkisiz ve usulsüz bir şekilde dönümlük arazide (M. Cove nin arazisini de içine alacak şekilde) işletme ruhsatı vermiş olduğu, imtiyaza aykırı şekilde kaçak olarak bor madeni çıkardığı ve yeni sahada ise herhangi arama yapmadığı Balıkesir Valisi Mehmet Reşit Paşa tarafından tespit edilmiştir. Balıkesir Valisi Mehmet Reşit Paşa nın yukarda ki yazısında zamanın Ticaret ve Ziraat Bakanına Türk vatandaşlarının maden ruhsatları ile ilgili 6-7 başvurusunu yaptığı halde hiç birisine olumlu yanıt almamıştır. Asmaaltı Girit Tüccarlarından Yusuf Asım Efendi, Fransız Desmazurres ve İngiliz M. Hanson şirketlerine verilen Sultançayırı bor madeni sahası ile ilgili olarak Sultana yazdığı mektupta; süresi dolan maden sahasının kendisine verilmesini ve madenlerden alınan %5 verginin (rüsumu) %20 ye yükselttiğini bildirdiği halde bu talebinden bir sonuç alamamıştır yılında Osmanlı nın gelirleri, borçlarını ve faizlerini ödemeye yeterli değildi. Osmanlı tüm borçları Muharrem Kararnamesi çerçevesinde tüm Avrupalı alacaklılara genişletilmiş vergi gelirlerinin ve bir kısım üretim işletmelerinin tahsisi (Duyunu Umumiye vasıtasıyla) suretiyle tasfiye yoluna gidilmiştir. Duyunu Umumiye ye terk edilen gelirler kalemi içinde madencilik faaliyetleri alınmamıştır. Bunun nedeni madenler yabancılar tarafından işletildiğinden bunlar üzerinden alınan vergilerin yüklenicisi de doğal olarak yabancılardı. Avrupa Devletleri ile yapılan kapitülasyon anlaşmaları, Avrupa vatandaşlarını kişisel vergiden muaf tutuyordu. Hepsinden önemlisi madencilik faaliyetlerinin üretim, ihraç ve kazanılan paranın gizli tutulması ve gözden uzak olmasıydı. Yerli ve yabancı madencilerin maden çıkarmak için yoğun talepleri karşısında Padişah tercihini yerli madencilerden yana olmakla birlikte, yabancıların ve elçiliklerden gelen yoğun baskılar sonucunda bir türlü karar veremiyordu. Bu durum karşısında, 11 Temmuz 1883 yılında maden ihraç ve nakli tamamen yasaklanmıştır. Bor madeni çıkaranlar yasaklama ile birlikte kaçak olarak bor madenini yurt dışına çıkarmaya başlamışlardır ( ). Daha sonraları bu yasaklamanın da yabancıların oyunu olduğu ortaya çıkmıştır. Çünkü yasağın başladığı günden, yasağın kaldırılmasına kadar geçen sürede yasak uygulanamamıştır. Yasaklamalar kalkar kalkmaz yabancılar tekrar madencilik kaynaklarını geri aldılar. Sadrazamlık tarafından 9 Şubat 1887 tarihinde Sultançayırı bor madenlerinin ihalesi, M. Cove ve Hanson ve ortaklarına 50 sene müddetle verilmek istenmişse de Padişah tarafından bu imtiyaz verilmemiştir. Bu durumda daha önce Desmazüres le arazi anlaşmazlığına düşen Mihran Şirinyan devreye sokulur. Maliye Nazırı Agop Kazasyan Paşa tarafından padişahın haberi olmadan Susurluk nahiyesine bağlı Demirkapı Çerkeşbeyleri köyü yakınında bor madeni teslim edilmesi emir olunur. Ancak, Osmanlı Ekonomisinde yabancı hakimiyete karşı somutlaşan mahalli tepki nedeniyle yine sonuçsuz kalmıştır. Ancak daha sonra tüm yerli halkın direnişine karşın Sultançayırlı bor madeni imtiyazı Cove ve Hanson şirketi ile Desmazures ve ortaklarına verilmiştir yılında Societe Lyonnasie de Borate de Chaux adlı bir Fransız şirketi de Sultançayırı yakınında Aziziye yi de kapsayan civar sahaların imtiyazını almıştır tarihli ferman ile bu imtiyaz, Reşit Paşa ve İngiliz uyruklu William Vitaller e 60 yıl müddetli olarak verilmiştir. 80

