Transkript

1 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi A. Hauk Kurnaz* 1. Gene Oarak Anayasaarýn 1 amaçarý arasýnda, insan hak ve özgürükerini korumak, adaet ve bireyse güveniði saðamak, önemi bir yer tutar. Bu amaçarýn gerçekeþtirimesi adýna, uusa iradenin tecei ettiði (vücut buduðu), yasama organýnýn tasarrufarýnýn da denetenmesine gereksinim duyumuþtur. Yasama meciserinin denetenmesine gereksinim oduðu anayýþý, önce doktrin tarafýndan ortaya konuan daha sonra siyasa partier tarafýndan da destekenmiþ ve bu süreç sonucunda Anayasa Mahkemesi 2 kurumuþtur. Anayasa * Türkiye Büyük Miet Mecisi Kanunar ve Kararar Müdürüðü Yasama Uzman Yardýmcýsý. 1 Anayasa: Bir devetin teme yapýsýný, yönetim biçimini,devetin teme organarýný, bunarýn birbiri ie iiþkierini, kiþierin devete karþý, devetin kiþiere karþý oan hak ve göreverini düzeneyen, yasama, yürütme, yargýama güçerinin nasý kuanýacaðýný gösteren, yurttaþarýn kamu hakarýný bidiren teme begedir. (Ejder Yýmaz, Hukuk Sözüðü, Yetkin Yayýnevi, Ankara, 7. Baský, 2002) Anayasanýn tanýmýný en kapsamý ULAÞ yapmaktadýr. Anayasa: Tarihi ve sosyoojik þartarýn ortaya çýkardýðý ve devet biçiminde örgütenmiþ bir topumun; ekonomik, sosya ve kütüre yapýsýna ve bu yapýya hakim oan ideoojisine uygun oarak, devet ve siyasa iktidarýn yapýsýný ve organarýný kuran, organarýn hak ve yetkieri ie birbireriye iiþkierini beireyen; vatandaþarýn teme hak ve özgürükerini garanti atýna aan; diðer yasaardan farký biçimerde yapýan ve deðiþtirien teme yasaya anayasa denir. (Büent Uaþ, Anayasa Mahkemesi Üyeiði, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakütesi Dergisi, Haziran- Araýk 2005, Cit: IX, Sayý:1-2, s.1. ). 2 Anayasa Mahkemesi (Constitutiona Court, Cour Constitutionnee), kanunarýn, kanun hükmünde kararnameerin ve TBMM Ýçtüzükerinin Anayasaya, Anayasa deðiþikikerinin de Anayasada gösterien þeki kuraarýna uygunuðunu denetemek için kuruan ve ayrýca bazý kamu görevierini yüce divan sýfatýya yargýayan mahkemedir. Amerikan modei anayasa yargýsýnda, bu görev ükenin norma yüksek mahkemesi tarafýndan yerine getiriir. (Ejder Yýmaz, Hukuk Sözüðü, Yetkin Yayýnevi, Ankara, 7. Baský, 2002)

2 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi 93 Mahkemesinin kuruuþ amaçarýnýn baþýnda, Anayasa da yazýý teme hak ve özgürükerin korunmasý gemektedir. Bu çaýþmada aðýrýký oarak Anayasa Mahkemesine üye seçimi, Anayasa Mahkemesinin Yüce Divan sýfatýya yargýama yapmasý ve Anayasa Mahkemesine bireyse baþvuru hakkýnýn tanýnmasý konuarý üzerinde duruacaktýr. 2. Tarihçe Dünyada ik anayasa yargýamasý Amerika da yapýmýþtýr Amerikan Anayasasý nda anayasa yargýsý öngörümemiþ omasýna raðmen, Yüksek Mahkemenin 1803 yýýnda verdiði Marbury vs. A. Madison kararý ie Amerikan anayasa yargýsýnýn temei atýmýþtýr. Ýkinci Dünya Savaþý sýrasýndaki aðýr insan hakarý ihaeri sonucunda bir çok devet teme hak ve özgürükeri anayasaarýnda düzeneyerek, bunarýn korunmasý için anayasa mahkemeeri kurmuþardýr. 3 Yine de Anayasa Mahkemesi, dünyanýn her ükesinde Yargýtay gibi örgütenmiþ kasik bir mahkeme deðidir; hatta bir çok demokratik ükede Anayasa Mahkemesi dahi buunmamaktadýr. 4 Ükemizde ise; 1950 yýýnda yargýç Refik GÜR, görmekte oduðu bir dava doayýsýya anayasaya uygunuk denetimini yapmýþ, ancak Yargýtay, yere mahkemenin anayasaya uygunuk denetimi yetkisinin omadýðý gerekçesiye bu kararý onamamýþtýr. 27 Mayýs 1960 da Türk Siahý Kuvveterinin iktidarý ee amasýndan sonra 1961 Anayasasý ný hazýrayanar, kanunarýn Anayasa ya uygunuðunu denetemek konusunda bir Anayasa Mahkemesi kurmanýn gerekiiðine karar vermiþerdir. Kuruacak Mahkemenin yapýsý, ouþumu, iþeyiþi, örgütü, yargýçarýn seçimi ve Anayasa ya uygunuk denetiminin biçimeri konusunda tartýþmaar omuþsa da, anayasa yargýsýnýn gerekiiðinde herkes bireþmiþtir. Yasama iþemerinin yargýsa denetimi için öze bir mahkeme oarak Anayasa Mahkemesini kurmasý, 1961 Anayasa nýn en önemi özeikerinden birisi oarak gösteriebiir. 3 Bir ükede anayasa yargýsýnýn oabimesi için önceike o ükede yazýý ve katý bir anayasanýn omasý gerekir. Yazýsýz anayasa sistemine sahip ükeerde, örneðin Ýngitere de anayasa yargýsý oamaz. Zira kanunarýn kendisine uygunuðunun araþtýrýacaðý bir metin yoktur. Keza, yumuþak anayasa sistemine sahip bir ükede, yani anayasanýn norma kanunar gibi deðiþtiriebidiði ükede de, anayasa oamaz. Çünkü, yasama organý norma kanun youya anayasayý deðiþtirmiþ our. (Kema Gözer, Anayasa Yargýsý, Ön Koþuar, Bkz., 4 Burhan Kuzu, Anayasa Mahkemesinin 42. Kuruuþ Yýdönümü Nedeniye Düzenenen Sempozyumda Sunuan Bidirier, Ankara, 2004, s. 139; A.B.D, Danimarka, Estonya, Ýranda,Norveç ve Hoanda. Bu gibi ükeerde kanunarýn anayasa uygunuðu gene mahkemeer tarafýndan denetenmekte, ayrýca bir Anayasa Mahkemesi buunmamaktadýr.

3 94 Sayý: 2 Temmuz-Aðustos-Eyü 2006 Paramentonun üstünüðü 1924 Anayasasý nýn en teme özeiði idi Anayasasý, farký bir egemenik anayýþýný kabu etmiþtir Anayasasý nýn 4. maddesine göre Egemenik kayýtsýz þartsýz mietindir. Maddenin bu ik fýkrasý, 1924 Anayasasý nýn 3. maddesinden oduðu gibi aýnmýþtýr. Ancak, 1961 ve 1982 Anayasaarýnda, egemeniðin nasý kuanýacaðýný gösteren Türk Mieti, egemeniðini, Anayasanýn koyduðu esasara göre, yetkii organarý eiye kuanýr. hükmünün, paramentonun üstünüðüne son vermeyi amaçadýðý söyenebiir. Egemenik kayýtsýz þartsýz mietindir. ikesi ie Türk Mieti, egemeniðini, Anayasanýn koyduðu esasara göre, yetkii organarý eiye kuanýr. hükmünün çatýþmadan uyguanmasýnýn saðanmasý açýsýndan 1961 Anayasasýya Devet ve hukuk düzenine kazandýrýan Anayasa Mahkemesi, 1982 Anayasasýnda da varýðýný sürdürmüþtür ve 1982 Anayasasý nda, egemeniðin Anayasa nýn koyduðu esasara göre yetkii organar eiye kuanýmasýnýn öngörümesiye birikte Türkiye Büyük Miet Mecisi (TBMM), uus adýna egemeniði kuanan tek organ omaktan çýkarýmýþtýr ve 1982 Anayasaarý, egemeniðin kuanýmasýnda yargýya önemi yetkier tanýmýþardýr. Özeike Anayasa Mahkemesi, Paramentonun çýkardýðý kanunarýn, kanun hükmünde kararnameerin ve TBMM Ýçtüzüðünün Anayasa ya uygunuðunu denetemesi nedeniye egemeniðin kuanýmasýnda önemi bir yere sahiptir. Paramentonun yetkierini kötü niyete, hukuka aykýrý kuanmasý durumunda 5 Anayasa Mahkemesi nin bir denge ouþturacaðý ve hukuk dýþýna çýkýmasýný öneyeceði düþünümüþtür Nisan 1962 tarihinde göreve baþayan Anayasa Mahkemesi, hukuk deveti ikesinin hayata geçirimesi baðamýnda önemi bir dönüm noktasý ouþturmuþ, Cumhuriyetin ve paramenter demokratik sistemimizin teme kurumarýndan birisi haine gemiþtir. 5 FERÝDUN a göre; Demokrat Parti döneminde iktidarda iken sistemi oarak Anayasa ve hukuk kuraarý dýþýnda bir yönetime doðru yönedi. Anayasaya baðýýðý ve hukukiiði, sadece seçim zamanarýnda mietin çoðunuðunun oyarýný amaka yeteri sayýyordu. Onun dýþýndaki zamanarda, mii iradenin seçime mutabakatýný aan Demokrat Partinin her istediðini yapýabieceði kabu ediiyordu. Habuki çoðunuðun iradesi ie iktidara geen parti, iktidarda kadýðý sürece, hukuk ve Anayasa ya baðý omak zorundaydý. O na göre, Anayasa Mahkemesinin kurumuþ omasý, hukuka ve Anayasa ya uymayan iktidararýn hukuka ve Anayasa ya uygun davranmaarýný saðamaktadýr.( Server Feridun, Anayasa Ön Proje Hazýrama Komisyon Bidirisi, s Dönemin iktidar partisi kendisine oy vermediði için, 30/06/1954 tarihi ve 6429 sayýý Kýrþehir Viayetinin Kadýrýmasýna ve Nevþehir Kazasýnda (Nevþehir) Adýya Yeniden Bir Viayet Kurumasýna Dair Kanun ie Kýrþehir i içe haine getirmiþtir.

4 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi Üye Seçimi 1961 Anayasasý na göre Anayasa Mahkemesi, onbeþ asý ve beþ yedek üyeden ouþmaktaydý. Asý üyeerden dördü Yargýtay, üçü Danýþtay Gene Kuruarýnca kendi Baþkan ve üyeeriye Cumhuriyet Baþsavcýsý ve Baþkan Sözcüsü arasýndan üye tamsayýarýnýn sat çoðunuðu ie ve gizi oya seçimekteydi. Bir üyenin seçimi ise Sayýþtay Gene Kuruunca kendi Baþkan ve üyeeri arasýndan ayný usue yapýmaktaydý. Miet Mecisi üç, Cumhuriyet Senatosu iki üye seçer, Cumhurbaþkanýnca da iki üye seçiirdi. Cumhurbaþkaný, bu üyeerden birini, Askeri Yargýtay Gene Kuruunun üye tamsayýsýnýn sat çoðunuðu ie ve gizi oya göstereceði üç aday arasýndan seçiyordu. Yasama Meciseri üye seçimerini, TBMM üyeeri dýþýndan, üye tamsayýarýnýn sat çoðunuðu ie ve gizi oya yaparardý. Yasama Meciserinde yapýacak seçimerde, adayýða baþvurma ve seçim esas ve usueri kanuna düzenenmiþti. (Ay. md. 145) 1982 Anayasasý na göre Anayasa Mahkemesi, onbir asý ve dört yedek üyeden ouþur. Cumhurbaþkaný, iki asý ve iki yedek üyeyi Yargýtay, iki asý ve bir yedek üyeyi Danýþtay, birer asý üyeyi Askerî Yargýtay, Askerî Yüksek Ýdare Mahkemesi ve Sayýþtay Gene Kuruarýnca kendi baþkan ve üyeeri arasýndan üye tamsayýarýnýn sat çoðunuðu ie her boþ yer için gösterecekeri üçer aday içinden; bir asý üyeyi ise Yükseköðretim Kuruu nun kendi üyesi omayan yükseköðretim kurumarý öðretim üyeeri içinden göstereceði üç aday arasýndan; üç asý bir yedek üyeyi üst kademe yöneticieri ve avukatar arasýndan seçer. (Ay. md. 146) Anayasa Mahkemesi, asý üyeeri arasýndan gizi oya ve üye tamsayýsýnýn sat çoðunuðu ie dört yý için bir Baþkan ve bir Baþkanvekii seçer. Süresi bitener yeniden seçiebiirer. Anayasa Mahkemesi Baþkanýðý ve Baþkanvekiiði seçimerinde aday gösteriemez. 4. Üyeeri Seçen Kiþi ve Kurumar Anayasa Mahkemeerinin, göreverini baþarýya yerine getirebimeerinde, çaýþma yöntemeri yanýnda, üyeerinin seçimi, niteiði ve etkiniði önemi unsurardýr. Anayasa Mahkemesine üye seçimerinde üç yöntem uyguanmaktadýr. Bu yöntemer: 7 7 Büent Uaþ, a.g.m de bu yöntemeri þu þekide açýkamaktadýr; Atama sistemi: Anayasa mahkemesi üyeerinin, anayasa veya igii yasada gösterien statüdeki kiþinin iradesiye beirendiði sistemdir. Üyeeri atayacak kiþi devet baþkaný oabieceði gibi, yasama,yürütme hatta yargý organý içinde dahi yer aabiir.

