FİİLİMSİLER (EYLEMSİLER)

Transkript

1

2 Türkçe FİİLİMSİLER (EYLEMSİLER) Fiillere çeşitli ekler getirilerek elde edilen, cümlede isim, sıfat ya da zarf göreviyle kullanılan, fiil anlamını koruyan ancak fiillerin tüm özelliklerini taşımayan sözcüklere fiilimsi (eylemsi) denir. Bir fiilimsi şu özellikleri taşımalıdır: Önlerine dökülen yemleri kapan gü- Fiilimsi (İş bildiriyor.) vercinler neşeliydi. Fareyi yakalamak için bir kapan kur- Fiilimsi değil (Alet adı) muşlar. 1. Fiilimsilerin tamamı fiillerden türetilir: oku- & Fiil Kitap okumak ufkumuzu genişletir. Fiilimsi (isim) otur- & Fiil Şurada oturan beyefendi sizi sordu. Fiilimsi (sıfat) düşün- & Fiil Sorularıma düşünerek cevap verme- Fiilimsi (zarf) lisin. 2. Fiilimsiler cümlede isim, sıfat ya da zarf göreviyle kullanılır. 4. Fiilimsiler fiiller gibi eylem bildirse bile kip ve kişi eki alamaz, yani çekimlenemez: Şiir yazarken sözcükleri çok iyi seçmelisiniz. Bu konuda söylenen her söz değerlidir. Onunla konuşmayı ben de isterdim. Bu cümlelerdeki altı çizili sözcükler birer fiilimsidir ve fiiller gibi çekimlenemez. Fiilimsiler anlam ve görev bakımından üç gruptur: 3. Fiilimsiler, fiil anlamını koruyan sözcüklerdir. Yani bir fiilimsi her ne kadar cümlede isim, sıfat ya da zarf göreviyle kullanılsa da bir iş, oluş, hareket bildirmek zorundadır. Fiil anlamını kaybedip bir varlığı ya da kavramı karşılayan sözcükler fiilimsi sayılmaz: Toprağı kazmayı denesen daha iyi Fiilimsi (İş bildiriyor.) olur. Küreği sen al, kazmayı ben alayım. Fiilimsi değil (Alet adı) 1 İsim - fiil (Mastar) Fiilimsiler Sıfat - fiil (Ortaç) 1. İsim - Fiiller (Mastarlar) Zarf - fiil (Bağ-fiil / ulaç) Fiil kök veya gövdelerine -ma (-me), -mak (-mek), -ış (-iş, - uş, -üş) ekleri getirilerek oluşturulan ve cümlede eylem anlamını kaybetmeden isim görevi üstlenen sözcüklerdir:

3 İsim- fiil Eki Örnek cümleler Problemi çözmeye çalışıyo- -acak / -ecek Neyse ki kaygılanılacak bir şey yokmuş. Orada gezilecek birçok yer var- -ma / -me -mak / -mek rum. Durumu onlara anlatmayı düşün. Bence biraz beklemek gerek. Unutmak kolay mı sanıyorsun? -mış / -miş mış. Yerlerde kurumuş yapraklar vardı. Bölünmüş bir yoldan yavaş yavaş ilerliyorduk. -ış / -iş Uyarı Adamın kaçışını görmeliydin. Bu, bir uyanış sayılabilir. -ma, -mak, -ış eki almış kimi sözcüklerde eylem anlamı yoktur. Bir varlık veya kavramın kalıcı karşılığı olan bu sözcükler tamamen ad sayılır: Fırından iki ekmek aldım. Güçlü bir donanma kuruldu. Bu akşam dondurma yiyelim mi? 2. Sıfat - fiiller (Ortaçlar) Fiil kök veya gövdelerine -an(-en), -ası(-esi), -maz(-mez), -r(-ar, -er), -dık(-dik, -duk, -dük), -acak(-ecek), -mış(-miş, -muş, -müş) ekleri getirilerek oluşturulan ve genellikle bir ismi niteleyen sözcüklerdir. Yukarıdaki örneklerde altı çizili sözcükler kendilerinden sonraki bir adı nitelemektedir, yani adlara sorulan Nasıl? sorusuna cevap oluşturmaktadır. (Nasıl balık? " Kaçan balık. Nasıl manzara? " Görülesi manzara ). Sıfat - fiiller bazı durumlarda isimlerin aldığı hâl ve iyelik eklerini alabilir. Böyle durumlarda sıfat - fiilden sonraki ad anlatımdan düşer ve sıfat - fiil ad gibi kullanılır. Bu tür sıfat fiillere adlaşmış sıfat - fiil denir. Gün boyu çalışan insanların yorgunsıfat - fiil lukları fark ediliyordu. Gün boyu çalışanların yorgunlukları adlaşmış sıfat - fiil fark ediliyordu. Sıfat- fiil Eki -an / -en -ası / -esi -maz / -mez -dık / -dik Örnek cümleler Yere düşen oyuncu kalktı. Kaçan balık büyük olur. Önümüzde görülesi bir manzara var. Yıkılası dağlar yol vermiyor. Aşılmaz engeller yok önümüzde. Buna görünmez kaza derler. Bize söylenmedik söz bırakmadı. Anahtar umulmadık bir yerden çıktı. Dün topladığımız çiçekleri şu vazoya sıfat - fiil koyalım. Dün topladıklarımızı şu vazoya koyaadlaşmış sıfat - fiil lım. Artık yaşanan olaylardan ders çıkarsıfat - fiil malısın. Artık yaşananlardan ders çıkarmalıadlaşmış sıfat - fiil sın. 2

4 Uyarı a) Bazı sıfat - fiil ekleriyle (-mez, -ar, -dik, -ecek, -miş) zaman ekleri aynı seslerden oluşur. Ancak bu eklerin görevleri birbirinden farklıdır. Sıfat - fiiiller bir varlığı nitelerken zaman ekleri fiillerin gerçekleşme zamanını gösterir: Yarım kal mış işlerimizi bir an önce sıfat - fiil bitirmeliyiz. Geçen yıl başladıkları o iş yarım kalmış. zaman eki Evde yak acak bir odun bile yoktu. sıfat - fiil Bu eski kartonları sobada yakacak. zaman eki b) Fiillerden türeyen bütün sıfatlar, sıfat - fiil değildir. Sıfat - fiillerin olumsuzu yapılabildiği hâlde sıfatların olumsuzları yapılamaz: Bilen insan Bilmeyen insan sıfat - fiil sıfat - fiil (olumlu) (olumsuz) Tanınmış yazar Tanınmamış yazar sıfat - fiil sıfat - fiil (olumlu) (olumsuz) Açık kapı sıfat (olumsuzu yok) Yırtık gömlek sıfat (olumsuzu yok) c) Sıfat - fiil eklerini aldığı hâlde eylem anlamını kaybedip varlık ve kavram karşılayan sözcükler kalıcı ad sayılır: Düzen, dolmuş (minibüs), çağlayan Zarf - fiiller; fiillerden -ıp, -ince, -dıkça, -dığında, -erek, -meden, -meksizin, -ircesine, -irken, -eli, -r -mez, -a -a, ekleriyle türetilir ve Ne zaman? ya da Nasıl? sorularından birine cevap oluşturan sözcüklerdir. Zarf - fiil Eki -ıp / -ip -ınca / -ince -dıkça / -dikçe -dığında / -diğinde -arak / -erek -madan / -meden -maksızın /-meksizin -ircesine -irken -alı / -eli Örnek cümleler İpi iki kez düğümleyip sağlamlaş- (Nasıl?) tırdı. Oradakileri selamlayıp yoluna (Nasıl?) devam etti. Bu resme bakınca geçmişi ha- (Ne zaman?) tırladım. Sinirlendiğimi anlayınca tavır (Ne zaman?) değiştirdi. Onu tanıdıkça daha çok seve- (Ne zaman?) ceksiniz. Antalya ya vardığında bize (Ne zaman?) haber ver. Sorularıma gülerek karşılık (Nasıl?) verdi. Film başlamadan evde oluruz. (Ne zaman?) Siparişi yetiştirmek için durmaksızın çalışıyor. (Nasıl?) Çocuklarına doğru uçarcasına (Nasıl?) koşuyordu. Ders çalışırken müzik dinleme- (Ne zaman?) yin. Kursa başlayalı dersleri daha (Ne zaman?) iyi. 3. Zarf - fiiller (Bağ - fiiller / Ulaçlar) Fiillerden türeyen ve zarf görevi üstlenen eylem anlamlı sözcüklerdir. Zarf - fiiller iki cümleyi birleştirip tek cümle oluşturmak istediğimiz zaman başvurduğumuz bağlayıcı unsurlardır. -r -mez -a -a Onu görür görmez tanıdım. (Ne zaman?) İşleri bitirir bitirmez geliniz. (Ne zaman?) Teklifimi seve seve kabul etti. (Nasıl?) Okula koşa koşa gidiyor. (Nasıl?) 3

5 Uyarı 1. Fiilimsiler ek fiil (-idi, -imiş, -dir) alarak cümlede yüklem olabilir: Amacım onu korumak tı İsim - fiil + Ek fiil Yüklem O, kendini bilenlerden dir Sıfat - fiil + Ek fiil Yüklem 2. Yüklemi fiilimsiden oluşan cümleler isim cümlesi kabul edilir. 3. Bir cümlede yüklem dışındaki her fiilimsi bir yan cümlecik oluşturur. Yani bir cümlede yüklem dışında kaç fiilimsi varsa o kadar da yan cümlecik vardır: Konuşmaya başlamadan kendisine Etkinlik - 2 Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sıfat - fiilleri niteledikleri isimleri çıkararak yeniden yazınız. Örnek : Bu çuvaldan çıkan malzemeleri ayırın. Bu çuvaldan çıkanları ayırın. 1. Dışarıya taşınacak eşyalar bunlar mı? İstediğiniz kitapları kitapçıdan aldık Yeni bir işe başlayacak insanlar heyecanlı olur Olgunlaşmış meyveleri sepete doldurdum. isim - fiil zarf - fiil uzatılan notu okudu. sıfat - fiil Bu cümlede yüklem dışında üç fiilimsi, yani üç yan cümlecik vardır. 5. Yaşanan olaylar bize ders olmalı Etkinlik - 3 Etkinlik - 1 Aşağıdaki cümlelerde geçen fiilimsilerin altlarını çiziniz ve bu fiilimsilerin türlerini (isim - fiil, sıfat - fiil, zarf - fiil) belirtiniz. 1. Erkenden kalkan annem kahvaltıyı hazırlamaya başlamıştı bile. 2. Öğrenmenin yaşı olmadığını siz de bilirsiniz. 3. Çantamı alıp sokağa çıktığımda bir şey unuttuğumu fark ettim. 4. Uzaktan dikkatlice bana bakışı beni huzursuz etmeye yetmişti. 5. Yarın yapılacak törene tanıdık herkesi davet ettik. Aşağıdaki cümleleri uygun zarf - fiil ekleriyle birleştirerek tek cümle olarak yeniden yazınız. 1. Minik kedi miyavladı. Minik kedi bana yaklaştı Genç adam sonunun ne olacağını düşünmedi. Genç adam bu zor işi kabul etti Havalar ısınıyor. Çocuklar dışarıda oynayabilecek

6 4. Hatalı olduğumu anladım. Ondan özür dilemek için gecikmiştim Yaşlı kadın beni tanır gibi oldu. Yaşlı kadın bana şefkatle baktı Etkinlik - 4 Aşağıdaki cümleleri verilen zarf - fiil ekleriyle uygun şekilde tamamlayınız. Oku---- gitmişim. Kederlen---- günler olmuş Naçar dolaşmışım sokaklarında, Sevinçli günlerim olmuş Başım havalarda gezmişim. Bağrım aç---- ılgıt ılgıt Es---- serin rüzgârlarına, İlk defa kıyılarından Denizi seyretmişim. Issız çorak ovalarında -unca -ıp -tığımda Günlerce yolculuk etmişim. -meden -arak -ar -maz Ağla---- senin içindir Gül---- senin için 1. Arkadaşlarınla konuş---- problemi çözmeye çalışabilirsin. 2. Onlarla sokakta karşılaş---- olacaklardan habersizdim. 3. Çocuk, başını yastığa koy---- koy---- uyumuştu. 4. Sakın anla---- dinle---- bir karar verme. 5. Kaza geçirdiklerini duy---- kendimi kaybettim. Öp---- başıma koy---- Ekmek gibisin Cahit KÜLEBİ Etkinlik Cevapları ETKİNLİK kalkan, hazırlamaya (sıfat - fiil) (isim - fiil) Etkinlik - 5 Aşağıdaki şiiri uygun fiilimsilerle tamamlayınız. YURDUM 1917 senesinde Topraklarında doğmuşum. Anamdan em---- süt Çeşmenden tarlandan gelmiş. Emmilerim hudutlarında Senin için dövüş---- ölmüşler. Kalelerin burcunda 2. Öğrenmenin, olmadığını (isim - fiil) (sıfat - fiil) 3. alıp, çıktığımda, unuttuğumu (zarf - fiil) (zarf - fiil) (sıfat - fiil) 4. bakışı, huzursuz etmeye (isim - fiil) (isim - fiil) 5. yapılacak, tanıdık (sıfat - fiil) (sıfat - fiil) ETKİNLİK Dışarıya taşınacaklar bunlar mı? 2. İstediklerinizi kitapçıdan aldık. 3. Yeni bir işe başlayacaklar heyecanlı olur. 5

7 4. Olgunlaşmışları sepete doldurdum. 5. Yaşananlar bize ders olmalı. ETKİNLİK Minik kedi miyavlayarak bana yaklaştı. 2. Genç adam sonunun ne olacağını düşünmeden bu zor işi kabul etti. 3. Havalar ısınınca çocuklar dışarıda oynayabilecek. 4. Hatalı olduğumu anladığımda ondan özür dilemek için gecikmiştim. 5. Yaşlı kadın beni tanırcasına bana şefkatle baktı. Başım havalarda gezmişim. Bağrım açıp ılgıt ılgıt Esen serin rüzgârlarına, İlk defa kıyılarından Denizi seyretmişim. Issız çorak ovalarında Günlerce yolculuk etmişim. Ağladığım senin içindir Güldüğüm senin için Öpüp başıma koyduğum Ekmek gibisin Cahit KÜLEBİ ETKİNLİK Arkadaşlarınla konuşarak problemi çözmeye çalışabilirsin. Çözümlü Örnekler 2. Onlarla sokakta karşılaştığımda olacaklardan habersizdim. 3. Çocuk, başını yastığa koyar koymaz uyumuştu. 4. Sakın anlayıp dinlemeden bir karar verme. 5. Kaza geçirdiklerini duyunca kendimi kaybettim. Örnek - 1 (SBS ) : Serpilmeye başladı bir rüzgâr ince ince Son yokuş noktasından düzlüğe çevrilince Faruk Nafiz Çamlıbel Bu dizelerdeki altı çizili sözcüklerden hangisi fiilimsidir? A) Başladı B) Rüzgâr ETKİNLİK - 5 YURDUM 1917 senesinde Topraklarında doğmuşum. Anamdan emdiğim süt Çeşmenden tarlandan gelmiş. Emmilerim hudutlarında Senin için dövüşürken ölmüşler. Kalelerin burcunda Okumaya gitmişim. Kederlendiğim günler olmuş Naçar dolaşmışım sokaklarında, Sevinçli günlerim olmuş C) Yokuş D) Çevrilince Çözüm : Filimsiler fiillerden türeyip cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen ancak fiiller gibi çekimlenemeyen (kip ve kişi eki alamayan) sözcüklerdir. Rüzgâr ve yokuş sözcükleri fiilimsi olamaz çünkü fiilden türememiştir. Başladı sözcüğü de görülen geçmiş zamana göre çekimlendiği için fiilimsi olamaz. Çevrilince sözcüğü çevril(mek) fiilinden türemiş ve cümlede zaman bildirerek zarf görevi üstlenmiştir, yani bir zarf - fiildir. Doğru cevap (D) seçeneğidir. 6

8 Örnek - 2 (SBS ) : Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili kelime diğerlerinden farklı bir görevde kullanılmıştır? A) Kasabaya bir an önce varmak için durmadan yürüdük. B) Uçurtmanın kuyruğunu takarken yanlışlıkla çıtasını kırdım. C) Büyüdüğüm şehre yıllar sonra gelmek beni duygulandırdı. D) Otobüsü durakta görünce merdivenlerden koşarak indim. da kullanılabilir. Bu durumda hangi cümledeki sözcüğün zaman bildirdiğine bakmak gerekir. B, C ve D seçeneklerinde -maz / -mez eki alan sözcükler kendilerinden sonraki ada sorulan Nasıl? sorusuna cevap oluşturmakta. Oysa A seçeneğindeki sayılmaz sözcüğü sayılır fiilinin olumsuz şeklidir ve zaman bildirmektedir. Doğru cevap (A) seçeneğidir. Çözüm : Tüm seçeneklerdeki altı çizili sözcükler fiilimsidir. A seçeneğindeki durmadan durum, B seçeneğindeki takarken zaman, D seçeneğindeki koşarak durum anlatan zarf - fiillerdir. Ancak C seçeneğindeki büyüdüğüm sözcüğü şehir adının niteliğini ifade eden bir sıfat - fiildir. Doğru cevap (C) seçeneğidir. Örnek - 4 : Akacak kan damarda durmaz. Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki altı çizili sözcük, bu cümledeki akacak ile aynı türden bir fiilimsidir? A) Dereyi görmeden paçaları sıvama. B) Görünen köy kılavuz istemez. C) Gidip de gelmemek, gelip de görmemek var. D) Göz görmeyince gönül katlanır. Örnek - 3 : Aşağıdaki cümlelerin hangisinde -maz / -mez eki, ötekilerden farklı görevdedir? A) Bu sayılmaz, oyunu yeniden başlatın. B) Bu kadar zaman çekilmez dertlerle uğraştın. C) Doğanın tükenmez güzelliklerine hayran olmamak mümkün mü? D) Seyirciler unutulmaz dakikalar yaşadı konserde. Çözüm : -maz / -mez eki fiillere eklenip isimlerin niteliğini açıklayabileceği (sıfat görevi üstlenebileceği) gibi geniş zamanın olumsuzu olarak Çözüm : Akacak kan damarda durmaz. cümlesindeki akacak sözcüğü -acak ekiyle fiilden türetilmiş ve kan sözcüğünün sıfatı olmuştur. Yani bir sıfat - fiildir. A seçeneğindeki görmeden zaman anlatan bir zarf - fiil, C seçeneğindeki görmemek bir isim - fiil ve D seçeneğindeki görmeyince de zaman anlatan bir zarf - fiildir. B seçeneğindeki görünen sözcüğü görün(mek) fiilinden -en ekiyle türetilmiş ve köy adının sıfatı olmuştur, yani sıfat - fiildir. Doğru cevap (B) seçeneğidir. 7

9 TEST Tren yolculuklarını çok severim. Yolculuğa çıkarken yanıma birkaç kitap almayı ihmal etmem ama zamanımı sadece kitap okuyarak da geçirmem. Çevremdeki insanları gözlemlemeye çalışırım. Onların ilginç gördüğüm yönlerini not ederim. Bu metindeki altı çizili sözcüklerden kaçı eylemsi değildir? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 Bazı şeylerin yaşanmadan öğrenilmesi mümkün değildir. 1 2 Karşıma geçip arsız arsız gülmez mi, o an çıldırdım. Yaşamak, her şeye rağmen güzeldir. Hatalarını gülerek anlatan insanları anlamamız zor oluyor. 2. -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş eklerinden birini aldığı hâlde eylem anlamını kaybeden sözcükler sıfat - fiil değildir. Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük sıfat - fiil değildir? A) Kültürümüzde kaybolmuş birçok değer vardır. B) Kendini kibirden korumuş insanlar çevrelerinde sevilir. C) Bu, yeni bulunmuş bir şey değil. D) Oraya otobüs veya dolmuş aracılığıyla gidebilirsiniz. 3 4 Yukarıdaki kovalardan hangisinin üzerine yazılan cümlede üç fiilimsi türüne de örnek vardır? A) 1. B) 2. C) 3. D) Aşağıdaki cümlelerden hangisinde fiilimsi yoktur? A) Onunla bir daha görüşmeyi kabul etmelisin. B) Dağların ardında uçsuz bucaksız ovaları bırakarak ilerliyorduk. C) 0,53 kesrinin okunuşu sıfır tam yüzde elli üçtür. D) Trafik işaretlerine mutlaka dikkat edelim. 5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağ - fiil (ulaç) ötekilerden farklı bir sorunun yanıtıdır? A) Onu karşımda görünce çok şaşırdım. B) Son romanımı yazmaya başladığımda Güney Afrika daydım. C) Ben sizlere güvenerek bu işi yapmaya başladım. D) Daha gün doğmadan hareketlilik başlamıştı ilçede. 8