86 1914 yılında kapitülasyonlar, Osmanlı Devleti tek taraflı olarak kaldırdı. Artık yabancılarda Osmanlı yasalarında öngörülen vergi ve benzeri yükümlülüklere tabi oldular. CUMHURİYETİN İLK DÖNEMİNDEKİ BOR MADENCİLİĞİ 1919 yılından 1923 yılına kadar süren Ulusal Kurtuluş Savaşı ile Türk Ulusu elinde kalan tüm kaynaklar İngiliz, Fransız, İtalyan ve Yunan sömürgeci güçlerin Anadolu dan kovulması ve bağımsızlık uğruna harcanmıştır. Cumhuriyetin kuruluşundan sonraki ilk yıllarından itibaren ülkede ulusal bir endüstri kurulmasına çalışılmış ve İmparatorluk döneminde bol tavizlerle ve geniş ayrıcalıklarla gerçekleşen yabancı sermaye ortaklıklarının temizlenmesine önem verilmiş ve çok kısa sürede çok sayıda yabancı sermayeli kuruluşlar kamulaştırılmıştır. Ancak madenlerimiz ve özellikle bor madenleri ya önemi kavranamadığından yada madencilik faaliyetinin tabiatından kaynaklanan gözlerden uzak sürdürülmesi nedeniyle dikkatlerden kaçmıştır. En son 1904 tarihinde Reşit Paşa ve İngiliz Willam Vitaler e verilen imtiyaz, civarda mevcut 9 adet diğer bor tuzu sahasıyla Kanuni Tevhit(birleşme) görerek 10 Nisan 1927 tarihli Bakanlar Kurulu Kararıyla 45 yıl müddetle John Oven Rıd a ihale olunmuş ve daha sonraki 7 Aralık 1927 tarihinde Lord Meven Mervil e geçen bu sahalar 11 Mart 1938 tarihinde Desmond Abel Smith e intikal etmiştir. Madenlerimiz ve özellikle borlar üzerindeki yabancı (İngiliz) hakimiyeti 14 Mart 1935 tarihinde kurulan Etibank ın, bor madenleri ile ilgilenmeye başladığı 1950 li yılların sonuna kadar devam etmiştir. Yine 1935 yılında maden aramaları yapmak için Maden Teknik Arama (MTA) kurulmuştur Lİ YILLARDAKİ BOR MADENCİLİĞİ Türkiye deki bor tuzu cevherlerinin dünyadaki en güçlü tröst ün eline geçmesi 1950 yılına rastlar yılında Türkiye yeni bir borçlanma ve yabancı sermayeye imtiyazlar tanıma devresine girmiştir yılından beri Desmont Abel Smith in elinde bulunan Sultançayırındaki cevherler, kararname ile bu yıllarda Dünya Tekeli hüviyetindeki Borax Consolidated Ltd ne (Rio Tinto) devredilmiştir. Türkiye deki bor tuzu sahalarına ait imtiyazlar her ne kadar farklı kişilerin elinde ise de, esasen bu kişilerin üzerindeki tuttukları imtiyaz Boraks Consolidated Ltd şirketi hesabınadır. Borax Consolidated 1899 yılında ABD nin Pasifik Coast Borax şirketini bünyesine almış, Şili ve Peru daki bor imtiyazlarını ve Türkiye de Desmazures ve Gropler ile Avrupalı bor madencilerinin imtiyazlarını kontrolü altına almıştır yılına gelindiğinde Amerika da Oregon, Nevada ve California da bir çok bor madeni ocakları tükenmiş ve kapatılmıştır. Bu yıllarda Güney Amerika da Peru, Bolivya, Şili ve Arjantin deki bor madenleri Rio Tinto için birincil kaynak olarak çalıştılar. Borax Consolidated Ltd 1950 yılına kadar Türkiye de tek üretici olarak faaliyet gösterdi. II. Dünya Savaşına kadar Türkiye den bazen bin ton a kadar yüksek ihracat yaparken, zaman zaman bu ihracatın miktarı 2 bin tona kadar düşürmüştür. II. Dünya Savaşı sırasında Türkiye nin Almanya ya satış yapmasından çekindikleri gibi, savaş dolayısıyla ihracat yapmakta zorlaştığından üretimi durdurmuşlardır. Borax Consolidated Ltd, 1954 yılında bor cevherinin tükendiğini ileri sürerek, Sultançayır ocağını kapatır. Ancak pasalardaki düşük tenörlü cevherin satışını 1961 yılına kadar sürdürerek faaliyetlerine devem eder. Aynı zamanda Türk özel sektörünce bulunan bor madenlerinin üretim ve ihracat işlerini izlemektedir. 81

87 Borax Consolidated Ltd hiçbir zaman Türk şirketlerinin bor madeni üretmesi ve ihraç etmesini aynı zamanda Türkiye de bir bor rafineri tesisinin kurulmasını istememiştir. Türkiye deki faaliyetlerini rölantiye alan Borax Consolidated Ltd 1950 yılından itibaren Balıkesir/Bigadiç yöresinde bor madenciliği yapan Ali Şayakçı, Borasit, Mortaş, Rasih ve İhsan şirketlerinin zarar etmesine ve bu surette ocakları kapatmasına çalışmaktadır. Türk şirketlerin kapanmasını sağlayan İngiliz şirket, fiyatların düşmesinde büyük başarı sağlamıştır. MTA çok gizli olarak