5 96 Sayý: 2 Temmuz-Aðustos-Eyü 2006 Atama yöntemi Seçim yöntemi Karma yöntemi Anayasa Mahkemeerine üye seçen kiþi ve kurumar, hem 1961 ve 1982 Anayasasýnda hem de diðer üke Anayasaarýnda farkýýk arz etmektedir. Bazý üke anayasaarý, sivi iradeyi ve doayýsýya sivi kurumardan seçim sistemiye üye beiremeyi tercih ederken, bazý anayasaarda ise üye seçimi bir atama kararnamesine baðanmýþtýr. Türkiye nin de içinde buunduðu bazý ükeerde ise atama ve seçim sisteminin karýþýmý oan karma sistem uyguanmaktadýr Anayasasý na göre, Anayasa Mahkemesi üyeerinin beirenmesi, yasama, yürütme ve yargý kuvveterinin tümünün katýýmý ie yapýmaktaydý. Seçienerin sayý oarak atananara açýk farka üstün oduðu bu karma sistemde, güçer dengesi bakýmýndan aðýrýk yargý fonksiyonundadýr. Üyeerin beirenme yöntemerini düzeneyen 1961 Anayasasý nýn 145. maddesi, 20/9/1971 tarihinde 1488 sayýý Kanun a deðiþikiðe uðramýþ, ancak sistem bozumayarak sadece ya-sama meciserinde aranan niteiki çoðunuk, sat çoðunuk sayýsýna indirimiþtir Anayasasý, 1961 Anayasasý nýn öngördüðü sistemden ayrýmaktadýr. Asý üye sayýsýný 15 ten 11 e indiren yürürükteki Anayasa, Anayasa Mahkemesi üyeerinin beirenmesinde yasama organýný tamamen devre dýþý býrakmýþtýr. Bu durum KABOÐLU tarafýndan, Anayasa Mahkemesi üyeeri, yasama organý tarafýndan yapýmadýðý müddetçe bir seçime beirense dahi, bunu seçim sistemi oarak niteendirmek doðru deðidir. Bu nedene, yasama organýnýn dýþandýðý 1982 Anayasa düzenemesinde seçim sistemi, doayýsýya karma sistemden bahsetmek mümkün deðidir, þekinde eeþtirmiþtir. 9 Danýþma Mecisi Anayasa Komisyonunda, Anayasa Mahkemesine üye seçimi tartýþýmýþ, bir veya iki üyenin TBMM tarafýndan seçimesini önerenerden birisi oan GÖLCÜKLÜ, önerisini þöye ifade etmiþtir:... maumunuz demokrasierde bütün iktidar haktan neþet eder. Ýktidarýn temsicisi TBMM dir ve bihassa Anayasa Mahkemesi, Yasama Mecisi nin tasarrufarýný denetemektedir. Bu sebepe bir veya iki kiþinin Mecisçe seçimesinde yarar görürüz. 10 Seçim sistemi: Seçim sistemi, anayasa mahkemesi üyeerinin yasama organýnca seçimesi esasýna dayanýr. Yasama organýný ouþturan hak temsicierinin, kendi çaýþmaarýný yargýayacak kiþierin beirenmesine katýýmý, anayasa yargýsýnýn demokratik meþruiyetini saðamak açýsýndan üstünükeri oan bir yöntemdir. Karma Sistem: Atama ve seçim sistemerinin bir arada kuanýmasýya ortaya çýkan bu sistem, her ükenin demokratik geenekeri, anayasa güç dengeeri ve yapýsýna göre farkýýkar göstermektedir. 8 Bkz., Büent Uaþ, a.g.m. 9 Ýbrahim Kaboðu, Anayasa Yargýsý, Ankara, 1997, s Danýþma Mecisi Anayasa Komisyonu Görüþme Tutanaðý, C.15,( ), s

6 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi 97 Buna karþýýk Anayasa Komisyonun diðer bir üyesi oan KAVALALI, Anayasa Mahkemesine üye seçiminde Mecisin devre dýþý býrakýmasýný þu gerekçeye açýkýyordu: Mecisin seçtiði bu üyeer, yüzde yüz poitize omuþ kiþier ouyor. Partier bir yarýþ içine giriyorar ve Anayasa Mahkemesi gereksiz yaraar aýyor. 11 Ayrýca, Anayasa Komisyonu Baþkaný ALDIKAÇTI, Mecis in Anayasa Mahkemesi ne üye seçmesine izin veren 1961 Anayasasýný eeþtirerek görüþünü þu þekide açýkamýþtýr: Þimdi bizde bu müessese aýnýrken o 1961 yýýnýn gragerizmi içinde, yani anarþisi içerisinde haký her þeyin üzerinde tutacaðýz, demokrasiyi kuracaðýz havasý içerisinde bu karma sistem meydana getirimiþtir... Burada Senatoda 2 kiþi, yok Cumhuriyet Senatosunda 3 kiþi... Mesee arkadaþar, yani Yargýtay dan üye seçimesi, Mecisten üye seçimesi deðidir. Mesee memeketin en iyi hukukçuarýndan 9 unu, 10 unu,11 ini Anayasa Mahkemesine seçmektir. Sorun budur. Çözüm you budur, hedefi bu omaýdýr. Yoksa biz bir denge saðýyoruz, bir poitika yapýyoruz deðidir.1961 Anayasasýnýn getirdiði sistemin temeindeki bozukuk, sakatýk ve mantýksýzýk budur. þekinde düþüncesini açýkamýþtýr. 12 Ayný komisyon üyesi DAL, Mecisin üye seçimine farký bir gerekçe ie karþý çýkmýþtýr. Görüþünü;... Yani ne kadar uðraþsak Anayasa Mahkemesi mii iradeye dayanmaýdýr, mii iradeden kaynakanmak suretiye Anayasanýn denetimi yapýyor diye gerekçe aramaya çaýþsak ve mii iradeye dayandýrýacak dayanak aramaya kaksak, bir üyenin oradan, yani Miet Mecisi nden seçimesi Anayasa Mahkemesi nin mii iradeye dayandýðýna yeteri deðidir. Bu bakýmdan Cumhurbaþkaný seçer. Türkiye Büyük Miet Mecisi ne bigi verir ve bu da yeteri gibi geir. Aksi hade mii iradeye dayandýrmak istiyorsak 9 yahut 10 üyeyi doðrudan doðruya mii irade tarafýndan seçtirmek daha makuü ve doðrusudur. 5 yýda bir seçim yaparsýnýz, 9 üyeyi miet tarafýndan seçtirirsiniz, Anayasa Mahkemesi üyesi oarak. O en doðru ve en demokratik yodur. 9 üyenin direk oarak 5 yýda bir yapýacak seçimerde mii irade tarafýndan seçimesi. Adaarýn durumunu da tespit edersiniz; yüksek hâkim oma durumunu. Bunu yapamadýðýnýz takdirde ne yaparsanýz mii iradeye dayandýrmaya imkân yoktur. þekinde ifade etmiþtir. 13 Anayasa Komisyonunda yapýan tartýþmaar neticesinde Mecisçe üye seçimemesine karar verimiþtir. Danýþma Mecisince kabu edien Anayasa metninde ise, Anayasa Mahkemesi üyeerinin Cumhurbaþkaný tarafýndan 11 Danýþma Mecisi Anayasa Komisyonu Görüþme Tutanaðý, C.15,( ), s Danýþma Mecisi Anayasa Komisyonu Görüþme Tutanaðý, C.15,( ), s Danýþma Mecisi Anayasa Komisyon Görüþme Tutanaðý, C.15,( )s. 377).

7 98 Sayý: 2 Temmuz-Aðustos-Eyü 2006 seçieceðinin beirtimesi ie yetinimiþ, üyeerin sahip oacaðý þartar gösterimediði gibi, bir aday gösterme mekanizmasýna da yer verimeyerek, bu konuda Cumhurbaþkaný na geniþ bir takdir yetkisi tanýnmýþtýr. Görüdüðü üzere, 1982 Anayasasý na göre Anayasa Mahkemesi üyeerinin, yedisi yüksek yargý organarýnýn, biri Yükseköðretim Kuruunun seçime beirediði üç katý aday arasýndan Cumhurbaþkaný nca seçiip atanmakta, üç üye ise doðrudan Cumhurbaþkaný nca atanmak suretiye beirenmektedir. Cumhurbaþkaný bu iþemi, Devet Baþkaný sýfatýya yerine getirmektedir. Bazý yazarara göre Anayasa Mahkemesine üye seçiminde, yasama organýnýn tamamen devre dýþý býrakýmýþ omasý demokrasiye açýkça aykýrý oup bu yanýþýktan dönümei, üyeerin en azýndan bir kýsmýnýn seçimi yasama organýna býrakýmaýdýr. Bu doðrutuda görüþ sahibi HASSEMER, Anayasa Mahkemesinin 42. Kuruuþ Yýdönümü Nedeniye Düzenenen Sempozyumda konuyu þu þekide gündeme getirmiþtir; Anayasa Mahkemesi hakimerinin seçiminde meþruuk istiyorsanýz ve meþruuk terimi atýnda demokrasi, yani hakýn onayýný anýyorsanýz, Anayasa Mahkemesi hakimerinin seçimerinde siyaset vardýr ve bunu engeeyemezsin. 14 Bizim de katýdýðýmýz diðer bir görüþe göre, Anayasa Mahkemesi üyeerinin doðrudan yüksek mahkemeerce seçimesi, kýsa vadede kuaða hoþ gese de, uzun vadede, demokratik güçer dengesine aykýrý, oigarþik bir rejim tehikesi yaratabiir. Bu baðamda; TBMM nin, Anayasa Mahkemesine üye seçiminde devre dýþý býrakýmasýna devam edimesi hainde meþruuk ikesiye çeiþkiye düþüecek ve bunun doða sonucu oarak da otoriter yargýçar hükümeti ie karþýaþmamýz kaçýnýmaz oacaktýr. Aþaðýdaki taboda bazý üke anayasaarýnda, Anayasa Mahkemesinin üye sayýarý, görev süreeri ve hangi kurumardan seçidikerine iiþkin bigiere yer verimektedir Dres. h.c Winfried Hassemer, Anayasa Mahkemesinin 42. Kuruuþ Yýdönümü Nedeniye Düzenenen Sempozyumda Sunuan Bidirier, Ankara, 2004, s Haþim Kýýç, Buradaki bazý bigierin aýndýðý kaynakar için bknz. Gagik Harutayan ve Arne Mavcic, The Constitutiona Review and its Deveopment in the Modern Wod: A Comparative Anaysis, Yerevan, 1999 ve Study Paper: Systems for the Renovation of Judges in Constitutiona Tribunas, Madrid, 2000 (yayýnanmamýþ rapor). Taboda görev süresi böümünde gösterien (x) iþareti yeniden seçimenin mümkün omadýðýný, (+) iþareti ise; yeniden seçimenin mümkün oduðunu göstermektedir. (Anayasa Mahkemesinin 42. Kuruuþ Yýdönümü Nedeniye Düzenenen Sempozyumda Sunuan Bidirier, Ankara 2004, s. 87) Ayný tabo için bkz. Kema Baþar, "Anayasa Yargýsýnda Yeniden Yapýanma", Demokrasi Patformu, Y. 1, S. 2, Bahar 2005 (

8 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi 99 Üke Adý Tabo 1. Bazý Üke Anayasaarýnda Anayasa Mahkemesinin Üye Sayýarý, Görev Süreeri ve Seçidikeri Kurumar. Sayý Süre Üyeerin Gedikeri Kaynak Amanya Yý Federa Mecis (8), Federa Konsey (8) Andora 4 8 Yý Ýspanyo Eþ-Prens (1), Fransýz Eþ-Prens (1), Gene Konsey (2) Arnavutuk 9 9 Yý x Mecisin gösterdiði adayar arasýndan Devet Baþkanýnca Azerbaycan 9 10 Yý+ Cumhurbaþkanýnýn önermesiye Paramento tarafýndan Beçika Yaþ 6 Waon, 6 Femenk, Temsicier Mecisi ve Senato tarafýndan Benin Paramento (4), Devet Baþkaný (3) Ekvator 9 ay 9 4 Yý + Devet Baþkaný tarafýndan sunuan 3 ü isteden Uusa Kongre (2+1), Beediye Baþkanarý ve Vaier (1), iþçi sýnýfý yere hak ve köyüer (1), Sanayi odaarý (1), Uusa Kongre (re sen) (2). Ayný mekanizma yedekeri de seçer. Ermenistan 9 70 yaþ Fransa 9 9 Yý Guatemaa 5a+ 5y 5 Yý + Paramento (5), Devet Baþkaný (4) Devet Baþkaný, Mecis Baþkaný ve Senato Baþkaný tarafýndan Yüksek Mahkeme (1+1), Kongre (1+1),Baþbakan (1+1), Üniversite Yüksek Konseyi (1+1), Baroar Biriði (1+1) Güney Kore 9 6 Yý + Ýspanya 12 9 Yý x Ýtaya 15 9 Yý x Kamerun 11 9 Yý x Kongo Litvanya 9 9 Yý x Macaristan 11 9 Yý + Tamamý Devet Baþkaný tarafýndan; ancak 3 ünü Paramento önerir. Kongre (4), Senato (4), Hükümet (2), Yargý Gene Kuruu (2) Paramento (5), Devet Baþkaný (5), Temyiz Mahkemesi (3), Danýþtay (1), Sayýþtay (1) Paramento (3), Devet Baþkaný (3), Senato (3), Yargýtay (2), Paramento (8), Devet Baþkaný (8) Devet Baþkaný, Mecis Baþkaný ve Yargýtay Baþkaný tarafýndan gösterien eþit sayýdaki adayar arasýndan Paramento tarafýndan Paramentonun hukuk, idari ve yargý komiteeri tarafýndan seçiir. Moðoistan 9 6 Yý (3 ü Devet Baþkanýnca aday gösterimeke birikte) tamamý Paramento tarafýndan Orta Afrika Cum. 6 9 Yý x Poonya 15 9 Yý x Portekiz 13 9 Yý x Romanya 9 9 Yý x Rusya Yý x Mecis Baþkaný (3), Devet Baþkaný (3), Hakimer (3), kendi araarýndan) Tamamý Paramento tarafýndan Mecis Gene Kuruu (10) ve Anayasa Mahkemesi Yargýçarý (3) Bakanar Kuruu (3), Senato (3) ve Devet Baþkaný (3) Tamamý Devet Baþkaný tarafýndan (70 yaþ üstü görev imiti)