10 6. Hepiniz yunusların denizde nasıl süzülürcesine yüzdüklerini hatta gemilerle nasıl yarıştıklarını bilirsiniz. Onların mükemmel yüzmelerinin en önemli sebebi, derilerinin pürüzsüz ve kaygan olmasıdır. Bu parçada bulunan eylemlerle ilgili olarak aşağıdaki etkinliği yapan Deniz, bir satırda hata yapmıştır. Deniz in hata yaptığı satır aşağıdakilerden hangisidir? 9. Dedem koynunda yattıkça benimsin, ey güzel toprak Neler yapmış bu millet, en yakın tarihine bir sor bak Bu dizelerde geçen altı çizili sözcüklerden hangisi fiilimsidir? A) yattıkça B) güzel C) yapmış D) sor A) Parçada tüm eylemsi çeşitlerine örnek vardır. (Doğru) B) Sadece bir zarf - fiil kullanılmıştır. (Yanlış) C) Adlaşmış sıfat - eylemler vardır. (Doğru) D) Birden çok ad - eylem kullanılmıştır. (Doğru) 7. Aşağıdakilerin hangisinde altı çizili sözcüklerin ikisi aynı türde fiilimsidir? A) Kendine güvenen bir insanın başarılı olması daha kolaydır. B) Kenara çekilip soluklanmaya başlayınca aklıma yeni bir fikir geldi. C) Hiç değişmeyen şartlar, birçok çalışmayı yavaşlatıyordu. D) Ulaşılmaz hayaller peşinden koşmak kimseye hiçbir şey kazandırmaz. 10. Düşüncelerini paylaşmadan insanların 1 kendisini anlamasını bekleyen biri büyük 2 3 bir ihtimalle hayal kırıklığına uğrar. Bu cümledeki altı çizili sözcüklerin türleri aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) Bağ - fiil İsim - fiil Sıfat - fiil B) Bağ - fiil Sıfat - fiil İsim - fiil C) Sıfat - fiil İsim - fiil Sıfat - fiil D) İsim - fiil İsim - fiil Sıfat - fiil 8. Yere düşünce dizim kanadı. cümlesindeki fiilimsiyle özdeş olan fiilimsi aşağıdaki cümlelerin hangisinde vardır? A) Babanın söylediklerini kulak ardı edemezsin. B) Evin içinde kaybolan yüzüğünü bulamadı. C) Bu sözlerle kalbimi fethetmeyi başardı. D) Okuldan gelir gelmez biraz uyudu. 11. Arkasını dönüp kapıya bakan Ayşe, gördüklerine inanmak istemedi. Yukarıdaki fiilimsilerin doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir? A) İsim - fiil Ortaç Ulaç B) Ulaç Ortaç Ortaç C) Ortaç İsim - fiil Ulaç D) Ulaç İsim - fiil Ortaç 9

11 12. Çarşıda her gün tanıdık bir yüze rastlarım. cümlesinde tanıdık sözcüğü bir eylemsidir. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde bu sözcükle görevdeş bir eylemsi bulunmaktadır? A) Şarkı söylemek bir sanattır. B) Bu yanlış bilinerek yapılmamalı. C) Seyahat etmeyi çok severler. D) Onulmaz bir hastalık bu dert. 15. Günlük hayatla ilgili eğitici öykülerden tutun da tarihe, doğaya ilişkin ansiklope- 1 dik bilgilerle donatılmış çocuk kitaplarının 2 çizimleri ve sunumları göz alıcı bir tarzda 3 anlatılmış. 4 Bu cümledeki numaralandırılmış sözcüklerden hangisi fiilimsidir? A) 1. B) 2. C) 3. D) (1) Kamyonun arka tarafında bir kalabalık oluşmaya başladı. (2) Gelenler yerdeki yaralıyı görmeye çalışıyordu. (3) Ambulansın gelmesini beklerken yaralıya yardım etmek isteyenler vardı. (4) Yaralı adam gözünü açıp etrafına baktı. Bu metindeki numaralanmış cümlelerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) Tüm cümlelerde eylemsi kullanılmıştır. B) 2. cümlede birden çok yan cümlecik vardır. C) 3. cümlede üç fiilimsi türüne de örnek vardır. D) 4. cümlede adlaşmış sıfat - fiil vardır. 14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük isim - fiildir? A) Onu görünce mutlu oldum. B) Mutlaka çok çalışıp kazanmıştır. C) Hepimizi bakışı ile etkiledi. D) Akar sular da çevre kirliliğinden etkilenir. 16. Bahar aylarında olmamıza rağmen kış, yolları kapattığı için Eskişehir de konaklamak zorunda kaldık. İçimizden biri yediği bir şeyden zehirlenmişti. İstasyona giderken bacakları titremeye başlamış, bize yaslanarak zar zor yürüyebilmişti. Bu parçadaki fiilimsilerin sayıları aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak gösterilmiştir? A) C) İsim-fiil İsim-fiil Sıfat-fiil Sıfat-fiil Zarf-fiil Zarf-fiil B) D) İsim-fiil İsim-fiil Sıfat-fiil Sıfat-fiil Zarf-fiil Zarf-fiil 10

12 17. Güneşin batmasına yakın saatlerde Yıkanırdı gölgesi kuytu bir derede 20. Sözcük Fiilimsi Olarak Kullanılışı İsim Olarak Kullanılışı Bahçende akasyalar açardı baharla Ne şirin komşumuzdun sen, Fahriye abla! Çakmak Duvara bir çivi çakmak istedim. Ateş yakabilmen için çakmak gerekiyor. Ahmet Muhip Dıranas Bu dizelerdeki altı çizili sözcüklerden hangisi fiilimsidir? Dondurma Suyu buzlukta dondurmaya çalışıyor. Çocuklar dondurmayı çok sever. A) batmasına B) yıkanırdı C) açardı D) komşumuzdun Dolmuş Kutuların hepsi dolmuş, yenisi lazım. Dolmuş, yanımızdan hızla geçti. Kazma Siz şurayı kazmaya başlayın. Bir kürek ve bir kazmaya ihtiyacımız var. 18. Yapılan eleştirileri yanıtladı. Bana bakınca gülümsedi. Ders çalışınca başarılı olursun. Seni görmek güzeldi. İsim-fiil 4 Sıfat-fiil 3 Zarf-fiil 2 Sıfat-fiil 1 Yukarıdaki tabloda bazı sözcüklerin fiilimsi ve isim olarak kullanılışlarına örnek verilmiştir. Tablodaki sözcüklerden hangisinin örnek kullanılışında yanlışlık vardır? A) Çakmak B) Dondurma C) Dolmuş D) Kazma Yukarıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır? A) 1. B) 2. C) 3. D) Biriyle yarışmak yerine kendi başarıma 1 2 odaklanırsam daha iyi sonuçlar alaca- 3 4 ğıma inanıyorum. Bu cümledeki numaralanmış sözcüklerden hangi ikisi fiilimsidir? A) 1. ve 2. B) 1. ve 4. C) 2. ve 3. D) 3. ve Aşağıdaki dizelerin hangisinde bağ - fiil (zarf - fiil) kullanılmıştır? A) Son bir defa olsun insan Göz göze gelemiyor B) Tutabilir misin geçen zamanı Dönebilir misin on beşine C) Sıkıntılar içindeki insan Kapanıp kalma dar çevrene D) Yaşamak diyordum yaşamak ne hoş Hele bir gelmeseydi şu kış 11

13 22. Aşağıdakilerin hangisinde birden çok zarf - fiil kullanılmıştır? A) Konsere yürüyerek gitmeyi düşünüyoruz. B) Konuşurken gülümsemesi hoşuma gitmişti. C) Olanları anlatırken aynı heyecanı yaşıyordu. D) Müzik dinleyerek çalışınca kendimi iyi hissediyorum. 25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük fiilimsi değildir? A) Ben de sizinle çalışmak isterdim. B) Geçmişini unutan, geleceğe uzanamaz. C) Oldukça büyük bir evde yaşıyorlar. D) Bu açıdan bakınca sorunu göreceksin. 23. Aşağıdaki atasözlerinin hangisinde fiilimsi yoktur? A) Araba devrilince yol gösteren çok olur. B) Göz görmeyince gönül katlanır. C) Bir dağ yıkılır, bin dere dolar. D) Ağaca çıkan keçinin dala bakan oğlağı olur. 26. Sıfat - fiiller, kendilerinden sonraki ad anlatımdan düşürülünce adlar gibi kullanılabilir. Aşağıdakilerin hangisinde bu açıklamayı örnekleyen bir kullanım yoktur? A) Parayı veren düdüğü çalar. B) Borç yiyen, kesesinden yer. C) Meyve veren ağaç taşlanır. D) Gelen gideni aratır. 24. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi eylemsi değildir? A) Yemeklerden en çok dolmayı severim. B) Dışarı çıkmayı çok mu istiyorsunuz? C) Kitap okumayı sevmeyen olamaz. D) Hediye almayı çocuklarımıza öğretelim. 27. Yaşlı adam, titreyen elini masanın üstüne 1 uzattı; emekli maaşını almak için ne ya- 2 pacağını bilmiyordu. 3 Bu cümledeki numaralanmış fiilimsilerin türleri aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) isim - fiil sıfat - fiil sıfat - fiil B) sıfat - fiil isim - fiil sıfat - fiil C) sıfat - fiil isim - fiil zarf - fiil D) zarf - fiil zarf - fiil sıfat - fiil 12

14 Matematik VERİLERDEN ÇIKAN SONUÇLAR VE HİSTOGRAM OLUŞTURMA Araştırmalar İçin Uygun Soru ve Örneklem Verilerin toplandığı kaynakların özelliği; araştırma sonuçlarının geçerli, güvenilir ve kullanılabilir olması çok önemlidir. En güvenilir sonuç, verilerin toplandığı kaynağın tamamından elde edilen sonuçtur. Fakat bazen kaynağın tamamını incelemek mümkün olmamaktadır. Böyle durumlarda araştırmacılar, kaynağın tamamını incelemek yerine kaynağın belirli bir örnek grubu üzerinde çalışmak zorunda kalırlar. Örneğin; seçimlerden önce araştırma şirketlerinin seçim sonuçlarıyla ilgili yaptıkları yorumlar, tüm seçmenlere değilde belli özellikleri olan örneklem dediğimiz gruplarla yapılan görüşmeler sonucunda ortaya çıkan verilerdir. Bu durumda örneklemin özelliği çok önemlidir. Sokakta oynayan çocuklara hangi partiye oy vereceksiniz diye soru sormak uygun olmaz. Bunun için yapacağımız araştırmaya uygun örneklem seçmeliyiz. Örneğin, bir ülkede yapılacak seçimlere A, B, C, D ve E partileri katılıyor. Bu seçimin sonucunu önceden en doğru şekilde tahmin etmek için örneklemin özelliği ile ilgili neler söyleyebileceğimizi yazalım: " 18 yaşından büyük kişilerden " Bay ve bayanlardan " Farklı eğitim seviyesindeki kişilerden " Farklı bölgelerde yaşayan kişilerden " Genç ve yaşlılardan oluşturabiliriz. Böylelikle uygun örneklerin gruplarından yola çıkarak doğru sonuçlara ulaşılabilir. Örnek : Yukarıdaki şekilde verilen iki arabayı karşılaştıran kişiler; " Hangisinin daha ucuz olduğu " Hangisinin aynı km için daha az yakıt harcadığı " Hangisinin beygir gücünün daha fazla olduğu " Hangisinin yedek parçasının daha ucuz olduğu " Garanti süreleri " Hangisinin daha konforlu olduğu " Hangisinin iç hacminin daha büyük olduğu " Hangi ülkede üretildiği gibi sorular sorulabilir. HİSTOGRAM OLUŞTURALIM Veri sayısının fazla olduğu durumlarda verilerin, gruplandırılarak sütun grafiği şeklinde gösterilmesine histogram diyoruz. Örnek : Bir ana sınıfında bulunan öğrencilere el becerilerini ölçmek için boyama etkinliği yapılıyor. Aşağıda bu öğrencilerin boyama yapma süreleri dakika cinsinden verilmiştir. 12, 10, 10, 16, 15, 10, 12, 11, 14, 13 18, 24, 30, 14, 16, 18, 17, 19, 17, 16 24, 26, 20, 18, 11, 12, 15, 17, 19, 20 11, 34, 16, 14, 19, 21, 33, 32, 31, 32 13

15 1. Bu veri grubunun açıklığını bulalım. Açıklık veri grubundaki en büyük değer ile en küçük değer arasındaki farktır. Buna göre, bu veri grubunun açıklığı = 24 olur. Not Grafikte yatay eksen üzerinde 1-9 aralığında veri olmadığından grafik zikzak kullanılarak çizilmiştir. 2. Bu verileri beş gruba ayırarak veri grubunun genişliğini bulalım. (Veri grup sayısı keyfi olarak belirlenebilir) Grup genişliği bulunurken açıklık istenilen grup sayısına bölünür. Açıklık < Grup genişliği Grup sayısı örneğin bölüm 6 çıkarsa grup genişliği 7; 6,1 ve 6,8 çıkarsa grup genişliği 7 alınır. Buna göre, Yukarıdaki örnek için 24 = 48, olur grup genişliği 5 alınır. 5 Örnek : Tablo: Bir okuldaki öğrencilerin 1 hafta boyunca toplam ders çalışma saati Saat Öğrenci sayısı Boyama süresi dak. Kişi sayısı Tablodaki verilerle histogram oluşturunuz Öğrenci sayısı Saat Tabloya uygun grafiği oluşturalım, Kişi sayısı Örnek : 8 - A sınıfındaki öğrencilere matematik dersinin 1. yazılı sınav sonuçları sorulduğunda aşağıdaki cevaplar alınıyor Süre Buna göre, aşağıdaki tabloyu tamamlayıp soruları cevaplayınız. 14

16 Notlar Öğrenci sayısı a) oranı not alan kaç öğrenci vardır? b) Sınıf mevcudu kaçtır? c) arası not alan öğrenciler sınıfın yüzde kaçıdır? d) Bu veri grubunun açıklığı kaçtır? e) Bu veri grubunun genişliği kaçtır? Çözüm : Tabloda boş olan yerleri veri grubuna göre dolduralım. Notlar Öğrenci sayısı e) 1. yol Veriler 6 gruba ayrıldığı için Aç klk 47 Grup genişliği = = = 7833, Grup say s 6 = 8 olur. 2. yol Notlar kısmındaki sütunda her değer aralığı incelenirse grup genişliği görülür. Örnek : Notlar M = = 8 gibi Kişi sayısı a) aralığında 8 öğrenci vardır. b) Toplam 40 öğrenci vardır. c) 40 öğrenciden 8 i aralığında not almış ise x D.O 40. x = x = 20 olur aralığındaki öğrenci sayısı sınıfın %20 sidir. d) Veri grubunun açıklığı = En büyük veri En küçük veri Veri grubunun açıklığı = = Puan Yukarıdaki histogramda 60 puandan fazla not alan öğrenci sayısı, tüm öğrencilerin yüzde kaçıdır? A) 70 B) 64 C) 62 D) 60 Çözüm : Grafiği tablo şeklinde düşünelim. Puan Öğrenci sayısı puandan fazla not alan öğrenciler 15

17 Toplam : 50 öğrenci 50 öğrenciden 31 i 60 puan üzeri almıştır. Buna göre, Toplam öğrenci 60 puan üzeri sayısı öğrenci sayısı x D.O x = x = 62 bulunur. O halde sınıfın %62 si 60 puan üzeri not almıştır. Doğru cevap (C) seçeneğidir. Yüzde Tane x D.O 15. x = x = = 12 bulunur. 15 Doğru cevap (B) seçeneğidir. Örnek : Süre (sn) Araba 6 x y a Örnek : Uzunluk (cm) Balık (Yüzde miktarı) 1-19 % % %15 Yukarıdaki tablo bir araba galerisindeki arabaların 100 km / saat hıza ulaşma zamanlarını vermiştir. Galerideki toplam araç sayısı 28 veri grubunun genişliği 3 olduğuna göre, x + y + a toplamı kaçtır? A) 19 B) 20 C) 27 D) % %10 Tabloda bir bilim adamı sazan balıklarının boylarının cm cinsinden değerlerini ölçmüş ve havuzda bulunan balıkların dağılımını göstermiştir. Bu havuzda cm boy aralığında 9 tane sazan balığı bulunduğuna göre, cm boy aralığında kaç tane sazan balığı bulunmaktadır? A) 14 B) 12 C) 10 D) 9 Çözüm : cm aralığında bulunan balıklar havuzdaki tüm balıkların %15 idir. Buna göre, doğru orantı kullanarak sorunun çözümünü yapalım cm boy aralığında x tane balık olsun. O halde, Çözüm : Süre (sn) Araba 6 x y a grup genişliği 3 olduğundan x = 3 & x = 8 17 y + 1 = 3 & y = 15 Toplam 28 araba için a = a = 28 a = 6 olur. Buna göre; x + y + a = = 29 bulunur. Doğru cevap (D) seçeneğidir. 28 tane araba 16

18 Örnek : Kişi sayısı En uzun süre (dakika) : 94 En kısa süre (dakika) : 25 Örnek : 20 kişilik bir sınıftaki öğrencilerin beden eğitimi dersinde basketbol antrenmanında attıkları basket sayıları aşağıda verilmiştir. Ali 16 Ömer 8 Mert 9 Nilay b Mehmet Sena 12 Faruk 14 Ayla 8 Pelin 8 Veysel Semih 10 Pınar a Özge 10 Ece 9 Emre c 30 Banu 12 Eda 11 Osman 16 Berk 11 Seda 10 25??????????????????? Süre (Dakika) Yukarıdaki verilere göre oluşturulan histogram aşağıdaki gibidir. Öğrenci sayısı Bir okuldaki öğrencilerin günlük kitap okuma süreleriyle ilgili bazı bilgileri içeren histogram yukarıda verilmiştir. Grafiğe göre, kişi sayısı en fazla olan grubun günlük okuma süresi hangi dakika aralığındadır? A) B) C) D) Çözüm : En uzun süre (dakika) : 94 En kısa süre (dakika) : 25 Histogramın grup genişliği = = = 69, sayısına en yakın büyük tam sayı 7 dir. Buna göre, grafik incelendiğinde kişi sayısının en fazla olduğu grubun günlük okuma süresi 3. sütunda verilmiştir. Grup genişliği 7 olduğundan 1. sütun : sütun : sütun : aralığında bulunur. Doğru cevap (A) seçeneğidir Basket sayısı Buna göre, a + b c toplamının en büyük değeri kaçtır? A) 7 B) 9 C) 21 D) 23 Çözüm : a + b c nin en büyük olması için a ve b en büyük, c en küçük değeri alması gerekir. Histograma göre, 8-10 aralığında toplam 9 öğrenci olması gerekiyor, c için en küçük değeri bu aralıkta seçelim. Buna göre c = 8 olur. Şimdi a ve b değerlerini belirleyelim: aralığında toplam 5 öğrenci olması gerekiyor, a = 13 için bu sağlanır aralığında toplam 6 öğrenci olması gerekiyor, b = 16 için bu sağlanır. Buna göre, a + b c nin en büyük değeri = 21 bulunur. Doğru cevap (C) seçeneğidir. 17

19 Örnek - (SBS ) : Aşağıda bir fabrikada hazırlanan kayısı paketlerinin kütlelerine göre dağılımı verilmiştir. Grafik : Kayısı Paketlerinin Kütlelerine Göre Dağılımı Paket sayısı Örnek : Bir dershanedeki öğrencilerin 90 soruluk seviye belirleme sınavını bitirme süreleri ile ilgili tablo aşağıda verilmiştir. Sınavı bitirme süresi (dak.) Öğrenci sayısı Paketteki kayısı miktarı (kg) Grafiğe göre, aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) Kütlesi en fazla olan paket 44 kilogramdır. B) Toplam 59 paket hazırlanmıştır. C) Her gruptan en az 2 paket hazırlanmıştır. D) 40 kg ve üzerinde toplam 25 paket hazırlanmıştır Tabloya göre, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Veri grubunun açıklığı 29 dur. B) Grup sayısı 6 olduğundan grup genişliği 5 tir. C) Öğrencilerin 7 1 i sınavı dakika arasında bitirmiştir. D) Öğrencilerin 20 tanesi sınavı 75 ve üzeri dakikada bitirmiştir. Çözüm : Histograma göre şıkları inceleyelim: A) Kütlesi en fazla olan paket aralığında olabilir. (Yanlış) B) Toplam : = 56 paket hazırlanmıştır. (Yanlış) C) kg aralığında 1 paket hazırlanmıştır. (Yanlış) D) 40 kg ve üzerindeki paket sayısı Doğru cevap (D) seçeneğidir Toplam 25 paket (Doğru) Çözüm : A) Veri grubunun açıklığı = 29 dur. (Doğru) Aç klk 29 B) Grup genişliği = = = 483, Grup say s 6 c 5 (Doğru) C) Toplam öğrenci sayısı dakika arasında sınavı bitiren 20 kişi Buna göre, = (Doğru) 7 D) 75 ve üzeri dakikada sınavı bitiren kişi sayısı = 83 (Yanlış) Doğru cevap (D) seçeneğidir. 18