Kütahya/Emet yöresinde bor madeni aramaktadır. Emet te MTA tarafından kolemanit yatağı bulunur ve ruhsat 15 Mayıs 1958 tarihinde Etibank a devredilir ve üretime geçer. Bu sıralar İtalyan larda Türkiye de bor tuzu arama teşebbüsünde bulunmaktadır. Borax Consolidated Ltd, 1955 yılında yabancı teşvik kanunundan yararlanmak için Türk Boraks Madencilik Anonim Şirketini kurar. Şirketin sermayesinin %94 ü Borax Consolidated e, % 2 si Türk hissedarlar ve %4 ü de İngiliz hissedarlara verilmiştir. Bu yıllarda başka bir kararname ile iki yabancı şirkete daha arama ve işletme izni daha verilmiştir. Bunlardan biri Amerikan Potash and Chemical Co. diğeri ise Ugine Kuhlman dır. MTA Enstitüsü 1950 yılları sonlarına doğru Eskişehir/Kırka da arama faaliyetlerini sürdürmektedir. Eskişehir/Kırka da bor ilk defa 1957 yılında Gökçenoluk sahasında bulunur ve 1959 yılında bir miktar üretim yapılır. Eskişehir/Kırka bölgesine ilgi artar. Borax Consalidated Ltd. Maden Dairesinden kendi adına ruhsat alarak Kırka da gelir ve ruhsatını Türk Borax Madencilik A.Ş. ne devrederek aramalara başlar. Türk Borax gizlilik içinde yürüttüğü sahalardan ikisinden boraks bulur ve yavaş bir tempo ile ton civarında üretim yapar. Amaç, sahayı başkalarının üretimine kapatarak kendilerinin ABD ve diğer yerlerdeki sahalarına rakip çıkmasını ve tekelin kırılmasını istememektedir. Şirket, sahada 8-9 milyon ton sodyumlu bor olduğu iddiasındadır. Ancak maden dairesi mühendisleri sahadaki bor rezervinin yüzlerce milyon ton olduğu iddiasındadırlar. Türk Borax ın Kırka da üzerine kayıtlı 6 adet saha vardır. Ancak bu sahaların elde edilmesinde hileli işler yaptığından elindeki ruhsatların 5 i iptal edilir. Türkiye de yüz yıldan beri faaliyette bulunan Londra merkezli İngiliz Borax Consalidated, Türk bor ve cevherinin fiyat ve kalite bakımlarından diğer cevherlerle rekabet imkanı bulunmadığını yakın zamana kadar savunduğu halde, 15 milyon lira sermaye ile rafine tesisi kurmak talebinde bulunmuştur yılında bir yerli grupla birlikte bir rafine tesisi kurulmasına izin verildiği halde bor rafine tesisini kurmamıştır yılına Türkiye de özel hükümlere göre kurduğu ve bugüne kadar getirdiği Borax Consolidated Ltd. şirketini tarihinden itibaren faaliyetlerine son vermek üzere tasfiye edeceğini ilan etmiştir. Açıkladığı rapor ile; Türkiye de bor minerallerinin tükendiği, çok az sayıda firmanın satış yapacağı ve şansının az olduğu, zararına bor endüstrisinin kurulabileceği, Amerika rekabetini üstüne çekmemesi gerektiğini, Türk borlarının sodyumlu ve kalsiyumlu olduğu için rekabet edemeyeceği gibi argümanlar ileri sürerek Türkiye nin bor mineralleri piyasasına girmesini engellemeyi amaçlamaktadır yılında Kırka bor sahasının 1 milyar ton rezervli müthiş zengin bir saha olduğu anlaşılmıştır. DÜNYADA BOR YAKITI İÇİN YAPILAN ÇALIŞMALAR Bu arada 1950 yılından beri Balıkesir/Bigadiç ilçesi yakınlarında bor tuzu (kolemanit ve üleksit) üretip ihraç eden Türk girişimcileri (Bortaş, Ali Şayakçı, Rasih-İhsan, Yakal Madencilik) kontrolden çıkmış Avrupa ya ve Doğu Bloku ülkelerine ihracat yapmaya başlamışlardır. 82

88 Hitler Almanya sında roketler üzerinde borlu yakıtlar üzerinde bir proje ekibi çalışmalar yapıyordu. Ancak savaşın sonuna geliniyordu. Savaşın sonunda Sovyetler Birliği ve Amerika da gözlerini bu projede çalışan ekibe dikmişlerdi. 