9 100 Sayý: 2 Temmuz-Aðustos-Eyü 2006 Tabo 1. Bazý Üke Anayasaarýnda Anayasa Mahkemesinin Üye Sayýarý, Görev Süreeri ve Seçidikeri Kurumar. (devam) Üke Adý Sayý Süre Üyeerin Gedikeri Kaynak Sovakya 10 7 Yý Sovenya 9 9 Yý x Þii 7 8 Yý x Tayand Avusturya 14+6ay 70 Yaþ Yasama Organý (Uusa Konsey) tarafýndan seçien 20 kiþiik iste içerisinden Devet Baþkaný Devet Baþkanýnýn tavsiye ettiði adayar arasýndan Paramento tarafýndan Yüksek Mahkeme (3), Uusa Güvenik Konseyi (2), Senato (1) ve Devet Baþkaný (1) Paramento (4), Mecis Baþkaný (1), Yüksek Mahkeme Baþkaný, Baþsavcý (2) Devet Baþkanýnca Federa Hükümet (6 asý, 3 yedek),uusa Konsey (3+2), Federa Konsey (3+1) 4.1. Üye Oma Koþuarý Anayasa mahkemeerinin, anayasaya uygunuk denetimi açýsýndan ike oarak, hukukiik denetimi yaptýðý ve siyasi partierin kapatýmasý ve Yüce Divan sýfatýya Bakanar Kuruu üyeeri ve üst düzey kamu görevierinin yargýanmasý gibi ceza davaarýna baktýðý düþünüdüðünde, üyeerin hukuk formasyonu sahibi omasý gerektiði bir reaitedir. Anayasa Mahkemesine üye oma koþuarý bakýmýnda bazý üke anayasaarýnda durum 16 þu þekidedir; Avusturya da anayasa yargýçarý, hukuk dipomasý yanýnda en az 10 yýýk bir mesek deneyimine sahip oanar arasýndan seçiir. Bugaristan da, Anayasa Mahkemesi üyesi oabimek için mesekten hukukçu omak ve en az 15 yýýk hukuk meseði deneyimine sahip omak gerekir. Finandiya da hukukçu omanýn yanýnda idari yargý tecrübesine sahip omak ve devet memurarý için aranan diðer niteikeri taþýyor omak gerekir. Macaristan da Anayasa Mahkemesi üyesi oabimek için üniversite profesörü veya hukuk ve siyasa biimer doktoru sýfatýna sahip omak, ya da en az 20 yýýk hukuk meseði deneyimi omak ve yaþarý arasýnda omak gerekir. Seçime döneminden önceki dört yý içerisinde hükümet üyeiði yapmýþ veya bir siyasi partide görev amýþ buunanar ie kamu kurumunda yöneticiik yapmýþ oanar Anayasa Mahkemesi üyeiðine seçiemezer. 16 Hasan Tunç, Karþýaþtýrmaý Anayasa Yargýsý,Yetkin Yayýnevi, Ankara, 1997.

10 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi 101 Ýtaya da Anayasa Mahkemesine üye oabimek için, profesör unvanýna sahip omak veya en az 20 yýýk avukat ya da diðer yüksek mahkemeere üye omak gerekmektedir. Romanya da Anayasa Mahkemesi üyesi oabimek için, yüksek bir hukuk formasyonunun ve uzmanýk bigisinin aranmasý dýþýnda, en az 18 yý hukuk meseði ya da yüksek öðretim faaiyetinde buunmuþ omak koþuu vardýr. Ükemizde ise; Anayasa Mahkemesine üye seçiminin; 1961 Anayasasý nýn, 1982 Anayasasý na orana daha demokratik ikeer çerçevesinde düzenendiði görümektedir Anayasasýna göre Anayasa Mahkemesine asý veya yedek üye oabimek için, 40 yaþýný dodurmuþ buunmak ve Yargýtay, Danýþtay, Askeri Yargýtay veya Sayýþtay da Baþkanýk, üyeik, Baþsavcýýk, Baþkanýn Sözcüüðü veya üniversiteerde hukuk, iktisat ve siyasa biimer aanarýnda en az beþ yý öðretim üyeiði veya on beþ yý avukatýk yapmýþ omak þarttýr. (Ay. md. 145/4) 1961 Anayasasý na göre yasama meciserine üye oanar ve üst düzey kamu görevierinin Anayasa Mahkemesine üye seçiebime imkaný yoktur. Anayasa, sadece yüksek yargý organarý mensuparýna, avukatara ve üniversite öðretim üyeerine (hukuk, iktisat, siyasa biimer aanarýnda görev yapan) Anayasa Mahkemesi üyeiðine seçime imkanýný tanýmýþtýr Anayasasý da, yüksek mahkemeerden atanacak üyeer dýþýndaki üniversite öðretim üyeeri ie üst kademe yöneticieri ve avukatar arasýndan atanabiecek üyeer için benzer niteiker öngörmüþtür. Bu kiþier için 40 yaþýný dodurmuþ, yüksek öðrenim görmüþ veya öðrenim kurumarýnda en az 15 yý öðretim üyeiði veya kamu hizmetinde en az 15 yý fiien çaýþmýþ veya en az 15 yý avukatýk yapmýþ omasý þartarý aranmaktadýr. Bir diðer önemi konu ise; Anayasa Mahkemesinin ve üniversiteerin birbirinden kopuk durumda omasýdýr. 17 Uyguamada, özeike kamu hukuku ve anayasa hukuku uzmanarý, Anayasa Mahkemesi üyeiðine pek igi duymamaktadýr. Çünkü, Türkiye de üniversite öðretim üyeeri Anayasa Mahkemesi üyeiðine seçidikeri takdirde, üniversiteye iiþkierini kesmek zorunda kamaktadýrar. Doða oarak bu durum öðretim üyeeri arasýnda Anayasa Mahkemesine üye oma arzusunu azatmaktadýr. Daha doðrusu, Anayasa Mahkemesine öðretim üyesi atanmasýndan bekenen fayda ede ediememektedir. Anayasa Mahkemesi üyeerinin resmi ve öze hiç bir görev aamayacakarýna iiþkin yasakayýcý hüküm, 17 Anayasa Mahkemesinin mevcut 11 asý üyesinden sadece ikisi, (Prof. Dr. Sacit ADALI ve Dr. Serdar ÖZGÜLDÜR) akademik kariyer sahibidir. Bkz. (Eriþim Tarihi: 01/08/2006).

11 102 Sayý: 2 Temmuz-Aðustos-Eyü 2006 tüm üyeer için, biimse çaýþmaar yönünden kadýrýmaýdýr. Çoðu ükede oduðu gibi üyeerin, üniversiteerde ders vermeeri, sempozyum, pane, konferans gibi topantýara konuþmacý ya da tebið sunucu oarak katýabimeerinin you açýk tutumaýdýr. Bu sayede hukuk otoriteerinin Anayasa Mahkemesinde görev amaarý you açýmýþ oacaktýr Üyeerinin Görev Süresi Ükemizde Anayasa Mahkemesi üyeiði bei bir süreye sýnýrandýrýmamýþtýr Anayasasý; yükseköðretim kurumarý öðretim üyeeri ie üst kademe yöneticieri ve avukatarýn Anayasa Mahkemesine asý ve yedek üye seçiebimeeri için kýrk yaþýný dodurmuþ oma þartýný aramaktadýr.(1982 Ay.md.146/3) Anayasa Mahkemesi baþkan ve üyeeri 65 yaþýný dodurunca hiçbir iþem yapmaya gerek kamaksýzýn re sen emekiye ayrýýrar. Anayasa Mahkemesi baþkan ve üyeeri, yazýý oarak emekiikerini isteyebiecekeri gibi, müddet ve kabue baðý omaksýzýn göreverinden çekiebiirer. Bu takdirde Baþkanýk, durumu derha Cumhurbaþkanýðý na ve yenisinin seçimi için aday gösterimesi gerekiyorsa igii kuruma bidirir. Mevzuatýmýzda Anayasa Mahkemesi üyeerinin görev süresi ve diðer nedenere üyeiðin nasý sona ereceði þu þekide düzenenmiþtir; Anayasa Mahkemesi baþkan ve üyeiði, Hakimer ve Savcýar Kanunu na göre, hakimik ve savcýýk meseðinden çýkarýmayý gerektiren bir suçtan doayý kesin hüküm giyimesi hainde kendiiðinden sona erer. Görevin saðýk bakýmýndan yerine getiriemeyeceðinin saðýk kuruu raporuya kesin oarak anaþýmasý veya göreve izinsiz veya özürsüz ve araýksýz oarak 15 gün veya bir yýda 30 gün süre ie devam edimemesi haerinde, Anayasa Mahkemesi baþkan ve üyeiði, üye tamsayýsýnýn sat çoðunuðunun kararýya sona erer. Gerek 1961 gerekse 1982 Anayasasýnda üyeerin görev süresi bei bir süre ie sýnýrandýrýmamýþtýr. Kanýmýzca Anayasa Mahkemesi üyeerinin görev süreeri bei bir dönem ie sýnýrandýrýmaýdýr. Böyece hem üyeerin yirmi beþ yýa kadar çýkabien uzun süreerde görev yaparak topumdaki deðiþimden kopmasýnýn önüne geçiecek, hem de maku bir süre hizmet etmeeri saðanmýþ oacaktýr. Doktrinde, üyeik için gereki at ve üst yaþ sýnýrarý açýsýndan ise mevcut uyguamaya devam edimesine itiraz edener azýnýktadýr. Mahkemenin iþeverini daha etkii yerine getirebimesi bakýmýndan hukuk formasyonuna sahip üyeerin çoðunukta omasý saðanmaý, bu amaça kaynak kuruuþarýn mevzuatý da göz önüne aýnarak yeniden düzeneme yapýmaýdýr.

12 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi Görev ve Yetkieri Anayasa Mahkemesi nin teme görevi 18, yasama organýnýn bazý iþemerinin Anayasa ya uygunuðunu denetemektir Anayasasý nýn 148. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi, kanunarýn, kanun hükmünde kararnameerin ve TBMM Ýçtüzüðünün Anayasaya þeki ve esas bakýmarýndan uygunuðunu deneter (soyut ve somut norm denetimi). Ayrýca, Anayasa Mahkemesi, Anayasa deðiþikikerini ise sadece; Anayasa da beirtien þeki kuraarýna uyuup uyumadýðý hususunda deneter. Baþka bir deyiþe, Anayasa Mahkemesi, Anayasa deðiþikikerini esas bakýmýndan deneteyemez. Diðer açýdan kanunarýn þeki açýsýndan denetenmesi, son oyamanýn öngörüen çoðunuka yapýýp yapýmadýðýna ve Anayasa deðiþikikerinde de tekif ve oyama çoðunuðuna ve ivediike görüþüme yasaðýna uyuup uyumadýðýya sýnýrý oup, Anayasa deðiþikiði konusunda ipta kararý veriebimesi için üçte iki oyçokuðu gerekidir Anayasasý na göre; oaðanüstü haerde, sýkýyönetim ve savaþ haerinde çýkarýan kanun hükmünde kararnameer bakýmýndan çok önemi bir sýnýrama vardýr. Oaðanüstü haerde çýkarýan kanun hükmünde kararnameerin þeki ve esas bakýmýndan Anayasaya aykýrýýðý savýya, Anayasa Mahkemesi nde dava açýamaz.(1982 Ay. md.148) Ancak, bu tür kanun hükmünde kararnameerin anayasa niteikere uygun oup omadýðý; yani gerçekten istisnai yönetim (oaðanüstü ha, sýkýyönetim ve seferberik gibi) usueri kritererine uyup uymadýðý inceenir, uygun buunmazsa denetim yapýýr. Ayrýca, bu durumarda çýkarýan kanun hükmünde kararnameer Resmî Gazete de yayýmanýr ve ayný gün TBMM nin onayýna sunuur. Onaydan sonra, kanun hükmünde kararnameer norma bir kanun biçimine bürüneceðinden, Anayasa Mahkemesi nce denetenmesi konusunda herhangi bir kýsýtama buunmamaktadýr. Ancak, usuüne uygun biçimde yürürüðe konumuþ uusar arasý antaþmaar kanun hükmünde ise de, bunar hakkýnda Anayasa ya aykýrý odukarý gerekçesiye Anayasa Mahkemesi ne baþvuruamamaktadýr. (1982 Ay. md.90) Anayasa Mahkemesi, anayasaya uygunuk denetimi dýþýnda Anayasa ie verien diðer göreveri de yerine getirir. Bu görever kýsaca þunardýr : Anayasa Mahkemesi Cumhurbaþkaný ný, Bakanar Kuruu üyeerini, Anayasa Mahkemesi, Yargýtay, Danýþtay, Askerî Yargýtay, Askerî Yüksek Ýdare Mahkemesi Baþkan ve üyeerini, Baþsavcýarýný, Cumhuriyet 18 Bkz., Büent Uaþ, a.g.m. Kanunarýn anayasaya uygunuðunun yaný sýra, demokratik seçimerin denetimi, kuvveter ayrýýðýna saygýnýn gözetimi, siyasi partierin kapatýmasý gibi iþeveri de üstenen anayasa mahkemeeri insan hakarýnýn korunmasýnda en etkin araçardýr.