20 Örnek (SBS ) : Bir sınıftaki öğrencilerin günlük kitap okuma süreleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo : Öğrencilerin Kitap Okuma Süreleri Kitap okuma süresi (dak.) Öğrenci sayısı Tabloya göre kaç kişi günde 1 saatten daha az süre kitap okumaktadır? A) 8 B) 12 C) 40 D) 46 Çözüm : Tablo : Öğrencilerin Kitap Okuma Süreleri Kitap okuma süresi (dak.) Öğrenci sayısı saatten daha az sürede okunulan kitap sayısı Buna göre, = 40 kişi 1 saatten daha az sürede kitap okumuştur. Doğru cevap (C) seçeneğidir. TEST Çözüm Videoları interaktif.final.com.tr de 1. 12, 30, 43, 52, 81, 9, 20 21, 22, 32, 35, 46, 75, 13 11, 92, 10, 29, 31, 39, 47 Yukarıda bir sınıftaki öğrenci grubunun yıl içinde okuduğu kitap sayıları verilmiştir. 88haoz ej3r6s dm9s9c Buna göre, bu veri grubunun açıklığı kaçtır? A) 80 B) 81 C) 82 D) Yukarıda bir grup öğrencinin matematik dersinden 2 saatte çözdükleri soru sayıları verilmiştir. Grup sayısı 9 olacak şekilde bir histogram oluşturulursa, grup genişliği kaç olur? A) 5 B) 6 C) 7 D) 8 3. Yaş Grubu Kişi sayısı Yandaki tabloda bir turist grubundaki turistlerin yaşlarına göre sayıları verilmiştir. Buna göre verilenlerden yararlanılarak yaş grubu aralığında olan turistler, tüm turist kafilesinin yüzde kaçıdır? A) 14 B) 12 C) 11 D) 10 19

21 4. ztbkgd aa26kz Kişi sayısı Yaş grupları Yukarıdaki histogram bir mağazadan alış-veriş yapan kişilerin yaş gruplarını göstermektektedir. Bu histograma ait yaş grubu aşağıdakilerden hangisi olabilir? A) 31, 25, 24, 11, 16, 25, 30, 40, 35, 43, 21, 24, 15, 14, 15, 19 B) 25, 25, 30, 17, 24, 23, 20, 14, 13, 26, 25, 24, 39, 8, 9, 16 C) 11, 21, 25, 23, 15, 16, 30, 29, 35, 31, 16, 20, 24, 32, 39, 40 D) 11, 15, 15, 19, 21, 30, 33, 25, 25, 34, 39, 26, 40, 10, 23, Bir fabrikada çalışan işçilerin ağırlıkları aşağıdaki gibidir. 42, 59, 80, 65, 75, 49, 72, 83, 78, 56 70, 67, 49, 88, 71, 78, 68, 63 Buna göre, aşağıdakilerden kaç tanesi doğrudur? I. Bu veri grubunun açıklığı 46 dır. II. Bu veri grubunu 6 gruba ayrırsak grup genişliği 8 olur. III kg aralığında kimse yoktur. IV aralığında 9 kişi vardır. A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 6. Doğru cevap sayıları 3oke62 5m36jh 7. Öğrenci sayısı sorulu bir SBS deneme sınavında öğrencilerin doğru cevap sayıları yukarıdaki tabloda verilmiştir. Tablodaki verilere göre, aşağıdakilerden kaç tanesi yanlıştır? I. Tabloya göre veri grubunun genişliği 12 dir. II. 75 ve 75 ten fazla doğru soru cevaplayan öğrenci sayısı 17 dir. III. 49 dan az doğru soru cevaplayan öğrenci sayısı 18 dir. IV. 36 dan az doğru soru cevaplayan öğrenci sayısı 11 dir. A) 1 B) 2 C) 3 D) Kişi sayısı 35 41???????? Not Yukarıda bir sınıfta matematik dersinden alınan notlar ile grup genişliği 6 olan histogram oluşturulmuştur. Buna göre aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır? A) En yüksek alınan not en fazla 69 olabilir. B) not aralığında 7 kişi vardır. C) Sınıfta 35 kişi vardır. D) 8 kişi aralığında not almıştır. 20

22 8. Ahmet 1 ay boyunca telefonuna gelen günlük arama sayılarını aşağıda vermiştir. mujatb 9. Şirket isimleri 9, 10, 3, 4, 12, 13, 17, 11, 16, 14, 7, 6, 8, 17, 12, 4, 17, 16, 12, 11, 10, 14, 7, 8, 17, 16, 12, 10, 9, 16 Buna göre, aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) Veri grubunun açıklığı 13 tür. B) Grup sayısı 3 alınırsa grup genişliği 4 olur. C) Grup sayısı 5 alınırsa grup genişliği 3 olur. D) Veri grubunun modu 11 dir. Şirkette çalışan sayısı Şirketin kârı Şirkette çalışan sayısı Şirketin kârı 10. evd9il j526fz Nüfus (bin) Yıllar Yukarıdaki histogramda bir araştırma şirketi A ilinin yıllara göre nüfus dağılımını göstermiştir. I. Nüfusun en fazla olduğu aralık aralığıdır. II. Histogramın grup genişliği 10 dur. III. A ilinin nüfusu sürekli artmıştır. Buna göre, yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur? A) I, III B) II, III C) I, II D) I, II ve III Öğrenci sayısı A bin TL bin TL B bin TL bin TL 97sfv7 C bin TL bin TL D bin TL bin TL Yukarıdaki tablo A, B, C, D şirketlerinin bir yılda çalıştırdığı işçi sayısı ve o yıl sonu şirketin kârını göstermektedir. Bu tabloya göre, hangi şirket bir önceki yıla göre, işçi sayısını azaltırken karını artırmaktadır? A) A B) B C) C D) D 0 Süre (dk) Yukarıda bir öğretmenin öğrencilerine uyguladığı 25 soruluk sınav için öğrencilerin sınavı bitirme sürelerini gösteren histogram verilmiştir. Buna göre bu sınavı en hızlı bitiren öğrenci en az kaç dakikada bitirmiş olabilir? A) 34 B) 30 C) 14 D) 10 21

23 12. y5sze8 ohn Yaş Grupları Yüzde (%) Yukarıdaki tabloda bir grup insanın bulundukları yaşlara göre dağılımları gösterilmiştir. Bu toplulukta yaş aralığında 30 kişi bulunduğuna göre, yaş aralığında kaç kişi bulunmaktadır? A) 210 B) 200 C) 175 D) Kişi sayısı Yaş aralığı Bir piknik alanındaki insanların yaşlarına göre sayıları grafikte gösterilmiştir. Buna göre; I. En fazla kişi sayısı 2-8 yaş aralığına aittir. II yaş aralığında piknikte kimse bulunmamaktadır. III yaş aralığında 5 kişi bulunmaktadır. IV yaş aralığında 40 kişi vardır. yorumlarının hangisi veya hangileri kesin doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) II ve III D) I, II ve III 14. Grafik: 1 saatte öğrencilerin çözdükleri soru sayısı Öğrenci sayısı r8fr28 py saatte çözülen soru sayısı Yanda bir sınıftaki öğrencilerin 1 saatte çözdükleri soru sayısını gösteren histogram verilmiştir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi kesinlikle yanlıştır? A) 1 saatte çözülen soru sayısı en fazla 108 olabilir. B) Histogramın grup genişliği 6 dır. C) 1 saatte 74 ile 87 aralığında soru çözen 12 öğrenci vardır. D) 1 saatte 81 ile 87 aralığında soru çözen kişi sayısı 4 tür Ton : Arpa üretimi : Buğday üretimi Yıl Yandaki grafikte bir ülkede üretilen buğday ve arpa miktarının yıllara göre dağılımı verilmiştir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) 2000 yılı ile 2002 yıllarında üretilen arpa miktarları eşittir. B) Grafikte verilenlere göre sadece 2004 yılında üretilen arpa miktarı buğday miktarından fazladır. C) Üretilen buğday miktarı 2000 yılından 2006 yılına kadar sürekli azalış göstermiştir. D) Üretilen arpa miktarı ile buğday miktarı arasındaki fark en çok 2006 yılında olmuştur. 22

24 Matematik FRAKTALLAR VE YANSIYAN, D ŞEKİLLER NEN FRAKTAL Bir şeklin orantılı olarak küçültülmüş veya büyütülmüş modelleriyle inşa edilen örüntülere fraktal denir. Eğrelti otu, halı ve kilim desenleri, doğadaki bir çok cisim ve nesne fraktala örnek olarak verilebilir. Fraktalda cismi oluşturan parçalar, cismin tamamına benzer. Yani cismin her bir parçası büyütüldüğünde veya küçültüldüğünde yine cismin bütününe benzer. Bu tanımlar ışığında gözlerimizi tabiata çevirdiğimizde sayısız fraktal cisimlerle karşılaşırız. Örneğin, kar tanelerinin kristal şekilleri, bir bitkinin şekli, bir ağacın dalları birer fraktaldır. Aşağıdaki ilk dört adımı verilen örüntüyü incelediğimizde bir fraktal olmadığını görürüz. Çünkü örüntünün herhangi bir parçası küçültüldüğünde veya büyütüldüğünde örüntünün diğer parçaları elde edilemez. 1. adım 2. adım 3. adım 4. adım Aşağıdaki eşkenar üçgenin kenarlarının 2 1 oranında küçültülmesiyle oluşturulan örüntü aynı zamanda fraktaldır. Oluşan fraktal modelinde 4. adımdaki şeklide siz çiziniz. Örnek - 1 : 1. adım 2. adım 1. adım 2. adım adım 4. adım adım Yukarıdaki ilk 3 adımı verilen fraktalın 5. adımındaki üçgen sayısı kaçtır? A) 101 B) 121 C) 124 D) 140

25 Çözüm : 1. adım " 1 üçgen 3 katının 1 fazlası 2. adım " = 4 üçgen 3. adım " = 13 üçgen Örnek - 3 : Aşağıdaki örüntü modellerinden hangisi fraktaldır? A) 4. adım " = 40 üçgen Fraktalın adımlarındaki üçgen sayılarını incelediğimizde bir sonraki adımdaki üçgen sayısının, bir önceki adımdaki üçgen sayısının 3 katının 1 fazlası olduğunu görürüz. Dolayısıyla 5. adımda = 121 üçgen vardır. B) Doğru cevap (B) seçeneğidir. C) Örnek - 2 : D) 1.adım 2.adım Çözüm : A, B ve D seçeneklerinde şekillerin bir parçasını küçülttüğümüzde veya büyüttüğümüzde diğer adımı elde edemeyeceğimizden bunlar birer fraktal belirtmez. Doğru cevap (C) seçeneğidir. YANSIYAN ŞEKİLLER 3.adım Yukarıdaki ilk 3 adımı verilen fraktal modelinin 4. adımındaki kare sayısı kaçtır? A) 49 B) 51 C) 53 D) 55 Düz bir aynanın karşısına konulmuş olan bayrağın görüntüsü bayrağın kendisi ile aynıdır. Bayrak ile bayrağın aynadaki görüntüsü birbirinin simetrisidir. Bir şeklin yansımasının biçimi ve boyutu şekil ile aynıdır. O halde yansıma bir şeklin belli bir referans noktasına göre görüntüsüdür. Çözüm : 1. adım " 1 kare 2. adım " 5 kare 3 katının 2 fazlası 3. adım " 17 kare 4. adım " = 53 olur Doğru cevap (C) seçeneğidir. Yukarıdaki şekilde Türk Bayrağımızın, aynadaki yansımasını görüyoruz. 24

26 Yukarıdaki resimde bir dağın suya yansımasını görüyoruz. Koordinat Sisteminde Yansıma Koordinat sisteminde bir çokgenin x eksenine göre yansıması alınırken köşe noktalarının apsis değerleri değişmez. Ordinat değerleri işaret değiştirir. Aynı çokgenin y eksenine göre yansıması alınırken köşe noktalarının ordinat değerleri değişmez. Apsis değerleri işaret değiştirir. Aynı çokgenin orijine göre yansıması alınırken apsis ve ordinat değerleri işaret değiştirir. Yani, G G G A (x, y) noktasının x eksenine göre yansıması A (x, y) olur. A (x, y) noktasının y eksenine göre yansıması A ( x, y) olur. A (x, y) noktasının orijine göre yansıması A ( x, y) olur. ABC üçgeninin x eksenine göre yansıması alınırsa, A (2, 1) B (6, 3) C (2, 4) olur. ABC üçgeninin y eksenine göre yansıması alınırsa, A ( 2, 1) B ( 6, 3) C ( 2, 4) olur. ABC üçgeninin orijine göre yansıması alınırsa, A ( 2, 1) B ( 6, 3) C ( 2, 4) olur. Aşağıda bazı şekillerin d doğrusuna göre, yansıması olan şekilleri çizilmiştir. Siz de e ve f de verilen şekillerin yansımasını çiziniz. a) c) d d e) f) d b) d) FORUM d d d FORUM Örneğin, köşeleri A (2, 1), B (6, 3) ve C (2, 4) olan üçgeni koordinat düzleminde çizip, x eksenine y eksenine ve orijine göre simetrilerini bulalım. y (y eksenine göre yansıması) B B C C A A A A C C (Orijine göre yansıması) B B x (x eksenine göre yansıması) Örnek - 4 : Köşe noktalarının koordinatları A(3, 6), B(2, 8) C(4, 6), D(5, 7) olan dörtgenin y eksenine göre yansıması olan A B C D dörtgeninin koordinatları aşağıdakilerden hangisidir? A) A (3, 6), B ( 2, 5) C (4, 2), D ( 5, 7) B) A ( 3, 6), B ( 2, 8) C (6, 4), D (7, 5) C) A ( 3, 6), B ( 2, 8) C ( 4, 6), D ( 5, 7) D) A (4, 6), B (5, 8) C (6, 4), D (7, 5) 25

27 Çözüm : Köşe noktalarının koordinatları verilen dörtgeninin y eksenine göre yansıması bulunurken köşe noktalarının apsisleri ( 1) ile çarpılacağından yansıması olan A B C D dörtgeninin koordinatları aşağıdaki gibi olur. 3.( 1) D A y (90 dönme) C A B D B C x A(3, 6) & A ( 3, 6) 2.( 1) B(2, 8) & B ( 2, 8) 4.( 1) C(4, 6) & C ( 4, 6) 5.( 1) D(5, 7) & D ( 5, 7) olur. Doğru cevap (C) seçeneğidir. Yukarıdaki koordinat düzleminde ABCD dikdörtgeninin orijin etrafında saat yönünde 90 döndürülmüş hali olan A B C D dikdörtgeni çizilmiştir. ABCD dikdörtgeninin köşelerinin koordinatları, A( 2, 1), B(0, 1), C(0, 5), D( 2, 5) tir. A B C D dikdörtgeninin köşelerinin koordinatlarıda A (1, 2), B (1, 0), C (5, 0), D (5, 2) olur. DÖNEN ŞEKİLLER y ( b,a) O A(a,b) 90 dönme x Örnek - 5 : Kordinat düzleminde köşe noktalarının koordinatları A(4, 2), B(2, 0), C(5, 2), D(3, 4) olan dörtgen orijin etrafında saat yönünde 270 döndürülürse oluşan dörtgenin koordinatları aşağıdakilerden hangisi olur? A) A ( 2, 4), B (0, 2) C (5, 2), D (3, 4) ( a, b) (b, a) Yukarıdaki OA doğru parçasını orijin etrafında saat yönünde 90 döndürdüğümüzde A(a, b) noktasının koordinatı (b, a) olur. 180 döndürdüğümüzde (a, b) koordinatı ( a, b) olur. 270 döndürdüğümüzde (a, b) koordinatı ( b, a) olur. OA doğru parçasını 360 döndürdüğümüzde ise (a, b) koordinatı değişmez. Örneğin, koordinatları A(2, 3) olan bir nokta orijin etrafında ve saat yönünde 90 döndürülürse, koordinatları A (3, 2) olur. Şayet aynı A noktası orijin etrafında ve saat yönünde 180 döndürülürse koordinatları A ( 2, 3) olur. B) A ( 2, 4), B (0, 2) C ( 2, 5), D ( 4, 3) C) A ( 2, 4), B (0, 2) C (2, 5), D (4, 3) D) A (2, 4), B (0, 2) C (2, 5), D (4, 3) Çözüm : ABCD dörtgeni orijin etrafında saat yönünde 270 döndürülürse, A(4, 2) " A ( 2, 4) B(2, 0) " B (0, 2) C(5, 2) " C ( 2, 5) D(3, 4) " D ( 4, 3) olur. Doğru cevap (B) seçeneğidir. 26

28 Örnek - 6 : Koordinat düzleminde köşe noktalarının koordinatları A(5, 4) B( 2, 1) C(3, 2) olan üçgenin x eksenine göre yansıması alınıp, orijin etrafında saat yönünde 90 döndürülürse en son oluşan üçgenin köşe noktalarının koordinatları toplamı kaç olur? A) 2 B) 1 C) 8 D) 9 apsisleri değişmez. Ordinatı ise yukarı öteleniyorsa, öteleme miktarı kadar artar, aşağı öteleniyorsa öteleme miktarı kadar azalır. Örneğin şeklin köşelerinden birinin koordinatı A(x, y) olsun. Eğer şekil x ekseninde k birim sağa, y ekseninde k birim aşağı ötelenirse, A (x+k, y k) şeklinde olur. Çözüm : ABC üçgeninin x eksenine göre yansıması, A(5, -4) " A (5, 4) B( 2, 1) " B ( 2, 1) C(3, 2) " C (3, 2) şeklinde olur. A B C üçgeni orijin etrafında saat yönünde 90 döndürülürse, A (5, 4) " A ( 4, 5) B ( 2, 1) " B ( 1, 2) C (3, 2) " C (2, 3) şeklinde olur. En son oluşan üçgenin köşe noktalarının koordinatları toplamı 9 olur. Doğru cevap (D) seçeneğidir. ÖTELEME D C y sağa öteleme D C A B A B O D C A B x aşağı öteleme Yukarıdaki ABCD dikdörtgeninin köşelerinin koordinatları, A( 4, 1) B(0, 1) C(0, 4) D( 4, 4) tür. ABCD dikdörtgeni x ekseninde 5 birim sağa ötelenirse, oluşan A B C D dikdörtgeninin koordinatları, A (1, 1) B (5, 1) C (5, 4) D (1, 4) olur. A B C D dikdörtgeni y ekseninde 6 birim aşağı ötelenirse oluşan A B C D dikdörtgeninin koordinatları, A (1, 5) B (5, 5) C (5, 2) D (1, 2) olur. Yukarıdaki kaydıraktan kayan çocuğun yaptığı hareket, bir öteleme hareketidir. Eğer koordinat düzleminde bir çokgen x ekseninde ötelenirse köşe noktalarının ordinatı değişmez. Apsisi ise sağ tarafa öteleniyorsa, öteleme miktarı kadar artar, sol tarafa öteleniyorsa öteleme miktarı kadar azalır. Eğer çokgen y ekseninde ötelenirse köşe noktalarının Örnek - 7 : Köşe noktalarının koordinatları A(2, 3), B(1, 5) C(4, 6), D(6, 4) olan dörtgen x ekseninde 4 birim sola ötelenirse oluşan A B C D dörtgeninin koordinatları aşağıdakilerden hangisi olur? A) A (3, 2), B (5, 1), C (6, 4), D (6, 4) B) A (4, 6), B (3, 5), C (6, 8), D (8, 4) C) A (6, 4), B (3, 5), C (6, 6), D (8, 4) D) A ( 2, 3), B ( 3, 5), C (0, 6), D (2, 4) 27

29 Çözüm : 4 Örnek - 9 : y A(2, 3) A ( 2, 3) 4 B(1, 5) B ( 3, 5) C A x 4 C(4, 6) C (0, 6) 4 D(6, 4) D (2, 4) olur. Doğru cevap (D) seçeneğidir. B Yukarıdaki koordinat düzlemindeki ABC üçgeni y ekseni boyunca 2 birim yukarı ötelenirse oluşan üçgenin köşe noktalarının koordinatları toplamı kaç olur? A) 11 B) 10 C) 10 D) 12 Örnek - 8 : Koordinat düzleminde köşe noktalarının koordinatları A( 3, 2) B(5, 3) C( 4, 6) olan üçgenin y eksenine göre yansıması alındıktan sonra orijin etrafında saat yönünde 180 döndürülürse oluşan üçgenin köşe noktalarının koordinatları aşağıdakilerden hangisi olur? A) A (3, 2) B ( 5, 3) C (4, 6) B) A ( 3, 2) B (5, 3) C) ( 4, 6) C) A ( 3, 2) B ( 5, 3) C ( 4, 6) D) A ( 3, 2) B (5, 3) C) ( 4, 6) Çözüm : ABC üçgeninin y eksenine göre yansıması alınırsa, A( 3, 2) " (3, 2) B(5, 3) " ( 5, 3) C( 4, 6) " (4, 6) olur. Köşe noktalarının koordinatları (3, 2), ( 5, 3), (4, 6) olan üçgen orijin etrafında saat yönünde 180 döndürülürse, (3, 2) " A ( 3, 2) ( 5, 3) " B (5, 3) (4, 6) " C ( 4, 6) olur. Doğru cevap (B) seçeneğidir. Çözüm : ABC üçgeninin koordinatları A(0, 0), B( 4, 6), C( 5, 2) olur. ABC üçgeni y ekseni boyunca 2 birim yukarı ötelenirse köşe noktalarının ordinatları 2 birim artacaktır A(0, 0) A (0, 2) B( 4, 6) B ( 4, 4) C( 5, 2) C ( 5, 0) olur. A B C üçgeninin köşe noktalarının koordinatları toplamı 11 dir. Doğru cevap (A) seçeneğidir. 28