2 Mayıs 1945 tarihinde Alman roket ekibi Almanlara teslim oldu. 7 Mayıs ta savaş Avrupa da sona erdi. 30 Eylül 1947 tarihinde 457 Alman bilim adamı ile New Mexico da kurulan roket tesisinde Amerikalılar çalışmalara başladılar yılında 1953 yılında ABD de gerek uzun menzilli füzeler, gerek uçaklar ve gerekse uzaya gönderilmesi tasarlanan uyduları taşıyacak roketlerde yüksek enerji yakıtı araştırmaları projeleri içinde borlu yakıtlarda dahil edilmiştir. Almanlar borlu yakıtlar üzerinde ciddi çalışmalar yapmışlar ve bu çerçevede ABD de zip yada Hermes kodları ile anılan projeler uygulamaya konuldu yıllarında Amerika ile Sovyetler Birliği arasında Dünya yörüngesine uydu gönderme çalışmaları ve rekabeti yaşanıyordu yılında ilk uydu Sputnik Sovyetler tarafından ve 1958 yılında da Amerikalılar Explorer uydularını Dünya yörüngesine yerleştirdiler. İki süper güç arasında her alanda olduğu gibi uzay ve kıtalar arası balistik füze çalışmalarında da cereyan eden çalışmalar Macar Profösör Enro Napy nin SSCB nin 1.5 tonlu Sputnik roketinin bor ve hidrojen yakıtı kullandığını rapor etmesi üzerine, dünyanın gözü Türk borlarına çevrilecektir. ABD tarafından uygulamaya konulan zip fuels ve hermes adlı proje araştırmalarında Türk ve Amerikan boru kullanılmaktaydı. Ama Ruslar yakıt için kullandıkları bor cevherini nereden temin ediyorlardı? Bu kaynak Türkiye den başkası olamazdı ve Türk borları yakın takibe alındı. Hüsamettin Yakal a ait Yakal Madencilik tarafından Yunanistan a satılan ton bor cevheri, Çanakkale Boğazından çıkıp uluslararası sulara girer girmez Amerikan gemilerince çevrilir ve müsadere altına alınır. Bu yıllarda ABD ve NATO tarafından bor stratejik maden olarak değerlendirilerek ihracatı kontrol altına alınmıştır yılından 1961 yılına kadar geçen süreçte bu yasak COCOM olarak bilinen tedbirler kapsamında sürdürüldü LI YILLAR Etibank Kütahya kolemanit yataklarının işletme ruhsatı aldıktan sonra kısa sürede müessese müdürlüğüne dönüştürmüş ve kolemanit üretim ve ihracatına başlamıştır. Ancak kolemanit in işletmeden ham (tüvenan) olarak satılması, yabancı sanayiye hammadde temin eder bir ülke konumunda olmak rahatsızlık nedeni olmaya devam eder. Rafine ürünler üretecek bir fabrika yatırımı arayışıyla İtalyan Lardarella ve Borax Consolidated ile yapılan görüşmeler sonuçsuz kalmıştır yıllarının başında ABD tarafından Türkiye nin boraks ve borik asit fabrikaları kurmaması yönünde sık sık tavsiyelerde bulunur. Boraks ve borik asit üretimine dönük teknolojileri Türkiye ye transfer etmeye yanaşmazlar. Daha sonra hükümet aracılığı ile Polanya nın Polmax adlı firması ile temasa geçilir ve teknoloji transferinde anlaşılmıştır. Bandırma da 1 Haziran 1964 tarihinde temel atılarak boraks ve borik asit fabrikasının inşaat ve montajına başlanır. Ancak sıkıntı bitmemiş ve borik asit üretiminde kullanılacak sülfürik asit fabrikasının kurulması gerekmektedir. Bu teknoloji de SSCB den alınır. Rus firması Neftechimi ile yapılan anlaşma sonucu Sülfürik asit fabrikasının 1969 yılında temeli atılarak inşaa ve montajına başlanır yılı Türk özel ve kamu sektörünün ham bor ihracatının toplamı ton olması, İngiliz ve Amerikan sermayeli tröstün kırılmakta olan tekelin ilk ciddi işaretlerini vermekteydi. 83

89 Bu yıllarda bor tuzu madenleri tekrardan Türkiye gündemine oturur. Borax Consolidated in Kırka da sahip olduğu sahalar usulsüzlükten dolayı birer birer iptal edilirken, bor konusunda Cumhuriyet Senatosunda Bor Araştırma Komisyonu kurulur ve komisyon İngiliz şirketini ve geçmişini, Türk Ekonomisine katkılarını sorgulamaya başlamıştır. İngiliz Borax Consolidated Komisyona gönderdiği dilekçesinde; ülkeye faydalı olmak ve daha fazla döviz geliri sağlamak gayretiyle yıllardan beri yaptığımız teşebbüslerin belli bir zümrenin daimi ve sistematik engellemeleri ile karşılaşmış ve bunun sonucunda şirket zarar gördüğü kadar Türk Ekonomisi de önemli döviz gelirinden yoksun kalmıştır ifade etmiştir. Ancak bor üretim ve ihracatı ile uğraşan Türk şirketlerin faaliyetlerini baltalayan şirket, bor madeni ihraç fiyatlarının düşmesinde aktif bir rol almıştır. Nitekim bor madeni ihraç fiyatları; 1950 li yıllarda tonu 62 $ dan 1960 yılı başında 42 $ a, 1962 yılında 33 $ a, 1965 yılında 23 $ a düşmüştür. Bunun yanı sıra 9 Kasım 1963 tarihinde Maliye Bakanlığı nın hazırladığı raporda da Borax Consolidated şirketinin ülke ekonomisine ve ödemeler dengesine katkı sağlamadığı tespit edilmiştir yılında Bandırma da yıllık 20 bin ton boraks dekahidrat fabrikası ile yıllık 6 bin ton kapasiteli borik asit fabrikasının inşaat ve montajı tamamlanmış ve Etibank tarafından üretime ve ihracata başlanmıştır Lİ YILLAR 1970 li yılların başından sonuna kadar geçen sürede bor madenlerinin sıkça tartışıldığına tanık oluyoruz. Türk bor madenlerinin çirkin bir rekabet sonucu neredeyse maliyet fiyatına Avrupa ya ihracının Türk Ekonomisi alehine bir durum getirdiği ve israf edildiği ve bu durumdan kurtulmanın ancak devletleştirme ile olacağını açıklayanlar, çeşitli suçlamalara maruz kalmaktadırlar yılına gelindiğinde bor madeni ihraç fiyatı $ civarında seyretmektedir. Türk Ekonomisi için bir kaynak israfı niteliğine bürünen rekabeti ortadan kaldırmak üzere Ticaret ve Enerji Bakanlığı, ihracatta taban fiyat uygulamasına geçer ve taban fiyat 70 $/ton olarak belirler. Ancak ihracat fiyatı bu taban fiyatın üzerinde (90 $) gerçekleşmeye başlar. Türk özel bor madencilerinin kendi aralarında yaptıkları rekabetin arkasında İngiliz Tröstünün oyunları bulunmaktadır. Nitekim bugün olduğu gibi o yıllarda da Belçika, Fransa, İspanya ve Hollanda da bulunan boraks ve borik asit fabrikaları İngiliz şirketine aittir. 1976yılında Balıkesir in Bigadiç ilçesi civarında faaliyet gösteren Fransız KEMAD Ltd in (Kimya Endüstri Madenleri Ltd Şti.) bir sınır ihlali nedeniyle Bakanlar Kurulu tarafından ruhsatı iptal edilir ve izleyen yıllarda bor madenlerinin devletleştirilmesi daha ciddi bir biçimde tartışır olmuştur. Bu süreçte yapılan tartışmalar ve devletleştirme beklentileri nedeniyle özel sektör aşırı bir üretim faaliyetine girmiş, ocakların normal bakım ve hazırlık faaliyetleri yapılmaksızın çıkarılabilecek bütün cevherler üretilerek, ocaklar büyük oranda tahrip edilmiştir. Etibank kapasite artırıcı ve modernizasyon yatırımlarıyla, 1974 yılında boraks dekahidrat fabrikasının kapasitesini ton/yıl a çıkarmıştır yılında Bandırma Fabrikası rafine ürün yelpazesini genişletmiş ve ürün çeşidine boraks pentahidrat ve sodyum perborat da dahil edilmiştir. 4 Ekim 1978 tarih 2172 sayılı Devletçe İşlenecek Madenler Hakkındaki yasa ile bor madenlerinin Devlet tarafından aranması ve işletilmesine, eski bor madeni ruhsatlarının da Devlete devredilmesine karar verilmiş, Devlete ait bor ruhsat sahalarının hiçbir hakkı, gerçek ve tüzel kişilere devretme yetkisi verilmez kaydı geçmiştir. 84

90 1980 Lİ YILLARDAN SONRAKİ DÖNEM Dünya Ticaret Örgütünün Marekeş toplantısını takip eden yılın başında Türkiye de 24 Ocak 1980 tarihli ekonomik önlemler paketi açılmıştır. 9 Haziran 1980 yılında alınan bir kararla devletçe işletilmesi kararlaştırılan maden sahalarının eski hak sahiplerine iadesi kararlaştırılmış, ancak Danıştay a yapılan itiraz sonucunda yürütmeyi durdurma kararı vermiş ve hükümet karara uymak zorunda kalmıştır. 10 Haziran 1983 tarih ve 2840 sayılı yasa ile kamu kuruluşlarına devredilen maden hakları yeniden düzenlenir. Bu yasayla demir ve linyit sahalarının bazıları eski sahiplerine devredilir ve yasanın 2. maddesine göre Bor tuzları, trona, asfaltit, uranyum ve toryum madenlerinin aranması ve işletilmesi Devlet eliyle yapılır. Bu madenler için 6309 sayılı Maden Kanunu gereğince gerçek ve özel hukuk tüzel kişilerine verilmiş olan ruhsatlar iptal edilmiştir şeklindedir yılında Morgan Guarantee Bank tarafından hazırlanıp kabul edilen Özelleştirme Ana Planı gereğince, özelleştirilmesi gereken kuruluşlar kapsamına ülke madencilik politikalarını yönlendiren ve adeta sektörün lokomotifi konumuna gelen Etibank ta alınmıştır yılında Etibank bünyesinde bulunan bankacılık bölümü, Etibank Bankacılık A.O. adıyla bağımsız bir bölüm altında Özelleştirme İdaresine devredilir ve 1998 yılında özelleştirilmesi tamamlanır. 98/10552 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile, 4 Şubat 1998 tarihinde Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Etibank Genel Müdürlüğünün unvanı Eti Holding A.Ş. olarak değiştirilir. Aynı zamanda Etibank a bağlı ana müesseler; Eti Bor A.Ş., Eti Alüminyum A.Ş., Eti Krom A.Ş., Eti Gümüş A.Ş., Eti Bakır A.Ş., Eti Eloktrometalurji A.Ş., Eti Pazarlama ve Dış Ticaret A.Ş. olmak üzere 7 adet Anonim Şirkete dönüştürülerek Holding çatısı altında yapılandırıldılar. 98/10552 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı, 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin 3. maddesine aykırılık oluşturup, oluşturmadığı ve 2840 sayılı Kanuna uygun olup, olmadığı hususlarının Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığının talebi, üzerine Başbakanlıkça Danıştay dan istişare görüş isteminde bulunulur. Danıştay tarafından 233 sayılı KHK nin 3. maddesine uygun bulunmadığına; Eti Bor A.Ş. nin sermayesindeki özel kişi hisseleri nedeniyle bor tuzu sahalarının işletmesinin 2840 sayılı yasaya aykırılık teşkil edeceğine oybirliği ile karar vermiştir. Haziran 1998 tarihinde Serena firması yetkilisi Erhan Aygün ile birlikte Saint Gobain grubuna bağlı Vetrotekx Genel Müdürü ve Euromineralleri sahibi Eti Holding e; Kestelek ocağında bir konsantrasyon tesisi kurmak ve Bandırma kanalıyla İtalya ya sevk etmek istediklerini ve tüm masrafların şirketçe karşılanacağını, tüm tüvenan cevherinin taraflarınca alınmasının taahhüt altına alınacağı ve bunlar için arazi tahsisinin yeterli olacağı, talebinde bulunur. Euro mineralleri Türkiye den aldığı bor cevherini öğüterek Saint Gobain grubuna ve Avrupa ya pazarlayan basit bir öğütücü firmadır. Saint Gobain firması ise, Rio Tinto ile yaptığı gizli kartel anlaşmalarıyla piyasalara kontenjan (fiyat, miktar vb) koyan uluslararası bir holding şirketidir Sayılı yasaya aykırı olan bu teklif, Etibank ın holdingleşmesinden 4 ay sonra yapılmıştır. Ancak bu teklif kabul edilmemiştir. Eylül 1999 tarihinde bu defa da, Serena Endüstri Ürünleri Yatırım Sanayi A.Ş., Eti Bor A.Ş. ne bağlı Kestelek Bor İşletmesinden ihraç kaydı ile yine Kestelek te yıkama ve öğütme tesisleri kurmak suretiyle 20 yıl süreyle yıllık ton tüvenan (ham) kolemanit cevheri talep eder. Kasım 1999 tarihinde yapılan çerçeve anlaşması ile 15 yıllık sürede yıllık sözleşmeler halinde, yine yıllık bin ton ihraç kaydı ile kolemanit cevherinin Serena firmasına teslimi öngörülür. Ancak imzalanan çerçeve anlaşması duyulur duyulmaz kamuoyu ve baskı gruplarının konuyu gündemde tutmaları ile geri adım atılır. 85

91 2840 sayılı yasa özel sektörün bırakın bor cevherine yaklaşmasını, curuf stokları, pasalarına bile dokunamayacağını ve Eti Holding uhdesinde olduğunu hükme bağlamaktadır. Söz konusu yasal düzenlemelerin emredici hükümleri altında işletme tanımının sınırlarının olduğu tartışılmaktadır tarihinde Eti Holding; 2840 Sayılı yasanın 2. Maddesindeki Bor tuzları uranyum ve toryum madenlerinin aranması ve işletilmesi devlet eliyle yapılır hükmündeki işletme ifadesinin bor madenlerinin aranmasından üretimine, zenginleştirilmesine, rafinasyonuna ve pazarlamasına kadar uzana bir çerçevede yorumlandığını ve bu yorumun uygulamaya esas teşkil ettiği, ve diğer taraftan işletme ifadesinin bor cevherinin üretim ve zenginleştirme ile sınırlı olduğunu, özellikle pazarlama faaliyetinin işletme kavramı kapsamı içinde mütalaa edilmesinin mümkün olmadığını ve bu nedenle de cevherin zenginleştirilmesi sonrasına ilişkin öğütme, rafinasyon vb. işlemlerle pazarlamanın özel sektör kuruluşları tarafından da yapılmasının önünde herhangi bir yasal engelin olmadığı görüşünün bulunduğunu, ifade edilmiştir. Eti Holding, işletme kavramı üzerinde doğan hukuki tereddüdün giderilmesi için Danıştay dan istişare görüş alınması talebiyle bağlı bulunduğu Devlet Bakanlığı na müracaat ta bulunur. Devlet Bakanlığı tarihi itibariyle durumu Başbakanlığa iletir. Başbakanlıkça tarihinde istişare görüş istemini Danıştay Birinci Dairesine iletir. Bu arada Ceyhan Tekstil Sanayi A.Ş. (Ceytaş- Turgay Ciner) önce tarihinde şirket yönetim kurulunu ve daha sonra tarihinde de Genel Kurulu toplantıya çağırarak toplantıda, cam, maden ve maden türevlerinden elyaf üretimi ile bu elyaflardan her türlü tekstil ürünleri üretimi konusunda faaliyette bulunmasına ve bu maksatla ana sözleşmenin maksat mevzuu başlıklı 3. maddesinin tadiline" karar verir. Danıştay tarafından tarihinde ve 2000/50 esas, 2000/67 karar nolu istişari görüşe göre; 2840 sayılı yasanın değişik 2. maddesi uyarınca bor tuzlarının aranması ve işletmesinin Devlet eliyle yapılması zorunluluğunun, bu maddenin zenginleştirilmesini, rafinasyonunu ve pazarlamasını da kapsadığı, ancak Eti Holding A.Ş tarafından ham bor ve işlenebildiği ölçüde rafine bor olarak yurtdışına ihraç edilerek satılan bor tuzlarının, aynı biçimde ham bor ve rafine bor olarak yurtiçinde isteyen Türk vatandaşı kişi ve firmalara da satılabileceği, Türk vatandaşı kişi ve firmaların satın aldığı bor u ülke içinde kuracağı tesislerde işleyip elde edeceği ürünleri yurtiçinde ve yurtdışında satabilmesinde hukuki bir engel bulunmadığı sonucuna oybirliği ile karar vermiştir tarihinde Ceytaş Şirketi Yönetim Kurulu, maden zenginleştirme ve öğütme işlemleri ile fiberglas üretimi konularında gerekli fizibilite etütleri, diğer teknik çalışmalar yapılması ve teşvik belgesi alınması konusunda karar verir tarihinde de şirket ünvanını Ceytaş Madencilik Sanayi ve Ticaret A.Ş. olarak değiştirir. Ceytaş A.Ş., tarihinde Eti Pazarlama ve Dış Ticaret A.Ş. ye müracaat ederek, Hazine Müsteşarlığına Türkiye de ton luk bir öğütücü tesis kurmak üzere müracaat ettiklerini gerekçe göstererek, çeşitli ebat ve özelliklerde yıllık asgari ton olmak üzere 15 yıllık bir anlaşma ile konsantre kolemanit satın alma talebi işleme girer tarihinde Ceytaş firması ile Eti Pazarlama arasında Serena firması ile benzer bir bor cevheri alım satımı ile ilgili Çerçeve Anlaşması imzalanır. Ancak, Eti Pazarlama A.Ş. yönetim kurulu tarafından onaylanmaz tarihinde IMF ye verilen niyet mektubunda Özelleştirme İdaresine ilave şirketler devredilecek ve bu şirketlerin arasında Eti Holding in bazı fabrikaları da yer almaktadır ifadeleri bulunmaktadır. Niyet Mektubunun verilmesinin ardından tarihinde 2000/92 sayılı Özelleştirme Yüksek Kurulu Kararıyla, Eti Holding A.Ş. nin özelleştirme kapsamına alınması ve hazırlık işlemlerinin 6 ay içinde tamamlanması kararı alınarak tarihinde Resmi Gazete de yayınlanmıştır. 86

92 KAYNAKÇA YARARLANILAN KAYNAKLAR 1- DPT, 8. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Madencilik ÖİKR, Endüstriyel Hammaddeler Alt Komisyon Raporu, Kimya Sanayi Hammaddeleri Cilt II, Bor Tuzları, Ankara, DPT, 8. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Kimya Sanayi ÖİKR, Bor Ürünleri, Ankara, DPT, 6. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Kimya Sektörü ÖİKR, Bor Bileşikleri, Ankara, DPT, 8. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Madencilik ÖİKR, Ankara, DPT, 8. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Madencilik ÖİKR, Enerji Hammaddeleri Alt Komisyon Raporu, Nükleer Enerji Hammaddeleri Çalışma Grubu Raporu, Ankara, Roskill, Economics of Boron, Tenth Edition, Dumlupınar Üniversitesi-TMMOB Maden Mühendisleri Odası, I. Uluslararası Bor Sempozyumu, 3-4 Ekim 2002, Kütahya, Editör K. Eraslan 8- Ankara Ticaret Odası (ATO), "Ulusal Maden Varlığımız ve Bor Gerçeği", M. Mustafa ÇINKI, Nisan TMMOB Maden Mühendisleri Odası, Madencilik Dergisi, Özel Sayı 2-3, Mayıs TMMOB Maden Mühendisleri Odası, Madencilik Bülteni, Sayı 65, Mart TMMOB Maden Mühendisleri Odası, "Bor Raporu", ( Web sitesinden alınmıştır) 12- Türkiye Atom Enerjisi Kurumu (TAEK), "Türkiye'nin Toprak Elementleri-Toryum Kompleks Cevheri İle İlgili Yapılmış Olan Çalışmalar ve İleriye Dönük Öneriler", Sema Zararsız, Dr. Ali TANRIKUT, Aykut TÜMER, (TAEK Web Sitesinden alınmıştır) 13- Dokuzeylül Üniversitesi, 4. Endüstriyel Hammaddeler Sempozyumu, Ekim 2001, İzmir 14- TMMOB Maden Mühendisleri Odası, "Madencilik Terimler Sözlüğü", M.Öcal, G.Güngör, M.Ş. Gök 15- Eti Holding A.Ş., Faaliyet Raporları, , Ankara 16- Eti Holding A.Ş., "Bor (Sanayinin Tuzu)", Ekim 2003, Ankara 17- Eti Mineral Gazetesi, Çeşitli Sayılar, (Eti Holding Web sitesinden alınmıştır) 18- CHP, "Bor Madeni", (CHP Web Sitesinden alınmıştır) 19- İNCE Özdemir, "Kurtarıcının Adı Toryum", Prf. Dr. Engin ARIK, Hürriyet Gazetesi, Makale, 27/07/ U.S. GEOLOGICAL SURVEY MINERALS YEARBOOK, Boron- Phyllis A. Lyday ve Thorium-James B. Hedrick, Raporları 87

93 21- Türkiye Sınai Kalkınma Bankası A.Ş., "Madencilik Araştırması" Yılpar KAYNAK, Mart 1983, İstanbul 22- TMMOB Maden Mühendisleri Odası, "Toryum Türkiye'nin Her Derdine Deva mı?", Prof. Dr. Ümit ATALAY, 17/04/2003 (Web sitesinden alınmıştır) 23- DİE, Madencilik ve Taşocakçılığı İstatistikleri, 1999,2000, TMMOB Maden Mühendisleri Odası, "Bor Madenlerimiz Üzerine Yeni Oyunlar", Haziran 2003, Ankara 25- TMMOB Maden Mühendisleri Odası, "Toryum Varlığımız" Uğur BİLİCİ, Madencilik Bülteni, Sayı 64, 26- TBMM, "Bor Hakkında Genel Bilgi ve Hedefler", Rapor (milletmeclisi.com. adresinden) 27- TMMOB Fizik Mühendisleri Odası (FMO), "Toryum Kaynaklarımızın Kullanımı Hakkında Bilgi" FMO-Nükleer Enerji İhtisas Komisyonu 28- Ü. Ragıp ÜNCÜ, "Dünya Ham ve Rafine Bor Pazarına Bakış", 4. Endüstriyel Hammaddeler Sempozyumu Ekim 2001, İzmir. 29- T. Güyagüller, "Türkiye Bor Potansiyeli", 4. Endüstriyel Hammaddeler Sempozyumu Ekim 2001, İzmir. 30- O. Addemir, " Bor Ürünlerinin Teknolojileri ve Türkiye'nin Durumu" I. Uluslararası Bor Sempozyumu, 3-4 Ekim 2002, Kütahya YARARLANILAN WEB SİTE ADRESLERİ 1- etiholding.gov.tr - Eti Holding A.Ş. - etimaden.gov.tr - Eti Maden İşletmeleri 2- mta.gov.tr - Maden Teknik Arama 3- atonet.org.tr - Anakara Ticaret Odası 4- maden.org.tr - Madenciler Odası 5- dpt.gov.tr - Devlet Planlama Teşkilatı 6- die.gov.tr - Devlet İstatistik Enstitüsü 7- minerals.usgs.gov - U.S. Geological Survey-Minerals Year Book 8- dumlupınar.edu.tr - Dumlupınar Üniversitesi 9- nüke.hun.edu.tr - Nükleer Mühendisler Derneği 10- roskill.co.uk - Roskill Information Services Ltd 11- infomine.com - Madencilik Haber Bülteni 12- itu.edu.tr - İstanbul Teknik Üniversitesi 13- chp.org.tr - Cumhuriyet Halk Partisi 14- tubitak.gov.tr - Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu 15- ssm.gov.tr - Savunma Sanayi Müsteşarlığı 16- geocities.com - Madencilik İle İlgili Bilgiler 88