13 104 Sayý: 2 Temmuz-Aðustos-Eyü 2006 Baþsavcývekiini, Hakimer ve Savcýar Yüksek Kuruu üyeerini, Sayýþtay Baþkan ve üyeerini göreveriye igii suçardan doayý Yüce Divan sýfatýya yargýar. Yüce Divan da savcýýk görevini Yargýtay Cumhuriyet Baþsavcýsý veya vekii yapar. Siyasî partierin kapatýmasý, Yargýtay Cumhuriyet Baþsavcýýðý nýn açacaðý dava üzerine Anayasa Mahkemesi tarafýndan karara baðanýr. Siyasî partierin maî denetimi de Anayasa Mahkemesi nce yapýýr.(1982 Ay. md. 67) Yasama dokunumazýðýnýn kadýrýmasýna veya mietvekiiðinin düþmesine 84. maddenin birinci, üçüncü veya dördüncü fýkraarýna göre karar verimiþ omasý haerinde, Mecis Gene Kuruu kararýnýn aýndýðý tarihten baþayarak yedi gün içerisinde igii mietvekii veya bir diðer mietvekii, kararýn, Anayasaya, kanuna veya Ýçtüzüðe aykýrýýðý iddiasýya iptai için Anayasa Mahkemesine baþvurabiir. Anayasa Mahkemesi, ipta istemini on beþ gün içerisinde kesin karara baðar. Anayasa Mahkemesi esas oarak tüm iþeri dosya üzerinden inceer. Ancak; Yüce Divan sýfatýya baktýðý davaarda gereki gördüðü durumarda sözü açýkamaarý dinemek üzere igiieri ve konu üzerinde bigisi oanarý çaðýrabiir. 6. Anayasa ya Uygunuk Denetiminin Þekieri Türkiye de anayasaya uygunuk denetimi, 1961 Anayasasý ie benimsenen, Avrupa modei merkezi sistemi doðrutusunda baþatýmýþtýr Anayasasý na göre Anayasa ya uygunuðun yargýsa denetimi iki þekide düzenenmiþtir. - Soyut Norm Denetimi (Ýpta davasý), - Somut Norm Denetimi (Anayasa ya aykýrýýðýn diðer mahkemeerce ieri sürümesi), 6.1. Soyut Norm Denetimi Ýpta davasýnda Anayasa ya aykýrýýk savý, herhangi bir dava ie igii ve iiþkii omaksýzýn, soyut oarak yapýdýðýndan buna, Türk hukukunda soyut norm denetimi denimektedir. Kanunarýn, kanun hükmünde kararnameerin ve TBMM Ýçtüzüðü nün ya da bunarýn beiri madde ve hükümerinin þeki ve esas bakýmýndan Anayasa ya aykýrýýðý savýya Anayasa Mahkemesi nde doðrudan 19 Bkz., Büent Uaþ, a.g.m. Avrupa Anayasa Mahkemesi Modeinde; Anayasa Mahkemesi öze oarak ve münhasýran anayasa uyuþmazýðý çözüme baðamak için kurumuþ, mevcut yargý düzeni dýþýnda yer aan, organik ve biçimse oarak kendine özgü, baðýmsýz ve uzmanaþmýþ bir yargý merciidir.

14 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi 105 ipta davasý açýabiir. Ýpta davasýný kimerin açabieði anayasaarda açýkça beirtimiþtir Anayasasý nda Anayasa Mahkemesi nde ipta davasý açabiecek oanar iki gruba ayrýmýþtýr; Yüksek Hakimer Kuruu, Yargýtay Danýþtay, Askerî Yargýtay ve Üniversiteer kendi varýk ve göreverini igiendiren aanarda ipta davasý açabiirerdi. Doktrinde bu davaya organ 20 davasý denimektedir. Cumhurbaþkaný, yasama meciserindeki siyasi parti gruparý ve TBMM nde grubu buunan siyasi partier ie son mietvekii gene seçimerinde geçeri oyarýn en az yüzde onunu aan siyasi partier; Yasama Meciserinden birinin üye tamsayýsýnýn en az atýda biri tutarýndaki üyeeri herhangi bir konu sýnýramasý omaksýzýn ipta baþvurusunda buunabiirerdi Anayasasý, ipta davasý açabiecek oanarý sýnýrandýrmýþ ve bazý kurumarýn kendi varýk ve göreverini igiendiren aanarda ipta davasý açma yetkisini tamamen kadýrmýþtýr. Artýk, Cumhurbaþkaný, iktidar ve ana muhaefet partisi mecis gruparý ve TBMM üye tamsayýsýnýn en az beþte biri tutarýndaki üyeeri ipta davasý açabiir. Eðer iktidarda birden faza parti varsa, iktidar partierinin dava açma hakkýný en faza üyeye sahip oan parti kuanýr. (Ay. md. 150) Ýpta davasý açma süresi, iptai istenien kanun, kanun hükmünde kararname veya TBMM Ýçtüzüðü nün Resmî Gazete de yayýmanmasýndan baþayarak atmýþ gün sonra sona erer. (1982 Ay. md.151) Bu süre 1961 Anayasasý nda doksan gün oarak öngörümüþtü Somut Norm Denetimi Somut norm denetimi, soyut norm denetiminden farký oarak herhangi bir dava açma süresine tabi omadan ve bei þartara göre kiþise hakký iha edien herkes tarafýndan iþetiebiir Anayasasý nýn 152. maddesine göre, bir davaya bakmakta oan mahkeme uyguanacak bir kanun ya da kanun hükmünde kararname hükümerini Anayasa ya aykýrý görürse veya tarafardan birinin ieri sürdüðü aykýrýýk iddiasýnýn 20 Organ Davasý, bei kuruuþarýn, bir kanunun Anayasaya aykýrýýðýný, Anayasa Mahkemesine dava etmesidir. (Ejder Yýmaz, Hukuk Sözüðü, Yetkin Yayýnevi, 7. Baský, Ankara, 2002.)

15 106 Sayý: 2 Temmuz-Aðustos-Eyü 2006 ciddî oduðu kanýsýna varýrsa, bu konuyu Anayasa Mahkemesi ne götürür ve Anayasa Mahkemesi nin vereceði karara kadar davayý geri býrakýr. Eðer mahkeme iddiayý ciddî bumazsa, o zaman bu konu esas hüküme birikte temyiz merciince karara baðanýr. Anayasa Mahkemesi nin beþ ay içinde kararýný vermesi gerekir. Eðer bu süre içinde, herhangi bir nedene karar verimezse, yere mahkeme, davayý yürürükteki kanun hükümerine göre sonuçandýrýr Anayasasý nda, Anayasa Mahkemesi atý ay içinde kararýný vermezse, baþvuran mahkemeye Anayasa ya aykýrýýk savýný kendi kanýsýna göre çözme ve davayý buna göre yürütebime oanaðý tanýnmýþtý. Ebette, Mahkemenin kanunun Anayasa ya aykýrýýðý konusunda verdiði kararýn sadece oaya sýnýrý ve tarafarý baðayýcý omasý gerekmekteydi Anayasasý döneminde mahkemeer Anayasa nýn kendierine verdiði bu yetkiyi kuanmakta çok isteksiz davranmýþardýr Anayasasý na göre, gene mahkemeerin böye bir yetkisi buunmamaktadýr Anayasasý nýn, 1961 Anayasasý ndan önemi bir ayrýýðý da, Anayasa Mahkemesi nin iþin esasýna girerek verdiði ret kararýnýn Resmî Gazete de yayýmanmasýndan sonra, on yý geçmedikçe ayný konuda Anayasa ya aykýrýýk savýya yeniden baþvuruda buunuamayacaðý younda bir sýnýrama getirmesidir. Anayasanýn 148. maddesinde yer aan; Kanunun yayýmandýðý tarihten itibaren on gün geçtikten sonra, þeki bozukuðuna dayaý ipta davasý açýamaz; def i youya da ieri sürüemez. hükmü, TBMM Ýçtüzüðü ie kanun hükmünde kararnameeri kapsamamaktadýr. Doayýsýya kanun hükmünde kararnameer ve TBMM Ýçtüzüðü söz konusu ounca, þeki bakýmýndan denetim için süresiz baþvuru hakký buunmaktadýr. 21 Kanun, kanun hükmünde kararname, TBMM Ýçtüzüðü veya bunarýn beiri hükümeri, ipta karararýnýn Resmî Gazete de yayýmandýðý tarihte yürürükten kakar. Baþka bir deyiþe, bir kanun veya beiri bir hüküm ipta edidiðinde, bu iptain sonucu oan yürürükten kakma, Mahkeme kararýnýn Resmî Gazete de yayýmandýðý tarihtir. Ancak Anayasa Mahkemesi gereki görürse, ipta hükmünün yürürüðe gireceði tarihi ayrýca kararaþtýrabiir. Fakat bu süre, kararýn Resmî Gazete de yayýmandýðý günden baþayarak bir yýý aþamaz. Anayasa nýn 153. maddesine göre, ipta kararý geriye yürümez. Bu, ipta edien kuraýn Anayasa Mahkemesi nin ipta kararýna kadar, yani Anayasa Mahkemesi tarafýndan o yasa yürürükten kadýrýýncaya kadar, geçeri omasý demektir. Bu durum; özeike ekonomik (örneðin Bütçe Kanununda harcýraha igii bir hükmün iptai) açýdan kiþierin hakarýnda kýsýntý yapan kanunarýn, 21 Þeref Ýba, Anayasa ve Siyasa Kurumar : 100 Soruda, Turhan Kitabevi, Ankara, 2006, s.193.

16 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi 107 Anayasaya aykýrý görüerek ipta edimesinden önceki dönemde doðan ekonomik kayýparýnýn giderimesi gerekir ve bu konuda Anayasada deðiþikik yapýarak, Anayasa Mahkemesinin hangi ipta karararýnýn geriye yürümeyeceðinin beirenmesi gerekmektedir. Ükemizdeki bu düzeneme biçimi, yargýcýn Anayasa ya uygunuk denetimi yaparken ipta etmeyip sadece daha önce de varoan Anayasa ya aykýrý yasanýn hükümsüz oduðunu ian ettiði Amerikan sisteminden bütünüye farkýdýr. 22 Anayasanýn 153. maddesinin birinci fýkrasý gereðince, Anayasa Mahkemesi karararý kesindir ve ipta karararý, gerekçeeri yazýmadan açýkanamaz. Baþka bir deyiþe, verien kararýn yürürüðe girebimesi için gerekçenin yazýmasý gerekmektedir. Uyguamada bu kuraa pek uyumamakta bir çok karar gerekçesi yazýmadan kamuoyuna açýkanmaktadýr. Eðer ipta kararýnýn yürürüðe gireceði tarih erteenmiþse, TBMM nin ipta kararýnýn ortaya çýkaracaðý boþuðu doduracak yasa tasarýsý ve tekifine önceik vermesi gerekmektedir. Anayasa nýn 11. maddesine göre, Anayasa hükümeri, yasama, yürütme ve yargý organarýný, idare makamarýný ve diðer kuruuþ ve kiþieri baðayan teme hukuk kuraarýdýr. (1982 Ay. md.11) Kanunar da Anayasa ya aykýrý oamazar. Türkiye de sadece Anayasa Mahkemesi herkesi baðayýcý bir biçimde resmi oarak Anayasa yý yorumayabiir ve bu nedene Anayasa Mahkemesi karararý yasama, yürütme ve yargý organarýný, idare makamarýný ve gerçek ve tüze kiþieri baðar. (1982 Ay. md.153). Ne yasama ne de yürütme organýnýn Anayasa Mahkemesi karararýný deðiþtirme ya da geciktirme gibi bir yetkisi vardýr. Nasý anaþýmasý gerektiðini yorumamak güçse de, Anayasa nýn 153. maddesinde, Anayasa Mahkemesi bir kanunu ya da beiri bir hükmü ipta ederken, kanun koyucu gibi harekete yeni bir uyguamaya yo açacak biçimde hüküm veremez denimektedir. Anayasa Mahkemesinin kimi karararýnda, bu hükmün titizike uyguanmadýðý görümektedir. Türkiye de yargý gücünün bir parçasý oan Anayasa Mahkemesi dýþýnda 23 uyguamada baþka hiçbir kurumun Anayasa yý koruma fonksiyonunu etkii bir 22 Bkz., Büent Uaþ, a.g.m. Amerikan modeinde yargýç sadece kanunu deði, hukuku uyguamaka yükümüdür. Bunun sonucunda her yargýç, hukuk kuraýný uyguamadan önce onun bir üst kuraa uygunuðunu doðruamaktadýr.denetim her düzeyde ve bütün yargýçar tarafýndan yapýdýðý için yaygýndýr Anayasasý kanunarý yorumama yetkisini TBMM ye vermiþti. (1924 Ay md. 26) Mecisin bu yetkisini gereði gibi kuandýðýndan söz etmek mümkün deðidir.