30 Örnek - 10 : y C O halde; 2. ( 1) (1, 2) $ A (1, 2) A O B x 2. ( 1) (4, 2) $ B (4, 2) 5. ( 1) Yukarıdaki birim karelere bölünmüş koordinat düzleminde ABC üçgeni x ekseni boyunca 3 birim sağa ötelenerek, x eksenine göre yansıması alınırsa oluşan A B C üçgeninin koordinatları aşağıdakilerden hangisi olur? A) A (1, 2) B (4, 2) C (4, 5) B) A (1, 2) B (4, 2) C (4, 5) C) A ( 1, 2) B ( 4, 2) C ( 4, 5) D) A ( 1, 2) B (4, 2) C ( 4, 5) Çözüm : Önce koordinat düzleminde çizilen ABC üçgeninin koordinatlarını bulalım. A( 2, 2), B(1, 2), C(1, 5) olur. ABC üçgenini x ekseninde 3 birim sağa ötelersek, köşe noktalarının apsislerine 3 eklememiz gerekir. +3 A( 2, 2) $ (1, 2) +3 (4, 5) $ C (4, 5) olur. Doğru cevap (B) seçeneğidir. Örnek - 11 : Köşe noktalarının koordinatları A(3, 5), B(1, 2), C(2, 5), D(6, 4) olan dörtgen y ekseni boyunca 2 birim aşağı ötelenerek, orijin etrafında saat yönünde 90 döndürülürse oluşan A B C D dörtgeninin koordinatları aşağıdakilerden hangisi olur? A) A (3, 3), B (0, 1) C (3, 2), D (2, 6) B) A ( 3, 3), B (0, 1) C ( 3, 2), D ( 2, 6) C) A ( 3, 3), B (0, 1) C ( 3, 2), D ( 2, 6) D) A ( 3, 3), B ( 1, 0) C (2, 3), D ( 6, 2) Çözüm : Köşe noktalarının koordinatları A(3, 5), B(1, 2), C(2, 5), D(6, 4) olan dörtgen y ekseni boyunca 2 birim aşağı ötelenirse oluşan dörtgenin koordinatları; 5 2 B(1, 2) $ (4, 2) +3 C(1, 5) $ (4, 5) Köşe noktalarının koordinatları (1, 2), (4, 2), (4, 5) olan üçgeninde x eksenine göre yansıması alınırsa ordinatlar ( 1) ile çarpılmış olur. (3, 5) $ (3, 3) 2 2 (1, 2) $ (1, 0) 5 2 (2, 5) $ (2, 3) 29

31 4 2 (6, 4) $ (6, 2) Koordinatları (3, 3), (1, 0), (2, 3) ve (6, 2) olan dörtgen orijin etrafında ve saat yönünde 90 döndürülürse oluşan M P K L dörtgeninin koordinatları; (3, 3) $ A (3, 3) (1, 0) $ B (0, 1) (2, 3) $ C (3, 2) (6, 2) $ D (2, 6) olur. Doğru cevap (A) seçeneğidir. Örnek - 12 : Koordinat düzleminde koordinatları A( 2, 3), B(2, 1) C(1, 3) olan üçgen x ekseninde 2 birim sağa ötelenip, x eksenine göre yansıması alınırsa, oluşan A B C üçgeninin koordinatları aşağıdakilerden hangisi olur? A) A (2, 3), B ( 2, 0), C ( 1, 3) B) A (0, 3), B (4, 1), C (3, 3) C) A ( 2, 3), B (2, 1), C (1, 3) D) A (0, 3), B ( 4, 1), C ( 3, 3) Çözüm : ABC üçgeni x ekseninde 2 birim sağa ötelenirse, A ( 2, 3) $ (0, 3) B (2, 1) $ (4, 1) C (1, 3) $ (3, 3) olur. Köşeleri (0,3), (4, 1) ve (3, 3) olan üçgeninde x eksenine göre yansıması alınırsa, (0, 3) $ A (0, 3) (4, 1) $ B (4, 1) (3, 3) $ C (3, 3) Doğru cevap (B) seçeneğidir. TEST Çözüm Videoları interaktif.final.com.tr de 1. Aşağıdakilerden hangisinde hem öteleme, hem yansıma vardır? A) y B) y pc1r8f 975r2e C) O O y x x 2. Koordinat düzleminde A( 2, 3) B(4, 6) olduğuna göre, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) A noktasının x eksenine göre yansıması A ( 2, 3) olur. B) B noktasının y eksenine göre yansıması B ( 4, 6) olur. C) AB doğru parçası x ekseninde 2 birim sağa ötelenirse uzunluğu da 2 birim artar. D) AB doğru parçası saat yönünde orijin etrafında 90 döndürülürse A (3, 2) ve B (6, 4) olur. D) O O y x x 30

32 3. Aşağıdaki şekillerden hangisinin orijin etrafında saat yönünde 90 döndürülmüş şekli yanlış çizilmiştir? 6j7ja2 c8lm25 4. y A) B) O C) y D) O A x x y O y y O x x B x 5. Köşe noktalarının koordinatları A(3, 4), B( 2, 3), C(1, 2) olan üçgen x ekseninde 3 birim sola ötelenirse oluşan A B C üçgeninin köşe noktalarının koordinatları aşağıdakilerden hangisi olur? d65da3 gjvo5o 6. A) A (2, 4), B ( 5, 3), C ( 2, 2) B) A (0, 4), B ( 5, 3), C ( 2, 2) C) A (4, 0), B (3, 5), C (2, 2) D) A (1, 4), B ( 4, 3), C ( 2, 2) Başlangıç 1. adım 2. adım Yukarıdaki koordinat sisteminde verilen A ve B şekillerinin C şeklini oluşturmaları için aşağıdaki işlemlerden hangisi uygulanmalıdır? A) A şeklinin y eksenine, B şeklinin x eksenine göre yansıması B) A şeklinin y eksenine göre yansıması, B şeklinin 2 birim aşağı ötelenmesi C) A şeklinin 7 birim sağa ötelenmesi, B şeklinin x eksenine göre yansıması D) A şeklinin 4 birim sağa ötelenmesi, B şeklinin x eksenine göre yansıması C Yukarıdaki fraktal modelinin bir sonraki adımı aşağıdakilerden hangisidir? A) B) C) D) 31

33 7. Aşağıdaki örüntülerden hangisi bir fraktaldır? hae82b 2ukbfg 8. A) B) C) D) Başlangıç 1.adım 2.adım 3.adım Yukarıdaki fraktal modelinde 1. adımdaki taralı eşkenar üçgen, başlangıçtaki eşkenar üçgenin kenarlarının oranında 2 1 küçültülmesiyle oluşturulmuştur. Başlangıçtaki eşkenar üçgenin bir kenar uzunluğu 1 cm olduğuna göre, fraktalın 9. adımındaki taralı en küçük eşkenar üçgenin bir kenar uzunluğu kaç cm olur? A) B) C) D) p8pyhm 99daln uya4md 10. Başlangıç 1. adım 2. adım Yukarıdaki fraktal modeli devam ettirilirse 5. adımındaki sembollerinin sayısı kaç olur? A) 15 B) 31 C) 62 D) adım 2. adım 3. adım Aşağıdakilerden hangisi yukarıdaki fraktal modelinin adımlarından biri olamaz? A) B) C) D) 11. Köşe noktalarının koordinatları A(2, 4), B( 3, 1), C(3, 4), D( 5, 2) olan ABCD dörtgeni x ekseni boyunca 2 birim sağa, y ekseni boyunca 3 birim yukarı öteleniyor. Buna göre, elde edilen yeni dörtgenin köşe noktalarından birinin koordinatı aşağıdakilerden hangisi değildir? A) ( 3, 1) B) (4, 7) C) (5, 1) D) ( 1, 4) 32

34 12. Köşe koordinatları A(2, 1), B(5, 1), C(6, 3), D(3, 3) olan ABCD dörtgeni orijin etrafında saatin tersi yönünde 90 döndürdüğümüzde elde ettiğimiz şeklin köşe noktalarının koordinatları toplamı kaç olur? 9h3ad4 8zc13t a9c6jo 13. A) 8 B) 6 C) 6 D) 8? Yukarıdaki şeklin d doğrusuna göre yansıması olan şekil aşağıdakilerden hangisidir? A) B) C) D) 14. Köşe noktalarının koordinatları M(3, 2), N(0, 4), P(3, 6) olan üçgeni y ekseni boyunca 2 birim aşağıya öteleyerek, oluşan şekli orijin etrafında saat yönünde 90 döndürülüyor. Buna göre, yeni oluşan şeklin koordinatları aşağıdakilerden hangisi olur? A) M (3, 2), N (4, 0), P (6, 3) B) M ( 3, 2), N (0, 2), P ( 3, 4) C) M ( 3, 0), N (0, 2), P ( 3, 4) D) M (0, 3), N (2, 0), P (4, 3) d 15. Köşe noktalarının koordinatları K( 3, 2), M( 5, 3), L( 4, 6) olan üçgenin y eksenine göre yansıması alındıktan sonra, orijin etrafında ve saat yönünde 90 döndürülürse, oluşan şeklin koordinatları aşağıdakilerden hangisi olur? fhn926 lknuzs A) (3, 2), (5, 3), (4, 6) B) (2, 3), (3, 5), (6, 4) C) (3, 2), (5, 3), (4, 6) D) (2, 3), (3, 5), (6, 4) 16. Koordinat düzleminde köşe noktalarının koordinatları A(2, 3), B(3, 2) ve C(1, 1) olan üçgenin x eksenine göre yansıması altındaki görüntüsü olan üçgenin köşe noktalarının koordinatları aşağıdakilerden hangisidir? A) A (1, 1) B) A (2, 3) B (2, 3) B (2, 2) C ( 3, 1) C) ( 1, 1) C) A (2, 3) D) A (3, 2) B (3, 2) B (3, 2) C (1, 1) C (1, 1) 33

35 17. y i1lni4 99ingp 18. Koordinat düzlemindeki ABC üçgeninin orijin etrafında saat yönünde 270 döndürülmesiyle elde edilen A B C üçgeninin koordinatları toplamı kaç olur? A) 7 B) 5 C) 1 D) 5 K N L M y D A Yukarıdaki koordinat düzlemindeki ABCD dikdörtgeninin y eksenine göre yansıması alındığında KLMN dikdörtgeni ile kesişen bölgesinin alanı kaç birim kare olur? A) 3 B) 4 C) 5 D) 6 A C B C B x x 19. Köşe noktalarının koordinatları A(5, 3), B( 6, 4), C( 3,2) olan ABC üçgeni x ekseni boyunca 5 birimi sağa, y ekseni boyunca 3 birim yukarı ötelenirse, en son oluşan üçgenin köşe noktalarının koordinatları aşağıdakilerden hangisi olur? fhhb98 8fvzd5 u2ojgb A) A (10, 4), B (8, 4), C (3, 2) B) A (10,0), B ( 1,7), C ( 2,5) C) A (10,0), B (7,10), C ( 5,2) D) A ( 4,6), B ( 7,10), C ( 5,-2) 20. Köşe noktalarının koordinatları A(4,2), B(2,5), C( 3,4), D(6, 2) olan ABCD dörtgenin x eksenine göre yansıması olan dörtgenin köşe noktalarının koordinatları toplamı kaçtır? A) 5 B) 2 C) 0 D) Koordinat düzleminde A(2, 0), B(0, 2) C(4, 6) olduğuna göre, aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) A noktasının x eksenine göre yansıması B noktasıdır. B) B noktası x ekseni boyunca 2 birim sağa ötelenirse C noktası elde edilir. C) C noktası x ekseni boyunca 3 birim sağa ötelenirse (7, 6) noktası elde edilir. D) B noktası x ekseni boyunca 2 birim sola ötelenirse A noktası elde edilir. 34

36 Fen ve Teknoloji HÜCRE BÖLÜNMESİ İnsanlarda yaşam döngüsü doğumla başlar. Doğumu bebeklik çağı ve yaşlılık gibi evreler izler. İnsanda yaşam döngüsünün bazı evreleri Yukarıda pek çok insana ait resimler bulunmaktadır. Resimdeki insanların hepsi bir birinden farklı bir yüz görünümüne sahiptirler. Sadece insanlar değil, çevremizde gördüğümüz diğer canlılarda birbirinden farklı özelliklere sahiptir. Canlılarda aynı türe ait bireylerin birbirinin aynısı olmamasının (fiziksel özelliklerinin birbirine benzememesinin) yani çeşitliliğin olmasının nedeni ne olabilir? Bütün canlılar hücrelerden oluştuğuna göre, canlılar arasındaki bu farklılığın sebebi ne olabilir? Dünyamız sayısı milyonlarla ifade edilen bir canlı çeşitliliğine sahiptir. Bakteriler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar bu çeşitliliği oluşturan bazı varlıklardır. Her canlının az veya çok belli olan bir yaşam süresi vardır. Bu süre saatlerle sınırlı olabilir, veya yüzyılları kapsayacak kadar uzun olabilir. İnsanda sperm ve yumurta hücrelerinin çekirdeklerinin birleşmesiyle yaşam yolculuğu başlar. Oysa insanlar milyarlarca hücreden oluşur. Tek bir hücreyle başlayan bu yolculuk nasıl oluyor da milyarlarca hücreye ulaşabiliyor? Bir de doğumdan önce anne karnında geçen ve yaklaşık 9 ay süren yaşam süresi vardır. Doğumdan sonra bir bebeğin organları, elleri, ayakları, başı belirli zaman dilimlerinde büyür. Ya da boydaki uzama ergenlik dönemine kadar devam eder. Yukarıda verilen özelliklerin temelinde Hücreler bölünür gerçeği yatar. Hücre bölünmesi bütün canlılarda görülen bir olaydır. Hücre bölünmesinin amacı, bölünmenin meydana geldiği canlıya veya hücreye göre farklılık gösterir. Düşünelim Vücudun herhangi bir yerinde ezilme veya kesilme sonucu oluşan yaralar bir süre sonra nasıl iyileşiyor? İlkbaharın başında budanmış bir ağaç bir süre sonra nasıl yeni dallar vererek uzayıp büyür? Islak pamuğun arasına ekilen fasulye tohumları çimlenerek kökü, gövdesi ve yaprakları olan bir fasulye bitkisine nasıl dönüşür? 35

37 İleri yapılı bitki ve hayvanlarda, belli bir görevi yapmak üzere şekil ve görev bakımından ileri düzeyde farklılaşmış hücreler bölünemez. Mesela insan vücudundaki kana kırmızı rengini veren alyuvar hücreleri, kas hücreleri ve sinir hücreleri bölünemez. Fasulye tohumundan yeni fasulye bitkisinin oluşumu Hücre bölünmesiyle gerçekleşen bazı olaylar aşağıda verilmiştir. 1. Büyümeyi ve Gelişmeyi Sağlama İnsanlarda organların büyümesi, boy uzaması, budanmış bir ağacın yeni dallar vermesi, bir tohumun çimlenerek bir ağaca dönüşmesiyle olur. 2. Yaraların Kapanmasını Sağlama Kesilen veya ezilen derideki yaraların iyileşmesi hücre bölünmesiyle gerçekleşir. Hücrelerin bölünmeye başlamadan önce belli bir büyüklüğe ulaşmaları gerektiğini az önce öğrendik. Bu dönemde (hücrenin büyümesi dönemi = hücrenin bölünmeye hazırlanması dönemi) çeşitli olaylar gerçekleşir. Fakat bunlardan biri çok önemlidir. O da DNA adı verilen ve canlının kalıtsal özelliklerini taşıyan maddenin (kalıtım maddesi) birer kopyasını yapmasıdır. Buna DNA eşlenmesi adı da verilir. İşte bu DNA lar hücre bölünmeye başladığı zaman özel bir şekil ve boyut kazanarak kromozom adı verilen yapılara dönüşür. Kromozomlar hücrelerin çekirdeğinde bulunur ve DNA dan yapılmışlardır. Kromozomun belli bir kısmına gen adı verilir. Genler karakterleri oluşturur. İnsandaki her bir kromozomun üzerinde yüzlerce gen bulunur. 3. Yenilenmeyi Sağlama Kuyruğu kopan bir kertenkelenin kuyruğunu yeniden oluşturması hücre bölünmesiyle gerçekleşen bir yenilenme olayıdır. Kromozomun yapısı Unutmayalım Kromozom karakterleri oluşturan genleri taşır. 4. Üremeyi Sağlama Üreme hücreleri olan yumurta ve spermin üretilmesi hücre bölünmesiyle gerçekleşir. Yukarıda hücre bölünmesinin her canlıda gerçekleştiğini söylemiştik. Bununla birlikte her hücre mutlaka bölünür diyemeyiz. Hücreyi bölünmeye zorlayan şartların en önemlisi hacim artışıdır. Hacim artarsa hücre bölünür, bölünürse yüzeyi artar. Yani bir hücrenin hacim / yüzey oranı artarsa veya yüzey / hacim oranı azalırsa hücre bölünür. Bir canlının doku ve organlarını oluşturan hücrelerine vücut hücreleri denir. Mesela; deri hücresi, sinir hücresi, kemik hücresi birer vücut hücresidir. Üremeyi sağlayan sperm ve yumurtaya ise üreme hücreleri adı verilir. Vücut hücreleri her kromozomdan iki tane taşır. Bu kromozomların biri anneden, diğeri babadan gelmiştir. İşte bu kromozom çiftlerine homolog kromozomlar denir. Bu durumda vücut hücreleri biri anneden, diğeri babadan gelmiş iki takım kromozoma sahiptir. Kromozom takımlarının her biri n ile gösterildiğinden, vücut hücreleri 2n ile ifade 36

38 edilir. İnsanların vücut hücrelerinin kromozom sayısı 2n = 46 dır. Yani bizim her bir vücut hücremizde 23 çift kromozom bulunur. Dikkat Edelim Vücut hücreleri biri anneden diğeri babadan gelmiş, her kromozomdan iki takım kromozom taşır ve 2n olarak ifade edilir. Yumurta ve sperm hücreleri (üreme hücreleri) nde her kromozomdan bir tane bulunur. Dolayısıyla bir takım kromozom içeren bu hücreler n ile ifade edilir. İnsanlarda üreme hücrelerinin (yumurta ve sperm) kromozom sayısı n = 23 tür. Unutmayalım Üreme hücreleri bir takım kromozom taşır ve n ile gösterilir. Değişik türden canlıların kromozom sayıları aynı olabileceği gibi büyük farklılıklar da gösterebilir. Aşağıdaki tabloda değişik türden canlıların 2n kromozom sayıları verilmiştir. Canlı Türü Kromozom Sayısı (2n) Soğan 16 Kızıl tilki 36 İnsan 46 Patates 48 Maymun 48 At 64 Gri tilki 66 Deniz yıldızı 94 Eğrelti otu 500 Bu tablodaki rakamlar da dikkate alındığında, + Aynı türe ait canlılar eşit sayıda kromozom taşır. + Farklı türlerden canlıların kromozom sayıları eşit olabilir. + Canlıların kromozom sayılarına bakılarak akrabalık dereceleri tayin edilemez. + Canlıların kromozom sayıları ile gelişmişlik dereceleri arasında bir ilişki yoktur. Mesela kromozom sayıları eşit olan patates ile maymun aynı tür canlılar değildir. Veya kromozom sayısı fazla olan eğrelti otu soğandan daha gelişmiş bir bitki değildir. Diğer taraftan kromozom sayıları arasında büyük fark olan gri tilki ile kızıl tilki yakın akrabadır. Unutmayalım Canlıların kromozom sayısı ile gelişmişlik derecesi arasında bir ilişki yoktur. Hücre bölünmesi mitoz bölünme ve mayoz bölünme olmak üzere ikiye ayrılır. Bilelim Mitoz bölünme veya mayoz bölünme çekirdekli hücrelerde görülebilir. Gerçek bir çekirdeği olmayan ilkel hücreler de bölünebilir. Fakat bu mitoz veya mayoz değildir. MİTOZ BÖLÜNME Mitoz bölünme sonucunda kalıtım maddesini eşlemiş bir hücrenin kalıtsal yönden özdeş olan iki yavru hücre oluşur. Mitoz bölünmenin amacı hücresine ve canlısına göre bazı farklılıklar gösterir. Mitoz bölünmenin temel özelliklerini aşağıdaki gibi sıralayabiliriz. + Kalıtım maddesini miktar ve yapı bakımından herhangi bir değişikliğe uğratmadan yavru hücrelere aktarır. + İki yavru hücre oluşturur. + Bu hücreler ana hücreyle aynı sayı ve özellikte kromozom (kalıtım maddesi) taşır. Mitoz bölünmenin bir hücreli (amip, öglena, paramesyum vs.) ve çok hücreli (bitki, hayvan vs.) canlılardaki görevlerini aşağıdaki şekilde sıralayabiliriz. Bir hücrelilerde, Üremeyi sağlar. 37

39 Çok hücrelilerde, Büyüme ve gelişmeyi sağlar. Eşeyli üreyen canlılarda zigot arka arkaya defalarca mitoz bölünme geçirerek milyarlarca vücut hücresini oluşturur. Yaraların kapanması ve iyileşmesini sağlar. Yenilenmeyi sağlar. Vücudun kopan veya ezilen bazı doku ve organları mitozla kendini yeniler. Mitoz bölünme kısmen içi içe girmiş evrelerden meydana gelir. Bu evreler sırasında çekirdeğin yapısında, hücrenin organellerinde, kalıtım maddesinin şeklinde ve hücre içindeki dağılımında önemli değişiklikler olur. Mitozun ilk evresinin hemen başında, daha önceden eşlenmiş olan kalıtım maddesi bir ağ gibi görünür. Bu ağsı yapı ilk evrenin sonuna doğru, kromozom adı verilen yapılar şeklinde belirginleşir. Ayrıca iğ iplikleri adı verilen, sonradan kromozomların tutunacağı yapılar meydana gelir. Yine bu ilk evrenin sonuna doğru çekirdek zarı ve organeller eriyip kaybolur. Mitoz bölünmenin ikinci evresinde çok belirgin olan kromozomlar hücrenin ortasında dizilir ve belli bölgelerinden iğ ipliklerine tutunur. Üçüncü evrede eşleşmiş olan kromozomun eşleri birbirinden ayrılarak zıt kutuplara doğru hareket eder. Böylece iki kutbundan her birine bir kromozom takımı yerleşmiş olur. Dördüncü evrede, kutuplara yerleşmiş olan kromozomların etrafında çekirdek zarı oluşur ve kromozomlar belirginliğini kaybeder. Böylece çekirdek eşlenmesi gerçekleşmiş olur. Yani hücre iki özdeş çekirdekli hale gelir. Çekirdek bölünmesini sitoplazma bölünmesi takip eder. Hayvan hücrelerinde sitoplazma boğumlanarak bölünür. Bitki hücrelerinde, hücrenin dışındaki çeper boğumlanmaya izin vermez. Boğumlanma yerine iki çekirdek arasında meydana gelen ara bölme (orta lamel) sitoplazmayı bölerek iki yavru hücrenin oluşmasını sağlar. Bu iki yavru hücre kalıtsal yönden birbiriyle özdeştir. Hayvan hücresinde mitozun evreleri Bölünecek olan hücre büyür, bu arada kalıtım maddesi kendisini eşler. Kromozomlar kısalıp kalınlaşır. Kromozomlar hücrenin ortasında toplanır. Kromozom eşleri ayrılarak zıt kutuplara çekilir. İki çekirdek oluşur, sitoplazma boğumlanır. Kalıtsal yapısı aynı olan iki yavru hücre oluşur. Mitoz bölünme yalnızca büyüme ve gelişmeyi sağlamaz. Bölünerek çoğalma, tomurcuklanma, vejetatif üreme ve yenilenme ile eşeysiz üremeyi de sağlamaktadır. EŞEYSİZ ÜREME + Ata bir tanedir. + Üreme hücresi üretme, döllenme ve zigot gelişimi gibi olaylar yoktur. + Yavrular birbiriyle ve ana canlıyla aynı kalıtsal yapıdadır. + Çok hızlı gerçekleşir. 38

40 Eşeysiz üremenin bazı çeşitleri şunlardır: Bölünerek Çoğalma Amip, öglena ve paramesyum gibi tek hücreli canlılar belli bir büyüklüğe gelip çekirdeğini eşledikten sonra enine veya boyuna bölünerek çoğalır. Tomurcuklanarak Çoğalma Hidra gibi ilkel yapılı hayvanlar ve mayalar tomurcuk adı verilen yapılar oluşturarak çoğalır. Hidrada vücudun yan tarafında meydana gelen ve tomurcuk olarak adlandırılan çıkıntılar büyüyüp gelişerek yavru hidraları oluşturur. Aynı hidradan mitoz bölünmeyle oluşan bu yavruların tamamı aynı kalıtsal yapıdadır. Hamurun mayalanmasını sağlayan mayalar tomurcuklanmayla çoğalarak kısa sürede binlerce mayayı meydana getirir. Vejetatif Üreme Tomurcuklanarak çoğalma Gelişmiş bitkilerin dal, yaprak ve gövde gibi organlarından yeni bitkiler meydana gelmesine vejetatif üreme denir. Mesela, + Kavak, gül ve söğüt gibi bitkilerden kesilen dalların nemli toprağa dikilmesiyle yeni kavak, gül ve söğütlerin oluşması. + Çeşitli süs bitkilerinin koparılmış yapraklarının suda bekletilip köklendirildikten sonra toprağa ekilmesiyle yeni bitkiler üretilmesi. + Çilek bitkisinin toprak üstünde uzanan sürünücü gövdesinden belli aralıklarla yeni bitkiler meydana gelmesi. + Patatesin toprak altında kalan yumrusu (toprak altı gövdesi) ndaki gözlerin her birinden yeni patates bitkilerinin çıkması. İşte bu örneklerin tamamı birer vejetatif üreme şeklidir. Çilek bitkisinde vejetatif üreme Yenilenme Bir canlının kopan, ezilen veya kesilen doku ve organlarını mitoz bölünmeyle yeniden oluşturmasına yenilenme denir. Mesela, + Kuyruğu kopmuş bir kertenkelede mitoz bölünmeyle yeni bir kuyruk oluşturulması. + Kollarından biri kopmuş bir deniz yıldızının mitoz bölünmelerle o bölgedeki hücre sayısını artırarak kolunu yeniden oluşturması. + Bir çok parçaya bölünmüş bir yassı solucanda, her parçanın mitozla büyüyüp gelişerek tam bir solucana dönüşmesi (Bu gibi durumlarda yenilenme aynı zamanda bir üreme olur. Fakat bu doğal bir durum değildir.). + Kırılmış bir kemiğin kendisini onarması. + Budanmış bir ağacın yeni dallar oluşturması. + Yaraların kapanması. Yassı solucanda yenilenme olayı 39

41 Etkinlik - 1 Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere uygun kelimeleri yazınız. 1. Canlının en küçük yapıtaşı dir. 2. Canlıları oluşturan hücrelerin yönetim merkezi dir. 3. Yaşam yolculuğumuz üreme hücreleri olan ve hücrelerinin çekirdeklerinin birleşmesiyle başlar. 4. Hücre bölünmesi görülen bir olaydır. 5. Bir hücrenin için önce hücrenin belli bir büyüklüğe ulaşması gerekmektedir. 6. Hücre bölünmesi, bir hücreli canlıların çok hücreli canlıların için gerekli bir olaydır. 7. Mitoz bölünme ve bölünmesi olmak üzere iki safhada gerçekleşir. 8. Mitozun ilk evresinde belirgin halde görülmeye başlar. 9. Mitoz bölünmede, ana hücreden yavru hücre oluşur. 10. Vücut hücreleri ve dan gelen kromozom çiftlerine sahiptir. 11. Bir takım halinde kromozom içeren hücreler ile gösterilir. 12. Bir takım anneden, bir takım babadan gelmek üzere iki takım kromozom bulunduran hücreler ile gösterilir. 13. Kromozom sayısı ile canlının gelişmişliği ve büyüklüğü arasında bir ilişki Mitoz bölünmede sitoplazma bölünmesi hayvan hücrelerinde bitki hücrelerinde ise oluşumu ile gerçekleşir. 15. Bitkilerin dal, yaprak gibi kısımlarından yeni bir bitki meydana gelmesi üreme olarak adlandırılır. 16. Hidranın vücudunda oluşan çıkıntılar büyüyüp gelişerek yeni hidralar oluşturur. Hidralarda görülen bu çoğalma şekline denir. 17. Deniz anası, sünger gibi canlılar çoğalır. 18. Amip belirli bir büyüklüğe erişince kendine benzer yavru amipler oluşturur. 19. Bölünerek çoğalma, vejetatif üreme ve tomurcuklanma üreme şeklidir. 20. Eşeysiz üreme bölünme ile gerçekleşir. 21. Hücre bölünmesi öncesinde te bulunan ve canlının kalıtsal özelliklerini taşıyan ların birer kopyası yapılır. 22. Çekirdek bölünmesini tamamlayan hücre bölünmesine geçer. 23. İnsanlarda kemik iliğinden yeni kan hücrelerinin oluşması, yaraların zamanla iyileşmesi bir çeşit dir. 24. Mitoz, insanların hücrelerinde görülen bir bölünme şeklidir. 25. Canlıların soylarını devam ettirmek için kendilerine benzer bireyler oluşturmasına denir. 26. Canlılarda, esası hücre bölünmesine dayanan ve olmak üzere iki çeşit üreme görülür. 27. Genellikle yüksek yapılı bitkilerde görülen yenilenmeye dayalı eşeysiz üreme şekli üremedir. 28. Canlı organizmadan bir kaza ile ya da bilerek kesilip çıkarılan parçanın canlı tarafından yeniden yapılmasına denir. 29. Bitkilerde ve deniz yıldızı gibi canlılarda yenilenme yeteneği çok yüksek olduğundan, bu bir çeşit üreme olarak kabul edilir. 30. Canlılarda yenilenme, canlının gelişmişliği ile orantılıdır. 40

42 Etkinlik - 2 Aşağıda verilen bilgilerden doğru ya da yanlış olanları yanındaki kutucuğa (X) işareti koyarak işaretleyiniz. 1. Hücre bölünmesi bir hücreli canlıların çoğalması için gereklidir. Doğru ( ) Yanlış ( ) 2. Hücre bölünmesi vücut hücrelerinde mayoz bölünme ile gerçekleşir. Doğru ( ) Yanlış ( ) 3. Mitoz bölünme, çekirdek ve sitoplazma bölünmesi olmak üzere iki safhada gerçekleşir. Doğru ( ) Yanlış ( ) 4. Mitozun ilk evresinde kalıtım maddesi olan kromozomlar belirgin halde görülmez. Doğru ( ) Yanlış ( ) 5. Hayvan hücrelerinde sitoplazma bölünmesi hücrenin ortasında ara lamel adı verilen bir yapı oluşarak gerçekleşir. Doğru ( ) Yanlış ( ) 6. Mitoz bölünmede ana hücreden iki yavru hücre oluşur. Doğru ( ) Yanlış ( ) 7. Mitoz bölünme sonucunda oluşan hücreler ana hücre ile aynı sayı ve özellikteki kromozomları içerir. Doğru ( ) Yanlış ( ) 8. Vücut hücreleri ana ve babadan gelen kromozom çiftlerine sahiptir. Doğru ( ) Yanlış ( ) 9. Bir takım anneden, bir takım babadan gelmek üzere iki takım kromozom bulunduran hücreler n ile gösterilir. Doğru ( ) Yanlış ( ) 10. İnsanların vücut hücrelerinin kromozom sayısı n = 23 tür. Doğru ( ) Yanlış ( ) 11. Kromozom sayısı ile canlının büyüklüğü ve gelişmişliği arasında bir ilişki vardır. Doğru ( ) Yanlış ( ) 12. Farklı türdeki iki canlının kromozom sayıları aynı olabilir. Doğru ( ) Yanlış ( ) 13. Bitkilerin dal, yaprak gibi kısımlarından yeni bir bitki meydana gelmesi eşeyli üremedir. Doğru ( ) Yanlış ( ) 14. Gül ve söğüt bitkisinin kesilen dallarının toprağa dikilmesiyle yeni gül ve söğüt bitkisinin oluşması vejetatif üremedir. Doğru ( ) Yanlış ( ) 15. Hücre bölünmesi tüm canlıların ortak özelliği değildir. Doğru ( ) Yanlış ( ) 16. Soğan kök hücreleri mitoz bölünmeyle çoğalır. Doğru ( ) Yanlış ( ) 17. Bölünerek çoğalma, vejetatif üreme ve tomurcuklanma eşeysiz üreme şekilleridir. Doğru ( ) Yanlış ( ) 18. Mitoz bölünme çok hücreli canlılarda üremeyi sağlar. Doğru ( ) Yanlış ( ) 19. Hidranın vücudunda oluşan çıkıntıların büyüyüp gelişerek yeni hidraları oluşturması tomurcuklanma olarak adlandırılır. Doğru ( ) Yanlış ( ) 20. Eşeysiz üreme mitoz ile gerçekleşir. Doğru ( ) Yanlış ( ) 21. Amip ve öglena tomurcuklanarak ürer. Doğru ( ) Yanlış ( ) 22. Deniz anası ve süngerdeki eşeysiz üreme bölünerek gerçekleşir. Doğru ( ) Yanlış ( ) 41

43 23. Kuyruğu kopan bir kentenkelenin kuyruğunu yeniden oluşturması mitozla gerçekleşen yenilenme olayıdır. Doğru ( ) Yanlış ( ) 24. Bir çocuğun boyunun uzaması vejetatif üreme ile sağlanır. Doğru ( ) Yanlış ( ) 25. 2n kromozomlu bir hücre mitoz geçirdiğinde iki tane n kromozomlu hücre oluşur. ETKİNLİK D 2. Y 3. D 4. Y 5. Y 6. D 7. D 8. D 9. Y 10. Y 11. Y 12. D 13. Y 14. D 15. Y 16. D 17. D 18. Y 19. D 20. D 21. Y 22. Y 23. D 24. Y 25. Y 26. Y 27. Y Doğru ( ) Yanlış ( ) 26. Ana canlıdan tamamen kendisine benzeyen yavru canlıların oluşmasında eşey hücreleri rol alır. Çözümlü Örnekler Doğru ( ) Yanlış ( ) 27. Atın hücrelerindeki kromozom sayısı kesinlikle köpeğin hücrelerindeki kromozom sayısından fazladır. Doğru ( ) Yanlış ( ) Etkinlik Cevapları ETKİNLİK hücre 16. tomurcuklanma 2. çekirdek 17. tomurcuklanarak 3. sperm, yumurta 18. bölünerek 4. tüm canlılarda 19. eşeysiz Örnek - 1 (SBS ) : Mitoz bölünme, canlılarda büyüme ve onarımı sağlar. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi mitoz bölünme sonucu gerçekleşen bir olay değildir? A) Bitki yapraklarının oluşup büyümesi B) Döllenmiş yumurtadan embriyonun oluşması C) Kertenkelenin kopan kuyruğunun yenilenmesi D) İnsanda n kromozomlu yumurta hücresinin oluşması 5. bölünmesi 20. mitoz 6. çoğalması, 21. çekirdek, büyümesi kromozom 7. çekirdek, sitoplazma 22. sitoplazma 8. kromozomlar 23. yenilenme 9. iki 24. vücut 10. anne, baba 25. üreme 11. n 26. eşeysiz, eşeyli 12. 2n 27. vejetatif 13. yoktur 28. yenilenme 14. boğumlanma, ara- 29. eşeysiz lamel 15. vejetatif 30. ters Çözüm : İnsanda 2n kromozomlu yumurta ana hücresinden n kromozomlu yumurta hücresinin oluşması mayoz bölünmeyle gerçekleşir. Mitoz bölünmede bölünme sonucu oluşan hücrelerin kromozom sayısı ana hücreyle aynıdır. Doğru cevap (D) seçeneğidir. 42

44 Örnek - 2 : Vücut hücrelerinde görülür. Sonucunda iki hücre oluşur. IV n I n Mayoz II Mitoz Bölünme 2n ? Mitoz bölünmenin özellikleri düşünüldüğünde şemada ---?--- ile gösterilen yere aşağıdakilerden hangisi getirilebilir? A) Oluşan hücrelerin genetik yapısı ana hücreyle aynıdır. B) Kromozom sayısı yarıya iner. C) Kromozomlar arasında parça değişimi görülür. D) Bir hücrelilerde büyümeyi sağlar. 2n A) I B) II C) III D) IV Çözüm : Şemada I nolu evrede döllenme, II nolu evrede zigot oluşumu, III nolu evrede gelişme, IV nolu evrede üreme hücrelerinin oluşumu görülmektedir. İnsanda gelişme mitoz bölünmeyle gerçekleşir. Doğru cevap (C) seçeneğidir. III Çözüm : Mitoz bölünme sonucunda oluşan hücrelerin genetik yapısı ana hücreyle aynıdır. Doğru cevap (A) seçeneğidir. Örnek - 4 (SBS ) : Kesiliyor Örnek - 3 (SBS ) : Neşe nin 4 ay sonra bir kardeşi doğacak. Annesi bebeğin aşağıdaki ultrason filmini Neşe ye gösteriyor. İnsan gelişim evreleri aşağıda verilen şemadaki gibi gösterilecek olursa, bu ultrason filmindeki bebek kaç numaralı evrededir? Yukarıda verilen deniz yıldızındaki yenilenme olayı ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? A) Eşeyli üremedir. B) Mitoz bölünme ile gerçekleşir. C) Yavru canlıların genotipi ana canlıdan farklıdır. D) Yavru canlılar ana canlıdan daha gelişmiş yapıdadır. 43

45 Çözüm : Deniz yıldızındaki yenilenme olayı mitoz bölünme ile gerçekleşir Doğru cevap (B) seçeneğidir. Örnek - 5 : Sünger ----?---- Hidra Denizanası Yukarıdaki şemada bazı canlılarda gözlenen eşeysiz üreme şekli aşağıdakilerden hangisidir? A) Vejetatif B) Tomurcuklanma C) Bölünerek D) Yenilenme Çözüm : Hidra, deniz anası ve süngerlerde tomurcuklanarak üreme görülmektedir. Doğru cevap (B) seçeneğidir. 2. Seda nın sorduğu bir soru üzerine öğretmeni, Örneğin insan ile moli balığının kromozom sayısı 46 dır. cevabını vermiştir. r57ell kd1r1c Buna göre, Seda nın öğretmenine sorduğu soru aşağıdakilerden hangisidir? A) Canlıların kromozom sayıları ile gelişmişliği arasında ilişki var mıdır? B) Aynı türe ait canlılar eşit sayıda mı kromozom taşır? C) Farklı türden canlıların kromozom sayıları eşit olabilir mi? D) Tüm balıklar insanlarla aynı kromozom sayısına mı sahiptir? 3. Hücre bölünmelerine ait bazı kavramlar ve bu kavramların tanımları aşağıdaki gibidir : TEST Çözüm Videoları interaktif.final.com.tr de 1. Bir hücredeki mitoz bölünme evreleri karışık olarak verilmiştir. yfhfc3 K: Kromozom eşleri ayrılarak zıt kutuplara çekilir. L : Kromozomlar kısalıp kalınlaşır. M : Kromozomlar hücrenin ortasında toplanır. N : İki çekirdek oluşur, sitoplazma bölünür. K, L, M, N harfleriyle gösterilen özellikler, olayların oluş sırasına göre nasıl sıralanmalıdır? A) K, L, M, N B) K, N, M, L C) L, M, K, N D) N, K, L, M Zigot Kromozom Sperm ve yumurta Mitoz bölünme Döllenmiş yumurta hücresine verilen isimdir. Bir hücrelilerde üremeyi sağlayan bölünme şeklidir. Dişi ve erkekteki üreme hücresidir. KAVRAMLAR TANIMLAR Her bir kavram kendi tanımı ile eşleştirildiğinde hangi kavram dışarıda kalır? A) Zigot B) Kromozom C) Sperm ve yumurta D) Mitoz bölünme 44

46 4. 5yfi63 i5t1be avzh2o Büyümeyi ve gelişmeyi sağlama ? Yaraların kapanmasını sağlama Hücre bölünmesi Diyagramda hücre bölünmesiyle gerçekleşen bazı olaylar verilmiştir. Buna göre? ile gösterilen yere aşağıdakilerden hangisi yazılamaz? A) Üremeyi sağlama B) Yenilenmeyi sağlama C) Üreme hücrelerinin zigotu oluşturmasını sağlama D) Tohumun çimlenerek ağaca dönüşmesini sağlama 5. Canlılarda görülen, I. tohumun çimlenmesi, II. ağaçtan kesilen bir dalın filizlenmesi, III. amipin ikiye bölünmesi olaylarından hangileri eşeysiz üremeye örnektir? A) Yalnız III B) I ve III C) II ve III D) I, II ve III 6. İnsanda bulunan, I. karaciğer, II. sinir, III. sperm hücrelerinden hangileri mitoz bölünme geçiremez? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III 7. s94o42 17bpbr Öğretmen Ders : Fen ve Teknoloji Konu : Hücre Bölünmesi Soru : Vejetatif üremenin özellikleri nelerdir? Öğretmenin sorusuna hangi öğrencinin verdiği cevap doğrudur? A) B) C) D) Ayşe Mehmet Zeynep Harun 8. Mitoz hücre bölünmesi, Gelişmiş bitkilerin dal, yaprak ve gövde gibi organlarından yeni bitkiler meydana gelmesidir. Eşeyli üreme çeşididir. Temelinde mayoz bölünme vardır. İnsanlarda yaraların kapanmasını ve iyileşmesini sağlayan bir üreme çeşididir. I. üreme, II. yenilenme (onarım), III. büyüme olaylarını sağlar. Bu bilgiye göre, yukarıda numaralarla belirtilmiş olaylardan hangilerini tek hücreli, hangilerini çok hücreli canlılar yapar? Tek hücreli Çok hücreli canlılar canlılar A) I II, III B) I, II II, III C) II, III I, II, III D) I, II, III I, II, III 45

47 9. 2n = 46 kromozomlu bir hücre art arda 3 mitoz bölünme geçirmiştir. a4k9n5 vhf8gi nkubsb gg99hm Buna göre, oluşan hücre sayısı ile bu hücrelerin kromozom sayısı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? Hücre sayısı Kromozom sayısı A) 2 23 B) 3 46 C) 8 46 D) I. Kalıtsal çeşitlilik II. Özelliklerin değişmeden aktarılması III. Değişen koşullara uyum yeteneği Bir popülasyondaki bireyler yukarıdakilerden hangilerini eşeysiz üreme ile kazanır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III 11. Mitoz bölünme sürecinde, I. kalıtım maddesinin kendini eşlemesi, II. sitoplazmanın bölünmesi, III. kardeş kromozomların ayrılması, IV. kromozomların hücresinin ortasında toplanması olaylarının meydana geliş sırası aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) I, II, III, IV B) I, IV, III, II C) II, I, IV, III D) III, I, IV, II 12. Gelişmiş bitkilerin aşağıdaki yapılarından hangisi vejetatif yolla çoğaltmada kullanılamaz? A) Tohumu B) Yaprağı C) Dalı D) Toprak altı gövdesi 13. 5tmv8u r5ksuu 14. I. Amip II. Tohum III. Döllenmiş Yumurta Amip Civciv Bitki Yukarıda verilen olaylardan hangileri mitoz bölünme ile gerçekleşir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I, II ve III X hücresi Y hücresi Yukarıdaki şekillerde X ve Y hücrelerinin sitoplazma bölünmesi gösterilmiştir. Buna göre, X ve Y hücreleri için aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) X hücresinin sitoplazma bölünmesinde orta lamel oluşur. B) X hayvan, Y bitki hücresidir. C) Y hücresi boğumlanarak bölünür. D) X ve Y hücresi bölünme sonunda iki hücre oluşturur. 46

48 T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük İNKILAP TARİHİNE GİRİŞ İNKILAP VE BAZI KAVRAMLAR İNKILAP Toplum düzenini ve yapısını daha iyi duruma getirmek için siyasi, ekonomik, sosyal, hukuki vb. alanlarda ileriye dönük yapılan çağdaş ve köklü değişiklik. Örnek : Siyasi alanda saltanatın kaldırılması, sosyal alanda kılık kıyafet değişikliği, ekonomik alanda aşar vergisinin kaldırılması. İnkılabın Özellikleri : + Bir halk hareketidir. + İhtiyaçlara cevap veremeyen mevcut düzeni yıkma olayıdır. + Çağın gerisinde kalmış kurumları kaldırarak yeni düzen kurmayı amaçlar. + Demokratik düzenin kurulması amaçlanır. İnkılabın Safhaları : Fikri Hazırlık (Örgütlenme - Halkı Aydınlatma) Safhası: Aydınların yenilik fikrini topluma aşıladığı dönemdir. Aksiyon (İhtilal) Safhası: Eski düzenin silah zoruyla değiştirilmesi aşamasıdır. Yeni Düzenin Kurulması Safhası: Yenilikler ve hukuki düzenlemenin olduğu aşamadır. Türk İnkılabının Özellikleri : + Türk inkılabı, aynı anda hem düşmana hem de padişaha karşı yapıldığından ulusal egemenlik ve ulusal bağımsızlık birlikte gerçekleşmiştir. + Kültürel anlamda öz kültürden uzaklaşmadan, Batılılaşmayı amaçlayan bir çağdaşlaşma hareketidir. Bilelim Eğer mevcut demokratik düzen yıkılıp yerine eski (monarşik - teokratik) düzen kurulmuşsa hareket, irtica olarak adlandırılır. Çağdaşlık : Dünyanın gelişmiş toplumları ile uyum içinde olma durumu. Hukuken Tanıma : Muhatap kabul etme - Yazılı belgeye dayalı olmayan görüşme. Resmen Tanıma : Yazılı belge ya da sözleşmeyle sonuçlanan görüşmeler Devletlerin karşılıklı olarak hukuki varlıklarını resmi yazılı açıklamayla kabullenmesi Fiilen (Eylemsel) Sona Erme : Bağımsızlığın yitirilmesi Egemenliğin işgalcilerin eline geçmesi Hukuki Varlığın Sona Ermesi : Bir devletin yetkililerinin yasal muhatap kabul edilmemesi durumu. Resmen Sona Erme : Bir devletin başkenti, hükümeti, devlet başkanlığı gibi temel belirtilerin ortadan kaldırılması (Saltanatın kaldırılması). Devlet : Bir insan topluluğunun, bir toprak parçası üzerinde teşkilatlanarak varlığını diğer toplumlara kabul ettirmesiyle ortaya çıkan siyasi organizasyondur. Egemenlik (Hakimiyet) : Bir devlette yönetme hakkına sahip güç. Millet (Ulus) : Aralarında dil birliği bulunan ve bir arada yaşama arzusunda olan insan topluluğudur. 47

49 EGEMENLİĞİN KAYNAĞINA GÖRE DEVLET ŞEKİLLERİ Egemenliğin Kaynağı Devlet (Rejim) 1. Kişi (Hanedan) Monarşik 2. Din Teokratik 3. Sınıf (Zümre) Oligarşik 4. Halk Demokratik Bağımsızlık : Devletin veya milletin yabancıların güdümünde veya işgalinde olmadan varlığını sürdürmesi durumudur. Egemenlik : Yasama Gücü Yürütme Gücü Yargı Gücü Ulusal Egemenlik : Ulusun, yönetme yetkisine sahip olması Halk İradesi - demokrasi Siyasi partiler Eşitlik Hukuk üstünlüğü İnsan hakları Sivil toplum örgütleri Seçimler Liberalizm : Siyasi - sosyal - ekonomik - bireysel özgürlükler. Sosyalizm : Siyasi - sosyal - ekonomik - kolektivizm - devletçilik. Feodalite (Derebeylik) : Siyasi bölünmüşlük Toprağa dayalı ekonomi Skolastik düşünce ve eşitsizlik İmparatorluk : Çok uluslu devlet. Emperyalizm : Ekonomik, siyasi, kültürel alanlarda sömürü - Egemenlik kurma. Mandater Yönetim : Güçlü devletlerin, Birinci Dünya Savaşı ndan sonra Milletler Cemiyeti adına güçsüz ülkelerde kurdukları yönetimdir. (Sömürgeciliğin uluslararası hukuka uydurulması) Meşrutiyet : Hükümdar + halk ortaklığına dayalı yönetimdir. Cumhuriyet : Yöneticilerin seçimle belli bir süre için görevlendirildiği yönetim şekli. OSMANLI TOPLUMUNDA DÜŞÜNCE AKIMLARI 1. Osmanlıcılık Bu akım; + Toplum bütünlüğünün sağlanması amacıyla ortaya çıkmış ve 19. yüzyılın yurtseverlik ideolojisi olarak algılanmıştır. + Tanzimat döneminde doğmuştur. + Genç Osmanlılar (Jön Türkler) tarafındansavunulmuştur. + Tüm halka eşit hakların verilmesini öngörmüştür. + Birinci Meşrutiyet in ve Kanunuesasi nin ilan edilmesinde etkili olmuştur. + Berlin Antlaşması (1878) ile zayıflamış, Balkan Savaşları ile etkisi kaybolmuştur. 2. İslamcılık Osmanlılarda İslamcılık akımı ilk olarak İkinci Abdülhamit tarafından desteklenmiş ama asıl hüviyetini 1908 den sonra kazanmıştır. Buna göre Osmanlı Devleti nin çöküşünü engellemenin yolu İslamlaşmaktır. İslamcılık akımının savunucuları Batı taklitçiliğine karşı çıkmışlar, Batıdan sadece bilimin ve teknik bilgilerin alınmasıyla yetinilmesi gerektiğini ileri sürmüşlerdir. Birinci Dünya Savaşı ndan sonra Osmanlı Devleti nin parçalanması nedeniyle İslam birliği düşüncesi bütün maddi dayanaklarını yitirmiştir. + İslamcılık akımı Birinci Meşrutiyet ten sonra önem kazanmıştır. + İkinci Abdülhamit döneminde İslamcılık, devletin resmi politikası haline gelmiştir. 48

50 + İslamcılık akımının savunucuları; Mehmet Akif, Said Halim Paşa, Cemaleddin Afgani, Musa Kazım ve Mehmet Şemseddin dir. + İslamcılık düşüncesi Birinci Dünya Savaşı sonunda etkisini kaybetmiştir. 3. Türkçülük Türkçülük diğer akımlara oranla daha geç ortaya çıkmasına karşılık Milli Mücadele nin başarıya ulaştırılması ve Cumhuriyetin örgütlenmesinde rol oynayan en önemli akımdır. Bu oluşum, monarşiye karşı meşrutiyet hareketinin sesini duyuruyor, Fransız İhtilali nden kaynaklanan ulusçuluk duygu ve düşüncesini de bir sembol olarak taşıyordu. + Türkçülük akımı Rus işgalinden kaçan Türk göçmenlerin etkisiyle başlamıştır. + Türkçülük akımının en büyük savunucusu Ziya Gökalp tir. + İkinci Meşrutiyet ten sonra gelişme göstermiştir. + Osmanlı sınırları içindeki Türkler arasında birlik kurulmasına Türkçülük, tüm dünyada yaşayan Türkler arasında kurulacak birliğe ise Turancılık denmiştir. + Türkçülük akımı, Kurtuluş Savaşı nın kazanılmasında etkili olmuştur. 5. Adem-i Merkeziyetçilik + Merkezi yönetimin yetkilerinin azaltılması, yerinden yönetime önem verilmesini öngörmüştür. + Devlet içindeki değişik unsurların yönetime katılmasını savunmuştur. + Savunucusu Prens Sabahattin dir. + Liberal ekonomi modeli benimsenmiştir. Uyarı Atatürk, Türkiye Cumhuriyet ni kurarken Türkçülük ve Batıcılık akımlarından etkilenmiş; İnkılapları da Türkçülük ve Batıcılık akımları doğrultusunda gerçekleştirmiştir. XX. YÜZYIL BAŞLARINDA OSMANLI İMPARATORLUĞU 4. Batıcılık Türk düşünce tarihinin en temel kavramlarından ve özlemlerinden biri olarak karşımıza çıkan Batılılaşmak / modernleşmek / çağdaşlaşmak terimlerini günlük dile çevirmek gerekirse, en yalın ve en doğru ifadeyle bunun daha iyi ve mutlu yaşamak özlemi olduğu söylenebilir. + Batıcılık akımı İkinci Meşrutiyet ten sonra gelişme göstermiştir. + Batıcılık akımının savunucuları; Abdullah Cevdet, Süleyman Nazif, Celal Nuri dir. + Kadın özgürlüğü, medeni kanun, laiklik, Latin alfabesi, tekke ve zaviyelerin kapatılması gibi düşünceleri savunmuşlardır. İKİNCİ MEŞRUTİYETİN İLANI (23 Temmuz 1908) 1878 de Birinci Meşrutiyet e son vererek Kanunuesasi yi askıya alan İkinci Abdülhamit 30 yıl kadar sürecek olan İstibdat (Baskı) Devri nin de başlamasına neden olmuştur. Ülke yönetimini Yıldız Sarayı nda toplayan padişah, kendisinden başka kimseye güvenmediği için etkili ve geniş bir haber alma teşkilatı (Teşkilat-ı Mahsusa) kurmuş otoritesini artırmıştır. İstibdat (Baskı) Devri nde Meşrutiyet 49

51 idaresinin yeniden kurulması için birçok gizli dernek kuruldu. Bu derneklerin en önemlisi 1889 da kurulan İttihat-ı Osmani Derneği dir. Ancak bir süre sonra derneğin faaliyetleri Yıldız Sarayı na haber verilince İttihat-ı Osmani yanlıları yurt dışına sürgün edildi. İttihat-ı Osmani Derneği yurt dışında Meşrutiyet in yeniden kurulması için çalışmalarını daha da yoğunlaştırmış ve merkez üssünü Selanik e kaydırmıştır. Burada çoğunluğunu Üçüncü Ordu subaylarının oluşturduğu Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ile birleşmiş ve 1908 de İttihat ve Terakki Partisi adıyla, bir siyasi parti olduğunu açıklamıştır. Bu sırada Rusya ve İngiltere 1908 de Reval Görüşmeleri ile Osmanlı Devleti nin Makedonya topraklarını paylaştı. İttihat ve Terakki bu gelişmelerden rahatsızlık duydu ve toprak bütünlüğünün bozulmaması için harekete geçti. İttihat ve Terakki Cemiyeti yanlılarından Enver ve Niyazi Beyler Makedonya da bir ayaklanma çıkardılar. İkinci Abdülhamit e Meşrutiyet ve Kanunuesasi yi yeniden yürürlüğe koyması için çağrıda bulundular. Bu harekete kısa sürede çok sayıda subay da katıldı. İkinci Abdülhamit, ayaklanmanın İstanbul a sıçramasından endişelenerek Meşrutiyet i ikinci kez ilan etti ve Kanunuesasi yi yeniden yürürlüğe koydu. Bir süre sonra Mebusan Meclisi açıldı. Ahmet Rıza Bey meclis başkanı oldu. İttihat ve Terakki en güçlü parti olarak iktidara gelme çabalarını başlattı. İTTİHAT VE TERAKKİ DÖNEMİ ( ) İkinci Meşrutiyet in ilanı ile İttihat ve Terakkiciler yönetimi ele geçirmişlerdir da 31 Mart Vakası sonucunda olayla ilgisi olduğuna inandıkları İkinci Abdülhamit i tahttan indirerek Beşinci Mehmet Reşat ı tahta geçirmişlerdir. Hareket Ordusu İstanbul a geldi. Kurmay Başkanlığı nı Mustafa Kemal in yaptığı Mahmut Şevket Paşa komutasındaki Hareket Ordusu ayaklanmayı bastırdı. Ayaklanmacılara engel olmadığı gerekçesiyle İkinci Abdülhamit tahttan indirildi. Yerine Beşinci Mehmet Reşat ( ) geçti da Kanunuesasi nin Değişen Maddeleri 31 Mart Vakası ndan sonra Kanunuesasi nin 21 maddesi değiştirildi. Kanunuesasi nin değişen maddelerinden en önemlileri şunlardır: Mebusan meclisi kapatılsa bile dört ay içerisinde seçimler yenilenerek meclis açılacaktır. Padişahın, sürgün etme yetkisi kaldırılmıştır. Hükümet, meclise karşı sorumlu hale getirilmiştir. Uluslararası antlaşmaları onaylama yetkisi meclise verilmiştir. İkinci Meşrutiyet in Önemi + Padişahın yetkileri sınırlandırıldığı için birincisine oranla İkinci Meşrutiyet daha demokratiktir. + Halk yönetime katılarak yeniden seçme - seçilme hakkına kavuşmuştur. + İlk kez siyasi partiler kurulmuş ve çok partili hayata geçilmiştir. 31 Mart Vakası (13 Nisan 1909) Meşrutiyet yönetimine karşı olanlar, İstanbul da bir ayaklanma çıkardılar. Ayaklanmayı bastırmak üzere Selanik te bulunan + İstibdat (Baskı) Devri sona ermiş, hürriyet ve güven ortamı oluşmuş, basına uygulanan sansür kaldırılmıştır. 50

52 Uyarı İkinci Meşrutiyet ilan edildiği sırada ortaya çıkan karışıklıkları fırsat bilen; Yunanistan, Girit i, Avusturya, Bosna - Hersek i işgal etmiştir. Doğu Rumeli yi işgal eden Bulgaristan ise bağımsızlığını ilan etmiştir (1908). İkinci Meşrutiyet Döneminde Yapılan Yenilikler + Kızlar için yüksek okullar açıldı. + Kadın hakları gündeme geldi. Aile Hukuku Kararnamesi çıkarıldı. Medeni Kanun un hazırlanması için önemli bir adım atıldı. + Eczacılık ve Dişçilik Yüksek Okulu açıldı. + Öğretmen dernekleri kuruldu. + Milli ekonomi ve yerli sanayinin kalkınması için İtibar-ı Milli Bankası kuruldu. Osmanlı Devleti; Mısır ın İngiltere nin işgali altında bulunması nedeniyle karadan; Haliç e demirlenen donanmasının kullanılamaz durumda olması nedeniyle de denizden Trablusgarp ın işgaline askeri bir müdahalede bulunamamıştır. Osmanlı Devleti Trablusgarp ın işgaline doğrudan askeri müdahalede bulunamadığı için bölgeye Mustafa Kemal, Enver ve Ziya Bey gibi gönüllü subaylar göndermiştir. Yerli halkı örgütleyen bu subaylar, Derne ve Tobruk ta önemli başarılar kazanmışlardır. Yerli halkın direnişini kıramayan İtalya nın, barış yapılması koşuluyla geri vereceğini açıkladığı On İki Adaları işgal etmesi ve Balkan Savaşları nın çıkması Osmanlı Devleti ni barışa zorlamıştır. Böylece Uşi Antlaşması imzalanarak savaşlara son verilmiştir (1912). + Türkçenin, yabancı dillerin etkisinden kurtarılması çalışmaları başlatıldı. + Özel Okullar Nizamnamesi çıkarılarak yabancı okullar denetim altına alındı. + Türkçülük akımı güç kazandı. Buna göre; Trablusgarp ve Bingazi İtalya ya bırakılacak Trablusgarp taki Müslüman halk Osmanlı halifesine bağlı kalacak On İki Adalar ve Rodos geçici olmak kaydıyla İtalya nın yönetimine bırakılacaktır. TRABLUSGARP SAVAŞI ( ) Sebepleri + Siyasi birliğini geç tamamlayan İtalya nın gelişen sanayisi için ham madde ve pazar arayışına girmesi + Tunus u Fransa ya kaptıran İtalya nın Trablusgarp ı başka devletlere bırakmak istememesi + Osmanlı Devleti nin, topraklarını koruyabilecek durumda olmaması Uyarılar Trablusgarp ın elden çıkması ile Osmanlı Devleti nin Kuzey Afrika da toprağı kalmamıştır. Trablusgarp Savaşı Mustafa Kemal in sömürgeciliğe karşı gerçekleştirdiği fiili mücadelesi olmuştur. Trablusgarp Savaşı nda Osmanlı Devleti nin güçsüzlüğünü gören Balkan devletleri cesaretlenmiştir. Bu durum Balkan Savaşları na ortam hazırlamıştır. 51

53 BALKAN SAVAŞLARI ( ) A. Birinci Balkan Savaşı ( ) Sebepleri + Fransız İhtilali nin yaydığı milliyetçilik akımının etkisi + Rusya nın panslavist politikası + Reval Görüşmeleri nden sonra Avrupalı devletlerin Rusya yı Balkanlarda serbest bırakması + Trablusgarp Savaşı nda Osmanlı Devleti nin güçsüzlüğünün Balkan devletlerini cesaretlendirmesi Sırbistan, Karadağ, Yunanistan ve Bulgaristan birleşerek karadan ve denizden Osmanlı Devleti ne saldırmışlardır. Osmanlı Devleti ordusundaki siyasi çekişmeden ve bölünmüşlükten dolayı bütün cephelerde yenilmiştir. Bulgaristan Çatalca ya kadar ilerlemiş, Yunanistan da Ege Adaları nı ele geçirmiştir. Osmanlı Devleti zor durumda kalarak barış teklifinde bulunmuştur. Böylece Londra Antlaşması imzalanarak savaşlara son verilmiştir (1913). Buna göre; + Midye - Enez batı sınırı olacak ve bu sınırın batısındaki topraklar Balkan Devletleri ne bırakılacak + Arnavutluk a bağımsızlık verilecek + On İki Adalar ve Ege Adaları nın durumunu Avrupalı devletler belirleyecektir. B. İkinci Balkan Savaşı (1913) Birinci Balkan savaşı sonrasında Osmanlı Devleti nden alınan Makedonya topraklarının paylaşımı konusu Balkan devletleri arasında anlaşmazlık konusu olmuştur. Bulgaristan en büyük payı almaya çalıştığı için İkinci Balkan Savaşı çıkmıştır. Birinci Balkan Savaşı nda yer almayan Romanya nın da katıldığı, Sırbistan, Karadağ ve Yunanistan ittifakı Bulgaristan a saldırmıştır. Osmanlı Devleti bu fırsatı kaçırmayarak Mustafa Kemal ve Enver Paşa komutasında Milne hattını aşmıştır. Batılı devletlerin karşı çıkmasına rağmen Birinci Balkan Savaşı ile Bulgaristan a bırakılan Edirne ve Kırklareli yi geri almıştır. Savaş Sonrası Yapılan Antlaşmalar İkinci Balkan Savaşı nın sonlarına doğru Batılı devletlerin araya girmesi üzerine barış antlaşmaları imzalanmıştır. Bükreş Antlaşması (1913) Bükreş Antlaşması Bulgaristan ile diğer Balkan devletleri arasında yapılmıştır. Bu antlaşma ile Bulgaristan ın Ege Denizi ile bağlantısı kesilerek, Sırbistan, Karadağ, Romanya, Bulgaristan ve Yunanistan ın sınırları belirlenmiştir. İstanbul Antlaşması (1913) Osmanlı Devleti ile Bulgaristan arasında yapılan bu antlaşma ile; Meriç nehri sınır kabul edilmiş, Bulgaristan da kalan Türklerin hakları güvence altına alınmıştır (azınlık statüsü). Uyarı Birinci Balkan Savaşı ndan sonra İttihat ve Terakkiciler Bab-ı Ali Baskını (Hükümet Darbesi) ile yönetimi tamamen ele geçirmişlerdir. Atina Antlaşması (1913) Osmanlı devleti ile Yunanistan arasında yapılan bu antlaşma ile; Meriç nehri sınır kabul edilmiş, Batı Trakya, Girit ve Ege Adaları Yunanistan a bırakılmış, Yunanistan daki Türklerin hakları güvence altına alınmıştır (azınlık statüsü). 52

54 TEST 1. Fransız İhtilali kral ve soylulara karşı; Türk İnkılabı emperyalizm ve saltanata karşı yapılmıştır. Buna göre Türk İnkılabı nın, I. Fransız İhtilali nin getirdiklerine karşı olma, II. bağımsızlığı ve egemen olmayı öngörme, III. köklü değişiklik yanlısı olma özelliklerinden hangilerine sahip olduğu savunulabilir? A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III 2. Osmanlı Devleti 1876 dan itibaren meşruti bir devlet olma özelliği kazanmasına rağmen monarşik yapısını sürdürüyor görüntüsü vermiştir. Bu durum, aşağıdakilerin hangisinden kaynaklanmış olabilir? A) Yenilik taraftarlarının artmasından B) Padişahın, parlamentonun üzerinde yetkilere sahip olmasından C) İslamcılık akımının benimsenmesinden D) Azınlık isyanlarının artmasından 4. I. Bulgaristan ın bağımsız olması, II. Arapların İngilizlerle iş birliği yapması, III. Mısır ın İngilizler tarafından işgal edilmesi olaylarından hangileri, Osmanlı Devleti ne karşı hem milliyetçilik hem sömürgecilik unsurlarının kullanıldığını kanıtlar niteliktedir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III 5. XX. yüzyılda, I. İtalya nın siyasi birliğini geç tamamlaması, II. Meşrutiyet in ikinci kez ilan edilmesi, III. Balkanlarda bağımsız devlet sayısının artması olaylarından hangileri, Osmanlı topraklarını Avrupalı devletlerin sömürge alanı durumuna getirmiştir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II 3. Inkılap İrtica Cumhuriyet Hükümet Darbesi Islahat Yukarıdaki cumhuriyet balonu için hangi iğne daha tehlikelidir? A) İnkılap B) İrtica C) Islahat D) Hükümet Darbesi 6. XX. yüzyılda Osmanlı Devleti nde, I. Meşrutiyet in ilan edilmesi, II. Bab-ı Ali Baskını III. Siyasi partilerin kurulması olaylarından hangilerinin, demokratikleşme çabalarını yavaşlattığı savunulabilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III 53

55 7. Meşrutiyet in ikinci kez ilan edilmesinin ardından anayasada yapılan, I. partileşme gibi siyasal örgütlenmelerin teşvik edilmesi, II. padişahın siyasal yetkilerinin kısıtlanması, III. meclis üstünlüğü ilkesinin benimsenmesi gibi değişikliklerden hangileri, monarşik yapının güç kaybettiğine kanıt olarak gösterilebilir? A Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I, II ve III 10. Yandaki uğur böceğinin hangi çiçeğe konması doğrudur? Monarşik yönetim A) B) Dine dayalı yönetim C) D) Gruba dayalı yönetim Baskıcı yönetim Demokratik yönetim 8. İkinci Meşrutiyet sonrası meydana gelen aşağıdaki gelişmelerden hangisinin, demokratikleşme sürecini hızlandırdığı savunulamaz? A) Birinci Dünya Savaşı nın sonuna kadar tek partili dönemin yaşanması B) Meclis-i Mebusan ın yetkilerinin artırılması C) Hükümetin, meclise karşı sorumlu tutulması D) Padişahın yasama yetkisinin sınırlandırılması 11. Türk inkılabı, aynı anda hem işgal devletlerine hem de saltanat yönetimine karşı yapılmıştır. Buna göre Türk inkılabında aşağıdakilerden hangisinin amaçlandığı söylenemez? A) Mevcut rejimi değiştirmek B) İşgalleri sona erdirmek C) Tam bağımsızlığı gerçekleştirmek D) Monarşik yapıyı güçlendirmek 9. Ulusal egemenlik: Ulusun, yönetme yetkisine sahip olmasıdır. Buna göre; I. Kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesi II. Çok partili hayata geçilmesi III. Güçler birliği ilkesinin benimsenmesi durumlarından hangilerinin ulusal egemenlikle bağdaştığı savunulamaz? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III 12. Trablusgarp Savaşı ndan sonra İtalya ile imzalanan Uşi Antlaşması nda; Trablusgarp taki Müslüman halk Osmanlı halifesine bağlı kalacaktır. kararı alınmıştır. Osmanlı Devleti nin bu kararla aşağıdakilerden hangisini amaçladığı savunulabilir? A) Bölgedeki Müslümanlarla kültürel bağlarını sürdürmeyi B) Yayılmacı bir politika izlemeyi C) Milliyetçilik düşüncesinin yayılmasını engellemeyi D) Haçlı ittifakının kurulmasını engellemeyi 54

56 Mart Olayı ndan sonra Kanunuesasi nin değişen maddelerinden bazıları şunlardır: Mebusan Meclisi kapatılsa bile dört ay içerisinde seçimler yenilenerek meclis açılacaktır. Hükümet, meclise karşı sorumla hale getirilmiştir. Uluslararası antlaşmaları onaylama yetkisi meclise verilmiştir. Yalnız bu bilgiye göre aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz? A) Kanunuesasi daha demokratik bir hale getirilmiştir. B) Meclisin dış politakadaki etkinliği artmıştır. C) Ulus iradesinin yönetimdeki sürekliliği sağlanmak istenmiştir. D) Padişahın yargı yetkisi kısıtlanmıştır. 15. İnkılap, ülkeyi uygarlaşma alanında daha ileriye götürmeyi hedefleyen bir halk hareketidir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bir inkılap hareketi olarak nitelendirilebilir? A) İlk TBMM nin açılması B) Çerkez Ethem Olayı C) 31 Mart Vakası D) Menemen Olayı 16. I. Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır. II. Kuvayımilliyeyi etkin milli iradeyi egemen kılmak esastır. III. Manda ve himaye kabul edilemez. Milli Mücadele döneminde alınan yukarıdaki kararlardan hangileri ulusal egemenlik anlayışı doğrultusundadır? A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III 14. Osmanlı Devleti Trablusgarp Savaşı sonucunda İtalya ile Uşi Antlaşması nı imzalamış ve Kuzey Afrika daki son toprağını da kaybetmiştir. Bu durumun, I. prestij kaybının yaşanması, II. Balkan devletlerinin cesaretlenmesi, III. ordunun siyasetten uzaklaştırılması sonuçlarından hangilerine ortam hazırladığı savunulabilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II 17. Demokrasi, yönetme yetkisinin halka ait olmasıdır. Buna göre, Osmanlı Devleti nde, I. padişahın, Mebusan Meclisi ni dağıtma yetkisinin olması II. Ayan Meclisi üyelerinin padişah tarafından seçilmesi, III. hükümet üyelerinin, yaptığı işlerden Mebusan Meclisi ne karşı sorumlu olması durumlarından hangilerinin demokratik anlayışa uygun olduğu savunulabilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III 55

57 Din Kültür ve Ahlak Bilgisi KAZA VE KADER 1. Allah Her Şeyi Bir Ölçüye Göre Yaratmıştır Kainattaki bütün varlıkları yaratan Allah, her şeyi uyumlu ve ölçülü bir şekilde var etmiştir. Evrende yer alan canlı ve cansız tüm varlıklar, eşsiz bir uyum ve düzen içindedir. Kur an-ı Kerim de bu konuyla ilgili olarak Biz, her şeyi bir ölçüye göre yarattık. buyrulmuştur. (Kamer suresi, 49. ayet) Allah ın koyduğu ölçü ve düzeni hem yaşadığımız dünyada hem de evrendeki diğer varlıklarda görmek mümkündür. Gökyüzündeki milyonlarca yıldız ve gezegen, birbirine çarpmadan hareket etmektedir. Bunları şöyle örneklendirebiliriz: Dünya, kendi ekseni etrafında belirli bir hızla dönmektedir. Dünya nın kendi ekseni etrafında dönmesiyle gece ve gündüz bir düzen içinde oluşmuş ve devam etmektedir. Dünya nın Güneş in etrafında dönmesi ile de mevsimler meydana gelmektedir. Dünya nın Güneş e uzaklığı yaklaşık 150 milyon kilometredir. Bu mesafe canlıların dünyada yaşayabilmeleri için ölçülü bir şekilde ayarlanmıştır. Güneş ile Dünya arasındaki mesafenin azalması canlıların sıcaktan kavrulmasına; mesafenin artması ise canlıların donmasına neden olacaktı. Dünya kendi ekseni etrafında şu anki hızından daha düşük bir hızla dönseydi gece ve gündüzler çok kısa olurdu. Bu da canlıların yaşamasını zorlaştırabilirdi. Bütün bu örneklerden anlaşıldığına göre, evrende mükemmel bir denge, düzen ve ölçü vardır. Bu düzeni sağlayan sonsuz güç ve ilim sahibi Yüce Allah tır. Kur an-ı Kerim de, evrendeki düzeni konu alan birçok ayet bulunur. Bu konuyla ilgili olarak Yasin suresinde Allah şöyle buyurur: Gece de onlar için bir ibret alametidir. Biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz de onlar karanlıklara gömülürler. Güneş, kendisi için belirlenen yerde (yörüngede) akar (döner). İşte bu, aziz ve alim olan Allah ın takdiridir. Ay içinde birtakım menziller tayin ettik. Nihayet o, eğri hurma dalı gibi (hilal) olur da geri döner. Ne Güneş, Ay a yetişebilir ne de gece gündüzü geçebilir. Her biri bir yörüngede yüzer. Atmosfer tabakası Dünya nın etrafını çepeçevre kuşatmaktadır. Şayet bu tabaka şimdiki halinden daha kalın olsaydı, Güneş ışınları dünyaya ulaşamazdı. Dünya, canlıların yaşayamayacağı kadar soğuk olurdu. Atmosfer tabakası şimdikinden daha ince olsaydı, bu durumda Güneş ten gelen zararlı ışınlar canlıların yaşamını tehdit ederdi. Toprağa atılan bir tohum, belirli şartlarda büyüyüp gelişir. Yağmurun ve karın yağması, bitkilerin yetişmesi, hayvanların üremesi vb. bütün olaylar belirli yasalar çerçevesinde gerçekleşir. Bütün bunlar, evrendeki varlıkların Yüce Allah ın belirlediği kadere uygun hareket ettiğini ve her şeyin onun bilgisi ve dilemesiyle gerçekleştiğini göstermektedir. Kader: Yüce Allah ın, başlangıçtan sonsuza kadar olmuş ve olacak şeylerin zamanını, yerini, her türlü niteliğini önceden bilip takdir etmesidir. Kaza ise Allahı ın ezelde iradesiyle takdir ettiği şeylerin yeri ve zamanı gelince gerçekleşmesidir. Dünyada olup biten her şey Allah ın ilmi, dilemesi ve takdiri ile gerçekleşmektedir. 2. Kader ve Evrendeki Yasalar Kader, sözlükte bir şeyin ölçüsü, miktarı ve kıymeti anlamına gelir. Allah, evreni ve evrendeki varlıkları belirli bir ölçü ve düzene 56

58 göre yani kadere uygun olarak yaratmıştır. Evrendeki her şeyi takdir eder, varlıkların kaderini belirleyen, her olayın kaderini belirleyen, her olayın sebep- sonuç ilişkisi içinde gerçekleşmesini sağlayan da odur. Evrende gerçekleşen olayların sebep - sonuç ilişkisi içerisinde gerçekleşmesini sağlayan ilahi kanunlar vardır. Buna göre Yüce Allah, bu evrendeki olayların düzenli bir şekilde gerçekleşmesini bu kanunlara bağlamıştır. Yani evrendeki bütün varlıklar kendileri için konmuş bu yasalara göre hareket etmektedir. Yüce Allah tarafından belirlenen bu kanunları fiziksel, biyolojik ve toplumsal yasalar olmak üzere üç grupta ele almak mümkündür. a. Fiziksel Yasalar Bu yasalar çerçevesinde madde ve enerjinin oluşumu, değişimi, yapısı, hareketi ve maddeler arası ilişkilerle ilgili prensipler ele alınabilir. Bütün bunlar deney, gözlem ve araştırmalar sonucu ortaya konmuş, her zaman ve her yerde aynı sonucu veren evrensel yasalardır. Bu yasalarla açıklanan olaylar gözlenebilir, ölçülebilir nitelikler taşır. Örnekler: Suyun kaldırma kuvveti fiziksel yasalardandır. Isıtılan maddelerin genleşmesi, suyun deniz seviyesinde ve belli bir basınç altında 100 ºC de kaynaması, evrendeki cisimlerin birbirlerini çekip itmesi, sıvılardaki molekül bağlarının gevşek, katı cisimlerde ise sık olması fiziksel yasalar çerçevesinde incelenebilecek evrensel olaylardır. Gemilerin suda batmadan yüzmesi bu yasanın bir sonucudur. Kur an da bu fiziksel yasaya, Denizde dağlar gibi akıp gidenler (gemiler) de onun varlığının delillerindendir. (Şura suresi, 32. ayet) buyrularak dikkat çekilir. Güneşin bir düzene bağlı olarak her gün doğup batması, Dünya nın kendi ekseni etrafında dönerek gece ve gündüzün oluşması, Güneş in etrafında dönmesiyle mevsimlerin oluşması bu fiziksel yasalarla gerçekleşmektedir. b. Biyolojik Yasalar Bu yasalar; canlıların yapısı, beslenmesi ve üremesiyle ilgilidir. Yüce Allah, her canlıya kendi bulunduğu doğal ortamda yaşayabilmesi için gerekli özellikleri vermiştir. Buna göre bitkiler, hayvanlar, insanlar vb. bütün canlılar hayatlarını Allah ın belirlediği biyolojik yasalara uygun olarak sürdürürler. Yüce Allah, suda yüzüp yaşayabilmeleri için balıkları solungaçlı, uçabilmeleri için kuşları kanatlı olarak yaratmıştır. Etle beslenen hayvanlar ile otla beslenen hayvanlar arasında bedensel yapı özellikleri bakımından farklılıklar vardır. Bu hayvanların çene özellikleri birbirinden farklıdır. Coğrafi özelliklere göre farklı bölgelerde farklı özelliklere sahip hayvanlar yaşamaktadır. Örneğin kutuplarda beyaz ayılar, çöllerde de develer yaşam şartlarına uyum göstermektedir. Çünkü ayıların vücut yapısı soğuğa dayanıklı olarak yaratılmış. Develer de çöl özelliklerine göre yaratılmıştır. Çöl ortamında vücudu su depolayan develer uzun süre su içmeden yaşayabilir. Bütün bunlar, biyolojik yasalara uygun olarak gerçekleşmektedir. 57

59 c. Toplumsal Yasalar Toplumsal yasalar ise toplumsal olaylar arasında var olan sebep - sonuç ilişkisini ifade eder. Örneğin; Güvenin olduğu ortamda hırsızlık olmaz. Adaletin olmadığı bir toplumda barış ve huzur olmaz. Gelir dağılımının adil olduğu toplumlarda yoksulluk azalır. Kan davalarının, intikamın olmadığı toplumlarda huzur ve mutluluk olur. Bütün bunlar, toplumsal yasalar çerçevesinde incelenir. Fiziksel, biyolojik, toplumsal vb. yasalar Allah ın takdiridir. Yüce Allah, bu yasalar aracılığı ile evrendeki her şeyin kendiliğine yani kaderine uygun olarak gerçekleşmesini sağlamaktadır. Yani her şey onun ilim, irade ve kudretinin eseridir. Her şeyde belirli sebepler ve ölçüler vardır. Çevremizde meydana gelen bütün olaylar, Allah ın kaza ve kaderine uygun olarak meydana gelir. Evrendeki Yasalar Isıtılan maddeler genleşir. ifadesi, fiziksel bir yasanın sonucudur. Toplumsal yasalar; fiziksel ve biyolojik yasalar kadar kesinlik içermez. Fiziksel ve biyolojik yasalar çok sayıda deney ve gözlemle kanıtlanmış evrensel niteliklidir. İnsan canlı bir varlık olarak biyolojik yasalar çerçevesinde incelenebildiği gibi davranış ve tutumlarıyla sosyal yasalara uyum gösterebilir. İnsanın kader karşısındaki durumu, diğer varlıklardan farklıdır. Çünkü o, diğer varlıklarda bulunmayan bazı özelliklere sahiptir. Bunların başlıcaları şunlardır: a) İnsan akıl sahibidir. b) İnsan özgür bir varlıktır. c) İnsan sorumlu bir varlıktır. Yüce Allah, insanı en güzel biçimde yaratmış ve ona diğer varlıklarda bulunmayan bazı özellikler vermiştir. Akıl bunların başında gelir. İnsan aklı sayesinde düşünür, inceleme ve araştırma yapar, gözlemlerde bulunur. Yeni bilgiler edinerek kendini geliştirir, evrenin sınırlarını canlıları kendi yararı için kullanır. İnsan, aklı sayesinde bilimsel çalışmalar yapar ve yeni buluşlar gerçekleştirir. Uçak, gemi, otomobil, çamaşır ve bulaşık makinesi, bilgisayar, televizyon gibi yaşamı kolaylaştıracak araç ve gereçler üretir. O, akıllı bir varlık olduğu için sanatsal ve kültürel etkinliklerde bulunur, uygarlıklar meydana getirir. Akıllı bir varlık olan insan bu özelliği sayesinde iyi ile kötüyü, doğru ile yanlışı birbirinden ayırt eder. Kendisinin ve başkalarının davranışlarını değerlendirir. Evrenin ve kendisinin yaradılış amacını sorgular, öldükten sonra ne olacağını bilmek ister. Doğa olaylarının nasıl ve hangi şartlarda gerçekleştiğini araştırır. Evrendeki mükemmel düzeni, varlıklar arasındaki uyumu ve doğadaki dengeyi gözlemler. Tüm bunların sonucunda da evrende tesadüfe yer olmayacağını her şeyi yaratan üstün bir varlık olması gerektiğini kavrar. Böylece Yüce Allah ın varlığına ve birliğine inanır. Kader ve yasalar arasında sıkı bir ilişki vardır. Bitkiler, hayvanlar, Güneş, Ay vb. varlıklar biyolojik ve fiziksel yasalar çerçevesinde hareket eder. 3. İnsan İradesi ve Kader İnsanın Özgürlüğü ve Sorumluluğu İnsanın özgür olması kendi istek ve iradesiyle herhangi bir zorlama ve baskı olmadan bir şeye karar vermesi ve bu doğrultuda davranmasıdır. Bu özelliğiyle insan seçenekler arasında tercihte bulunur. Yapacağı iş ve davranışlara kendisi karar verir. İyiye de kötüye de kendi isteğiyle yönelir. Aklı ve özgür iradesiyle yaptığı eylem ve davranışlardan da sorumludur. 58

60 Kötüye giden yol Tercih insanın iyiye giden yol ğildir. Bir insanın cinsiyetini, anne babasını, boyu ve rengini seçme hakkı yoktur. Bunlar doğrudan doğruya Allah ın dilemesi ve yaratması ile meydana gelir. Yüce Allah Kur an da Allah her şahsı ancak gücünün yettiği ölçüde mükellef kılar. Herkesin kazandığı (hayır) kendine, yapacağı şer de kendinedir. (Bakara suresi 286. ayet) buyurarak insanın, gücünü aşan konularda sorumlu tutulmadığını belirtmiştir. Sonuç olarak insan özgür ve irade sahibi olarak yaptıklarından sorumludur. Bu nedenle her birey kendi sorumluluklarını bilip iyi, güzel ve doğru işler yapmalı; kötü, çirkin ve yanlış davranışlardan kaçınmalıdır. Allah insanı alacağı kararlarda, yapacağı davranışlarda serbest bırakmıştır. Bu açıdan insan tercihlerinde özgür, yaptıklarından da sorumludur. Kur an da, Kim hidayet yolunu seçerse bunu ancak kendi iyiliği için seçmiş olur; kim de doğruluktan saparsa kendi zararına sapmış olur. Hiçbir günahkâr, başkasının günah yükünü üstlenmez. (İsra suresi, 15. ayet) buyrularak kişinin yaptığı davranışlardan sorumlu olduğu bildirilmiştir. Hiçbir insan yaptığı kötü davranışı sonucunda, Ne yapayım alın yazım buymuş, bu benim kaderimmiş. diyemez. Çünkü kötülüğü tercih etmiştir. Bundan dolayı davranışlarının sonucuna katlanacaktır. Bu konu Kur an-ı Kerim de şöyle belirtilmiştir: Başınıza gelen herhangi bir musibet kendi ellerinizle işledikleriniz yüzündendir. (Şûrâ suresi, 30. ayet) Allah, insanlara özgür iradeleriyle tercihlerini doğru yapabilmeleri için peygamberler ve ilahi kitaplar göndermiştir. Bu durum Kur an da şöyle açıklanmıştır: Biz ona (insana) iki yolu (doğru ve eğriyi) göstermedik mi? (Beled suresi, 10. ayet). Başka bir ayette ise şöyle buyurur Yüce Allah: Şüphesiz biz ona doğru yolu gösterdik, ister şükredici olsun ister nankör. (İnsan suresi, 3. ayet) İnsan, gücünün yetmediği, seçim yapabilme yetkisi olmayan konularda sorumlu de- İNSAN Sorumlu olduğu alanlar : İnsan iyiliği tercih edebilir. İnsan adaleti sağlayabilir. İnsan akrabaya yardım edebilir. İnsan çirkin işlerden, fenalık ve azgınlıktan uzak durabilir. Sorumlu olmadığı alanlar : Cinsiyetini, Anne ve babasını Kardeşlerini Kaderle İlişkilendirilen Bazı Kavramlar Boy ve ırkını seçme hakkına sahip değildir. Kader kavramının kapsamı, İslam tarihinin ilk dönemlerinden itibaren Müslümanlar arasında tartışma konusu olmuştur. Bazı Müslümanlar, bireysel ya da toplumsal olarak yaşanan her olayı kadere bağlamışlardır. Bu nedenle de Müslüman toplumlarda birçok kavram kaderle ilişkilendirilmiştir. Bunları şöyle sıralayabiliriz: Ecel ve ömür Emek ve rızık Afet Sağlık ve hastalık Başarı ve başarısızlık 59

61 Tevekkül Hayır ve Şer Ecel ve Ölüm Ecel sözcüğü, sözlükte müddet, süre, belirlenen vaktin sonu gibi anlamlarla açıklanmıştır. Dini terim olarak da ömrün bittiği, hayatın sona erdiği zaman anlamına gelir. Ecel kavramı bütün varlıklar için geçerlidir. Yani yaratılmış her varlığın bir sonu vardır, bu da onun ecelidir. Ömür ise insanın doğumundan ölümüne kadar geçen zaman dilimi anlamına gelir. İnsan dünyaya gelir, ömrünü tamamladıktan sonra hayata veda eder. İnsan gibi tüm canlılar ölümlüdür ve bu, Yüce Allah ın onlar için koyduğu bir yasadır. Her canlı doğar belli bir süre yaşar ve ölür. Bu kaçınılması mümkün olmayan bir kaderdir. Kur an-ı Kerim de bu konuda şöyle buyrulur: Yeryüzünde bulunan her canlı yok olacak. Ancak azamet ve ikram sahibi Rabb inin zatı baki olacak. (Rahman suresi, ayetler.) Kısacası Yüce Allah, her canlı için bir yaşama süreci belirlemiştir. Buna ömür denir. Ömrünü tamamlayan her canlının hayatı sona erer. İşte ömrün bittiği, hayatın sona erdiği zamana ecel denir. Ecel ve ömür kader inancıyla ilişkilendirilen iki kavramdır. İnsan ömrünün ve ne zaman öleceğinin Allah tarafından belirlenip belirlenmediği, ölüm zamanının geciktirilip geciktirilmeyeceği gibi konular, Müslümanlar arasında kader inancı çerçevesinde tartışılmıştır. Ayet ve hadislerden yola çıkan İslam âlimleri bu konuda görüşlerini ortaya koymuşlardır. Din âlimlerimizin çoğunluğuna göre insanın dünyada ne kadar yaşayacağı, nerede ve ne zaman öleceği Allah tarafından önceden belirlenmiştir. Bununla ilgili olarak Kur an-ı Kerim de şöyle buyrulmuştur: Sizi çamurdan yaratan, sonra ölüm zamanını takdir eden ancak O (Allah)dur. Bir de O nun katında muayyen bir ecel (kıyamet) vardır. (En âm suresi, 2. ayet) İnsanın Çabası: Emek ve Rızık Kaderle ilişkilendirilen kavramlar arasında emek ve rızık da vardır. Emek, insanın bir amaca ulaşmak, biri yarar elde etmek için zihinsel ve bedensel olarak çaba sarf etmesi, gayret göstermesidir. Rızık ise Yüce Allah ın canlılara yiyip içmek ve yararlanmak için verdiği şey demektir. İnsan; eğitim, barınma, beslenme, korunma gibi ihtiyaçlarını karşılayabilmek için çalışmak zorundadır. Yüce Allah, tüm canlıları yaratmış, onların hayatlarını sürdürebilmeleri için gerekli nimetleri de var etmiştir. Okyanusların derinliklerinde bulunan balıklardan, ıssız ormanlarda yaşayan hayvanlara ve toprağı etrafında yuvalanan karıncalara kadar her canlının rızkı Allah a aittir. Bu konuyla ilgili olarak Yüce Allah şöyle buyurur: Nice canlı var ki rızkını yanında taşımıyor. Onlara da size de rızık veren Allah tır. O, her şeyi işitir ve bilir. (Ankebût suresi, 60. ayet) Yüce Allah, kullarına karşı çok merhametlidir. Ona inanan veya inanmayan bütün kulları onun yarattığı nimetlerden faydalanır. O nun yarattığı rızık yeryüzündeki bütün canlılara yeter. Ancak Allah her şey gibi rızık elde etmeyi de bazı sebeplere bağlamıştır. Buna göre insan, Allah ın yarattığı nimetlerden yararlanabilmek için çalışıp emek harcamalıdır. Bu konuyla ilgili bir ayette şöyle buyrulur: Bilsin ki insan, için çalışmasından başka bir şey yoktur. Müslüman, dinimizin emirlerine uygun davranmalı, Hz. Muhammed i örnek almalıdır. Rızkını elde etmek, geçimini helal yollardan sağlamak için çok çalışmalıdır. Tembellik etmenin başkasının sırtından geçinmenin yanlış olduğunu bilmelidir. Ben çalışmasam da olur. Kaderimde ne varsa onu elde ederim. Nasıl olsa Allah rızkımı verir. şeklindeki anlayışın dinimizin ilkeleriyle bağdaşmadığını bilmelidir. Başarı ve Başarısızlık Çalışmak, hem birey hem de toplum için yararlı bir davranıştır. Çalışan insan, geçimini rahatça sağlayabilir. Yeme, içme, giyinme, barınma gibi ihtiyaçlarını karşılayabilir. Başkalarına muhtaç olmadan rahat ve onurlu bir yaşam sürdürebilir. 60

62 Çalışan kişi zamanını, üreterek ve verimli bir şekilde değerlendirir. Ürettikleriyle topluma faydalı bir insan olur. Kazandıklarının bir kısmını muhtaçlarla paylaşır böylece toplumsal dayanışmaya katkı sağlar. Çalışan kişi, kazancının bir kısmını topluma vergi olarak verir. Devlet, topladığı vergilerle vatandaşına daha iyi hizmet götürür; yol, köprü, okul, hastane yapar. Peygamberimiz çalışmanın önemini şöyle vurgular: Geçim için çalışıp helalinden kazanmak farzdır. Çalışmak, başarılı olmanın temel şartıdır. Yaşamda her başarı çalışmaya bağlıdır. Bu nedenle işinde, mesleğinde başarılı olmak isteyen kişi, her şeyden önce planlı bir şekilde çok çalışmalıdır. Her insan kendi işi için özverili bir şekilde planlı olarak çalışmalıdır. Sağlık ve Hastalık Dinimiz, insan sağlığına büyük bir önem verir. Sağlığın, Yüce Allah ın insana verdiği en değerli nimetlerden biri olduğunu belirtir. Peygamberimiz bu konuyla ilgili olarak şöyle buyurur: İki nimet vardır ki insanların çoğu onların değerini bilmez: Sağlık ve boş vakit. Hz. Peygamber başka bir hadisinde ise sağlığı, korumak için gerekli önlemlerin alınmasını şu ifadeleriyle tavsiye eder: Hastalık gelmeden önce sağlığın kıymetini bilin. İslam dini, alkollü içki içmek, uyuşturucu kullanmak gibi insan sağlığına zarar veren kötü alışkanlıkları yasaklar. Kur an da alkollü içeceklerle ilgili şu ifadeler yer alır: Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar (putlar), fal ve şans oyunları birer şeytan işi pisliktir. Bunlardan uzak durun ki kurtuluşa eresiniz. (Maide suresi, 90. ayet) Hayır ve Şer Hayır ve şer, kaderle çok yakın ilişkisi olan iki kavramdır. Hayır; iyi, faydalı, güzel, insanların sevdiği ve hoşa giden şey demektir. Şer ise kötü, kötülük, fenalık gibi anlamlara gelir. Hayır ve şer kavramları günlük hayatta sık sık kullanılmaktadır. Hayırlısı olsun. Hakkımızda hayırlısı ne ise o, olsun. Allah bizi kötülerin şerrinden korusun. Bu gibi ifadelerle sık sık karşılaşırız. Müslümanlar arasında dinimizin iyi, faydalı ve güzel gördüğü, yapılmasını öğütlediği her şey hayır olarak değerlendirilir. Yüce Allah a inanıp ibadet etmek, anne ve babaya iyi davranmak, dürüst olmak, çalışmak, temizliğe önem vermek hayır olarak nitelendirilen davranışlardır. İçki içmek, kumar oynamak, yalan söylemek, dedikodu yapmak, iftira etmek gibi birey ve topluma zarar veren her türlü davranış dinimizce kötü kabul edilir, şer olarak değerlendirilir. İnancımıza göre Yüce Allah, her şeyin yaratıcısıdır. Hayrın ve şerrin yaratıcısı odur. Ancak insan, akıl ve irade sahibi bir varlıktır. Aklıyla iyiyi, kötüyü, hayrı ve şerri bilir; özgür iradesiyle de bunlardan dilediğine yönelir. Yani insan, yaptığı iyi ya da kötü işleri kendi tercihiyle, özgür iradesiyle gerçekleştirmektedir. Bu nedenle de davranışlarından sorumludur, yaptığı iyiliklerin de kötülüklerin de karşılığını görecektir. Allah a Güvenmek (Tevekkül) Tevekkül; güvenmek, dayanmak, işi başkasına havale etmek anlamlarına gelir. Dini terim olarak tevekkül, bir amaca ulaşmak için gerekli olan bütün tedbirleri aldıktan sonra Allah a güvenmek, işin sonucunu ondan beklemek demektir. Tevekkül, kadere inanmanın bir gereğidir. Kadere iman eden kişi, Kaderde ne varsa o olur. deyip tembellik etmez, çalışır çabalar sonra dua eder. Evrendeki olayların ilahi düzen ve kanunlara uygun olarak sebep - sonuç ilişkisi içerisinde gerçekleştiğinin bilinciyle hareket eder. Allah a tevekkül eden insan, gerçekleştirmek istediği herhangi bir iş için gayret göstermeden Allah a tevekkül etmez. Çalışır, çabalar, bütün çözüm yollarını dener, sonucu ise Allah tan bekler. Tevekkül eden insan, öncelikle kendi üzerine düşen sorumlulukları yerine getirir. Örneğin bir çiftçi tarlasını zamanında sürmeli, ekmeli, gübrelemeli ve sulamalıdır. Sonra da bol bol ve iyi ürün alabilmek için Yüce Allah tan yardım dilemelidir. Bir öğrenci bütün 61

63 derslerine planlı ve etkin bir şekilde zamanında çalışmalı sonra da Allah a yalvarıp başarılı bir sonuç dileyip beklemelidir. Bu konu ile ilgili olarak Kur an da şöyle buyrulmaktadır:...kararını verdiğin zamanda artık Allah a dayanıp güven. Çünkü Allah, kendisine dayanıp güvenenleri sever. (Al-i İmran suresi, 159. ayet) Hz. Peygamber, devesini bağlamayıp salıveren ve Allah a tevekkül ettim. diyen bir kişiye şöyle buyurmuştur: Önce deveni sağlam bir şekilde bağla, sonra tevekkül et. Bu hadisten anlaşılıyor ki Müslüman, önce elinden geleni yapmalı sonra da Allah a tevekkül etmelidir. Ayete l-kürsi ve Anlamı Okunuşu Bismillahirrahmanirrahim Allahü lâ ilâhe illâ hüvel hayyül kayyûm. Lâ te huzu sinetün vela nevm. Lehü mâ fis semavâti ve mâ fil ard. Men zellesi yeşfe û indehû illa bi iznih. Ya lemü mâ beyne eydihim ve mâ halfehüm. Ve lâ yühîtûne bi şey in min ilmihi illâ bimâ şâ e.vesiâ kürsiyyühüs semâvâti vel ard, ve lâ yeûdühû hifzuhümâ ve hüvel aliyyül azim. Anlamı Esirgeyen ve bağışlayan Allah ın adıyla, Allah, ondan başka ilah yoktur; o, hayydır, kayyumdur. Kendisine ne uyku gelir ne de uyuklama. Göklerde ve yerdekilerin hepsi onundur. Onun izni olmadan onun katında kim şefaat edebilir? O, kullarının yaptıklarını ve yapacaklarını bilir. (O na hiçbir şey gizli kalmaz.) Onun bildirdiklerinin dışında insanlar onun ilminden hiçbir şeyi tam olarak bilemezler. Onun kürsüsü gökleri ve yeri içine alır, onları koruyup gözetmek kendisine zor gelmez; O, yücedir, büyüktür. Ayete l Kürsi, Bakara sûresinin 255. ayetidir. Bu ayet, Allah ın yüce sıfatlarını ve eşsiz kudretini konu edinir. İçinde kursi kelimesi geçtiği için bu ayete Ayete l Kürsi adı verilmiştir. Kürsi, Allah ın sonsuz kudreti ve hükümdarlığı anlamına gelir. TEST 1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde doğru bir yargı yoktur? A) Allah insanı alacağı kararlarda, yapacağı davranışlarda serbest bırakmıştır. B) İnsan tercihlerinde özgür, yaptıklarından sorumlu değildir. C) İnsan iyiye de kötüye de kendi iradesiyle yönelir. D) Külli irade sahibi olan Yüce Allah ın dileyip de yapamayacağı hiçbir şey yoktur. 2. İnsan özgür bir varlıktır. Diğer varlıklardan farklı olarak eylemlerini kendi istek iradesiyle gerçekleştirir. Ancak insan ne kadar isterse istesin dilediği her şeyi yapamaz. Çünkü insan, Bu parçanın sonuna aşağıdakilerin hangisi getirilmelidir? A) aklı her şeye ermez. B) cüz i irade sahibidir. C) sınırsız özgür değildir. D) sosyal bir varlıktır Anne ve babasını seçememesi 2. Irkını belirleyememesi 3. Sevdiği biriyle evlenememesi 4. Kardeşlerini seçememesi Yukarıda verilenlerin hangisi, insanın cüzi irade sahibi olduğunu kanıtlamaz? A) 1. B) 2. C) 3. D) 4. 62

64 4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir bilgi yanlışı vardır? A) Toplumsal yasalar, fiziksel ve biyolojik yasalar kadar kesinlik içermez. B) Kader ve yasalar arasında yakın bir ilişki vardır. C) Mevsimlerin ve gece ile gündüzün bir düzen içinde oluşması biyolojik yasalarla ilgilidir. D) İnsan, akıl ve irade sahibi bir varlık olduğunda yaptıklarından sorumludur , Yüce Allah ın başlangıçtan sonsuza kadar olmuş ve olacak şeylerin zamanını, yerini ve her türlü özelliğini önceden bilip takdir etmesidir. Allah ın ezelde irade ve takdir ettiği şeylerin yeri ve zamanı gelince gerçekleşmesine de ---- denir. Bu parçada boş bırakılan yerlere aşağıdakilerin hangisinde verilenler sırasıyla getirilmelidir? A) Kader - kaza B) Hayır - şer C) Tevekkül - tevhit D) Kaza - kader , canlıların yapısı, beslenmesi ve üremesiyle ilgili yasalardır. Yüce Allah, her canlıya kendi bulunduğu doğal ortamda yaşayabilmesi için gerekli özellikleri vermiştir. Buna göre bitkiler, hayvanlar, insanlar ve bütün canlılar hayatlarını Allah ın belirlediği bu yasalara uygun olarak sürdürürler. Bu parçanın başına aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir? A) Biyolojik yasalar B) Fiziksel yasalar C) Sosyal yasalar D) Hukuki yasalar 8. Aşağıdakilerden hangisi fiziksel yasaların özelliklerinden biri değildir? A) Madde ve enerjinin yapısı ve oluşumuyla ilgilidir. B) Deney ve gözlem sonucu ortaya konulmuştur. C) Her yerde ve her zaman aynı sonucu verir. D) Toplumların kültürel yapısına göre değişir Adaletin olmadığı bir toplumda barış ve huzur olmaz. 2. Gelir dağılımının adil olduğu toplumlarda yoksulluk azalır. 3. Köleliğin olmadığı toplumlarda özgürlüğe bağlı olarak huzur artar. Yukarıda verilenler, aşağıdakilerin hangisiyle ilgilidir? A) Fiziki yasalarla B) Sosyal yasalarla C) Biyolojik yasalarla D) Toplumun kültürüyle 9. Evrendeki olayların sebep - sonuç ilişkisi içerisinde gerçekleşmesini sağlayan ilahi kanunlar vardır. Buna göre Yüce Allah, evrende olayların düzenli bir şekilde gerçekleşmesini bu kanunlara bağlamıştır. Dolayısıyla evrendeki bütün varlıklar kendileri için konmuş bu yasalara göre hareket etmektedir. Yüce Allah tarafından belirlenen bu kanunlardan biri de Bu parçanın sonuna aşağıdakilerden hangisi getirilemez? A) fiziksel yasalardır B) biyolojik yasalardır C) sosyal yasalardır D) insan yasalarıdır 63

65 10. Kim hidayet yolunu seçerse bunu ancak kendi iyiliği için seçmiş olur; kim de doğruluktan saparsa kendi zararına sapmış olur. Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü üstlenemez. (İsra suresi, 15. ayet) Bu ayetten aşağıdakilerin hangisi çıkarılamaz? A) Dünyada yaşamın var olduğunun B) Dünyanın da bir sonu olduğunun C) Her şeyin bir ölçüye göre yaratıldığının D) Evrenin bir tesadüf sonucu oluştuğunun A) Allah insana iki yol sunmuştur. B) Anne ve babalar çocuklarının yaptıklarından sorumludur. C) İnsan özgür iradesiyle istediğini seçme hakkına sahiptir. D) Her insan sadece kendi yaptıklarından sorumludur. 11. Dünya kendi ekseni etrafında belli bir hızla dönmektedir. Dünya nın kendi ekseni etrafında dönmesiyle gece ve gündüz oluşur. Bu açıklama aşağıdakilerden hangisinin bir kanıtıdır? 12. Allah gökleri ve yeri yerli yerince yaratmıştır. Böylece herkes kazancına göre karşılık görür. Onlara haksızlık edilmez. (Câsiye suresi, 22. ayet) Bu ayetten aşağıdakilerin hangisi çıkarılamaz? A) Her insan yaptıklarından sorumludur. B) Yüce Allah ın mutlak adaleti vardır. C) Allah her şeyi bir ölçüye göre yaratmıştır. D) Zenginler ve fakirler aynı adaletle yargılanmaz. TESTLERİN CEVAPLARI T RKÇE 1) B 2) D 3) D 4) D 5) C 6) B 7) B 8) D 9) A 10) A 11) B 12) D 13) D 14) C 15) B 16) D 17) A 18) C 19) B 20) C 21) C 22) D 23) C 24) A 25) C 26) C 27) B FEN BİLGİSİ HÜCRE BÖLÜNMESİ 1) C 2) C 3) B 4) C 5) D 6) D 7) A 8) A 9) C 10) B 11) B 12) A 13) D 14) B MATEMATİK 1) D 2) C 3) D 4) C 5) C 6) B 7) B 8) C 9) C 10) C 11) D 12) A 13) B 14) B 15) D T.C. İNKILAP TARİHİ VE ATATÜRKÇÜLÜK 1) D 2) B 3) B 4) B 5) A 6) B 7) D 8) A 9) B 10) B 11) D 12) A 13) D 14) D 15) A 16) C 17) C GEOMETRİ 1) D 2) C 3) D 4) C 5) B 6) D 7) D 8) D 9) D 10) B 11) B 12) A 13) B 14) D 15) B 16) C 17) A 18) A 19) B 20) C 21) C DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ 1) B 2) B 3) C 4) C 5) A 6) B 7) A 8) D 9) D 10) B 11) C 12) D 64

66