AKARSU AKIMI VE TAŞKINLAR

Transkript

1 AKARSU AKIMI VE TAŞKINLAR Dr. İrfan Yolcubal KOU, Jeoloji Müh. DRENAJ HAVZASI,SU TOPLAMA HAVZASI Drenaj havzası: Akarsuların üzerinde aktığı ve yağmur yağışlarından kaynaklanan yüzey akışını toplayan alana denilmektedir. Akım tipleri : yayılmış akım (sheet flow), kanal akımı (channel flow) 1

2 Akarsu Akımı Interflow: Suyun doygun zona ulaşmadan sığ toprak seviyesi boyunca olan hareketi Overland flow: surface runoff (Yüzey Akışı) Baseflow (Taban akımı): Yeraltısuyundan akarsuya doğru olan akım Akarsu Kanalları Bir akarsuyun debisi yağış miktarındaki yada kar erimesindeki değişmelerden dolayı farklılık gösterebilir. Debideki ve akarsuyun yükündeki değişiminin bir sonuçu olarak akarsu kanalı sürekli olarak kendi şeklini ve doğrultusunu ayarlamaktadır. Bir akarsu kanalı 2 şekilde tarif edilebilir: Kesit alanının şeklini ölçerek. Akarsun akım boyunca uzun profilini belirleyerek. 2

3 Akarsuyatağının büyüklüğü kontrol eden faktörler Drenaj havzasının büyüklüğü İklim Bitki örtüsü Bölgesel jeoloji 3

4 Akarsu Akımını Kontrol Eden Faktörler Aşağıdaki faktörler bir akarsu akımının genel davranışını kontol etmektedir: Eğim (meter/kilometer). Akarsu Kesit Alanı (genişlik х ortalama derinlik) (m 2 )[A]). Ortalama akarsu hızı (m/sn) [V]). Debi (m 3 /sn) [Q]). Akarsu yatağında bir noktadan belirli bir zaman aralığında geçen su miktarı Akarsu yükü (kilogram/m 3 ). Sudaki çözünmüş bileşenler akarsu akımının genel davranışını etkilmemektedir. Debi, Hız, ve Kanal Şekli Q = A x V Debi Akarsu Kesit Ortalama (m 3 /s) Alanı Hız (genişlik x ortalama (m/s) derinlik) (m 2 ) 4

5 Yamaç Aşağı Tipik bir akarsunun kaynağından ağzına doğru haraket edecek olursak Debi artar. Akarsu kesit alanı artar. Akarsu hızı çok az bir artış gösterir. Eğim azalır. 5

6 Akarsu Akımını nasıl ölceriz? 1. Su derinliğini ölçerek 2. Debiyi ölçerek Maks. akımı belirlemek Debri Hattı Sürekli Ölçüm Su Seviyesi Kayıt Çihazı 6

7 Akarsu debisi ile su seviyesini nasıl ilişkilendirebiliriz? Empirik ilişki Gözleme dayalı Farklı akımlarda Debiyi ölçmeye dayalı Akarsuyun Debisini Nasıl Ölçebiliriz? Debi = Hız x Kesit Alanı Kesit Alanının Hesaplanışı ile başlayalım 7

8 Akarsu yu eşit uzunlukta kısımlara bölerek derinliği ölçmek Akarsuyun hızını nasıl ölçeriz? En Basit Yöntem Ortalama Hız= *Yüzey Hızı Akım Ölçer Ortalama Hız 0.6*toplam derinlikte 8

9 Akarsu Hızı Yatay Olarak Orta noktada Maksimum Düşey Olarak Toplam Derinliğin üçte biri derinlikte maksimum Ortalama Hız 0.6* toplam derinlikde 9

10 Eğer Hız ölçüm verileri mevcut değilse Manning Formülü Hız kanalın eğiminin (S) ve yüzey malzemesinin pürüzlülüğünün (n) fonksiyonu V = (1.5/n)R 2/3 S ½ V = Hız ( ft/sn) n = Manning pürüzlülük katsayısı [ ] R = hidrolik yarıçap (width plus two depths) in feet S = Kanalın eğimi (örn: 0.6) n değerleri 10

11 Hız Alan Metodu Debi = Hız x Kesit Alanı Sabit rasat istasyonları - Savaklar Basit geometriye sahip duraylı kesit alanı rating curve Sadece su seviyesini ölçmek yeterli 11

12 Farklı tip savaklar AKARSU EREZYONU Nehir sisteminin yukarı kesimlerinde yaygındır. Nehir yatağının genişlemesine ve derinleşmesine ve tipik V şekilli vadi görüntüsü almasına neden olurlar. Önemli prosesler: Sürtünmeli aşınma (Çukurlar, cepler) Fiziksel ve kimyasal ayrışma Alltan oyulmalar (undercutting). Örnek: şelaler Akarsu yamaç aşağı akarken, potansiyel enerjisi azalır ve deniz seviyesinde ulaşında sonunda sıfıra düşer. Belirli bir seviyenin altında artık akarsunun aşındırma güçü kalmamıştır. Bu seviyeye akarsuyun taban seviyesi (base level) denir. Çoğu akarsuların taban seviyesi global deniz seviyesidir. 12

13 AKARSU ŞEKİLLERİ Yayvan yataklı akarsular (braided stream) ayrılan ve tekrar birbirine bağlanan kanal ağlarıyla karakterize olurlar. Su seviyesinin düşük olduğu durumlarda kum ve çakıl setleri görünmektedir. Menderes akarsular (meandering stream) kıvrımlı kanal yapılarıyla tanınırlar. 13

14 Nehirlerde Sediman Taşınım Mekanizmaları Sediman taşınımı nehirin debisi ve akış hızıyla ilişkili Figure

15 Mississippi Delta TAŞKINLARIN SIKLIĞI VE BÜYÜKLÜĞÜ Sel, insanoğlunu etkileyen doğal afetlerden en yaygınıdır. Önemli derecede maddi kayba ve ölümlere yol açmaktadır. Örneğin Amerika da ortalama yılda 100 kişi sel felaketinde yaşamını kaybetmekte, 1-2 milyar dolar mal kaybına neden olmaktadır. 15

16 NEHİR TAŞKINI NEDİR? Nehir yatağının dışında meydana gelen akışa denilmektedir. Taşkın seviyesi (flood stage):nehir akışının yatağın dışına taştığı su yüzeyinin belli bir lokal referans noktasından olan yüksekliğidir. Referans noktası: deniz seviyesi olabilir. Bir çok yerde ise referans noktası lokal rasat istasyonlarıdır. Taşkın debisi (flood discharge): suyun nehir kanalının dışına taştığı debi (ft 3 /s ; m 3 /s) TAŞKIN SEVİYESİ 16

17 17

18 NEHİR TAŞKINLARININ TEMEL SEBEBLERİ Aşırı yağış Yağış miktarı ve dağılımı Sızma oranı Toprağın suya doygunluk derecesi Bitki örtüsü Toprak tipi (iklime bağlı) Donmuş zemin İnsan yapıları Hızlı ve aşırı kar erimeleri Baraj yıkılmaları Taşkınlar Nadiren taşkınlarla ilişkili büyük debiler bir hidrograf üzerinde ana pik olarak görülür. Hidrograf, akarsu debisinin zamana göre değişimini gösteren grafiklerdir. Akarsu havzasının büyüklüğüne bakmaksızın, bir taşkında debi artıkca hızda artmaktadır. Bu hızdaki artış akarsuyun taşıma kapasitesini etkiler: Daha fazla yük. Daha büyük partiküller. 18

19 NEHİR TAŞKINLARININ ÖLÇÜMÜ Taşkın seviyelerinin ve taşkın debilerinin rasat istasyonlarda sürekli ölçülmesi Hidrografların oluşturulması Nehirin debisinin zaman bağlı olarak değişimini göstermektedir. Taşkın debisi hidrografta pik debi ile temsil edilmektedir. Lag time: Aşırı yağışların meydana geldiği an ile nehirde maks. debisinin oluştuğu an arasındaki zaman farkıdır. Yağış süresi Sızma oranı, yağışın bitkiler tarafından tutulma oranı Eğer yağışın miktarı kısa zaman periyotunda yüksek ise lag süresi kısadır. Eğer yağışın miktarı uzun zaman periyotunda yüksek ise lag süresi daha uzundur. Sızmanın olmayışı lag süresini kısaltmaktadır. 19

20 Taşkın Türleri Taşkının belli özelliklerine ve oluşum sebeblerine bağlı olarak: Stormwater Taşkınları: küçük lokal su drenaj bölgelerinde (özellikle şehirlerde) Ani Taşkınlar: çok hızlı gelişen taşkınlar (e.g. Yağmur fırtınaları) Nehir Taşkınları: Nehir ve çaylar boyunca (günler-aylar sürebilir) Kıyısal Taşkınlar: Kıyı şeridi boyunca (rüzgar ve dalgaların etkisi ile) 20

21 NEHİR TAŞKIN TÜRLERİ Drenaj havzasının yukarı kesimlerinde olan taşkınlar (Upstream floods) Oldukça dar alanlarda kısa süreli aşırı yağışlarla meydana gelirler.drenaj havzasının yukarı kesimlerindeki nehirlerde lokal taşkınlara neden olabilirler, downstream üzerinde etkileri hemen hemen yoktur. Bu gibi taşkınlarda su seviyesi hızlıca yükselmekte ve yağışlar sona erdikten sonrada su hızla akmaktadır. Lag süresi gün seviyesindedir. Ani taşkınlar (Flash floods): Aşırı yağışların kısa sürede meydana geldiği ve sızma oranının düşük olduğu durumlarda meydana gelmektedir. Bunlar kısa lag süreli (saat ölçeğinde) upstream taşkınlardır. Dreanaj havzasının aşağı kesimlerinde olan taşkınlar (Downstream floods): Geniş bir alan üzerine uzun bir zaman süresince şiddetli yağış düşmesiyle meydana gelirler. Lag süresi genelde uzundur. Nehirde su seviyesi yavaşca yükselir ve yağış durduktan sonra ise yavaşca eski seviyesini döner. Taşkın Tahmini Farklı büyüklükteki eski taşkınların oluşma olasılıkları grafiklenerek taşkın frekansı grafiği oluşturulur. Belirli büyüklükteki bir taşkının meydana gelme sıklığının ölçümü tekrarlanma aralığı (recurrence interval) ile ifade edilir. Tekrarlanma sıklığı 10 yıl olantaşkına, 10 yıllık taşkını denir. 21

22 NEHİR TAŞKINLARIN OLUŞMA SIKLIĞI Taşkının tekrar oluşma sıklığı (R) : R(yıl): N+1 M M= Herbir akışın sıralamadaki yeri N= Rasatın tutulduğu yıl sayısı Rasat kayıtları nekadar uzun olursa taşkın oluşma sıklıklarını o kadar doğru tahmin edilebilir. Birçok nehir üzerinde yapılan çalışmalar nehirin her yılda bir kanalı doldurduğu ve taşkın düzlükleri üzerinde aktığını göstermiştir. 22

23 Taşkın Tahmini Eğer arzın iklimi gelecek bir kaç on yıl içerisinden değişir ise, günümüz taşkın frekans grafikleri gelecek taşkınların tahmininde çok az bir değere sahip olabilir. Taşkın tehlikesi Taşkının tehlike derecesi: Taşkın düzlüklerinin yerleşim için kullanımına Taşkının büyüklüğüne ve sıklığına Taşkının karakteristiğine (e.g. Derinlik, hız, taşkının süresine ve su seviyesinin yükselme oranına) Çökelen sediman yüküne Lokal topoğrafya Taşkına maruz kalan nüfus büyüklüğü Tahminuyarı ve acil sistemlerin etkinliğine 23

24 ŞEHİRLEŞME VE NEHİR TAŞKINLARI Asfalt, beton, çatı gibi geçirimsiz yüzeylerle kaplanan alan yüzdesi; yağmur sularını toplayan kanalizasyon sisteminin hizmet sunduğu alan şehirleşmenin derecesini yansıtmaktadır. Taşkınlar, yağış ve yüzey akışı arasındaki ilişkinin bir fonksiyonudur. Şehirleşme bu ilişkide değişikliklere neden olmaktadır. Şehirleşme ile birlikte sızma oranın azalmasından dolayı yüzey akışında artış gözlenmektedir. Bunlar lag süresinin kısalmasına ve ani taşkınların oluşmasına neden olmaktadır. Geçirimsiz alanların yüzdesinin taşkın sıklığı ile değişimi Ortalama yıllık taşkın, her yıl meydana gelen en büyük akışların ortalamasıdır. Doğal nehir havzalarında R = 2.33 yr. 24

25 Şehirleşme ve Taşkın NEHİR TAŞKINLARINA KARŞIN ALINAN ÖNLEMLER Yapısal çözümler: Seddeler, taşkın duvarları, su toplama havzaları, kanalların ıslahı, kanalların yolların değiştirilmesi Problem:Seddeler ve taşkın duvarları geçici önlemler olup zamanla yıpranmaktadırlar. Dolayısıyla yanlış bir güvenlik duygusu yaratmaktadır. Taşkın düzlüğü düzenlemelerine göre zonlanma ve sele karşı sigortalama 25

26 YAPISAL ÇÖZÜMLER NEHİR KANALININ GELİŞTİRİLMESİ 26

27 27

28 28