17 108 Sayý: 2 Temmuz-Aðustos-Eyü 2006 biçimde ve tarafsýzýk içinde yapamayacaðý anaþýmýþtýr. 24 Þunu da vurguamak gerekir ki, insan hakarý, dünyada çaðdaþ ve evrense bir boyuta uaþmýþ; 1961 ve 1982 Anayasaarý ie ükemizde önemi bir konu durumuna gemiþtir Anayasasý nýn 2. maddesine göre, Türkiye Cumhuriyeti nin teme niteikerinden biri insan hakarýna saygýý omaktýr yýýnda yapýan Anayasa deðiþikiði ie hukuk deveti daha da somutaþtýrýmýþtýr. 25 Hemen hemen bütün ükeerde teme hak ve özgürükeri, deðiþtirimesi daha güç oan Anayasa ya koyma ve Anayasa ya uygunuðunun denetimini de yargý organýna veya yargýsa niteikte bir organa býrakmanýn doðru oacaðý yönünde bir eðiim osa da kanýmýzca bunun çok geniþ yorumanmamasý gerekir. Konuya böye bakýdýðýnda en uzun ve ayrýntýý anayasaý Hindistan ýn teme hak ve özgürükerin güvence atýna aýndýðý en çaðdaþ demokratik üke oduðunu kabu etmek gerekir. Oysa ki; sosyo-ekonomik, moderneþme, geiþmiþik düzeyi, þehireþme hýzý gibi faktörer baðamýnda düþündüðümüz zaman ükeer geiþtikçe, demokrasiyi içseeþtirdikeri ve anayasaarýnýn kýsadýðý görümektedir. Doayýsýya herþeyi anayasaarda ayrýntýý bir þekide düzenemenin pratikte bir faydasý yoktur. Bu açýdan; teme hak ve özgürüker ve Cumhuriyet in diðer çok önemi niteikerine hukuksa güvenik mekanizmasý getiren Anayasa Mahkemesi, hukukun evrense kuraarýna, özeike de insan hakarýna dayanarak verdiði önemi karararýya gitgide güçenmekte ve topum tarafýndan benimsenmektedir. 7. Türkiye Büyük Miet Mecisi ve Anayasa Mahkemesi Ýiþkisi Türkiye Büyük Miet Mecisi karararý, kura oarak anayasa yargýsý nýn bir baþka ifadeye Anayasa Mahkemesinin yargýama yetkisi kapsamýnda deðidir. 24 Kýrþehir Ýinin, içe haine getirimesi oayý, açýk bir þekide göstermiþtir ki; bir Anayasa Yargýama Organý gerekidir. Bakýnýz bu hususta; Dönemin DP Kayseri Mietvekii Servet Hacýpaþaoðu, anýarýnda Kýrþehir'e igii kanun konusunda ne diyor;... DP siyasi hayatýnýn en büyük yanýþýný yapýyordu. Kýrþehir iini içe yapacaktý. Bunu, ik duyduðumuzda inanamamýþtýk; günün þakasý sanmýþtýk. Sonradan öðrendik ki, gerçekten Kýrþehir'i içe yapmak için gereki çaýþmaar yapýmaktadýr. Þaþýacak þeydi. Deveti, vatandaþýn ayaðýna getirmek için, bazý nahiyeeri içe, bazý içeeri de i yapmak isteyen bir iktidarýn, 40 yýýk Kýrþehir iini içe yapmak istemesi anaþýýr þey deðidi. Bu kanunun gerekçesi ne oacaktý? Kýrþehir'in Miet Partisi'ne oy vermesi. Bu, Türk topumuna demokrasiyi getirmek isteyenere karþý iþenmiþ bir suç oabiir miydi? 490'ýk DP grubunun, 495 omasý ya da omamasý neyi deðiþtirirdi? Buna karþýýk, küçük bir siyasi partinin, 5 mietvekii çýkarmasý Türkiye'deki demokratik mozaiði tamamayýcý oamaz mýydý?.. Evet, DP iktidarý, görünürde Nevþehir'i i yapmak gerekçesiye, asýnda ise, Kýrþehir'i cezaandýrmak için son derece ike bir tutum içine girmiþti." [Servet Hacýpaþaoðu; Poitika (Ýstanbu: Ceyan Matbaasý, 1997) s.45-46] 25 Anayasa md. 14, f.1; Anayasada yer aan hak ve hürriyeterden hiçbiri, Devetin ükesi ve mietiye böünmez bütünüðünü bozmayý ve insan hakarýna dayanan demokratik ve âik Cumhuriyeti ortadan kadýrmayý amaçayan faaiyeter biçiminde kuanýamaz.

18 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi 109 Bu baðamda: Yasama organýnýn kimi iþeveri sadece kendisini igiendirmekte ve doayýsýya, Anayasa Mahkemesinin yargýama yetkisinin dýþýnda buunmaktadýr. Buna karþýýk paramentonun bazý karararýnýn gerek istisnai oarak Anayasada beirenmiþ haere ve gerekse Anayasa Mahkemesinin uyguamasýndan doðan veya anayasa teamüerden kaynakanan sebepere Anayasa Mahkemesinin denetimine tabi oduðunu görmekteyiz. Paramento Karararýndan bazýarý þunardýr; Anayasasý Tarafýndan Öngörümüþ Paramento Karararý Þunardýr; - TBMM Ýçtüzüðü.(md.95) - Yasama dokunumazýðýnýn kadýrýmasý.(md. 83) - Mietvekiiðinin düþmesi kararý. (md.84) - Mecisin kendi seçimerinin yenienmesine karar vermesi. (md.77/2) - TBMM Baþkaný ve Baþkanýk Divanýnýn seçimesi kararý.(md.94) - Mecisin tatie girmesi kararý.(md.93/2) - Kapaý oturum yapýmasýna ve bu oturumardaki görüþmeerin yayýnanmasýna iiþkin kararar.(md.97/2) - Bir mietvekiinin atý ayý geçmemek üzere Bakanar Kuruunca veriecek görevi kabu etmesine iiþkin kararar.(md.82/2) 7.2. TBMM Ýçtüzüðü Tarafýndan Öngörümüþ Paramento Karararý da Þunardýr; - Komisyonara üye seçimesi karararý (Ýç.md.20) - Diekçe Komisyonu Karararý ve Diekçe Komisyonu raporu üzerine TBMM Gene Kuruunun aacaðý karar.(ýç.md ) 26 - Açýk oyama kararý (Ýç. md.143) - Gizi oyama kararý (Ýç. md.147) 1982 Anayasasý, üç istisna dýþýnda paramento karararýný Anayasa Mahkemesinin denetimi dýþýnda tutmuþtur. Bu istisnaar TBMM Ýçtüzüðü, dokunumazýðýn 26 Bu paramento kararý ie igii geniþ bigi için, Bkz. Kadir Ataþ, Mecis Denetim Yoarýndan Diekçe Komisyonu Mecis Büteni, Ankara, Haziran 2006, s

19 110 Sayý: 2 Temmuz-Aðustos-Eyü 2006 kadýrýmasý kararý ve mietvekiiðinin düþmesi kararýdýr. Bu üç tür parâmento kararýnýn Anayasa Mahkemesi tarafýndan denetenebieceði Anayasanýn 85 ve 148. maddeerinde açýkça beirtimiþtir. Bunun dýþýnda Anayasa Mahkemesinin süreki niteikteki içtihatarýya bazý TBMM karararý Anayasa Mahkemesinin yetki aanýnda görümektedir. Anayasa Mahkemesinin denetimine tabi paramento karararýna kýsaca deðinmekte fayda vardýr: 7.3. TBMM Ýçtüzüðü Anayasa Mahkemesi Ýçtüzük karararýnýn Anayasaya uygun oup omadýkarýný, hem þeki 27 hem de esas bakýmýndan deneteyebimektedir Anayasasýnýn 85. maddesine göre TBMM Ýçtüzük hükümeri, siyasi parti gruparýnýn Mecisin bütün faaiyeterine ve doayýsýya komisyonara kuvveteri oranýnda katýmaarýný saðayacak yoda düzenenecektir. Anayasa Mahkemesi bir kararýnda, yeni kuruan, Güven Partisinin, igii komisyon ve karma komisyonun bünyesinde Anayasa nýn 85. maddesinde öngörüen oraný bozduðu hade düzetme youna gidimeden igii kanunun (Ýþ Kanunu) çýkarýmýþ omasýný Anayasa ya aykýrý görerek þeki açýsýndan ipta etmiþtir. 28 Doktrindeki bir görüþe göre, TBMM Ýçtüzüðünün þeki yönünden denetimi, kanunar için öngörüen son oyamanýn öngörüen çoðunuka yapýýp yapýmadýðýya 29 sýnýrý deðidir. Kanýmýzca, doktrindeki bu düþünce kabu görürse; Anayasa Mahkemesi TBMM Gene Kuruunun takdirini dikkate amaka birikte, isterse Anayasa Komisyonunda veya Mecis Gene Kuruunda yapýan bir ususüzük doayýsýya Ýçtüzüðün igii hükümerini þeki açýsýndan ipta edebiecektir Mietvekiiðinin Düþürümesi ve Yasama Dokunumazýðýnýn Kadýrýmasý Karararý Anayasanýn ipta istemi baþýðýný taþýyan 85. maddesi gereðince, mietvekiiðinin düþürümesi ve yasama dokunumazýðýnýn kadýrýmasýna iiþkin TBMM karararýnýn iptai istemiye Anayasa Mahkemesine 27 Anayasa Mahkemesi, Komisyonarda, Siyasi Parti Guruparýnýn güçeri oranýnda temsi edimedikeri nedeniye, 931 sayýý Ýþ Kanununu ipta etmiþtir. Karar için Bkz., E.1967/40, K.19700/26, RG, T , S Karar için Bkz., E.1967/40, K.19700/26, RG, T , S Þeref Ýba, a.g.e., (2006), s TBMM Ýçtüzüðünün Ýçtüzüðün deðiþtirimesi baþýký 181. maddesi þöyedir: Ýçtüzükte deðiþikik yapýmasýný öngören tekifer, mietvekierince yapýabiir. Bunar hakkýnda kanun tekiferi hakkýndaki hükümer uyguanýr.

20 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi 111 baþvuruabimektedir. 30 Buna göre, Anayasa Mahkemesi, bu tür paramento karararýný deneterken, sadece anayasa uygunuk denetimi yapmayacak, ayný zamanda kararýn Ýçtüzüðe ve yereþmiþ yasama teamüerine uygun bir yönteme aýnýp aýnmadýðýný da inceeyecektir. Bu konuda ÝBA nýn, Anayasanýn bu hükmü, anayasa yargýçarýnýn ayný zamanda birer içtüzük uzmaný ya da yasama uzmaný omaarýnýn gerekiiði konusunda ik kez bu kadar nettir. 31 düþüncesi dikkate deðerdir Ýçtüzük Niteiðindeki Kararar Anayasa Mahkemesinin süre geen içtihatarýndan kaynakanan bu denetim, Anayasa Mahkemesinin istikrarý yorumarý sonucunda geiþen isabeti bir deðerendirmesi oarak görümeidir. Anayasa mahkemesinin yereþik içtihadýna göre, yasama iþeminin usuü ve adýna baðý omaksýzýn Anayasaya uygunuk denetimi kapsamýnda oup omadýðýna, yasama iþeminin içeriðine bakarak kendisi karar vermektedir. Örneðin, Anayasa Mahkemesi, 1990 yýýnda bu yönde verdiði bir kararýnda þu þekide içtihat geiþtirmiþtir: Yasama meciserince Anayasa da öngörüener dýþýndaki adar atýnda ve baþka yöntemer uyguanarak ouþturuan iþemerin Anayasa Mahkemesi nin denetimine baðý oup omadýðý saptanýrken, uyguanan yöntem kadar o metnin veya begenin Anayasaca denetime baðý tutuan iþemere eþdeðerde ve etkinikte oduðunu ortaya koyuyorsa, onun da denetime baðý tutumasýnda zorunuuk vardýr. 32 Anayasa Mahkemesi, bu kararýnda oduðu gibi, baþka bazý karararýnda da benzer gerekçeere dayanarak, eyemi içtüzük kuraý (içtüzük deðiþikiðiiçtüzük düzenemesi) niteiðinde gördüðü yasama iþemerini anayasa yargýsý kapsamýnda görüp ipta istemini görüþmeye yetkii oduðu yorumunu yapmýþtýr. Bu konu ie igii oarak GÖZLER in; Pozitif hukuk metineri kendi koydukarý ikeere isim vermez. O ikenin içeriðini hüküm atýna aýr. Daha sonra doktrin ve mahkemeer ona isim verir. 33 ifadesinden anaþýacaðý üzere, yasama organýnýn hukuki metne verdiði isim, Anayasa Mahkemesi açýsýndan baðayýcý,-isim de mutak deðiþmez-deðidir Anayasasýnýn söz konusu 85. maddesi þöyedir: Yasama dokunumazýðýnýn kadýrýmasýna veya mietvekiiðinin düþmesine 84 üncü maddenin birinci, üçüncü veya dördüncü fýkraarýna göre karar verimiþ omasý haerinde, Mecis Gene Kuruu kararýnýn aýndýðý tarihten baþayarak yedi gün içerisinde igii mietvekii veya bir diðer mietvekii, kararýn, Anayasaya, kanuna veya Ýçtüzüðe aykýrýýðý iddiasýya iptai için Anayasa Mahkemesine baþvurabiir. Anayasa Mahkemesi, ipta istemini onbeþ gün içerisinde kesin karara baðar. 31 Þeref Ýba, a.g.e., (2006), s E.1990/31,K.1990/24, T , AMKD,S. 26, s Kema Gözer, Anayasa Deðiþikiðinin Teme Hak ve Hürriyeterin Sýnýrandýrýmasý Bakýmýndan Getirdikeri ve Götürdükeri, Ankara Barosu Dergisi, Y. 59, S. 2001/4, s

21 112 Sayý: 2 Temmuz-Aðustos-Eyü Anayasa Mahkemesinin Yüce Divan Sýfatýya Yargýama Yapmasý 1982 Anayasasýna göre Devet 34 otoritesi yasama, yürütme ve yargý omak üzere üç teme organdan, üç teme güçten ouþmaktadýr. Yasama, yürütme ve yargý organarý arasýndaki eþitiðin bozumasý, Anayasa nýn teme yapýsýna aykýrýýk ouþturur. Yüce Divan 35, hukukumuza ik kez 1876 Anayasasý ie girmiþtir. Yüce Divan ýn (Divan-ý Ai); Ayan, Yargýtay ve Danýþtay üyeerinden ouþmasý öngörümüþtü. Yüce Divan tarafýndan yapýan iþ ceza yargýamasý oup, bu yargýama adi yargýnýn teme görevidir. Aksi görüþü savunan yazarar ise bu konuda bir ayrýmýn yapýabieceðini savunmaktadýrar. 36 Ýnsan hakarýnýn uaþtýðý evrense boyut karþýsýnda Cumhuriyet döneminde Yüce Divan ýn, deneyimi Yargýtay ceza hakimerinden ouþturumasý zorunu oduðu inancý Yargýtay camiasýnda hakimdir. 37 Þöye ki ; Yüce Divan, ceza yargýamasý yapan bir mahkemedir. Anayasa Mahkemesi nin üyeerinin tamamý hukukçu omadýðý gibi 38, hukukçu oanarýn tamamý da cezacý deðidir. Hukukçu omayan üyeerin ceza yargýamasý yapmasý adi yargýanma hakkýna açýkça aykýrý oacaktýr. Yüce Divan da Ceza Muhakemesi Kanunu na göre yargýama yapýacak, ceza hukuku uyarýnca sübut, niteeme, deðerendirme ve ferdieþtirme yapýacaktýr. Ceza hakimiði bir mesek oup, bigi birikimi ve deneyimi gerektirir. Ceza yargýamasý bir uzmanýk iþidir. 34 ARAS, Devet oma koþuunu þu þekide açýkamaktadýr:devet omanýn teme koþuu oan adaetin herkesin hakarýna riayet edimesini ve yasaar önünde eþit sayýmasýný gerektirir.ýnsan onurunu ve vicdanýný adaetsizik kadar inciten, rahatsýz eden, baþka bir þey daha yoktur.parmaðýmýza haksýz yere diken batsa Adaet! Diye baðýrmamýz ondandýr. Hak ve adaet herkese ve her zaman azýmdýr. (Cea Aras, Adi Yargýama Hakký, Yargýtay Dergisi, Temmuz 2006, C.32 S. 3, s.301) 35 Yüce Divan: Anayasa Mahkemesinin Cumhurbaþkaný ný, Bakanar Kuruu Üyeerini,Yargýtay, Danýþtay, Askeri Yargýtay,Yüksek Hakimer Kuruu, Sayýþtay Baþkan ve üyeerini,yargýtay Cumhuriyet Baþsavcýsýný,Askeri Yargýtay Baþsavcýsýný ve kendi üyeerini göreveri ie igii suçardan doayý yüce divan sýfatýya (ceza mahkemesi oarak) yargýama yapan mahkemedir. (Ejder Yýmaz, Hukuk Sözüðü, Yetkin Yayýnevi, 7. Baský, Ankara, 2002.) 36 Anayasa Mahkemesi, Cumhurbaþkaný, Baþbakan ve Bakanar Kuruu üyeeri ie igii Yüce Divan görevinin Anayasa Mahkemesinde kamasý; buna karþýýk yüksek yargý organarý ve Anayasada sayýan diðer yüksek göreviere igii Yüce Divan görevinin Yargýtay a verimeidir. (Hikmet Sami Türk, Anayasa Mahkemesinin 42. Kuruuþ Yýdönümü Nedeniye Düzenenen Sempozyumda Sunuan Bidirier, Ankara, 2004, s Osman Asan, Adi Yý Açýýþ Konuþmasý, s Þu anda Anayasa Mahkemesinin 12 üyesi hukukçu, (bunardan 5 i cezacý) 3 tanesi de diðer böümerden mezundur. Bkz. (Eriþim Tarihi: 31/07/2006)

22 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi 113 Anayasa Mahkemesi tarafýndan yapýan ceza yargýamasý tek dereceidir; mahkemece temyiz i kabi omaksýzýn kesin karar verimektedir. Bu da adi yargýanma ikesine açýkça aykýrýdýr. Evrense hukuk ikeerine göre, adi yargýanma hakkýndan söz edebimek için, ceza yargýamasýnýn en az iki kademei omasý zorunudur. 39 Adi yargýanma hakký artýk medeni ükeer ve özeike de batý hukuk sisteminde hukuk deveti omanýn bir iþareti ve bireyerin hak ve hürriyeterinin korunmasýnýn da bir güvencesi oarak anayasaara teminat atýna aýnan kiþi hakarýnýn baþýnda yer amaktadýr. 40 Kanýmýzca bu düþünce adi yargýanma ikesi gereðince dikkate aýnmaya deðerdir. Bir bakana, müsteþarýn ayný suçu iþemeeri hainde, bakan Anayasa Mahkemesi nde ceza yargýamasýnda uzman omayan kiþier tarafýndan ve tek derecei oarak, müsteþar ise iþevi ceza yargýamasý yapmak oan Yargýtay ýn igii ceza dairesi ve Yargýtay Ceza Gene Kuruu nda iki kademei oarak yargýanacak ve bakan ehine adi yargýama yapýmayacaðý kuþkusu doðacaktýr. 41 Bu da adi yargýama ikesine aykýrý oacaktýr. Uzman ceza hukukçuarýndan ouþan yargý mercierinde yargýanmanýn, yargýananar için güvence ouþturduðunun açýk bir gerçek oduðu herkesçe biinmektedir. Ýnsan Hakarý ve Teme Özgürükerinin Korunmasýna Dair Avrupa Sözeþmesi ne Ek 7 Numaraý Protokoün 2. maddesinde; Ceza yargýamasýnýn iki derecei omasýný, mahkumiyet ya da ceza hükmünün daha yüksek bir mahkeme tarafýndan yeniden inceenmesini isteyebime hakkýnýn buunmasý hükme baðanmýþtýr. Ýnsan Hakarý ve Teme Özgürükerinin Korunmasýna Dair Avrupa Sözeþmesi nin 6. maddesi ie Bireþmiþ Mieter Kiþise ve Siyasa Hakar Uusararasý Sözeþmesi nin 14. maddesinin baþýðý Adi Yargýama Hakký oup, beþinci fýkrasý; Bir suçtan ötürü mahkum oan bir kimse, mahkumiyetinin ve adýðý cezanýn daha yüksek bir yargý yeri tarafýndan, hukuka göre inceemesini isteme hakkýna sahiptir. biçimindedir. Bu çok önemi iki metindeki adi yargýanma ikesi Yüce Divan yargýamasýnda göz ardý edimemeidir. Gerek 1961 ve gerekse 1982 Anayasaarýnda Yüce Divana igii hiçbir gerekçeye yer verimemiþtir. Anayasa Mahkemesinin kuruuþ amacý 39 Osman Asan, Adi Yý Açýýþ Konuþmasý, s Cea Aras, a.g.m, s Yüce Divan yargýamasýnda Ne bis in idem ikesi dikkate aýnmaýdýr.

23 114 Sayý: 2 Temmuz-Aðustos-Eyü 2006 Anayasa yargýsý oduðuna göre, iþevinin de Anayasa yargýsý ie sýnýrý omasý gerekir. 42 Yüce Divan yetkisinin daha önce Anayasa Mahkemesi ne verimiþ omasý, bu yanýþýðýn sürdürümesine gerekçe oamaz. 43 Uusararasý sözeþmeerde yer aan Adi yargýanma hakký doðrutusunda, 2001 yýýnda 4709 sayýý Kanun a Anayasanýn maddesinin birinci fýkrasý deðiþtirierek adi yargýanma hakký teme insan hakký oarak Anayasamýzda yerini amýþtýr. Türkiye Büyük Miet Mecisi nin 5/03/1973 tarihi ve 584 Karar sayýý Ýçtüzüðü ie hangi durumarda Anayasa Mahkemesinin Yüce Divan sýfatýya TBMM den bigi isteyeceði düzenenmiþtir. Mecis soruþturmasý neticesinde Baþbakan veya bir bakanýn soruþturumasýna karar veriirse, TBMM Ýçtüzüðünün 112. maddesine göre, TBMM Yüce Divan a sevk kararý aýrsa, dosya en geç yedi gün içinde Baþkanýkça dizi pusuasýna baðanarak Anayasa Mahkemesi Baþkanýðýna gönderiir.( Ýç. md.112) 9. Egemenik, Ýnsan Hakarý ve Bireyse Baþvuru (Þikayet Hakký) Açýsýndan Anayasa Mahkemesi 1982 Anayasasý nýn baþangýç kýsmýnda yer aan, her Türk vatandaþýnýn, Anayasa da beirtien teme hak ve özgürükerden, eþitik ve sosya adaet gerekerince yararanarak mii kütür, medeniyet ve hukuk düzeni içinde onuru bir hayat sürdürebimesi, maddi ve manevi varýðýný bu yönde geiþtirebimesi hedeferine uaþmak için; Anayasa nýn 2. maddesinde beirtien Cumhuriyetin teme niteikerinin baþýnda geen hukuk devetinin, tüm kuraarýya gerçekeþebimesi için yargýnýn hýzý, adi ve kaitei hizmet vermesi gerekir. Bu konu Avrupa için Bir Anayasa Ouþturan Antaþma Tasaðý nda da çok geniþ bir þekide düzenenmiþtir. 45 Ayrýca, Avrupa Ýnsan Hakarý Sözeþmesi nin 6. maddesinin (1) 42 Osman Asan, Adi Yý Açýýþ Konuþmasý, s Osman Asan, Adi Yý Açýýþ Konuþmasý, s Anayasasý, Madde 36 birinci fýkra (Deðiþik: /14 md.): Herkes, meþrû vasýta ve yoardan faydaanmak suretiye yargý mercieri önünde davacý veya davaý oarak iddia ve savunma ie adi yargýanma hakkýna sahiptir. 45 Avrupa için Bir Anayasa Ouþturan Antaþmanýn Adaet baþýký böümü ( 11 ia 47. maddeer) Ýhain Etkin Bir Þekide Giderimesini Taep Etme ve Adi yargýanma Hakký þöyedir; Birik yasaarýnca garanti atýna aýnan hakarýn ve özgürükeri iha edien herhangi bir kiþi, bu maddede beirtien koþuara uygun oarak,bir mahkeme önünde etkin bir þekide giderimesini taep etme hakkýna sahiptir. Herkes, daha önce yasaarca ouþturumuþ baðýmsýz ve tarafsýz bir mahkemede,maku bir süre içinde, adi ve açýk bir duruþma yapýmasý hakkýna sahiptir. Herkes, tavsiye ama, savunuma ve temsi edime oanaðýna sahip oacaktýr. Yeteri kaynakardan yoksun kiþiere, adaete etkin bir biçimde eriþim için, gereki oranda adi yardým yapýacaktýr.

24 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi 115 numaraý bendinde, herkesin, müstaki ve tarafsýz bir mahkeme tarafýndan yargýanma ve davasýný maku bir süre içinde, aeniyet esasarýna göre ve hakkaniyete uygun biçimde sonuçandýrma hakký oduðu kuraýna, bir baþka ifadeye adi yargýanma ikesine yer verimiþtir. 46 Egemeniðin, devetin meþruiyet kaynaðý oan birey aeyhine kuanýmasýnýn önündeki en büyük enge anayasa mahkemeeridir. Ancak, hukuk düzeninin ve egemenik kuanýmýnýn uusa niteiði nedeniye etkin ve akýcý bir zafer oarak niteendiriebiecek oan anayasa mahkemeerinin, egemeniðin meþruiyet kaynaðýnýn uusa zeminden uusa üstü zemine kaymasý 47, doayýsýya pozitif hukukun, hatta anayasaarýn dahi uusar arasý güç iiþkierince beirenen duruma gemesi karþýsýnda, bu etkinik ve geçeriikerini sürdürebimeeri tartýþýýr hae gemiþtir. Bu durumda, anayasa mahkemeeri ya iþevseik kaybýna uðrayýp semboik kurumar haine indirgenecek, ya da iþeveri yeniden tanýmanacaktýr. Anayasa mahkemeeri yanýzca uusa pozitif normara göre deði, uusa üstü, uusar arasý metinere, kimi zaman onun da ötesinde evrense ikeere göre hukuki denetimi yapacaktýr. 48 Kuþkusuz, yanýzca biçimse anamda bir hukuk deveti ikesi ie adaet, hukuksa güvenik, teme hak ve özgürüker saðanamaz. Adaeti amaç edinmeyen, insan onuruna uygun düþmeyen bir yasama tasarrufu; pozitif hukuk tarafýndan korunsa dahi, hukuk deveti ve evrense hukuk ikeerine uygun düþmez. Yasaarýn ve siyasa iktidar iþemerinin, insan hakarýný iha eden, uusa ve uusararasý barýþý tehdit edici ve evrense deðereri zayýfatýcý bir araç oarak kuanýmasý, pozitif düzenemeer izin verse ve Anayasa denetim yoarý týkaý osa bie hukuka uygun hae gemez. Etnik köken, din, cinsiyet ve benzeri faktörer gözetmeksizin Türk Uusu, uusa onurunun korunmasýnýn ve dünyada barýþýn saðanmasýnýn ancak evrense 46 Kiþierin, baðýmsýz ve tarafsýz mahkemeerde, maku süre içinde, hakkaniyete uygun ve kamuya açýk (aeni) oarak dinenmesi hakký oup, hüküm aeni oarak verimei,sanýk suçuuðu kanunen sabit oana kadar masum sayýmaý, kiþiere yapýan isnat açýkanmaý, savunmasýna oanak tanýnmaý ve her türü savunma hakkýndan ve oanakardan yararanmaý þekindeki Avrupa Ýnsan Hakarý Sözeþmesi nin düzenediði hak. (Ejder Yýmaz, Hukuk Sözüðü, Yetkin Yayýnevi, Ankara, 7. Baský, 2002) 47 Türkiye, üyesi buunduðu Avrupa Konseyince yürürüðe konmuþ oan AÝHS nin 34 üncu maddesinde yer aan kiþise baþvuru hakkýný tanýdýðýný AK Gene Sekreteriði ne 28 Ocak 1987 tarihinde bidirimesi ie AÝHS de ve ek protokoerde yer aan hakar Türk pozitif hukukuna geçerek teme hakar arasýna girmiþtir. (Zafer Gören, Anayasa Mahkemesi ne Kiþise Baþvuru, Anayasa Yargýsý 11, Konya, 1996.) Anayasasý, Madde 90, son fýkra: Usuüne göre yürürüðe konumuþ mieterarasý andaþmaar kanun hükmündedir. Bunar hakkýnda Anayasaya aykýrýýk iddiasý ie Anayasa Mahkemesine baþvuruamaz. (Ek cüme: /7 md.)usuüne göre yürürüðe konumuþ teme hak ve özgürükere iiþkin mieterarasý andaþmaara kanunarýn ayný konuda farký hükümer içermesi nedeniye çýkabiecek uyuþmazýkarda mieterarasý andaþma hükümeri esas aýnýr.

25 116 Sayý: 2 Temmuz-Aðustos-Eyü 2006 hukukun tüm dünyaya egemen omasý ie mümkün oacaðýnýn biincinde omaýdýr. Þüphesiz ki, Türk Uusu adýna siyasa iktidarý kuanan organar da ükenin dýþ poitikasýnýn beirenmesine iiþkin iþem ve eyemerinde bu gerçeði göz önünde buundurmaýdýrar. Uusararasý güvenik ve barýþýn saðanamadýðý, güç iiþkierinin beirenemediði güçüerin hukuku yerine, evrense hukuk un ikame ediemediði bir dünyada uusa barýþ ve güveniðin saðanmasý da oanaký omadýðý-insan hakarý ihaeri nedeniye- her geçen gün daha iyi anaþýmaktadýr. Bireyin teme deðer kabu edidiði, insan hakarý ve demokrasiyi korumanýn uusa ve uusa üstü düzeyde ön pana çýktýðý çaðýmýzda, anayasa mahkemeeri, insan hakarýnýn uusa düzeyde korunmasýnda en etkin kuruuþardan biridir. Bazý deveterde bireyere tanýnmýþ oan doðrudan baþvuru yöntemi, hak ve özgürük ihaerine karþý Anayasa Mahkemeerinin koruyucu roünü etkineþtirmiþtir ve 1982 Anayasaarý teme hakarý kanuna veya bir idari iþeme iha edien bireyerin, bireyse baþvuru hakkýný kuanarak Anayasa Mahkemesi ne müracaat etmesine yer vermemiþtir. Bunun gerekçesine inidiðinde Anayasa Mahkemesinin iþ yükünün artmasý kaygýsýnýn güdüdüðü gerçeði buunmaktadýr. 49 Bireyse baþvuru, baþka bir deyiþe anayasa þikayet, Avrupa Ýnsan Hakarý Mahkemesi ne yapýan baþvuruya benzer bir iç hukuk uyguamasý oup, kamu gücü tarafýndan yapýan insan hakarý ve özgürükeri ihaerinin oay bazýnda beirenmesi, iha edien hakkýn onarýmasý için gereki önemerin aýnmasý 50 konusunda yapýan baþvurudur. Herkese açýk oan dava you, bir anayasayý koruma ya da gene koruma davasý deðidir. Amaç, bireyerin teme hakarýný anayasa yargýsý youya korumak oduðundan, dava açýmasý için menfaat þartý aranmaýdýr. 51 Anayasa nýn ve özeike teme hak ve özgürükerin koruyucusu omak fonksiyonunu üstenen Anayasa Mahkemesine, teme hakarýn zedeenmesi 49 SBF Tasaðýna göre; Anayasa Mahkemesi ne bazý memeketerde oduðu gibi hemen her anayasa ihtiafý için müracaat edimesine yo açan þümuü bir sisteme gitmeyi doðru bumadýk. Gruparýn ve þahýsarýn müracaatarýný çok mahdut haere inhisar ettirmeyi ve kanunarýn anayasaya aykýrýýðý meseesini de ancak defi youna ve igii yargý mercii tarafýndan bu defin varit görümesi haine hasretmeyi uygun gördük. Aksi hade anayasa mahkemesinin siyasi ve meseki grupar arasýnda çýkacak anayasa ie igii ihtiafarda bir nevi hakem mevkiine geeceðini ve üzumundan faza müracaata çok yükü bir hae geeceðini ve bu surete mahkemenin otoritesinin ve iþeyiþinin sarsýacaðýný düþündük. 50 Mustafa Bumin, Anayasa Mahkemesinin 43 üncü kuruuþ günü töreni açýýþ konuþmasý, Ankara Konuþma metni için bkz., 51 Erdoðan Teziç, Anayasa Hukuku, Beta Yayýnarý, Ýstanbu, 1991, s. 202.

26 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi 117 durumunda bireyerin doðrudan baþvuru hakarý buunmamaktadýr. Oysa ki bu yöntem bir çok üke anayasasýnda düzenenmiþtir. 52 Avrupa modeini uyguayan ve Anayasa yargýsý denetimi müstaki mahkeme tarafýndan yapýan pek çok ükede ise soyut norm denetimi yapýmakta, somut norm denetimine iiþkin bireyse baþvuru hakký kabu edimemektedir. 53 Anayasa þikayetinde; - Ýddiasý ie þikayetçi, idarenin karar vermesindeki bir hatasýný ieri sürmektedir. Bu iddia üzerine Anayasa Mahkemesi ieri sürüen teme hak zedeenmesinin gerçekeþip gerçekeþmediðini araþtýrýr ve kararýn dayandýðý gene niteikte bir normun hukuka uygunuðu konusunda duraksamaar varsa, re sen bir norm denetimi yargýamasý baþatýr. - Ýkinci iddia ie þikayetçi, biinçi oarak þikayet ounan kararýn dayanaðýna yönemektedir. Þikayetçi normun Anayasa ya uygunuðu konusunda Anayasa Mahkemesi nde duraksamaar yaratmýþsa mahkeme re sen bir denetim baþatýr. Bir uyguama hatasý oup omadýðýnýn denetimi burada söz konusu omaz. Geneike bir þikayet içinde her iki iddia da ieri sürümektedir. Gene niteikte bir normun hukuka uygunuðu yargý içtihadýya daha önce sabit omuþsa, þikayetçier birinci iddia ie yetinmektedirer. GÖREN e göre, Anayasa þikayet ek bir hukuksa çare deði oaðanüstü bir hukuksa çaredir ve denetim aaný spesifik anayasa hukuku zedeemesi ie sýnýrýdýr. 54 Buna göre görevi mahkemeerde yargýamanýn kurumasý usuün beirenmesi, nesne durumun saptanmasý ve deðerendirimesi, uyguamasý bu konuda yetkii ve görevi mahkemeerin iþi oup Anayasa Mahkemesi nin denetimi dýþýndadýr. Anayasa Mahkemesi üyeerinin hazýradýðý, Anayasa Mahkemesinin þikayet hakkýný da içerecek biçimde, yeniden yapýanmasýna iiþkin tasaktaki bireyse baþvuru gerekçesine baktýðýmýzda Türkiye aeyhine Avrupa Ýnsan Hakarý Mahkemesinde açýacak davaarýn azatýmasý ie iç hukuk yoarýnýn tüketimesi gerekiiði ikesinin bu þekide tam oarak hayata geçirieceði düþüncesine 52 Anayasa þikayeti younun buunduðu ükeer Avrupa da; Federa Amanya, Avusturya, Beçika, Macaristan, Ýspanya, Ýsviçre, Avusturya Portekiz, Rusya, Çek Cumhuriyeti, Sovak Cumhuriyeti, Asya da; Moðoistan, Güney Kore, Gürcistan, Kýrgýzistan, Suriye, Orta ve güney Amerika da; Meksika, Breziya ve kýsmen Koombiya da, Afrika da; Sudan ve Senega de bireyse baþvuru buunmaktadýr.( Zafer Gören, Anayasa Mahkemesi ne Kiþise Baþvuru, Anayasa Yargýsý 11,s.136.Tartýþmaar) 53 Osman Asan, Adi Yý Açýýþ Konuþmasý, s Zafer Gören, Anayasa Mahkemesinin 42. Kuruuþ Yýdönümü Nedeniye Düzenenen Sempozyumda Sunuan Bidirier, Ankara 2004, s.281.

27 118 Sayý: 2 Temmuz-Aðustos-Eyü 2006 dayanýdýðý görümektedir. Kanýmýzca bu hak, Avrupa Ýnsan Hakarý Mahkemesinin denetiminden korunmak için tanýnmamaý, eðer böye bir hak tanýnacaksa; bu hukuk deveti, insan hakarý ve adi yargýama hakký baðamýnda tanýnmaýdýr. Baþkaarýna þirin görünmek, onarýn denetimerinden korunmak için yapýmamaýdýr. Anayasa Mahkemesi üyeerince hazýranan, Anayasa deðiþikiði tasaðýnda, Anayasa Mahkemesinin göreveri ve yapýsýya igii en önemi nokta, teme hak ve özgürükere daha çok güvence saðayacak oan bireyse baþvuru ya da þikayet hakkýnýn tanýnmýþ omasýdýr. 55 Tasak bu hakký, Anayasa da yer aan tüm hakar için deði, bunardan sadece Avrupa Ýnsan Hakarý Sözeþmesi nde sayýan teme hakara sýnýrandýrmýþtýr. Bireyse baþvuru hakkýnýn bu þekide sýnýrandýrýmasý BAÞLAR a göre, ükemizde, demokratikeþme sürecinin tamamanamamasý nedeniye, ik on yý içerisinde, Anayasaya aykýrý kabu ediebiecek hükümerin fazaýðý kaygýsýya, ik aþamada bireyse baþvurunun Sözeþmenin sadece beiri maddeeriye sýnýrandýrýmasý oarak düþünüebiir. 56 Ayný doðrutuda TURHAN da bireyse baþvuru younun Avrupa Ýnsan Hakarý Sözeþmesi kapsamýndaki hak ve özgürükere sýnýrý tutumasýný son derece yerinde görmektedir. 57 Doktrindeki bir görüþe göre, ükemizde bireyse baþvuru younun tanýnmasýndan bekenen yararýn saðanamayacaðý, doayýsýya bu hakkýn tanýnmasýnýn pratikte bir iþe yaramayacaðýdýr. Buna karþýýk BUMÝN e göre, bireyse baþvuru hakkýna, Türkiye de de uyguanmasýna duygusa ya da yeteri bigi sahibi ounamamasýna dayaý nedenere karþý çýkmak, Türk Uusunu, kimi teme hak ve özgürükerinden yoksun býrakacaðý gibi, baþta Avrupa Ýnsan Hakarý Sözeþmesi omak üzere, Devetimizin imza attýðý insanýðýn yüksek deðererinin korunmasýný saðayan diðer bir çok uusararasý antaþmaara da uygun düþmeyecektir. 58 Bu konu ie igii sevindirici oan ise bireyse baþvuru hakkýnýn tanýnmasýna karþý çýkanarýn azýnýkta omaarýdýr. 55 Anayasa Mahkemesi üyeerince hazýranmýþ tasaða göre; Herkes, Avrupa Ýnsan Hakarý Sözeþmesi kapsamýndaki anayasa hak ve özgürükerden birinin kamu gücü tarafýndan iha edidiði iddiasýya ve kanun yoarýnýn tüketimiþ omasý koþuu ie Anayasa Mahkemesine baþvurabiir. Anayasa þikayeti ie igii baþvurunun görüþüebiiriði, ön inceeme komisyonunun kuruuþ ve yetkieri, Daire kararýna iiþkin esas ve usuer, kanuna düzenenir. 56 Kema Baþar, Anayasa Yargýsýnda Yeniden Yapýanma, Demokrasi Patformu, Y.1, S.2, Bahar Bkz., 57 Mehmet Turhan, Anayasa Mahkemesinin 42. Kuruuþ Yýdönümü Nedeniye Düzenenen Sempozyumda Sunuan Bidirier, Ankara 2004, s Mustafa Bumin, Anayasa Mahkemesinin 43 üncü kuruuþ günü töreni açýýþ konuþmasý, Ankara Konuþma metni için bkz.,

28 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi 119 Anayasa Mahkemesi nin katanarak artan iþ yükü nedeniye, bireyse baþvuru hakkýnýn tanýnmasý hainde, onbineri buacak baþvuruarýn atýndan nasý kakýacaðý younda bir soru aka geebiir. Kuþkusuz, bireyse baþvuru hakkýnýn tanýnmasý hainde, Anayasa Mahkemesinin iþ yükünde önemi artýþar oacaktýr. 59 Bu nedene, Anayasa Mahkemesi nin yeniden yapýanmasý yanýnda, bireyse baþvuruarýn kabue þayan oup omadýðýný inceeyecek bir ön inceeme komisyonu kurumasý da gerekecektir. Bu baðamda, bireyse baþvuru younun iþeyiþine iiþkin ayrýntýarýn, Anayasa Mahkemesinin Kuruuþu ve Yargýama Usueri Hakkýnda Kanun da düzenenmesi daha doðru oacaktýr. Anayasa Mahkemesinin þikayet hakkýný da içerecek biçimde, yeniden yapýanmasýna iiþkin tasaðýn hazýranmasý aþamasýnda yurt dýþýndan davet edien Federa Amanya Anayasa Mahkemesi Baþkan Vekii Prof. Dr. Winfriet HASSEMER, Avusturya Anayasa Mahkemesi Üyesi Prof. Dr. Herbert HALLER, Venedik Komisyonu Üyesi Prof. Dr. Peter PACZOLAY ve Türkiye den de Anayasa Komisyonu Baþkaný Prof. Dr. Burhan KUZU ie sekiz üniversite öðretim üyesinin katýýmýya, 26 ve 27 Nisan 2004 günerinde yapýan sempozyumda, hiçbir konuþmacý, þikayet hakký tanýnmasýnýn sakýncaý oacaðýný beirtmemiþ, tüm konuþmacýar, bu düzenemenin bir an önce gerçekeþtirimesi gerektiðini ifade etmiþerdir. 60 Ayrýca, Venedik Komisyonu üyesi, bireyse baþvuru hakkýnýn Türkiye de tanýnmasýnýn çok önemi geiþme oacaðý ve takdire karþýanacaðýný die getirmiþtir. Anayasa da bu konuda yapýacak bir düzeneme ie Anayasa þikayetinin kabu edimesi hainde, kiþierin sahip odukarý teme hak ve özgürükerin doðrudan kendieri tarafýndan korunmasý saðanacak ve kamu organarýnýn Anayasa ya uygun davranmaarýndaki hassasiyet artacaktýr. Teme hak ve özgürükerin gerçek anamda yaþama geçmesinin you açýmýþ oacaktýr. Bu tür baþvuruarýn önce Türk Anayasa Mahkemesince inceenmesi sonucu, sözeþmeye açýkça aykýrý buunan hak ihaerinin Türkiye de giderimesi saðanýp, hem dýþ ükeer nezdinde Türkiye, teme hak ve özgürükerin yeterince korunamadýðý üke görünümünden çýkacaktýr. Avrupa Ýnsan Hakarý Mahkemesine yapýan baþvuruarýn çokuðu bakýmýndan haen üst sýraarda buunan ve bugüne kadar verien hak ihai karararý nedeniye yüksek miktararda tazminat ödemek zorunda býrakýan Türkiye aeyhindeki davaar önemi öçüde azaacaktýr. 59 Örneðin; Amanya da bu yoa yýda civarýnda baþvuru oduðunu, bunardan ancak %3 ünün kabu ediebiir niteikte buunarak esasýnýn inceendiðini, %97 sinin ise üç kiþiik ön inceeme komisyonarýnca kabu ediemez niteikte görüerek reddedidiðini bu ret karararýnda gerekçe buunmayabieceði gibi, kararýn oybiriði ie aýnmasý hainde, itiraz da ediemediði görümüþtür. 60 Anayasa Mahkemesinin 42. Kuruuþ Yýdönümü Nedeniye Düzenenen Sempozyumda Sunuan Bidirier, Ankara, 26 ve 27 Nisan 2004.

29 120 Sayý: 2 Temmuz-Aðustos-Eyü Sonuç ve Önerier Anayasa hukukunun en önemi sorunarýndan biri, hürriyet ie otorite arasýnda denge kurmaktýr. Hürriyet-otorite dengesinde otoritenin aðýr basmasý hainde, teme hak ve özgürükerden söz ediemez. Bu dengede hürriyet aðýr basar ve otorite tamamýya ortadan kadýrýýrsa, demokratik kütürün yereþmediði ve içseeþtirimediði ükeerde kaos ortamý kaçýnýmaz our. Her anayasa koyucu, kendi topumunun özeikerini de göz önünde buundurarak hürriyet-otorite ikiisinden birine aðýrýk verse de, bu dengeyi tamamýya bozmamaýdýr. Anayasa koyucu, 1982 Anayasasýnýn ik hainde, hürriyet-otorite dengesinde otoriteye aðýrýk verdiði hade, zaman içinde yapýan Anayasa deðiþikikeri ie (1993 de 3913 sayýý, 1995 de 4121 sayýý, 2001 de 4709 sayýý ve 2004 de 5170 sayýý Kanunar) hürriyet ehinde geiþmeer saðanmýþtýr. Bu baðamda Anayasa Mahkemesi; Anayasa nýn evrense hukuk ikeerine ve uusar arasý insan hakarý sözeþmeerine aykýrý yönerinin giderimesi yanýnda, usuüne göre yürürüðe konumuþ teme hak ve özgürükere iiþkin sözeþmeerin uyguanmasý da saðanmaýdýr. Bu nedene Anayasa Mahkemesi, evrense hukuku yakýndan izeyebiecek konuma gemesini saðayacak dinamizme kavuþturumaýdýr. Mahkemenin birden çok daire ve kuru hainde yeniden yapýandýrýmasýya teme hak ve özgürükeri koruma sisteminin uyguanabiiriðine güç katýmaýdýr. Bu kapsamda, Anayasa Mahkemesinin çaýþma yöntemi ve yargýama usuü bir daha gözden geçirimeidir. Anayasa nýn 69. ve 154. maddeeri yeniden düzenenerek Yüce Divan sýfatýya yargýamaya iiþkin görev Yargýtay a verimei ve Anayasa nýn 148. maddesinin üçüncü ve beþinci fýkraarý yürürükten kadýrýmaýdýr. Anayasa Mahkemesi, kanun koyucu gibi davrandýðý izenimi yaratacak kararardan kaçýnmaý, kuruuþ amacý oan anayasa yargýama iþevini daha hassas yerine getirmeidir. Anayasa Mahkemesi nin mevcut üyeik sistemi yeniden gözden geçirimeidir. Bu çerçevede üyeerin en az dörtte biri yasama organý tarafýndan seçimei, Mahkeme ye yedek üye seçiminden yedek üye oarak seçien bir kimsenin 65 yaþýný dodurana kadar yedek üye oarak kadýðý ve asý üyeiðe geçme imkaný buunmadýðý nedeniye vazgeçimeidir.

30 Üye Seçimi ve Bireyse Baþvuru ie Bazý Yetki ve Göreveri Açýsýndan Anayasa Mahkemesi 121 Anayasa Mahkemesine üye seçiminde, seçien üyeer ve üyeerin seçidiði kurumar yeniden gözden geçirimei, üyeerin beirenme süreci saydamaþtýrýmaý, üyeerin öneri ve atama karararý gerekçei omaýdýr. 61 Anayasa Mahkemesi yargýçarýnýn, ayný zamanda birer içtüzük uzmaný ya da yasama uzmaný omaarýnýn gerekiiði konusu dikkate aýnmaýdýr. Üyeik için mevcut at ve üst yaþ haderi muhafaza edimeke beraber, görev süresi açýsýndan sýnýrama yapýmaý, böyece Mahkeme üyeerinin yenienerek topum dinamikerini yansýtmasý saðanmaýdýr. Mahkemenin ayný zamanda üsteneceði yeni görever (bireyse baþvuru hakký gibi) ie iþ yoðunuðu dikkate aýnarak üye sayýsý artýrýmaýdýr. Anayasa Mahkemesi, ayný konuda birbiri ie çeiþki ouþturan kararar vermekten kaçýnmaý, içtihat biriði saðamaya yöneik azami gayreti göstermeidir. Bunu yaparken topumdaki deðiþimerin de çok gerisinde kamamaýdýr. Anayasa Mahkemesinin ipta karararýnýn geriye yürümeziðinin doðurduðu hak kayýparýnýn önenmesi 62 ie igii oarak yasa düzenemeer yapýmaýdýr. Anayasa Mahkemesine bireyse baþvuru hakký (þikayet hakký) tanýnmaý, bu konuda Anayasa ve yasa düzenemeer yapýmaýdýr. Anayasa Mahkemesine yapýacak bireyse baþvuruarda, istemin kabu ediebiiriðini kontro edecek en az bir komisyon kurumaýdýr. Sonuç oarak, yukarýda açýkamaya çaýþtýðýmýz tespiteri uyguamaya geçiirken; hangi mode ve yapýanma uyguanýrsa uyguansýn, anayasa yargýsýnýn iþevi ve etkiniði, topumun ve onun bir üyesi oarak anayasa yargýcýnýn hukukun üstünüðü ve demokrasiye oan inancý ve baðýýðý ie orantýý oacaðý düþüncesi dikkate aýnmaýdýr. Robert DAHL ýn ifadesiye; karararýya siyasi ouþumara katkýda buunan Anayasa Mahkemeeri ayný zamanda demokratik temsi ie ibera prensiperi uzaþtýrmayý amaç edinen kuruuþardýr. Bu mahkemeeri iyi bir þekide hukuk aemine entegre etmek gerekidir. Çünkü; Adaet, herkesin yasaar önünde eþit sayýmasýný ve hakarýnýn korunmasýný gerektirir. Adaet herkese her zaman gerekidir. Adaet inancýnýn ve onun manevi gücünün topumarý ayakta tuttuðu 63 gerçeði asa unutumamaýdýr. 61 ABD de Federa Yüksek Mahkeme üyeiði için adayýðýný koyan kiþier, Senato da sanýk sandayesine oturtuurcasýna geçmiþi, yaptýkarý irdeenmek suretiye yeteriiði kabu edidikten sonra seçimektedir. 62 Anayasa Mahkemesi, 1961 ve 1982 Anayasaarýnda kendisine verimeyen yürürüðü durdurma yetkisini kendinde gördü ve kanunun yürürüðü durdurdu. Ýgii karar için Bkz., E. 1994/43, K. 994/42 1/ , RG., T , S Acaba; Anayasa Mahkemesi, bu konuda da kendisini yetkii görebiir mi? 63 Cea Aras, Adi Yargýama Hakký, Yargýtay Dergisi, Temmuz 2006, C.32 S. 3, s. 301.

31 122 Sayý: 2 Temmuz-Aðustos-Eyü 2006 Kaynakça Anayasa Yargýsý, Anayasa Mahkemesi nin 42. kuruuþ yýdönümü nedeniye düzenenen sempozyumda sunuan bidirier, Ankara, Nisan ARSLAN, Osman, Adi yý açýþ konuþmasý, Ankara, GÖREN, Zafer, Anayasa Mahkemesi ne Kiþise Baþvuru, Anayasa Yargýsý 11. GÖZLER, Kema, Anayasa Deðiþikiðinin Teme Hak ve Hürriyeterin Sýnýrandýrýmasý Bakýmýndan Getirdikeri ve Götürdükeri, Ankara Barosu Dergisi, Y: 59, S. 2001/4. ÝBA, Þeref, Anayasa ve Siyasa Kurumar:100 Soruda, Turhan Kitabevi, Ankara, KABOÐLU, Ýbrahim, Anayasa Yargýsý, Ankara, KUZU, Burhan, Türk Anayasa Metineri ve Ýgii Mevzuat, Fiiz Yayýnevi, Ýstanbu, SERVER, Feridun, Anayasa Ön Proje Hazýrama Komisyon Bidirisi, (Kanun metni). TEZÝÇ, Erdoðan, Anayasa Hukuku, Beta yayýnarý, Ýstanbu, TUNÇ, Hasan, Karþýaþtýrmaý Anayasa Yargýsý,Yetkin Yayýnevi, Ankara, ULAÞ, Büent, Anayasa Mahkemesi Üyeiði, (The Status Of Constýtutýona Court Judges). Yargýtay Dergisi, Temmuz, Ýnternet Siteeri: