Transkript

1 Yayýn no: 22/4 Ýstanbu Sanayi Odasý Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde Ýstanbu Sanayi Odasý Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi OTOMOTÝV SANAYÝÝ SEKTÖRÜ Ýstanbu, Þubat 22

2 Yayýn no: 22/4 Ýstanbu Sanayi Odasý Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde Ýstanbu Sanayi Odasý Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi OTOMOTÝV SANAYÝÝ SEKTÖRÜ Þubat 22 Ýstanbu

3 ISBN X 22. Tüm hakarý Ýstanbu Sanayi Odasý'na aittir. Bu yayýndaki bigier ancak kaynak gösterierek kuanýabiir. Ýrtibat için: Ýstanbu Sanayi Odasý - Mesek Komiteeri Þubesi Meþrutiyet Cad. no.118 Tepebaþý-Ýstanbu Te: (212) (24) (241) Faks: (212) E-mai: [email protected] Kapak, Grafik ve Mizanpaj: Aytekin Þatýroðu Baský: Cem Ofset Matbaacýýk San. A.Þ. Beþyo, Fabrikaar Cad. no Sefaköy-Ýstanbu Te: (212) Faks: (212)

4 ÝSO 18. Grup "Kara Taþýtarý ve Yan Sanayi" Mesek Komitesi Üyeeri: Ahmet BAYRAKTAR - BAYRAKTARLAR MOTORLU VASITALAR TÝC. VE SAN. A.Þ. Osman Turgay DURAK - FORD OTOMOTÝV SAN. A.Þ. Ömer Ýtan BÝLGÝN - PÝMSA POLÝÜRETAN ÝMALAT SAN. VE TÝC. A.Þ A. Nezih OLCAY - TOFAÞ TÜRK OTOMOBÝL FAB. A.Þ. Abduah KANCA - KANCA EL ALETLERÝ DÖVME ÇELÝK VE MAKÝNE SAN. A.Þ. Hüsnü YEÞÝLTAÞ - SADIK OTOMOTÝV SAN. VE TÝC. A.Þ. Ahmet ÇAÐLAR - UZEL MAKÝNE SAN. A.Þ. Otomotiv Sanayi Sektörü At Çaýþma Grup Üyeeri: 1. OTOMOTÝV ANA SANAYÝ Prof. Dr. Ercan TEZER - OTOMOTÝV SANAYÝÝ DERNEÐÝ* Mücahit SEVÝM - OTOMOTÝV SANAYÝÝ DERNEÐÝ Yeþim ÖZENÇ - OTOMOTÝV SANAYÝÝ DERNEÐÝ Özgür ÖZEL - TOFAÞ TÜRK OTOMOBÝL FAB. A.Þ. Eyem ERTÜRK - FORD OTOMOTÝV SAN. VE TÝC. A.Þ. Özüm BASMAZ - HYUNDAI ASSAN OTOMOTÝV SAN. VE TÝC. A.Þ. Vahap ÇOYMAK - TOYOTA OTOMOTÝV SAN. TÜRKÝYE A.Þ. 2. OTOMOTÝV YAN SANAYÝ Barbaros DEMÝRCÝ - TAÞIT ARAÇLARI PARÇA SANAYÝCÝLERÝ DERNEÐÝ** Arzu BAYRAK - TAÞIT ARAÇLARI PARÇA SANAYÝCÝLERÝ DERNEÐÝ Gügün VAN - VAN PRES DÖKÜM KROMAJ SAN. VE TÝC. A.Þ. Mehmet SERDAR - KANCA EL ALETLERÝ DÖVME ÇELÝK MAKÝNA SAN. A.Þ. Proje Yürütme Kuruu: C. Taný KÜÇÜK (Ýstanbu Sanayi Odasý, Yönetim Kuruu Baþkaný) Ataman ONAR (Ýstanbu Sanayi Odasý, Yönetim Kuruu Üyesi) Necati ARIKAN (Ýstanbu Sanayi Odasý, Mecis Üyesi) Dr. Attia KARAOSMANOÐLU (Ýstanbu Sanayi Odasý, Baþdanýþmaný) Dr. Mehmet KABASAKAL (Ýstanbu Sanayi Odasý, Gene Sekreteri) Danýþmanar: Doç. Dr. Ruhi GÜRDAL Hasan KARACAL Proje Koordinatörü: Haktan AKIN (Ýstanbu Sanayi Odasý, Gene Sekreter Yardýmcýsý) ÝSO Proje Grubu: Rýza Nur FIRAT (Ýstanbu Sanayi Odasý, Mesek Komiteeri Þubesi Müdürü) Þeyma ÝPEK KÖSTEKLÝ (Ýstanbu Sanayi Odasý, Ekonomik ve Sosya Araþtýrmaar Þubesi Uzmaný) * Otomotiv Sanayii Derneði (OSD), Türkiye'de motoru taþýt araçarý ve tarým traktöreri aanýnda üretim yapan 17 sanayi kuruuþunun iþtirakiye kurumuþtur. Türk Otomotiv Sanayini temsi eden dernek, Uusararasý Otomotiv Üreticieri Derneði (OICA) üyesidir. ** Taþýt Araçarý Parça Sanayicieri Derneði (TAYSAD), tümü orijina ekipman üreticisi oan 17 üyeden ouþmaktadýr. Otomotiv yan sanayi üretim ve ihracatýnýn büyük bir kýsmýný temsi eden dernek, Avrupa Yan Sanayicier Derneði (CLEPA) üyesidir.

5

6 ÝÇÝNDEKÝLER Ýçindekier... v Þekier ve Taboar Listesi... vi Sunuþ... vii 1. Sektörün Tanýmý ve Kapsamý Sektörün Tanýmý Sektör Ürünerinin Tanýmý Ana Sanayi Ürüneri Yan Sanayi Ürüneri Sektördeki Mevcut Durum ve Geiþmeer Sektörün Ekonomideki Önemi Sektörün Geiþimi Sektör Teme Göstergeeri Gene Yapý Sektördeki Kuruuþar Üretim Ýthaat Ýhracat Ýstihdam Gümrük Biriði Kararý'nýn Sektöre Etkieri Dünya ve AB Otomotiv Sanayi, Seçimiþ Ükeer Karþýaþtýrmasý Dünya Otomotiv Üretiminin Geiþimi Dünya Otomotiv Sanayinde Son Geiþmeer Üretici Firmaarýn Durumu Küreseeþme ve Gümrük Biriði'nin Sektör Üzerindeki Etkieri AB Yeniden Yapýanma Süreci ve Seçimiþ Ükeerde Uyguanan Poitikaar AB Otomotiv Sanayinin Yeniden Yapýanma Sürecinden Kaynakanan Koþuar ve Etkieri Seçimiþ Bazý Ükeerde Uyguanan Poitikaar Sektördeki Teknoojik Geiþmeer ve Etkieri Dünya Ürün Teknoojisinde Gene Trender Türkiye Üretim Teknoojisinde Geiþmeer Türkiye Otomotiv Sanayinin Rekabet Gücü Sektörün Swot Anaizi Rekabet Gücünü Etkieyen Teme Faktörer Makro Ekonomik Geiþmeer Ana Sanayi - Yan Sanayi Arasýndaki Ýiþkier Kamu-Sanayi Ýiþkieri Yabancý Sermayenin Roü Rekabette Yabancý Sermayenin Roü 'erde Türkiye'de Yabancý Yatýrýmar Satýþ Vergieri Sistemi Sektöre Yöneik Teknik, Ticari ve Ýdari Mevzuat Dünyada Teknik Mevzuat Uyguamaarý Türkiye'de Teknik Mevzuat Türkiye'de Sektöre Yöneik Ticari ve Ýdari Mevzuatýn Deðerendirimesi Sanayinin Sorunarý Yapýsa Sorunar Otomotiv Pazarý ve Ekonomik Ortamdan Kaynakanan Sorunar Diðer Sorunar Sektörde Geeceðe Yöneik Bekentier Taep Projeksiyonu Otomobi Taebi Yurt Ýçi Topam Taep Projeksiyonu Üretim Projeksiyonu Ýhracat-Ýthaat Projeksiyonu Dünya Otomotiv Sanayinin Geeceði ve Avrupa Otomotiv Pazarý Sektör Stratejieri ve Poitikaarý Sektörün Vizyon ve Misyonu Stratejier Stratejik Hedefer Sektör Stratejieri ve Poitikaarý Uyguama Paný Sanayinin Sektöre Hedeferi Kamudan Bekenen Düzeneyici, Yönendirici ve Sanayinin Geiþmesini Hýzandýrýcý Düzenemeer... 8 Ek 1.AB Ükeerinde Motoru Taþýtar Vergi Sistemi Ek 2.Otomotiv Sektörüne Yöneik Uusararasý Teknik, Ticari ve Ýdari Mevzuat Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" v

7 ÞEKÝLLER VE TABLOLAR LÝSTESÝ Þekier Þeki 1: Taþýt Araçarý Taebinin Deðiþimi (197-2)... 4 Þeki 2: Taþýt Aracý Üretimi (1993-2) Þeki 3: Hafif Araç Üretimi (1993-2) Þeki 4: Otomobi ve Topam Üretimi (199-2) Þeki 5: Otomobi Ortaama Satýþ Fiyatarý (2) Þeki 6: Bazý Seçimiþ Ükeer Otomotiv Sektörü Ýþgücü Maiyeti Karþýaþtýrmasý (2) Þeki 7: Ýk On Firma Üretimi (2) Þeki 8: GSMH Büyüme Endeksi (1988-2) Þeki 9: AB Ükeerinde Otomobi Satýþ Vergieri Þeki 1: Türkiye Otomobi Taebinin Geiþimi (1978-2) Þeki 11: Otomotiv Sektörü Deðer Zinciri Taboar Tabo 1: Otomotiv Sanayi Ürüneri GTÝP Numaraarý... 2 Tabo 2: Otomotiv Ana Sanayinde Firmaar (21)... 7 Tabo 3: Otomotiv Sanayinde Firmaar (Gene Bigier/21)... 7 Tabo 4: Otomotiv Sanayinde Firmaar (Sermaye Durumu)... 8 Tabo 5: Otomotiv Sanayinde Firmaar (Kapasite/21)... 8 Tabo 6: Otomotiv Sanayinde Yýýk Kapasite Kuaným Oranarý (1992-2)... 9 Tabo 7: Otomotiv Sanayinde Dönemse Kapasite Kuaným Oranarý (1999-2)... 9 Tabo 8: Otomotiv Yan Sanayinde Yabancý Sermayei Firma Sayýsý... 9 Tabo 9: Ýmaat Sanayinde Ýzin Verien Topam Yabancý Sermaye Yatýrýmý Ýçinde Otomotiv Yan Sanayinin Payý (1997-2)... 9 Tabo 1: Otomotiv Yan Sanayinde Yabancý Sermaye Ortakýkarý... 9 Tabo 11: Otomotiv Sanayi Yurt Ýçi Üretimi (1993-2)... 1 Tabo 12: Otomotiv Yan Sanayinin Türk Ekonomisine Katký Potansiyei Tabo 13: Otomobi Yan Sanayi Arz ve Taep Dengesi (1997-2) Tabo 14: Topam Motoru Taþýt Araçarý Pazarý (1989-2) Tabo 15: Fiyat Endeksindeki Deðiþim ve Bazý Yabancý Paraarýn TL'sýna Karþý Deðer Kazaným Oranarý (1993-2) Tabo 16: Çeþiti Ükeerin Otomobi Ýthaatýnda Pazar Payý (1999) Tabo 17: Türkiye Otomobi ve Hafif Ticari Araç Pazarýnda Ýtha Satýþar (1993-2) Tabo 18: Üke Bazýnda Gerçekeþen Otomobi Ýthaatý (1995-2) Tabo 19: Motoru Taþýt Araçarý Ýthaatý (1995-2) Tabo 2: Motoru Taþýt Araçarý Ýhracatý (1995-2) Tabo 21: 87. GTÝP Kapsamýnda Motoru Taþýt Araçarý ie Aksam ve Parçaarý Ýçin Dýþ Ticaret Dengesi (1992-2) Tabo 22: Otomotiv Sektörü Ýhracatý (1992-2)... 2 Tabo 23: Otomobi Ýhracatýnýn Üke/Üke Gruparýna Göre Daðýýmý (1999-2)... 2 Tabo 24: Karayou Taþýtarý Ýmaat Sanayinde Ýstihdam (1995-2) Tabo 25: Motoru Taþýt Araç Ýthaatýnda Tarifeer Tabo 26: Dünya Otomobi Üretiminin Geiþimi ( ) Tabo 27: Üretici Ükeerin Durumu (2) Tabo 28: Otomotiv Üretiminin Üretimin Yapýdýðý Bögeere Göre Daðýýmý (1999) Tabo 29: Grup Þirketerde Kürese Üretim ( )... 3 Tabo 3: Bögeer Ýtibariye Otomobi Montaj Tesisi Karakteristikeri Tabo 31: Otomotiv Sanayinde Ortak Patform Kuanýmý Tabo 32: Otomotiv Yan Sanayinde Rekabetçi Önceiker Tabo 33: Otomotiv Yan Sanayinde Tedarikçi Seçim Kritereri Tabo 34: Otomotiv Yan Sanayinde Rekabeti Beireyen Faktörer Tabo 35: Otomobi Satýþ Vergieri (1995-2) Tabo 36: Topam Taep Projeksiyonu Tabo 37: Üretim Projeksiyonu Tabo 38: Ýhracat-Ýthaat Projeksiyonu Tabo 39: Stratejik Hedefer Tabo 4: Ýhracat Hedeferi vi Ýstanbu Sanayi Odasý

8 SUNUÞ Otomotiv sanayi, saðadýðý katma deðer, yarattýðý istihdam ve etkieþim içinde oduðu diðer sanayi koarýya, üke ekonomierindeki öncü sektörerden biridir. Sektör, kendi bögesinde ieri düzeyde bir otomotiv sanayine sahip tek üke omasý sebebiye Türkiye açýsýndan stratejik bir öneme de sahiptir. Otomotiv sanayi, demir-çeik, petro-kimya, astik, teksti, cam, eektrik-eektronik gibi teme sanayi daarýnýn baþýca aýcýsý ve bu sektörerdeki teknoojik geiþmeerin tetikeyicisidir. Turizm, atyapý, inþaat, uaþtýrma ve tarým sektörerinin gereksinim duyduðu her çeþit motoru araç buradan saðanmaktadýr. Sektör, kendi bünyesi dýþýnda, hammadde ve yan sanayi ie nihai ürünerin tüketiciye uaþmasýný saðayan pazarama, bayi, servis, akaryakýt, finans ve sigorta sektöreriye de yakýndan iiþkii oup, savunma sanayinin geiþmesine de en önemi desteði veren sanayi daý niteiðindedir. Otomotiv Sanayii Sektörü Raporu, Ýstanbu Sanayi Odasý'nýn "AB'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi" projesi kapsamýnda gerçekeþtirdiði ikinci uyguamadýr. Baþta 18. Grup "Kara Taþýtarý ve Yan Sanayii" Mesek Komitemiz omak üzere sektör içinde yer aan firmaara birikte, otomotiv ana ve yan sanayini temsi eden Otomotiv Sanayii Derneði (OSD) ve Taþýt Araçarý Parça Sanayicieri Derneði'nin (TAYSAD) katýým ve katkýarýya gerçekeþtirien bu rapor, kapsamý, vizyonu, stratejisi ve uyguama paný açýsýndan tam bir "birikte ouþturma" anayýþýnýn ürünüdür. Bu rapor ie ortaya konuan stratejik yakaþým, yoðunuðu giderek artan kürese geiþim sürecinin ve 2 sonu ve 21 yýý baþýndaki ekonomik krizerin izerini taþýmaktadýr. Kürese düzeyde hýza deðiþen pazar ve rekabet koþuarýna parae oarak dünya otomotiv sanayindeki üretici firma sayýsý, bireþme ve satýn amaar nedeni ie giderek azamaktadýr. Yoðun rekabet yanýnda, Ar-Ge çaýþmaarý, pazardaki sýnýrý büyüme, kapasite fazasýnýn mai yükü, müþterierin daha taepkar hae gemesi ve teknoojik geiþmeerin giderek daha yüksek maiyetere uaþmasý bu eðiimi hýzandýrmaktadýr. Yakýn bir geecekte taþýt aracý üretici sayýsýnýn en çok 5'i, ana sistem üreticierinin ise 3'u geçmeyeceði ve bu firmaar arasýndaki þirket eviikerinin süreceði tahmin edimektedir. Bu süreç özeike yan sanayide daha da büyük bir önem kazanmýþtýr. Dünyada 6 ükeye ait 2 doayýnda firma, otomotiv sanayi ve ticaretinin yüzde 9'dan fazasýna hakimdir. Otomobi üretimi, topam motoru taþýt aracý üretiminin yüzde 7'ini ouþturmaktadýr. Bu oran Türkiye için de geçeridir. Geiþmiþ pazarardaki çevreye ve güveniðe yöneik yüksek standartar ve ieri tüketici istekeri, otomotiv sanayinde yoðun bir teknoojik geiþmeye yo açmaktadýr. Bunun sonucu oarak, müþteri tercih ve bekentieri büyük oranda deðiþikiðe uðramakta ve bütün ürün segmentasyonu deðiþmektedir. 196'ý yýarda "Ýtha Ýkamesi" hedefi ie zor þartar atýnda kuruan ükemiz otomotiv sanayi, sýk araýkara yaþanan ekonomik krizer nedeniye istikrarsýz bir ortamda geiþmek zorunda kamýþtýr. Otomotiv sanayimiz, yere ve kürese oumsuzukara karþýn, özeike 198'i yýarýn baþýndan bu yana yaptýðý yoðun atýýmar sayesinde rekabetçi bir sektör niteiði kazanmayý baþarmýþtýr. Özeike niteiki insan gücü, üretimde uaþýan kaite süreci ve yüksek verimiike saðanan maiyet üstünüðü, otomotiv sektörümüzü, kürese pazarar için yeni ve uygun bir üretim merkezi haine getirmiþtir. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" vii

9 Otomotiv sanayi, son yýarda yabancý sermayenin en faza igi duyduðu, özeike üretim ve ihracata dönük yatýrýmar yaptýðý bir sektör omuþtur. Gerçekeþtirien ortakýkarda ieri düzeyde entegrasyon saðanmýþ, uusararasý rekabet gücüne uaþýmýþ ve çok sayýda ihracat projesi hayata geçirimiþtir. Türkiye otomotiv sanayi, sahip oduðu iyi yetiþmiþ, niteiki insan gücüne baðý oarak Ar-Ge potansiyeini önemi oranda artýrmýþ ve kürese þirketerin yeni ürün geiþtirme projeerinde yer amaya baþamýþtýr. Özeike uusararasý teknik mevzuata uyum çaýþmaarýndaki baþarýsý birçok sektöre örnek oacak niteiktedir. Türk otomotiv sektörünün ayýrt edici özeikerinden birisi de güçü, standartarý yüksek ve rekabetçi bir yan sanayinin varýðýdýr. Otomotiv yan sanayi, özeike son 5 yý içinde teknoojik oarak ieri bir düzeye gemiþ ve Batý'da faaiyet gösteren Orijina Ekipman Ýmaatçýarýna (OEM) üretim yapacak standartara uaþtýðý uusararasý denetimere tespit edimiþtir. Ýhracatýn yüzde 6'ýnýn AB ükeerine gerçekeþtiriiyor omasý, sektörde uaþýan teknooji düzeyinin önemi bir göstergesidir. Otomotiv sektörü, tümü ie kayýt atýnda oan üretim ve ticari faaiyeti nedeniye güveniir ve kesin bir vergi kaynaðý niteiðindedir. Ancak, istikrarsýz iç pazar koþuarý, aþýrý ithaat, aþýrý kapasite, firma sayýsýnýn çokuðundan doðan sorunar, özeike yan sanayinin destekenmesi için gereken finansman araçarýnýn yetersiziði, karmaþýk yapýsý ie yüksek satýþ vergi sistemi, uusa strateji eksikiði, otomotiv sanayinin geiþmesi ve üke ekonomisine daha çok katkýda buunmasýnýn önündeki somut engeer oarak karþýmýza çýkmaktadýr. Bu saydýkarýmýzýn ötesinde, sýk araýkara yaþanan ekonomik krizerin yarattýðý sýkýntýar, ekonomimiz için büyük bir itici güç oan otomotiv endüstrimizi oumsuz yönde etkiemiþ ve geiþimini ihracata yöneik sanayi stratejieri çerçevesinde sürdürmesine neden omuþtur ekonomik krizi, pazarda yüzde 5 doayýnda bir küçümeye neden omuþtur yýýnda 548 bin oan topam pazar, 1994 yýýnda 268 bin adete kadar geriemiþtir. Krizin oumsuz etkierinden kurtuma çabasý içinde ounan 1996 yýýnda Gümrük Biriðine girimesi ie sektör, yoðun bir rekabete sahne omuþ ve itha ürüner, topam pazarýn yüzde 5'sini ouþturmuþtur. Sonraki dönemde yýýk 3 bin doayýnda seyreden pazar büyüküðü, 2 yýýnda ise 659 bin adede uaþmýþtýr. Ancak, 2 yýý sonu ve 21 yýý baþýndaki krizere baðý oarak 21 yýýnda pazar, yüzde 7 gibi büyük bir gerieme ie 196 bin adede düþmüþtür. Ekonomik krizer ie ortaya çýkan aþýrý taep deðiþikikeri, bir taraftan sektörün geiþmesini sekteye uðratýrken, diðer taraftan sanayinin ihracata yöneik yeniden yapýanma sürecini engeemektedir. Türkiye, 1999'da bin kiþiye düþen 62 otomobi sayýsý ie dünya ortaamasý oan 82'nin odukça atýndadýr. AB'nde 476 oan bu rakam, geiþmekte oan Bugaristan'da 2'dür. Bu durum, geir daðýýmýndaki dengesiz yapý yanýnda, otomobi satýþarýna uyguanmakta oan yüksek vergiere taebin bastýrýmasýndan da kaynakanmaktadýr. Otomotiv sanayinin rekabet gücünü artýrabimesi ve bu gücüne sürekiik kazandýrýabimesi, ana sanayi ie yan sanayi arasýnda tam bir entegrasyonun saðanmasýný gerektirmektedir. Ancak otomotiv sanayinin viii Ýstanbu Sanayi Odasý

10 rekabet gücü, yan sanayi dýþýnda diðer birçok sektöre de yakýndan baðýdýr. Bu çerçevede raporumuzda sektörün vizyonunu ouþturan teme öðeer; sürdürüebiir bir rekabet gücü ie yeni teknoojier üreten ve uyguayan, Ar-Ge yeteneði yüksek, güçendirimiþ iç pazara ve geiþmiþ üke pazararýna yöneik katma deðeri yüksek ma ve hizmet üretimini ana ve yan sanayisi tam bir bütünük içinde gerçekeþtiren bir sektör yapýsýna kavuþturmak oarak tespit edimiþtir. Bu vizyon doðrutusunda sektörün misyonu, uusa ve uusararasý pazarara yüksek katma deðer ie ma ve hizmet üretmek þekinde ifade edimektedir. Otomotiv sanayinin vizyon ve misyonu doðrutusunda teme stratejieri, "kapasite kuanýmýný ve rekabet gücünü artýrmak", "ana ve yan sanayi arasýnda etkin entegrasyon ve birikte geiþmeyi saðamak" oarak öngörümektedir. Stratejik hedeferin gerçekeþtirimesinde, istikrarý bir iç pazarýn ouþturumasý, vazgeçimez bir koþu niteiðindedir. Raporumuzda, büyümeyen ve ekonomik istikrarsýzýkardan kaynakanan taep iniþ ve çýkýþarýnýn sýkça yaþandýðý bir iç pazar ortamýnda, bu sanayinin artýk sürdürüebiir bir geiþmeyi yakaama ve ihracatýný devam ettirebime þansýnýn omayacaðý vurguanmaktadýr. Bu çerçevede, sanayinin kamudan bekentisi; sektörün, geiþmesinin ve stratejik hedeferine uaþmasýnýn önündeki engeeri kadýracak düzenemeerin yapýmasýdýr. Bu hedefe yöneik oarak yapýmasý gerekener de uyguama paný ie önerimektedir. Hiç þüphesiz, bu stratejierin hayata geçirimesi igii tüm kurum ve kuruuþarýn katkýarý ve ortak çaýþmaarý ie mümkün oacaktýr. Gerçekeþtirdiðimiz çaýþmadan asý bekentimiz de bu doðrutuda öncü bir adým omasýdýr. "Otomotiv Sanayii Sektörü" Raporumuzu, Türkiye Otomotiv Sanayinin önümüzdeki yýarda tasarým, teknooji geiþtirme ve üretimde mükemmeiyetin merkezi omasý dieðiye bigierinize sunuyoruz. Bu vesie ie çaýþmamýza katýarak yakýn igi ve desteðini esirgemeyen, otomotiv ana ve yan sanayi sivi topum kuruuþarýna, sektör temsicierine ve katkýda buunan tüm kiþi ve kuruuþara teþekkür ediyoruz. Saygýarýmýza, C. Taný KÜÇÜK Ýstanbu Sanayi Odasý Yönetim Kuruu Baþkaný Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" ix

11

12 1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI 1.1. Sektörün Tanýmý Motoru karayou taþýtarý, bir yanmaý veya patamaý motora tahrik edien, yük veya yocu taþýmak ve karayou trafiðinde seyretmek üzere beiri teknik mevzuata göre üretimiþ buunan dört veya daha faza astik tekereki taþýt araçarýdýr. Bu araçarý üreten sanayi "Ana Sanayi" oarak adandýrýmaktadýr. Otomotiv "Yan Sanayi" ise hem taþýt araçarý imaat sanayinde faaiyet gösteren firmaara hem de parktaki araçarýn parça yenieme taebine yöneik ana sanayi tarafýndan beirenen teknik dökümanara uygun aksam, parça, modü ve sistem üreten sanayi koudur. Otomotiv sanayi bu iki at sektörün tümünü kapsamaktadýr Sektör Ürünerinin Tanýmý Ana Sanayi Ürüneri - Motoru Karayou Taþýt Araçarý Motoru karayou taþýtarý, aþaðýdaki uusararasý sýnýfandýrmaya göre tanýmanmaktadýr: (Tanýmarda kuanýan "Azami Küte" ifadesi ie "Teknik Açýdan Ýzin Verien Azami Yükü Küte" beirtimektedir. Bu taným daha önce kuanýan "Gross Vehice Weight (GVW) - Azami Yükü Aðýrýk (AYA)" deyimeri karþýýðýdýr.) M Sýnýfý : En Az Dört Tekereki, Motoru Yocu Taþýma Amaçý Araçar M 1 Sýnýfý: Sürücü dýþýnda en faza sekiz kiþiik oturma yeri oan, yocu taþýmaya yöneik motoru araçardýr. Bunar; otomobi, SW (Station Wagen), MPV (Mutipurpose Vehice - Çok Amaçý Araç), SUV (Specia Utiity Vehice - Öze Kuaným Amaçý Araç) veya CDV (Car Derived Vehice - Otomobi Patformundan Türetimiþ Pikap) tipi araçar. M 2 Sýnýfý: Sürücü dýþýnda sekizden faza oturma yeri oan, yocu taþýmaya yöneik ve azami kütesi 5 tonu aþmayan, motoru araçardýr. Minibüs bu sýnýfta yer amaktadýr. M 3 Sýnýfý: Sürücü dýþýnda sekizden faza oturma yeri oan, yocu taþýmaya yöneik ve azami kütesi 5 tonu aþan, motoru araçardýr. Midibüs ve otobüser bu sýnýftadýr. N Sýnýfý : En Az Dört Tekereki, Motoru Yük Taþýma Araçarý N 1 Sýnýfý: Azami kütesi 3,5 tonu aþmayan, motoru yük taþýma araçarýdýr. Kamyonet ve van tipi araçar bu sýnýftadýr. N 2 Sýnýfý: Azami kütesi 3,5 tonu aþýp, 12 tonu aþmayan, motoru yük taþýma araçarýdýr. Orta kamyonar bu sýnýf içindedir. N 3 Sýnýfý: Azami kütesi 12 tonu aþan, motoru yük taþýma araçarýdýr. Aðýr kamyonar bu sýnýfta yer amaktadýr. O Sýnýfý : Römorkar (Yarý Römorkar Dahi) O 1 Sýnýfý: Azami kütesi,75 tonu aþmayan römorkardýr. O 2 Sýnýfý: Azami kütesi,75 tonu aþýp, 3,5 tonu aþmayan römorkardýr. O 3 Sýnýfý: Azami kütesi 3,5 tonu aþýp, 1 tonu aþmayan römorkardýr. O 4 Sýnýfý: Azami kütesi 1 tonu aþan römorkardýr. Motoru taþýt araçarý içinde M 1, M 2 ve N 1 sýnýfarýnda buunan yocu ve yük taþýma araçarý geneike "Hafif Araçar" oarak da anýmaktadýr. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 1

13 Böüm 1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI GTÝP Ürün Kauçuktan yeni dýþ astik Kauçuktan iç astiker Fren baataarý ve yastýkarý Kara taþýtarýnda kuanýan benzin motorarý Kara taþýtarýnda kuanýan dize motorarý Aksam ve parçaar Ýçten yanmaý pistonu motorar için yakýt, yað ve soðutma motorarý Biyaý rumanar Transmisyon, krank ve kam mieri Yatak kovanarý Diþier Voanar Kapiner Contaar Akümüatörer Manyetoar, bujier, aternatörer, marþ motorarý Her türü aydýnatma düzeneri, cam siicier Þoför dahi en az 1 kiþiyi taþýmaya mahsus motoru taþýtar (M 2 ve M 3) 87.3 Binek otomobieri (M 1) Benzini < 1 cc Benzini > 1 < 15 cc Benzini > 15 < 16 cc Benzini > 16 < 2 cc Benzini > 2 < 3 cc Benzini > 3 cc Dize < 1 cc Dize > 1 < 15 cc Dize > 15 < 16 cc Dize > 16 < 2 cc Dize > 2 < 3 cc Dize > 3 cc 87.4 Eþya taþýmaya mahsus motoru taþýtar Dize AYA < 5 ton (N 1 + N 2) Dize AYA > 5 < 2 ton (N 3) Dize AYA > 2 ton (N3) Benzini AYA < 5 ton (N 1 + N 2) Benzini AYA > 5 < 2 ton (N 3) Benzini AYA > 2 ton (N3) 87.5 Öze amaçý motoru taþýtar ia 87.5 GTÝP'nda yer aan taþýtarýn motoru þasieri 87.1 ia 87.5 GTÝP'nda yer aan taþýtarýn karoserieri 87.1 ia 87.5 GTÝP'nda yer aan taþýtarýn aksam ve parçaarý Tamponar Emniyet kemereri Fren sistem ve parçaarý Vites kutuarý Diferansiye kutuarý Taþýyýcý aksar Tekereker Amortisörer Radyatörer Ekzos sistemeri, susturucuar Debriyajar Direksiyon sistem ve parçaarý Diðereri Yan Sanayi Ürüneri Farký sektörere yöneik üretim yapýmasý nedeniye yan sanayide at grupar ancak Gümrük Tarife Ýstatistik Pozisyonarýna (GTÝP) göre tanýmanabimektedir. Tabo 1'de ana sanayi ie baþýca yan sanayi ürünerinin GTÝP numaraarý ve açýkamaarý verimektedir. Tabo 1. Otomotiv sanayi ürüneri GTÝP numaraarý Kaynak: OSD 2 Ýstanbu Sanayi Odasý

14 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER 2.1. Sektörün Ekonomideki Önemi Otomotiv sanayi, tüm sanayieþmiþ ükeerde ekonominin okomotif sektörerinden biridir. Sektörün ekonomideki sürükeyici-okomotif etkisinin nedeni, ekonominin diðer sektöreri ie oan çok yakýn iiþkisidir. Otomotiv sanayi, demirçeik, petro-kimya, astik gibi teme sanayi daarýnda baþýca aýcý ve bu sektörerdeki teknoojik geiþmenin de sürükeyicisidir. Turizm, atyapý ve inþaat ie uaþtýrma ve tarým sektörerinin gerek duyduðu her çeþit motoru araç, sektör ürüneri ie saðanmaktadýr. Bu nedene sektördeki deðiþimer, ekonominin tümünü yakýndan etkiemektedir. Otomotiv sanayi, "Motoru taþýt aracý ie aksam ve parçaarýný" üreten bir sanayidir. Dünyada topam motoru taþýt üretiminin yakaþýk yüzde 7'ini otomobi üretimi ouþturmaktadýr. Türkiye için de bu oran geçeridir. Bu nedene otomobi üretimi, güçü bir yan sanayi ouþturarak diðer motoru taþýtarýn üretimine de destek omaktadýr. Otomotiv sanayi, bazý teme niteikere sahiptir: Uzay-havacýýk sanayinden sonra önemi mühendisik aanarýný içeren karmaþýk/ mutidisipiner bir teknooji gerektirmektedir. Motoru taþýt aracý; niteiði, mazeme yapýsý, prosesi, teknoojisi ve üretim yeri farký oan 5 bin doayýnda parçanýn, ortak kaite yönetimi ve verimiik anayýþý ie üretimi ve biraraya getirimesi ie ortaya çýkmaktadýr. Bir motoru aracýn üretimi ve trafiðe çýkabimesi için güvenik, trafik ve çevre ie igii 5 doayýnda kürese teknik mevzuata uyumu omasý ve bunun begeendirimesi zorunudur. Bunun yaný sýra, isteðe baðý oarak uyguanabien 1 doayýnda diðer uusararasý mevzuat buunmaktadýr. Ayrýca, söz konusu kapsamý mevzuat, teknoojideki geiþmeere baðý oarak süreki yenienmektedir. Özeike çevre ie igii yeni mevzuat hazýrýkarý, sektörü büyük baský atýnda tutmaktadýr. Pazardaki yoðun rekabet nedeni ie müþteri tatmini ancak teknoojik geiþme ie saðanmaktadýr. Bu nedene sektörde, yoðun Ar-Ge ve süreki geiþme esastýr. Otomotiv sektörü kendisi dýþýnda, hammadde ve yan sanayi ie otomotiv ürünerinin tüketiciye uaþmasýný saðayan ve bunu destekeyen pazarama, bayi, servis, akaryakýt, finans ve sigorta sektörerinde geniþ iþ hacmi ve istihdam yaratmaktadýr. Sektör, savunma sanayinin geiþmesinde ve teknoojik düzeyin yüksemesinde de teme ouþturmaktadýr. Bu özeikeri nedeni ie otomotiv sanayi, stratejik bir sanayi oarak bütün ükeerin yakýn igisini çekmekte ve sektöre yöneik öze panamaar yapýmaktadýr. Hýza küreseeþmekte oan bu sektörde rekabet büyük yoðunuk kazanmaktadýr. Bunun bir sonucu oarak, sanayieþmiþ ükeer ie AB (Avrupa Biriði), NAFTA (Kuzey Amerika Serbest Ticaret Bögesi) gibi ekonomik birikerde sektörün korunmasý ve rekabet gücünün geiþtirimesi amacýya öze poitikaar uyguanmaktadýr. Otomotiv sanayi, kürese düzeyde hýza deðiþen pazar ve rekabet koþuarý nedeni ie süreki ve dinamik bir geiþim içindedir. Türkiye'deki otomotiv sanayi de bu sürece uyum saðamaýdýr. Özeike Gümrük Biriði Kararý ie birikte, 199 öncesine göre birçok farkýýk taþýyan pazar ve rekabet koþuarý, Türkiye'deki otomotiv sanayini yeni bir yapýanma sürecine sokmuþtur. Bu sürecin mutaka küreseeþme ogusu ve dünya pazararýndaki geiþmeerin çerçevesinde geiþeceði göz önünde Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 3

15 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER 1 (x 1) 1993 yýýndaki tahmin: 2 yýý için 1 miyon Kapaý Pazar Gümrük Biriði Þeki 1. Taþýt araçarý taebinin deðiþimi (197-2) Yeri satýþ Topam satýþ Taep 2 buundurumaýdýr. Bu deðiþim süreci, tehditer kadar fýrsatar da içermektedir. Yere oanakar uygun þekide kuanýabidiði takdirde, küreseeþmeden doðan fýrsatardan yararanmak mümkündür. Bu sayede yere sanayi kürese sanayinin önemi bir parçasý haine geebiecektir Sektörün Geiþimi Türkiye'de "Ýtha Ýkamesi" amacý ie 196'ý yýarda kurumaya baþanan otomotiv sanayi, baþangýçta iç pazarda tarým ve taþýmacýýk sektörerinin ihtiyaçarýna dönük oarak traktör ve yük taþýyan ticari araçarýn üretimini gerçekeþtirmiþtir. 197'i yýarda ise otomobi üretimi için küçük öçeki yatýrýmar baþamýþtýr. Bu yýarda Türkiye'de gerek hammadde ve gerekse yan sanayi ürünerinde üretim düzeyi yetersizdir. Bunun yaný sýra, söz konusu yýarda özeike otomobi için gerçekeþen taep büyük tesiserin kurumasý için, düþük düzeydedir yýarý arasýnda otomotiv sektöründe üretim/taep deðiþimi, büyük iniþ ve çýkýþar göstermiþtir. Motoru taþýt araçarý pazarýndaki taep, ekonomik ve sosya yaþamdaki istikrarsýzýkardan büyük öçüde etkienmiþtir. Bununa birikte, sektöre yöneik beiri bir geiþim stratejisinin buunmayýþý da sektörü oumsuz yönde etkiemiþtir yýarý arasýndaki verier bu yargýyý pekiþtirmektedir: Sektörde üretim/taep 197 yýýnda 16 bin adetten, 1976 yýýnda 6,9 kat artýþa 11 bin adete yüksemiþtir yýýndan sonra yaþanan ekonomik ve poitik oumsuzukar sonucu üretim 2,3 kat azaarak 1981 yýýnda 47 bin adete kadar inmiþtir. Üretim/taep ancak 1 yý sonra, 1986 yýýnda, 112 bin adet ie yeniden 1976 yýýndaki düzeyine uaþabimiþtir. Yüksek vergiendirmeden kaynakanan oumsuz koþuara raðmen, taep potansiyeindeki büyük açýk nedeni ie 1989/1993 yýarý arasýnda taepte önemi artýþar izenmiþtir yýýndan sonra 1993 yýýna kadar üretim 3,8 kat artarak 1993 yýýnda 548 bin adete yüksemiþtir. 1989/1993 yýarý arasýndaki dönemde, otomobi taebindeki hýzý artýþ, ithaata da yansýmýþtýr. Bu dönemde, ithaat taebi topam taebe göre daha hýzý artmýþtýr. Otomobi ve özeike hafif ticari araçarda AB dýþý üçüncü ükeerin ithaat içindeki payý, AB ve EFTA (Avrupa Serbest Mübadee Biriði) ükeerine orana artmýþtýr yýýndaki ekonomik kriz nedeni ie taep 1993 yýýndaki taebin yakaþýk yarýsý oan 268 bin adete kadar düþmüþtür. Daha sonraki 4 Ýstanbu Sanayi Odasý

16 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER dönemde yýýk 3 bin doayýnda seyreden taep 1997 yýýnda 518 bin düzeyine eriþmiþtir. Ancak 1998 yýýnda yaþanan kriz taebin yeniden azama trendine girmesine neden omuþtur. Topam üretim 1998 yýýnýn ik atý ayýnda artýþ kaydederken, 1998 yýýnýn son üç ayýnda yüzde 24 azama göstermiþtir arasýnda ithaatta da benzer bir geiþme yaþanmýþtýr.1994 yýýndaki kriz nedeni ie itha araca oan taep yüzde 72 oranýnda azamýþtýr yýý sonrasý ithaatýn pazardaki payý özeike EURO bögesinden yapýan ithaattaki aþýrý artýþ sonucunda 2 yýýnda yüzde 52 omuþtur. AB ve EFTA ükeerinin otomobi ithaatýndaki payý, 1993 yýýnda yüzde 2, 1995 yýýnda yüzde 46 iken 2 yýýnda yüzde 87 gibi önemi bir düzeye çýkmýþtýr. AB ve EFTA ükeerinin hafif ticari araç ithaatýndaki payý ise, 1993 yýýnda yüzde 1,2, 1995 yýýnda yüzde 3,2 iken 2 yýýnda yüzde 58 omuþtur yýýnda 42 bin oan topam taep 2 yýýnda yüzde 64 gibi büyük bir artýþa 66 bin adede uaþmýþtýr. 21'de taepte 2 yýý sonu ve 21 yýý baþýndaki krizere baðý oarak yüksek oranda bir düþüþ yaþanmýþtýr. Türkiye'deki otomotiv sanayi, kuruduðu 196'ý yýardan beri AB otomotiv sanayi ie yakýn bir entegrasyon içindedir. 197'i yýarda isans aarak "Teknik Ýþbiriði" ie üretim baþatýmýþtýr. Bu iþbiriði 198'i yýarýn ortasýnda giderek artan yabancý sermaye katýýmý ie "Ekonomik Ýþbiriði"ne dönüþmüþtür. 199 yýýna kadar geçen 25 yýýk süre içinde, ükemizde ima edien her türü motoru araç, otomotiv yan sanayinin geiþmesini de saðamýþtýr. Bu dönemde üretien miyonarca araçta yeri katký oraný, zamana yüzde 9'arý aþmýþ, bazý parçaar, otomotiv yan sanayinde günün teknoojisine uygun oarak yapýan yatýrýmarýn da katkýsýya üretimiþtir. Bu dönemde otomotiv yan sanayi gene oarak, Türk sermayesi ie teknoojik isansarýn gücünü kuanmýþ ve gümrük duvararýnýn desteðini arkasýna amýþtýr. 199 yýýna geindiðinde, otomotiv sektörünü döviz kazandýran sektör konumuna getirecek tedbirer aýnmýþtýr. Yeni ve günce mode araç üretimine dönük yatýrýmar teþvik edimiþtir. Otomotiv sanayi teþvikte tercih edien sektörer kapsamýna aýnmýþ, teknooji ithai ve yabancý sermaye ortakýkarý koayaþtýrýmýþ ve destekenmiþtir. 199'ý yýarýn baþýnda özeike otomobide taebin her yý yüzde 25'er düzeyinde ve istikrarý oarak artýþý ie ana ve yan sanayide çok yoðun yatýrýmar yapýmýþtýr. Kapasite artýþý yanýnda özeike rekabet için teknooji yenieme ve yeni mode yatýrýmarý ie Ar-Ge çaýþmaarý bu dönemde büyük hýz kazanmýþtýr. Öte yandan 199'ý yýarda ana ve yan sanayideki üretici firmaara, pazarama kuruuþarýnda yeniden yapýanma çaýþmaarý tamamanmýþtýr. Bu yýarda çaðdaþ üretim teknikeri yoðun eðitim programarý ie uyguamaya geçirimiþ ve özeike kaite yönetim sistemeri kuruarak, firmaar bu açýdan uusararasý kuruuþar tarafýndan begeendirimiþtir. Süreki artan otomotiv üretimi ve ihracatý, aýnan karararýn ve gerçekeþtiren yatýrýmarýn doðruuðunu kanýtamýþtýr. Böye bir ortamda, günce araçar üretimeye baþanmýþ, yan sanayi, 2 yýý için hedefenen yýda 1 miyon araçýk kapasiteye yetecek yatýrýmarý gerçekeþtirerek ükemizde büyük bir teknooji ve teknik istihdam potansiyei yaratmýþtýr. Ancak, finansa yönetimdeki hataar, uyguanan poitikaardaki istikrarsýzýk ve yanýþ hükümet karararý nedeniye 1994 yýýndan sonra sistem tersine dönmüþ ve dengeer tamamen bozumuþtur. AB ie 1996 yýýnda gerçekeþtirien Gümrük Biriði süreci, pazarda yeni koþuar yaratmýþ ve özeike ithaatýn giderek serbesteþmesi ie pazarda aþýrý rekabet koþuarý ouþmuþtur yýýnda yaþanan finansa kriz ve iyi yönetimeyen müzakereer ie yapýan Gümrük Biriði Kararý sonucu, otomotiv ana ve yan sanayinde uzun vadei hedefer, biraz daha Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 5

17 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER uzakara ve beirsiz bir tarihe erteenmiþtir. Gümrük Biriði kapsamýnda sanayi maarýnýn serbest doaþýmý için zorunu oan, sinai ve ticari mevzuatýn uyumunda gereki düzenemeerde geç kaýnmasý sonucu, Türk sanayi maarýnýn ihracatý zoraþmýþ ve Gümrük Biriði çarpýk bir yapý kazanmýþtýr. Motoru araçar ithaatýnýn hiçbir ciddi düzenemeye tabi omamasý, itha araçarýn pazar payýnýn 2 yýýnda yüzde 52'er düzeyine yüksemesine neden omuþtur. Bu geiþme, ana sanayinin yeni mode araçarý üreterek ve üretimeyen modeeri itha ederek pazar payýný koruma gereksinimini artýrmýþtýr. Taebin baský atýnda omasý nedeni ie geiþemeyen otomotiv pazarýnda artan mode sayýsý, araç baþýna parça üretiminin küçümesine ve yeri parça kuanýmýnýn azamasýna neden omuþtur. Sanayi þirketerindeki sermaye iþbiriði son yýarda otomotiv pazarama þirketerine de yansýmýþtýr. Gümrük Biriði ie birikte Türkiye'de yoðun yatýrýmarý buunan ve yan sanayinin geiþmesinde büyük katkýarý oan Tofaþ-Fiat, Oyak-Renaut, Ford- Otosan ve Toyotasa (21 yýýndan sonra Toyota oarak) gibi þirketerde ortakar arasýndaki iiþkier farký bir boyut kazanmýþ, sermaye ve yönetimde eþitenmiþtir. Bu sürece son zamanarda Hyundai- Assan da katýmaktadýr. Bunun sonucunda yabancý ortakar Türkiye'deki tesiserini, kendi kürese stratejik geiþme projeeri içine amýþtýr. "Tam Entegrasyon" oarak adandýrýan bu süreçte, Türkiye'deki tesiser artýk dünya pazararýna üretim yapacak duruma gemiþtir. Bu dört firmanýn 2'i yýarýn baþýnda ihracat hacmi 4 bin araç düzeyine yükseecektir. 21 yýý ik on ayýnda ise, gerçekeþen ihracat yüzde 139 artýþa 165 bin adet omuþtur. Bu projeerin ouþmasýnda, özeike yan sanayinin uaþtýðý rekabet düzeyi ve ihracat potansiyeinin çok önemi katkýsý buunmaktadýr. Benzer geiþmeer daha önce otobüs üretiminde Mercedes-Benz ve Man þirketerinde de yaþanmýþtýr. Bu iki kuruuþun Türkiye üretimeri, baþta AB ükeeri omak üzere Asya ve Kuzey Afrika'da çeþiti ükeere pazaranmaktadýr. BMC þirketi kendi Ar- Ge oanakarý ie geiþtirdiði kamyon serisini 1998 yýý içinde AB pazarýna ihraç etmeye baþamýþtýr. Bütün bu geiþmeer Türkiye'deki otomotiv sanayinin, özeike 198'i yýarýn sonundan bu yana yapmýþ oduðu yoðun çaýþmaar sonucunda, her türü oumsuz koþua raðmen rekabet edebiir bir düzeye uaþtýðýný göstermektedir. Türkiye'deki otomotiv yan sanayinde ise bazý mamuer dýþýnda kaan ve aþaðýda beirtien baþýca otomotiv parçaarý ima edimektedir. Otomotiv yan sanayi, mamu üretim kapasitesi, mamu çeþitiiði ve uaþtýðý standartar itibariye, ükemizde ima edien taþýt araçarý için gereki oan parça ve komponenterin hemen hemen tamamýný karþýayabiecek düzeye eriþmiþtir. Sektör üretimini ouþturan ürün gruparý; Kompe motor ve motor parçaarý, Aktarma organarý, Fren sistemeri ve parçaarý, Hidroik ve pnömatik aksamar, Süspansiyon parçaarý, Emniyet aksamarý, Kauçuk ve astik parçaar, Þasi aksam ve parçaarý, Dövme ve döküm parçaar, Eektrik ve eektronik ekipmanarý, Aydýnatma ve ses sistemeri, Akü, Oto camarý, Kotukar ve iç döþeme oarak sýraanabiir Sektör Teme Göstergeeri Gene Yapý Türkiye'de haen kiþi baþýna düþen otomobi sayýsý, uusararasý öçekere göre düþüktür yýýnda dünya ortaamasý 88 oan bin kiþiye düþen otomobi sayýsý, AB'nde 476 iken, Türkiye'de 62 doayýndadýr. Söz konusu deðer, Yugosavya'da 87, Romanya'da 6 Ýstanbu Sanayi Odasý

18 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER 12, kiþi baþýna mii geiri Türkiye ie benzer düzeyde oan Bugaristan'da ise 2'dür. Türkiye'de otomobi satýþarýna uyguanmakta oan yüksek satýþ vergieri yanýnda, kiþi baþýna mii geirin düþük omasý ve dengesiz geir daðýýmý, taebi oumsuz yönde etkieyen baþýca faktörerdir. Özeike yüksek vergiendirme, taebin serbest pazar koþuarýnda ouþmasýný engeeyerek, sektörün ekonomik öçekere uaþmasýný ve uusararasý rekabet gücüne eriþmesini geciktirmektedir. Potansiye taebin gerçekeþmesi hainde Türkiye otomotiv pazarýnýn hacmi, önümüzdeki 5-6 yýýk dönem sonunda, yýýk 1 miyar ABD Doarý'na uaþacaktýr. Bu taebin Türkiye'deki otomotiv sanayi ie karþýanmasý ekonomik bir zorunuuktur. Aksi hade, önemi bir döviz taebi ortaya çýkacak ve bu da dýþ ödemeer dengesi üzerinde oumsuz etki yaratacaktýr. Ope Türkiye firmasý 21 yýýnda adýðý bir karar ie üretim faaiyetine son vermiþtir. Karayou taþýt araçarý kapsamýndaki çekici, büyük kamyon, küçük kamyon, kamyonet, otomobi, otobüs, minibüs, midibüs üreten otomotiv sanayi sektöründe haen 15 kuruuþ faaiyetini sürdürmektedir (Tabo 3). Sektörde ana ve yan sanayi kuruuþarý geneike Marmara bögesinde yereþmiþtir. Ýki büyük otomobi Firmaar Yeri Üretim Konusu Kapasite Ýstihdam 1 A. Honda 2 A.I.O.S. 3 B.M.C. 4 Chryser Gebze/Kocaei Gebze/Kocaei Ýzmir Gebze/Kocaei Otomobi Kamyon, Kamyonet, Midibüs Kamyon, Kamyonet, Otobüs, Minibüs, Midibüs Kamyon, Kamyonet Sektördeki Kuruuþar 5 Ford Otosan Ýstanbu Eskiþehir Kamyon, Kamyonet, Göcük/Kocaei Minibüs Ana Sanayi 6 Hyundai-Assan Kocaei Otomobi, Kamyonet, Minibüs yýarý arasýnda hýza artan otomobi taebi nedeni ie son yýarda Uzak Doðu ükeeri ie isans ve joint-venture iiþkierinde bir hareketenme izenmektedir yýýndan sonra 3 yeni firma Toyota, Hyundai ve Honda otomobi üretimi için teþvik aarak yatýrým yapmýþtýr. Bugün için ana sanayideki 16 firmanýn 11'i AB'ndeki firmaar ie yakýn iiþki içinde buunmaktadýr. 7 Karsan 8 M.A.N. 9 M. Benz Türk 1 Otokar 11 Otoyo Bursa Ankara Ýstanbu Aksaray Sakarya Sakarya Kamyonet, Minibüs, Midibüs Çekici, Kamyon, Otobüs Kamyon, Otobüs Kamyonet, Minibüs, Midibüs Çekici, Kamyon, Kamyonet, Midibüs O. Renaut Bursa Otomobi Otomotiv Üreticieri AB Firmaarý AB Dýþý Firmaar Topam 15 * AB Firmaarý 7 * AB Dýþý Firmaar 6 ** L 4 ** JV 9 * Fiat Grubu JV * Ford - Avrupa JV * Rover Grubu L * Man JV * M.Benz JV * Peugeot L * Renaut JV * Isuzu JV * Mitsubishi L * Toyota JV * Honda JV * Hyundai JV * Hino L 13 Temsa 14 Tofaþ 15 Toyota Adana Bursa Sakarya Kamyon, Kamyonet, Otobüs, Midibüs Otomobi, Minibüs Otomobi JV: Joint-Venture L: Lisans Ýe Üretim Tabo 2. Otomotiv ana sanayinde firmaar (21) Tabo 3. Otomotiv sanayinde firmaar (Gene bigier/21) Kaynak: OSD Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 7

19 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Firmaar A. Honda A.I.O.S. B.M.C. Chyser Ford Otosan Hyundai Assan Karsan M.A.N. M. Benz Otokar Otoyo O. Renaut Temsa Tofaþ Toyota Sermaye (Bin TL) Kuruuþ Yabancý Sermaye (%) , ,5 5 Sermaye (Bin TL) Tabo 4. Otomotiv sanayindeki firmaar (Sermaye durumu) Kaynak: OSD 2 Yýý Yabancý Sermaye (%) 5 29, ,8 75 fabrikasýnýn Bursa'da buunmasý ve iki adet "Organize Sanayi Bögesi"nin kurumuþ omasý otomotiv sanayinin özeike bu ide yoðunaþmasýna neden omuþtur. Ana sanayi kuruuþarýnýn 4 adedi Kocaei, 3 adedi Bursa, 3 adedi Sakarya, 2 adedi Ýstanbu ve birer adet omak üzere Ankara, Ýzmir, Eskiþehir ve Aksaray ii sýnýrarý içinde üretim faaiyetinde buunmaktadýr. Sektördeki firmaarda yabancý sermaye oraný kuruuþ dönemine göre gene oarak artýþ göstermiþtir. Özeike Gümrük Biriði sürecinde yabancý ortakara ihracata yöneik entegrasyonun tamamanmasý ie bu sermaye payýnýn artýþý arasýnda yakýn bir iiþki buunmaktadýr. Ancak bazý ticari araç üreten firmaarda yabancý sermaye payý baþangýçtan bu yana sýfýr oarak devam etmekte veya daha sonra sýfýranmýþ buunmaktadýr. Yabancý sermaye açýsýndan baþangýçta Avrupa ve ABD kaynaký oan yatýrýmara 1994 yýýndan sonra ve özeike Gümrük Biriði sürecinin de etkisi ie, Japon ve G. Kore kaynaký yabancý sermaye yatýrýmarý ekenmiþtir. Motoru taþýtar imaat sanayindeki firmaarda otomobi üretiminde topam kuruu kapasite 667 bin ve üretici sayýsý 6'dýr. Çekicierde 2.45 (2 firma), kamyonda 58.2 (8 firma), kamyonette 83.6 (9 firma), otobüste 5.8 (4 firma), minibüste 6.83 (6 firma) ve midibüsde ise (6 firma) düzeyindedir. Tüm ürünerde firma sayýsýnýn fazaýðý ve buna baðý oarak aþýrý kapasitenin varýðý dikkat çekicidir. Firmaar A.Honda A.I.O.S. B.M.C. Chryser Ford Otosan Hyundai Assan Karsan M.A.N. M. Benz Türk Otokar Otoyo O. Renaut Temsa Tofaþ Toyota Hafif Araçar Aðýr Ticari Araçar Otomobi Kamyonet Minibüs Çekici Kamyon Otobüs Midibüs Topam 3. ** ** ** ** ** ** 3. ** ** 7.2 ** ** ** ** 4.5 ** ** 4.5 ** ** ** 14.4 ** ** ** ** ** ** 125. ** ** ** ** ** ** ** ** 3.75 ** ** ** ** ** 11.1 ** ** ** ** ** 2.5 ** ** ** ** ** ** ** ** 162. ** 6. ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** 1. Topam Tabo 5. Otomotiv sanayinde firmaar (Kapasite/21) Kaynak: OSD 8 Ýstanbu Sanayi Odasý

20 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Tiper Otomobi Ticari Araçar Traktör Tabo 6. Otomotiv sanayinde yýýk kapasite kuaným oranarý (1992-2; Yüzde) Kaynak: OSD Tiper Otomobi Ticari Araçar Traktör Oca.- Mar. Nis.- Haz Tem.- Eki.- Oca.- Nis.- Ey. Ara. Mar. Haz. Tem.- Ey Tabo 7. Otomotiv sanayinde dönemse kapasite kuaným oranarý (1999-2; Yüzde) Kaynak: OSD Eki.- Ara yýýnda uaþýan yüksek düzeydeki üretimden sonra, özeike 1994 krizini izeyen 1995 yýý ie 1998 yýýnýn ikinci yarýsýnda ortaya çýkan kürese krizin etkieri ie otomobi üretiminde KKO (Kapasite Kuaným Oraný) büyük öçüde azamýþtýr. Ancak, 1999 yýýnda otomobide yüzde 32, ticari araçarda yüzde 48 oan KKO, 2 yýýnda sýrasýya yüzde 43'e ve yüzde 76'ya yüksemiþtir. 2 yýý gerek otomobi gerekse ticari araçar üretimi açýsýndan 1999 yýýna göre iyi bir yý omuþtur. 2 yýý otomobi pazarý 1993 yýýna göre yüzde 6 artmýþ omasýna karþýn yine de 2 yýýnda yüzde 43 oarak gerçekeþen KKO, en üst seviyesinde oduðu 1993 yýýna göre yüzde 73 azamýþtýr. Bu durum, ithaatýn pazar payýnýn yüksekiðine dikkat çekmektedir. 2 yýý Ocak-Mart döneminde otomobide yüzde 32 oan KKO, yýýn ikinci ve üçüncü çeyreðinde taebin yüksemesi nedeni ie artmýþtýr. Ancak Ekim- Araýk döneminde ithaatýn artmasý ve ekonomik krizin ortaya çýkmasý sonucunda KKO yüzde 44 oarak gerçekeþmiþtir. Otomobiden farký oarak ticari araçardaki KKO, özeike 2 yýýnda hýza artýþ göstermiþtir Büyük kamyon ve hafif ticari araçardaki taep artýþý bu geiþmede beireyici omuþtur Yan Sanayi Otomotiv yan sanayinde ana sanayiye, at yan sanayi mamueri (yað, radyo, astik, vida vb.) dahi omak üzere, aksam ve parça tesimatý yapan binin üzerinde firma faaiyet göstermesine raðmen, uusararasý pazarda rekabet gücüne ve ihracat yeteneðine sahip Yabancý Sermaye Oraný (Yüzde) Firma Sayýsý Tüm Firmaara Oraný (Yüzde) Tabo 8. Otomotiv yan sanayinde yabancý sermayei firma sayýsý Kaynak: Uudað Ýhracatçý Birikeri (UÝB), Otomotiv Yan Sanayi Araþtýrmasý, 1999 Yýar Yabancý Sermaye Yatýrýmý Ýçinde Otomotiv Yan Sanayinin Payý (Yüzde) 11,1 6,1 9,6 13,9 Tabo 9. Ýmaat sanayinde izin verien topam yabancý sermaye yatýrýmý içinde otomotiv yan sanayinin payý (1997-2; Yüzde) Kaynak: UÝB Aied Signa Hoppecke Petri Ate Brakes Hp Chemie Pezer Phoenix Autoiv Impo Pirei Basf Inamacom Ac Pastic Omnium Bertrand Faure Irausa PPG Bosa JCI R.Bosch Bosch Brakes Knorr Bremse Rehau Bridgestone Kronprinz Rieter Brose Lear Robert Bosch Bruno Barbieri Lemförder Sa Monroe Cefab Lemmerz Saiag Btr Cummins Lucas Siemens Dana Diff Magna Siemenszf Friedrichshafen AG Dephi Eectrica Magnetti Marei Sommer Aibert Eaton Trans. Mando Machinery Std Products Exide Mannesmann Syea Federa Mogu Mannesman-Sachs Teksid Freudenberg Meritor Tenneco Automotiv G.M. Overseas Corp. Meritor Axe Tmci AC Gedora GmbHMeritor Brakes TRW Ghiardini Meritor Window Reg Vaeo Good Year Michein Kronprinz Webasto Grammer MonroeWoco Tabo 1. Otomotiv yan sanayinde yabancý sermaye ortakýkarý Kaynak: TAYSAD Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 9

21 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER oan firma sayýsý 3-35 civarýndadýr. Diðer firmaar küçük öçeki üretim tesiserini ouþturmaktadýr. Yan sanayi firmaarýnýn tümü öze sektöre aittir. Otomotiv yan sanayindeki firmaarýn yüzde 91,3'ü Ýstanbu, Bursa, Ýzmir, Kocaei ve Ankara'da faaiyet göstermektedir. Bögese bazda deðerendiridiðinde, firmaarýnýn yüzde 79'u Marmara, yüzde 11'i Ege, yüzde 7'si Ýç Anadou ve yüzde 3'ü de diðer bögeerde buunmaktadýr. Ýhracat potansiyeinin yüksek omasý ve Türkiye'nin bögese avantajarý nedeni ie Türk otomotiv yan sanayine yabancý sermayenin igisi giderek artýþ göstermektedir. Sektörde 1999 yýý itibariye, baþta AB þirketeri omak üzere 138 yabancý firmanýn ortakýðý mevcuttur. Ýmaat sanayinde izin verien topam yabancý sermaye yatýrýmý içinde otomotiv yan sanayinin payý yüzde 14 düzeyindedir (Tabo 9). Otomotiv yan sanayinde faaiyet gösteren baþýca yabancý sermaye firmaarý Tabo 1 da gösterimiþtir Üretim Ana Sanayi 1998 yýýndaki siyasa beirsizik, kürese krizin para piyasasýnda yarattýðý tedirginik ve Marmara depremeri, 1999 yýýnda otomotiv sektörü üretiminde keskin düþüþerin yaþanmasýna neden omuþtur. 2 yýýnda faiz oranarýnýn düþmesi sonucunda 1998 ve 1999 yýarýnda erteenmiþ oan taebin cananmasý ie birikte üretime hýz verimiþtir. Bu dönemde topam taþýt aracý üretimiþ ve böyece üretimde 1993 yýýna göre yüzde 2, 1999 yýýna göre yüzde 45 oranýnda artýþ yaþanmýþtýr. 2 yýý aðýr ticari araç üretimi, 1999 yýýna göre yüzde 73 artmýþtýr. Ancak 1998 yýýna göre yüzde 3 ve en yüksek üretimin gerçekeþtiði 1997 yýýna göre yüzde 22 azamýþtýr. Topam taþýt araç üretimi içinde aðýr ticari araç üretimin 1993 yýýnda yüzde 1 oan payý 1997'de yüzde 16'ya çýkmýþ, 1998'den itibaren azama eðiimine girerek 2 yýýnda yüzde 1'a düþmüþtür yýý baþýnda uyguamaya giren Karayoarý Trafik Kanunu çerçevesinde "Aþýrý Yük Kontroü" ve G. Doðu'da kýsmen hýz kazanan ekonomik yaþam, ticari araç üretimini oumu yönde etkiemiþtir. Buna karþýn kürese kriz, siyasa beirsiziker ve Marmara depremi aðýr ticari araç üretimi üzerinde oumsuz etki yaratmýþtýr yýýna göre 2 yýýnda aðýr ticari araç üretimi midibüste yüzde 16, küçük kamyonda yüzde 48, minibüste yüzde 6, otobüste yüzde 81, kamyonette yüzde 83 ve büyük kamyonda yüzde 214 oranýnda artmýþtýr. Hafif araç üretimi içinde hafif ticari araç üretiminin payý süreki yükseerek 1993'te yüzde 8'den 1998'de yüzde 2'ye ve 2 yýýnda yüzde 23'e eriþmiþtir. Hafif ticari araç üretimi 2 yýýnda 1999 yýýna göre yüzde 77 oranýnda artmýþtýr. Araç Sýnýfý Otomobi Hafif Araçar Minibüs Kamyonet Ara Topam Midibüs Otobüs Aðýr Araçar K.Kamyon B.Kamyon Ara Topam Topam Tabo 11. Otomotiv sanayi yurt içi üretimi (1993-2) Kaynak: OSD 1 Ýstanbu Sanayi Odasý

22 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Topam Hafif Aðýr ticari araç Aðýr ticari araç (%) Þeki 2. Taþýt aracý üretimi (1993-2) Kaynak: OSD Topam Otomobi Hafif ticari araç Hafif ticari araç (%) Þeki 3. Hafif araç üretimi (1993-2) Kaynak: OSD Otomobi Otomobi + ticari araç Þeki 4. Otomobi ve topam üretimi (199/2) Kaynak: OSD Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 11

23 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER 2 yýýnda adet otomobi üretimiþtir yýýna göre topam üretim yüzde 45, otomobi üretimi ise yüzde 34 oranýnda artmýþtýr. Ancak, bu artýþa karþýn 2'de 1993 yýýnýn ancak yüzde 85'i düzeyinde otomobi üretimi gerçekeþtirimiþtir. Topam üretim açýsýndan ise 2 yýý ( adet), uaþýan en yüksek üretim düzeyi omuþtur. Buna karþýn 2 yýý üretimi 1993 yýý üretiminden sadece yüzde 2 daha yüksektir. Kýsaca, 8 yý içinde otomotiv sanayi adeta yerinde saymýþtýr. 21 yýý ise tüm imaat sanayinde oduðu gibi, özeike otomotiv sanayi için kayýp bir yý omuþtur Yan Sanayi Otomotiv yan sanayi üretim kapasitesi, taþýt araçarý imaat sektörünün yüzde 8 kapasite kuanýmýnda çaýþmasý ve ükemizde ima edien araçarda yüzde 6 yeri parça kuanýmýnýn saðanmasý hainde yýda 9 miyar ABD Doarýk üretim deðeri yaratabiecek düzeydedir. Kýsaca otomotiv yan sanayi yýda 5,4 miyar ABD Doarýk katma deðer, 3 miyar ABD Doarýk ihracat geiri ve 45 miyon ABD Doarýk yatýrým yapacak potansiyee sahiptir. Sektörün, bu düzeye eriþmesi hainde 15 bin kiþiye direk ve 15-2 bin kiþiye de endirek istihdam saðamasý mümkündür. Otomotiv yan sanayinde çok sayýda firmanýn çok sayýda mamu ima etmesi ve bu mamuerde üretim kapasiteerinin deðiþik birimere tanýmanmasý nedeniye sektörün goba bazda üretim kapasitesi beirenememektedir. Otomotiv yan sanayi mevcut potansiyeinin çok atýnda faaiyet göstermektedir yýýnda yüzde 36'ya gerieyen KKO, 2 yýýnda taþýt araç üretiminin artýþýna parae oarak ancak yüzde 52'ye çýkmýþtýr. Otomotiv yan sanayinde son 4 yýda, yýda ortaama miyon ABD Doarýk üretim gerçekeþmiþ oup, bu süre içinde üretim potansiyeinin ancak ortaama yüzde 43'ü kuanýabimiþtir. Otomotiv yan sanayinin yýarý arasýnda göstermiþ oduðu performans, miyon ABD Doarý Üretim Deðeri (Ciro) Katma Deðer* Yatýrým Harcamaarý Ýhracat Dövizi Direkt Ýstihdam (kiþi) Miyon ABD $ Tabo 12. Otomotiv yan sanayinin Türk ekonomisine katký potansiyei * Katma deðer topam cironun (üretim deðerinin) yüzde 6'ý aýnmýþ, topam cironun yüzde 5'i kadar yatýrým yapýacaðý ve üretimin 1/3'ünün ihraç edieceði varsayýmýþtýr. Kaynak: TAYSAD Üretim Ýthaat Ýhracat Ýç satýþar Katma deðer Topam yatýrým* Dýþ ticaret açýðý Kapasite kuanýmý (%) Ýthaat / Ýç satýþar (%) Ýhracat / Üretim (%) Ýhracat / Ýthaat (%) Tabo 13. Otomotiv yan sanayi arz ve taep dengesi (1997-2; Miyon ABD $) Tabodaki verier (üretim+ithaat=satýþ+ihracat) formüü baz aýnarak hesapanmýþtýr. Üretim= ana sanayi firmaarýnýn yan sanayiye ödemeeri ortaama ABD doar kuruna çevrimiþ, buunan rakama yüzde 25 oranýnda yenieme ve diðer sektörere yöneik üretim rakamara iave edimiþtir. Ýthaat rakamarý DÝE ithaat istatistikerinden derenmiþ, ihracat rakamarý ise UÝB'den aýnmýþtýr. * Topam üretim deðerinin yüzde 5'i öçüsünde yatýrým yapýdýðý varsayýarak rakamar yuvaranmýþtýr. Kaynak: TAYSAD bazýnda Tabo 13'de gösterimiþtir Ýstanbu Sanayi Odasý

24 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Otomobi Yeri Ýtha Topam % Hafif Ticari Araç* (< 3.5 Ton AYA) Yeri Ýtha Topam % Aðýr Ticari Araç** (> 3.5 Ton AYA) Yeri Ýtha Topam Topam Ticari Araç Yeri Ýtha Topam Topam Yeri Ýtha Topam Ýthaat % / ** ** ** 98/ ** ** ** 99/ ** ** ** / ** ** ** Tabo 14. Topam motoru taþýt araçarý pazarý (1989-2) 1) Otomobi ve Hafif Ticari Araçara ait deðerer, firmaardan aýnan müþteri satýþarýdýr. 2) Aðýr Ticari Araçar ie igii satýþ deðereri, fabrika satýþý ve ithaat DÝE deðereridir. *) Hafif Ticari Araç, AYA <3.5 Ton Oan Minibüs, Pane ve Kamyoneteri kapsar. **) Aðýr Ticari Araç, AYA >3.5 Ton oan Küçük ve Büyük Kamyon ie Midibüs ve Otobüseri kapsar. Kaynak: OSD Ýthaat Ana Sanayi Otomobi ve hafif ticari araçarda Gümrük Biriði ie 1996 yýýndan itibaren ithaat daha da hýzanmýþ, bu açýdan diðer sanayi maarýndan farkýýk göstermiþtir. Otomotiv firmaarý yoðun bir rekabet baskýsý ie karþý karþýya býrakýmýþ ve ithaat doayý yoara özendirimiþtir. Ýthaattaki istikrarý ve hýzý artýþýn teme nedeneri aþaðýda açýkanmaktadýr. Hýzý Büyüme Dönemi ve 1994 Yýý Krizi: 1993 yýýnda 11.7 adet otomobi, adet aðýr ticari araç ve adet hafif ticari araç omak üzere topam adet araç itha edimiþ ve ithaatýn pazar payý yüzde 25'e yüksemiþtir. Yapýan taep tahminerine göre 2 yýýnda ihracat ve ithaatýn 25'þer bin adete çýkacaðý ve üretimin 75 bin otomobi omak üzere topam pazarýn 1 miyon motoru araca uaþacaðý tahmin edimiþtir. Otomotiv ana ve yan sanayi, bu taep geiþmesine göre yatýrýmarýný panamýþtýr (Tofaþ 3 bin; Renaut 2 bin; Toyota 1 bin; Ford-Otosan 1 bin ve Ope 5 bin omak üzere topam 75 bin). Firmaar hýza yatýrýmarýna devam ederken yaþanan 1994 yýý ekonomik krizi, sektörü oumsuz etkiemiþ ve yeni mode geiþtirimesi dahi çoðu yatýrýmarýn durmasýna neden omuþtur. Kriz döneminde kuruu kapasitesinin ancak yüzde 3-4'ý kuanýabimiþ, yüksek satýþ vergierinde pazarda taebi canandýrmak amacý ie düzeneme yapýmamýþtýr krizi topam pazarda yüzde 5 doayýnda bir geriemeye neden omuþ ve pazar 548 bin adetten 268 bin adede kadar daramýþtýr. Düþük taebin sürmesine karþýn, yeni firmaara teþvik begesi verimeye devam edimiþ ve doayýsýya, aþýrý kapasite yaratýmýþtýr. Üretici sayýsý Uzak Doðu menþei 3 yeni firmanýn daha gemesi ie 7'ye çýkmýþtýr yýýnda ekonomik kriz ve Türk Lirasýnýn aþýrý deðer kaybý ie ithaat yavaþamýþtýr. Ýthaat 39 bin adet düzeyine düþmüþ ve pazar payý yüzde 15'e geriemiþtir yýýnda ise kýsmen kriz etkisi, Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 13

25 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER TEFE TÜFE Ýmaat Sanayi Enf. $ Japon Yeni EURO, DM, FFr. Tabo 15. Fiyat endeksindeki deðiþim ve bazý yabancý paraarýn TL'sýna karþý deðer kazaným oranarý (1993-2; Yüzde) Kaynak: OSD Ýtha satýþ fiyatý EURO Yeri satýþ fiyatý TÜFE TEFE kýsmen de Gümrük Biriði nedeni ie gümrük oranarýnýn AB'ne karþý sýfýranacaðý bekentisi ie ithaat yüzde 14 gibi düþük düzeyde gerçekeþmiþtir. Gümrük Biriði: ,3 149,6 64,9 84, ,3 62,9 32,5 71,2 125,5 78,9 79,8 99,1 69,7 68,8 39,1 54,6 159,3 59 8,6 91,2 47,1 76,7 29,5 67,9 166,7 58,3 76,1 9,8 52,2 72,2 24,3 87,2 199,1 53,9 55,6 69,7 76,2 91,7 12,6 ** ** ** ** ** ** 4,1 14,1 14, ,3 24,5 Þeki 5. Otomobi ortaama satýþ fiyatarý (2) Kaynak: OSD 32,5 39, Gümrük Biriði ie igii süreç, 1994 yýý krizinin sanayi üzerindeki oumsuz etkieri ie igii ciddi önemer aýnmadan baþamýþtýr. 31 Araýk 1995 tarihinde yürürüðe giren 1/95 sayýý Ortakýk Konseyi Kararý (OKK) gereði AB'nden ithaatta tüm tarifeerin sýfýranmasý ie ithaatta artýþ oraný bekenenin de üzerinde omuþ ve bu aþýrý artýþ süreki ve kararý Üke * Amanya * * Fransa * * Ýngitere * * Ýspanya * * Ýtaya * AB Topam * ABD Japonya G.Kore Türkiye (2) Topam Taep Ýthaat Ýthaatýn Payý (%) , Tabo 16. Çeþiti ükeerin otomobi ithaatýnda pazar payý (1999) (Bin adet) * Sadece üçüncü ükeerden yapýan ithaatý kapsamaktadýr. Kaynak: Comité des Constructeurs Français d'automobies ve OSD % bir niteik kazanmýþtýr. Gümrük Biriði'ni gerçekeþtiren 6 Mart 1995 tarih ve 1/95 sayýý AB-Türkiye OKK'ný izeyen 2/95 sayýý Karar ie AB dýþý ükeerden yapýacak motoru taþýt araçarý ithaatý, Ortak Gümrük Tarifesi (OGT) üzerinde gümrük vergisine tabi tutumuþtur. 1996/2 yýarýný kapsayan bu uyguama ie Türkiye, otomobide 1996 yýý için yüzde 1 oan AB OGT'si yerine yüzde 33 oranýný uyguamýþtýr. Geçen 5 yý içinde her yý beiri oranda azaan söz konusu gümrük vergisi, 1 Ocak 21 tarihinden itibaren AB OGT düzeyine indirimiþtir. 21 yýýndan itibaren AB dýþý üke ürünerinin pazarda yeniden daha yüksek pay amaarý bekenmektedir. Gümrük Biriði'nin ardýndan, pazarda yaþanan taep artýþý tamamen ithaat ie karþýanmýþ ve ithaatýn topam pazardaki payý 1994 yýýnda yüzde 15'er düzeyinden 1998 yýýnda yüzde 38'e, 1999 yýýnda yüzde 44 ve 2 yýýnda ise yüzde 52'ye uaþmýþtýr. AB ürünerinin pazar payý yüzde 49'a yüksemiþ, yeri ürün satýþarýnýn payý ise, AB ürüneri payýnýn gerisinde kaarak yüzde 45'e inmiþtir. Gümrük Biriði'nin AB ürünerine saðadýðý avantaj nedeni ie AB dýþý ükeerin pazar payý ise 1993 yýýnda yüzde 16'dan 2 yýýnda yüzde 7'ye düþmüþtür yýarý arasýnda, otomobi taebi daha çok ithaat ie karþýanmýþ ve ithaat taebi topam taebe göre daha hýzý artmýþtýr. Bu dönemde, AB ve EFTA ükeerinden yapýan motoru taþýt aracý ithaatýnýn topam ithaat içindeki payý, AB dýþý ükeere göre daha büyük bir artýþ göstermiþtir döneminde motoru taþýt aracý ithaatý aðýrýký oarak AB ve EFTA ve Uzak Doðu ükeerinden yapýmýþtýr yýýnda AB ve EFTA ükeerinden gerçekeþtirien otomobi ithaatýnýn oraný yüzde 51, Uzak Doðu ükeerinden gerçekeþtirien ithaatýn oraný ise yüzde 32 iken, bu durum 2 yýýna kadarki dönemde AB ve EFTA ükeeri ehine deðiþmiþtir. 2 yýý itibariye, AB ve EFTA ükeerinden yapýan ithaatýn topam ithaata oraný yüzde 87 ourken, Uzak Doðu 14 Ýstanbu Sanayi Odasý

26 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER ükeerinden yapýan ithaatýn oraný ise yüzde 4 gibi düþük bir seviyede gerçekeþmiþtir yýýnda AB menþei hafif ticari araç ürünerinin pazar payý yüzde 1'den daha az ve ithaat içindeki payý ise yüzde 1 doayýnda iken, 2 yýýnda AB ürünerinin pazar payý yüzde 3'a, ithaat içindeki payý ise yüzde 58'e uaþmýþtýr. 2 yýýnda, yýýk oarak Toptan Eþya Fiyat Endeksi (TEFE) yüzde 32,5, Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) yüzde 39,1, imaat sanayi enfasyonu ise yüzde 29,5 omuþtur. Buna karþýýk ABD Doarýndaki deðiþim yüzde 24,3, EURO ve baðý para birimerinin deðiþimi ise yüzde ise 14,1 oarak gerçekeþmiþtir. EURO ve DM, FFr gibi diðer baðý para birimerinde yaþanan bu geiþme nedeni ie Türk Lirasý'nýn söz konusu para birimerine göre aþýrý deðerenmesi, EURO bögesinden ithaatýn artmasýna neden ourken, ihracatýn da geiþmesini engeemiþtir. Öte yandan otomobierde ortaama aðýrýký satýþ fiyatarý 2 yýýnda itha ve yeri otomobierde farký oranarda deðiþikik göstermiþtir. Ýtha otomobierde ortaama aðýrýký satýþ fiyatý yüzde 21,3 artarken, yeri üretien otomobierdeki fiyat artýþý yüzde 24,5 omuþtur. Yeri otomobierin satýþ fiyatýndaki artýþ, yýýk yüzde 39,1 artan TÜFE'nin 14,6 puan gerisinde kamýþtýr. Buna karþýýk AB'nden yapýan ithaatýn yüksek payý ve EURO'nun ancak yüzde 14,1 oranýnda artmasý nedeni ie itha otomobierdeki ortaama satýþ fiyatý EURO'daki artýþýn 7,2 üstünde ouþmuþ ve bunun sonucu itha otomobi fiyatý, yeri üretien otomobierin pazar fiyatý üzerinde önemi bir baský yapmaya devam etmiþtir. Ürün Zenginiði ve Yeni Mode: Dünyada yoðun rekabet yanýnda özeike geiþmiþ pazararda çevre ve güvenik ie igii yüksek standart ve ieri tüketici bekentieri, otomotiv sanayinde yoðun bir teknoojik geiþmeye neden omaktadýr. Firmaar her yý yeni mode veya bir mode üzerinde yeni uyguamaarý dünya pazarý ie birikte Türkiye pazarýna da sürmektedir. Bunun sonucu oarak, pazarda müþteri tercih ve bekentieri büyük oranda deðiþikiðe uðramaktadýr. Türkiye otomotiv pazarý, Gümrük Biriði ie birikte yabancý firmaarýn tam etki aanýna girmiþtir. Türkiye pazarýnda çeþiti segmenterde yakaþýk 13 farký marka/mode otomobi tüketiciye arz edimektedir. Türkiye'deki otomobi sanayinin 2 yýýnda yüzde 43'er Otomobi Pazarýnda Ýtha Satýþar Adet Pazar Payý Ýthaat Oraný Adet Pazar Payý Ýthaat Oraný 2 Adet Pazar Payý Ýthaat Oraný Topam Ýthaat * AB * Uzak Doðu * Doðu Avrupa Topam Pazar Yeri Üretim *** *** *** *** *** *** *** *** *** Hafif Ticari Araçar Pazarýnda Ýtha Satýþar Adet Pazar Payý Ýthaat Oraný Adet Pazar Payý Ýthaat Oraný 2 Adet Pazar Payý Ýthaat Oraný Topam Ýthaat * AB * Uzak Doðu * Doðu Avrupa Topam Pazar Yeri Üretim *** *** *** *** *** *** *** *** *** Tabo 17. Türkiye otomobi ve hafif ticari araç pazarýnda ýtha satýþar (1993-2) Kaynak: OSD Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 15

27 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Amanya Avusturya Beçika Finandiya Fransa Hoanda Ýngitere Ýspanya Ýsveç Ýsviçre Ýtaya Norveç Portekiz Yunanistan AB + EFTA Topamý Bugaristan Çek Cumhuriyeti Macaristan Poonya Romanya Rusya Sovenya D.Avrupa Topamý Güney Kore Japonya U. Doðu Topamý ABD Kanada Meksika K. Amerika Topamý Gene Topam Adet $ Adet $ Adet $ Adet $ Adet $ Adet $ Tabo 18. Üke bazýnda gerçekeþen otomobi ithaatý (1995-2) GTÝP no: < 1 cc Benzin cc Dize cc Benzin cc Dize cc Benzin > 2 cc Dize cc Benzin Dize > 2 cc Benzin > 3 cc Dize < 15 cc Benzin Diðereri Dize > 3 cc Benzin Kaynak: DÝE Otomobi Minibüs Midibüs Otobüs Kamyonet Kamyon Topam Adet bin $ Adet bin $ Adet bin $ Adet bin $ Adet bin $ Adet bin $ Tabo 19. Motoru taþýt araçarý ithaatý (1995-2) Kaynak: DÝE 16 Ýstanbu Sanayi Odasý

28 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER doayýnda gerçekeþen KKO ie bu rekabeti karþýamasýnda zorukar buunmaktadýr. Türkiye, yüksek pazar potansiyei ve ithaatýnýn daha ibera yapýya kavuþmasý sonucu özeike dünya otomotiv sanayi için cazip bir pazar konumuna gemiþtir. Bu pazarar için "Öze Fiyat" ve "Yerinde Üretim" uyguamaarý Türkiye'de de yer amaktadýr. Ýtha Ürünerde Pazarda Öze Fiyat Ouþturma Gücü, Aþýrý Kapasite ve Geiþen Pazarara Giriþ Poitikaarý: 2 yýýnda dünyada 41 miyon otomobi ve 16 miyon ticari araç omak üzere topam 57 miyon motoru taþýt aracý üretimiþtir. Otomotiv sanayindeki yayýma, geiþmiþ pazarardaki doygunuk ve geiþen pazarardaki yeni yatýrýmar sonucunda meydana geen artýþar, otomotiv sanayini önemi bir "Aþýrý Kapasite" ogusu ie karþý karþýya býrakmaktadýr yýýnda 5 miyon adet/yý oan aþýrý kapasite, 1995 yýýnda 12 miyon adet/yý düzeyine çýkmýþtýr. Haen Çin, Hindistan ve Endonezya gibi Asya ükeeri, Breziya ve Arjantin gibi G. Amerika ükeeri yanýnda Poonya, Çek ve Sovak Cumhuriyeterinde gerçekeþtirimekte oan projeerin tamamanmasý ie bu aþýrý kapasitenin 2 yýarýnda 21 miyon adet/yý omasý bekenmektedir. Bunun sonucu oarak, 1985 yýýnda yüzde 9 düzeyinde gerçekeþen KKO son yýarda yüzde 73'e düþmüþtür. Aþýrý kapasitenin bögeer arasýndaki daðýýmýnda yüzde 43 ie Asya-Pasifik bögesi ik sýrayý amaktadýr. Bu bögede 1995 yýýnda 7,5 miyon adet/yý oan kapasite fazaýðýnýn 4 miyon adedi Japonya'ya aittir. Bu bögeyi yüzde 27 (4,5 miyon adet) ie B. Avrupa izemektedir. Aþýrý kapasite içinde ABD yüzde 16 (2 miyon adet), D. Avrupa yüzde 9 (1 miyon adet) ve G. Amerika yüzde 5 (,6 miyon adet) oranýnda pay amaktadýr. Bu nedene firmaarýn, Türkiye gibi geiþen ve büyük oranda geiþme potansiyei oan pazararda öze fiyat uyguama güçeri yüksektir. AB ve Uzak Doðu'da kuanýmayan kapasiteerin yüksek ouþu, firmaarýn çoðu kez pazarda yer tutabimek için gerekirse kar etmeksizin otomobi satmaarýna neden omaktadýr. Bu firmaar kendi istikrarý pazararýnda üretimerinin yakaþýk 1/3'ini uygun fiyata pazaramakta ve geiþen ihraç pazararýnda ise daha uygun fiyat verebimektedir. Diðer bir deyiþe sektörde önemi oranda damping fiyatarý söz konusudur. Motoru taþýt araçarýnda dampingi fiyatarýn beirenmesi teknik oarak güç omaka birikte, pazardaki fiyatarda yüzde 2'ere yakaþan oranda indirim yapýdýðý tahmin edimektedir. Ýthaatta Denetim Eksikiði ve Diðer Pazararda Ýthaat: Otomobi pazarýnda ithaat, geiþmiþ ükeerde dahi kota ve tarife dýþý engeer gibi beiri düzenemeere denetim atýnda tutumaktadýr. AB'nin AB dýþý ithaatý topam pazarýn yüzde 14'üdür. Ýthaatýn payý Fransa'da yüzde 5, Ýtaya'da yüzde 12, Amanya'da yüzde 12, Ýspanya'da yüzde 17, Ýngitere'de ise yüzde 18'dir. Japonya'da yüzde 6 oan ithaatýn pazar payý, G. Kore'de yanýz yüzde,4 oranýndadýr. G. Kore'de 1999 yýýnda topam adet otomobi üretiirken, ayný yý yanýz 5 bin adet otomobi itha edimiþtir. Ýnceenen pazarar arasýnda ithaat oraný en yüksek oan üke Türkiye'dir Yan Sanayi Gümrük Biriði öncesi, 1,5 miyar ABD Doarý oarak gerçekeþen otomotiv aksam ve parça topam ithaatý, Gümrük Biriði'ne girimesi ie 1996 yýýndan itibaren hýza artmýþ ve 2 yýýnda 2,75 miyar ABD Doarýna yüksemiþtir. Ýthaatýn iç pazar satýþarý içindeki payý yüzde 45 düzeyindedir. Otomotiv yan sanayinde ithaatýn artmasýna etki eden baþýca faktörer þöyedir; Ükemizde ihraç amaçý oarak üretimi baþayan yeni mode araçarda yeri parça kuanýmýnýn Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 17

29 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER baþangýçta çok düþük omasý, Çok sýk mode deðiþikiði ve iç pazardaki aþýrý daramaar nedeni ie parça yerieþtirme yatýrýmarýnýn daha uzun süreye yayýmasý zorunuuðu, 2 yýýnda, Euro/Doar paritesinde bekenmeyen hýzý düþüþ ve Türk Lirasý'nýn EURO karþýsýnda aþýrý deðer kazanmasý ie özeike AB ükeerinden yapýan ithaatýn cazip hae gemesi. Otomotiv yan sanayi mamu ithaatýnýn yapýdýðý baþýca ükeer AB ükeeri (Amanya, Ýngitere, Ýtaya ve Fransa) ve Japonya'dýr. Otomotiv yan sanayi ithaatý içinde en önemi paya sahip oan mamuer, traktör ve öze amaçý motoru taþýtarýn aksam parça ve aksesuararý, sýkýþtýrmaya ateþemei içten yanmaý pistonu motorar, kima cihazarý, kývýcým ie ateþemei içten yanmaý doðrusa veya döner pistonu motorar, pompaar, aspratörer, transmisyon aksam ve parçaarý ve dýþ astikerdir. Bu mamuerde yapýan ithaat, otomotiv yan sanayi topam ithaatýnýn yüzde 8'inden fazasýný ouþturmaktadýr Ýhracat Ana Sanayi 199'ý yýarýn baþýndan bu yana büyük deðiþim geçirmekte oan otomotiv sanayi, yaþanmakta oan tüm oumsuz iç pazar koþuarýna raðmen isansör firmaarý ie entegrasyonunu büyük bir hýza tamamayarak AB gibi geiþmiþ pazarara süreki oarak ihracata baþama noktasýna gemiþtir. Ancak, 1998 yýýna göre 1999 yýýnda saðanan artýþýn 2 yýýnda devam edemediði görümektedir. 2 yýý otomobi ihracatý adet oarak artmasýna karþýýk ihracat geiri yüzde 13 azaýþ ie 623 miyon ABD Doarý seviyesine inmiþtir. EURO'nun ABD Doarý karþýsýnda aþýrý deðer kaybý bu düþüþte önemi ro oynamýþtýr dönemi içinde taþýt araçarý ihracatý içinde otomobiin aðýrýðý ik kez, 1995 ve 1996 yýarýnda Tofaþ firmasýnýn AB ükeerine yaptýðý ihracata önem kazanmýþtýr. Gene oarak otobüs ihracatýnýn payý artarak devam etmektedir. Bu dönemde otobüs en önemi ihraç ürünerinden birisi omuþtur. Özeike AB ve Rusya baþta omak üzere Baðýmsýz Deveter Topuuðu ükeerine yapýan otobüs ihracatý dikkat çekicidir. Midibüste ise 1998 yýýnda baþayan ciddi ihracat hamesi 1999 yýýnda da artarak devam etmiþtir. Gümrük Biriði ie birikte AB kaynaký ortakara geiþtirien yeni projeer sonucu, 1999 yýýndan itibaren otomobi ve hafif ticari araçarda AB pazarýna ciddi bir ihracat hamesi baþatýmýþtýr. Oyak Renaut bu yýda AB pazarý için yeni bir mode üreterek bu modein ihracatýný baþarmýþtýr. Bu kapsamda Tofaþ firmasýnýn da ihracata yöneik çaýþmaarý sonrasýnda 2 yýýnda yeni bir mode hafif ticari araç ihracatý gerçekeþtirimiþtir. Ford-Otosan'ýn yeni proje çaýþmasý ise 22 yýýndan itibaren sonuç vermeye baþayacaktýr. Öte yandan, Toyota firmasý da yeniden yapýanma içinde, ihracat aðýrýký üretim modeini uyguamaya koymak üzere çaýþmaarýný sürdürmektedir. 22 yýýndan itibaren Toyota'nýn da ihracata baþamasý pananmaktadýr. Ayrýca, Hyundai-Assan firmasý ihracata yöneik çaýþmaarý devam etmektedir yýýnda topam motoru taþýt aracý ihracatý içinde yüzde 91'ik bir paya sahip oan otomobiin 1996 yýýndaki payý yüzde 83, 1997'de yüzde 8, 1998'de yüzde 67 ve 1999 yýýnda ise yüzde 86 oarak gerçekeþmiþtir dönemi için hafif ticari araç ihracatýnýn, topam motoru taþýt aracý ihracatý içindeki payý ise yüzde 1 düzeyini geçememiþtir. 87. GTÝP kapsamýnda yer aan motoru taþýt araçarý ie bunarýn baþýca aksam ve parçaarýna iiþkin yýarý dýþ ticaret verieri Tabo 21'de gösterimektedir ve 2 yýarý karþýaþtýrýdýðýnda dýþ ticaretin yapýsýnda önemi deðiþimer oduðu görümektedir. 18 Ýstanbu Sanayi Odasý

30 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Otomobi Minibüs Midibüs Otobüs Kamyonet Kamyon Topam Adet bin $ Adet bin $ Adet bin $ Adet bin $ Adet bin $ Adet bin $ Tabo 2. Motoru taþýt araçarý ihracatý (1995-2) Kaynak: DÝE AB+EFTA Topam $ Ýthaat Ýhracat Topam Dýþ Ticaret Açýk Ýthaat Ýhracat Topam Dýþ Ticaret Açýk Motoru Taþýt Aksam ve Parça Motoru Taþýt Aksam ve Parça Motoru Taþýt Aksam ve Parça Motoru Taþýt Aksam ve Parça Motoru Taþýt Aksam ve Parça Motoru Taþýt Aksam ve Parça Motoru Taþýt Aksam ve Parça Motoru Taþýt Aksam ve Parça Göstergeer (%) AB+EFTA Ýe Dýþ Ticaret Topam Dýþ Ticaret Topam Dýþ Ticarette AB+EFTA Payý Açýk/Top. Dýþ Tic. Ýhr./Ýth. Açýk/Top. Dýþ Tic. Ýhr./Ýth. Ýthaat Ýhracat Topam Dýþ Ticaret Açýk Motoru Taþýt Aksam ve Parça Motoru Taþýt Aksam ve Parça Motoru Taþýt Aksam ve Parça Motoru Taþýt Aksam ve Parça Motoru Taþýt Aksam ve Parça Motoru Taþýt Aksam ve Parça Motoru Taþýt Aksam ve Parça Motoru Taþýt Aksam ve Parça Tabo GTÝP kapsamýnda motoru taþýt araçarý ie aksam ve parçaarý için dýþ ticaret dengesi (1992-2) Kaynak: OSD Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 19

31 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Sektör 1992 Topam 1993 Topam 1994 Topam 1995 Topam 1996 Topam 1997 Topam 1998 Topam 1999 Topam 2 Topam Topam Ana Sanayi * Otomobi * Otobüs * Diðereri Topam Yan Sanayi * Yan Sanayi * Ýç ve Dýþ Lastik * Akümüatör * Emniyet Camý Topam Ana Sanayi Payý (%) Yan Sanayi Payý (%) Tabo 22. Otomotiv sektörü ihracatý (1992-2) Kaynak: UÝB Topam dýþ ticarette AB ve EFTA'nýn payý 1992 yýýnda motoru taþýtarda yüzde 33, aksam ve parçaarda yüzde 78 düzeyinden Gümrük Biriði ie artýþa geçerek, 2 yýýnda sýrasýya yüzde 81 ve yüzde 69 omuþtur yýýna göre 2 yýýnda topam dýþ ticaret motoru taþýtarda 6,72 kat, aksam ve parçaarda 2,93 kat, buna karþýn AB ve EFTA ie topam dýþ Amanya Avusturya Beçika Finandiya Fransa Hoanda Ýngitere Ýspanya Ýsveç Ýsviçre Ýtaya Portekiz Yunanistan AB + EFTA Top. D.Avrupa Top. BDT Top. O. Doðu Top. U. Doðu Top. K. Amerýka Top. Afrika Top. T.C. Ser.Böge Top. Gene Topam 1999 Adet 2 Deðiþim (%) $ Adet $ Adet $ * * * * * * * * Tabo 23. Otomobi ihracatýnýn üke/üke gruparýna göre daðýýmý (1999-2) Kaynak: UÝB ticaret hacmi motoru taþýtarda 16,39, aksam ve parçaarda 2,59 kat artmýþtýr. Burada Gümrük Biriði'nin oumsuz etkisi açýkça görümektedir. Dýþ ticaret açýðý ayný dönemde topam ticarette motoru taþýtarda 5,92, aksam ve parçaarda 2,93 kat artarken, AB ve EFTA ie ticarette motoru taþýtarda 17,67, aksam ve parçaarda ise 2,4 kat artýþ göstermiþtir. Dýþ ticaret açýðýnýn topam içindeki payý ise, AB ve EFTA ie ticarette topam dýþ ticarete göre daima daha yüksek orandadýr. Ýhracat/ithaat payý AB ve EFTA ie ticarette, topam dýþ ticarete göre daha düþüktür, bu nedene dýþ ticaret açýðý artmaktadýr. AB ve EFTA ie ticarette ithaatýn topam dýþ ticaretteki payý Gümrük Biriði ie birikte 1996 yýýndan itibaren artarak 2 yýýnda motoru taþýtarda yüzde 87, aksam ve parçaarda yüzde 74 düzeyine çýkmýþtýr. Bunun sonucu bu böge ie dýþ ticaretteki açýk deðerinin topam açýk içindeki payý ise, motoru taþýtar için yüzde 98, aksam ve parçaar için yüzde 81 gibi yüksek bir deðere uaþmýþtýr. Uudað Ýhracatçý Birikeri'nin 2 yýý verierine göre, otomotiv sektöründe topam ihracat, ABD Doarý oarak gerçekeþmiþtir. 2 yýý, 1999 yýý ayný dönem ie karþýaþtýrýdýðýnda, 2 Ýstanbu Sanayi Odasý

32 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER ABD Doarý oan sektör ihracatýnýn yüzde 6 artmýþ oduðu görümektedir. 21 yýýnýn ik 1 ayýnda ihracat yüzde 48 artýþ ie ABD Doarý omuþtur. 2 yýý otomobi ihracat verieri bögeer bazýnda deðerendiridiðinde, AB ve EFTA ükeerine yapýan otomobi ihracatýnýn adet bazýnda 1999 yýýna göre yüzde 7 oranýnda arttýðý, buna karþýn ihracat geirinin yüzde 26 oranýnda azadýðý görümektedir yýýna göre 2 yýýnda diðer bögeerde yaþanan geiþmeeri þöye özetemek oasýdýr: Doðu Avrupa ükeerine yapýan otomobi ihracatý, adet bazýnda yüzde 82 gibi yüksek bir oranda artarak adet oarak gerçekeþmiþtir. Özeike Romanya'ya yapýan ihracattaki artýþ dikkat çekicidir. Baðýmsýz Deveter Topuuðu'na yapýan otomobi ihracatý adet bazýnda yüzde 51 oranýnda artarak adet omuþtur. Bu artýþta, Azarbeycan, Gürcistan ve Özbekistan'a yapýan ihracattaki artýþýn önemi bir payý oduðu görümektedir. Orta Doðu ükeerine yapýan otomobi ihracatý adet bazýnda yüzde 12 azaarak adet omasýna karþýn Lübnan'a yapýan ihracatýn artmýþ omasý dikkat çekicidir. Uzak Doðu ve Kuzey Amerika ükeerine yapýan otomobi ihracatýnýn, adet ve ABD Doarý bazýnda topam içinde faza bir aðýrýðý buunmamaktadýr. Afrika ükeerine yapýan otomobi ihracatýnda ise, adet bazýnda yüzde 16 oranýnda bir azama oduðu ancak, Cezayir'e yapýan ihracatýn yüzde 175 oranýnda artmýþ oduðu görümektedir Yan Sanayi Otomotiv yan sanayi ihracatý, topam sektör ihracatý içinde önemi bir paya eriþmiþtir. Otomotiv yan sanayinin dýþ ticaret içindeki payarý Tabo 21'de görümektedir. Uudað Ýhracatçý Birikeri'nin verierine göre 2 yýýnda 1,3 miyar ABD Doarýna eriþen otomotiv yan sanayi ihracatý içinde, büyük öçüde otomotiv sektörü tarafýndan kuanýdýðý hade, deðiþik gümrük tarife pozisyonarýndaki mamuer yer amamaktadýr. Bu mamuerin de iave edimesi hainde otomotiv yan sanayi topam ihracatýnýn daha faza oacaðý tahmin edimektedir. Otomotiv yan sanayi ihracatý artarken, dýþ pazar sayýsý da artýþ göstermektedir. Ýhracat yapýan dýþ pazar sayýsý 2 yýýnda 1'ü geçmiþtir. Otomotiv yan sanayi ihracatýnýn yüzde 6'ý AB ükeerine yöneik oup, Avrupa ükeerinin topam ihracatýmýzdan adýðý pay yüzde 65'tir. Ýhracat pazararýnýn artmasýnda, iç pazarýn yeterince büyümemesi ve firmaarýn kapasiteerini daha verimi kuanabimek amacýya, karý omasa bie ihracat yapma zorunuuðu duymaarý etkii omaktadýr. Otomotiv yan sanayi ihracatý içinde en önemi paya sahip oan mamuer, traktör ve öze amaçý motoru taþýtarýn aksam parça ve aksesuararý, motorar aksam ve parçaarý, dýþ astiker ve demir veya çeikten yarý mamuerdir. Bu mamuerde yapýan ihracat, otomotiv yan sanayi topam ihracatýnýn yüzde 75'inden fazasýný ouþturmaktadýr. Otomotiv yan sanayinde ithaat artýþ hýzýnýn, ihracat artýþ hýzýndan büyük omasý nedeniye dýþ ticaret dengesi ithaat ehine artýþ göstermiþtir. Nitekim, 1997 yýýnda 1,385 miyon ABD Doarý oan dýþ ticaret açýðý, 2 yýýnda 1,45 miyar ABD Doarýna çýkmýþtýr. 21 yýý hariç ithaat artýþ hýzýnýn, ihracat artýþ hýzýndan büyük omasý nedeniye otomotiv yan sanayinde ihracatýn ithaatý karþýama oraný ancak yüzde 47 düzeyindedir. Sektördeki yoðun rekabet, ana sanayinin sýk sýk mode deðiþikiði yapmasýný zorunu kýmaktadýr. Bunun yaný sýra mode çeþitiiði her geçen gün artmaktadýr. Buna baðý oarak yerieþtirme yatýrýmarý, düþük üretim adeteri doayýsýya geneike fizibý omamakta veya çok çeþit doayýsýya yerieþtirme yatýrýmarý uzun zamana yayýmaktadýr. Bunara iave oarak, ana sanayinin Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 21

33 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER ürün tasarýmý ve geiþtirmesi yapabien tüm hizmeteri sunabiecek (fu service suppier) niteikere sahip yan sanayi arama eðiimerinin artmasý yeri parça kuaným düzeyini oumsuz yönde etkiemektedir Ýstihdam Ana Sanayi Otomotiv ana sanayinde doðrudan istihdam 32 bin kiþi doayýndadýr. Uusararasý öçeker, ana sanayi ie igii yan sanayi ve ticaret sektörü dikkate aýndýðýnda, sanayinin doðrudan ve doayý istihdam kapasitesinin yakaþýk 5 bin oduðu görümektedir. Sektörde rekabet için gereki oan yüksek niteiki iþgücünün yetiþtirimesindeki maiyet unsuru nedeni ie diðer sektörerden farký oarak bu sektörde Ýþçi Memur Ýdareci Mühendis Ýdareci Mühendis Topam Tabo 24. Karayou taþýtarý imaat sanayinde istihdam (1995-2) Kaynak: OSD Türkiye Portekiz Ýspanya Ýtaya Fransa Hoanda Avusturya Ýngitere Ýsveç ABD Japonya Amanya Euro/Saat iþgücünün sürekiiði esastýr. Özeike kriz dönemerinde üretim yüzde 5 azamasýna raðmen istihdamýn korunmasý için azami özen gösterimektedir. Otomotiv sanayinde ürün ve üretimde uyguanan ieri teknoojier ie maiyeti doðrudan etkieyen verimiik ve rekabet gücünün önemi unsurunu ouþturan "Topam Kaite Yönetimi", yüksek niteiki iþgücüne ihtiyaç duymaktadýr. Sektörde hýza geiþen Ar-Ge aanýndaki çaýþmaar yanýnda, yabancý ortakara sürdürüen geniþ boyutu ortak yönetimin gereði niteiki insan gücü, bu ihtiyaca yeni bir boyut katmýþtýr. Bu yüksek niteiki iþ gücü gereksinmesi, sektör içinde her düzeyde sürdürüen yoðun eðitim faaiyeti ie karþýanmaktadýr. Ekonomide sýk araýkara yaþanan krizere raðmen iþgücünün stabiizasyonu ve korunmasý ie süreki eðitim, sektördeki rekabet gücünün geiþtirimesinde büyük önem taþýmaktadýr. ABD, Japonya, Türkiye ve Batý Avrupa ükeeri otomotiv sektöründeki iþgücü maiyeteri açýsýndan karþýaþtýrýdýðýnda, en yüksek iþgücü maiyetinin 35 Euro/saat ie Amanya'da oduðu görümektedir. Türkiye ise 5 Euro/saat ie söz konusu ükeer arasýnda iþgücü maiyeti en düþük ükedir. Ýþgücünün rekabet yeteneði iþgücü maiyeti ie igii omaka birikte verimiik faktörü ie birikte bir deðerendirmenin yapýmasý da gerekidir. KKO'nýn ancak yüzde 8 düzeyi, otomobi üretiminde Türkiye'de iþgücü verimiiðinin karþýaþtýrýabiir bir düzeyini göstermektedir Þeki 6. Bazý seçimiþ ükeer otomotiv sektörü iþgücü maiyeti karþýaþtýrmasý (2; Euro/Saat) Kaynak: VDA, The Economic Situation of the Automotive Industry in the Year, 31 January Ýstanbu Sanayi Odasý

34 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Yan Sanayi Otomotiv yan sanayinde doðrudan istihdam sayýsý yakaþýk 75 bin civarýndadýr. Ancak sektör kendi yan sanayisi ie birikte yakaþýk 35 bin kiþiye istihdam saðamaktadýr Gümrük Biriði Kararý'nýn Sektöre Etkieri Türkiye'deki otomotiv sanayinin geiþme sürecinde 199'ý yýar ayrý bir öneme sahiptir.1989 yýýndan itibaren bir yandan taepteki hýzý artýþ ve öte yandan pazardaki iberaeþmenin yarattýðý ithaat rekabeti, kuruu otomotiv sanayinde rekabet þartarýný ön pana çýkartmýþtýr. 1994/1995 yýarýnda hýzanan Gümrük Biriði hazýrýkarý, otomotiv sanayinin ihracata yöneik projeerinin yeniden ouþturumasýný gerektirmiþtir. Bu amaça bir yandan artan taebe karþý kapasite artýran yatýrýmar yapýýrken, öte yandan ürün ve üretim teknoojisinin uusararasý rekabet koþuarýna göre yeniden düzenenmesi ie igii çaýþmaar büyük hýz kazanmýþtýr. Ýç pazarda ekonomik dengesizikerin yarattýðý taepteki aþýrý dagaanmaar ve aþýrý ithaatýn yarattýðý aðýr rekabet þartarýna raðmen Türkiye otomotiv sanayi 2'i yýarda ihracata yöneik bir sanayi daý oma niteiði sergiemektedir. Ancak rekabet gücünde uaþýan bu durumun korunmasý ve daha da geiþtirimesi zorunudur. Aksi hade kürese niteiki otomotiv sanayinin Türkiye'ye saðadýðý ihracat amaçý üretim oanakarý, rekabet gücü uygun oan daha baþka ükeere kaydýrýabiecektir. 1 Ocak 1996 tarihinde yürürüðe giren 6 Mart 1995 tarih ve 1/95 sayýý OKK çerçevesinde Türk otomotiv sektörünü yakýndan igiendiren uyguamaar aþaðýda özetenmektedir. Kuanýmýþ Motoru Araçarýnýn Gümrük Biriði Kapsamýnda Serbest Doaþýmý: 1/95 sayýý OKK'nýn 4, 5 ve 6'ncý maddeeri Türk sanayi ürünerinin, maarýn serbest doaþýmý kapsamýnda AB rekabetine açýmasýný öngörmektedir. Sanayi maarýnda yeni/kuanýmýþ ma ayýrýmý yapýmadýðýndan sektör açýsýndan ikinci e motoru taþýt aracý ticareti konusunda, Türk Hükümeti tek tarafý bir bidirim yapmýþ ve kuanýmýþ motoru taþýt aracý ticaretini "beiri bir süre" için yasakayacaðýna iiþkin beyanda buunmuþtur. Bidirim, Avrupa Paramentosu tarafýndan onayanmýþ ve 13 Þubat 1995 tarih ve L 35 sayýý Avrupa Topuuðu Resmi Gazetesi'nde (ATRG) yayýnanarak 1/95 sayýý OKK'nda yer amýþtýr. Bu aþamada kuanýmýþ motoru taþýt araçarýnýn serbest doaþýmý tüm sanayi için bir tehdit ouþturduðundan Türkiye, söz konusu bidirim ie önemi ve doðru bir adým atmýþtýr. Türkiye Gümrük Biriði Kararý ie tek pazar üyeiðine kavuþmuþ deðidir. Bu Karar, Ortakýk Anaþmasý'nýn öze hükümeri çerçevesinde ouþturumuþtur. Bu nedene, sanayi maarýnýn serbest doaþýmýna, Türkiye'nin tam üyeik süreci tamamanmadan önce kuanýmýþ sanayi maarýnýn da dahi edimesi söz konusu omamaýdýr. Teknik Mevzuat Uyumu: Sanayi mevzuatýnýn temeini ouþturan teknik mevzuata uyum konusu 1/95 sayýý OKK'nýn 8-1'ncu maddeerinde düzenenmektedir. Burada Türk sanayi üretiminin AB mevzuatýna uyumu için 5 yýýk bir geçiþ dönemi öngörümektedir. Bu geçiþ dönemi içinde standardizasyon, öçüm, kaibrasyon, akreditasyon ve begeendirme ie igii kurumsa yapý gerçekeþmiþ ve 4 Araýk 1999 tarih ve sayýý Resmi Gazete'de yayýnanan kanun ie Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK) kurumuþtur. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 23

35 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER OKK'nýn 11'inci maddesi otomotiv sektörüne öze bir hüküm getirmektedir. Buna göre otomotiv sanayi ie igii AB Tip Onayý Mevzuatýna uyum saðanmasý gerekmektedir. Türkiye'deki otomotiv sanayi, geçen 5 yý içinde yaptýðý yoðun çaýþmaara, igii teknik mevzuata uyumu büyük öçüde tamamamýþ ve AB mevzuatýnýn uusa mevzuata dönüþümünde ve uyguanmasýnda igii kamu kurumarý ie etkii ve örnek bir iþbiriði kurmuþtur. Ortak Ticaret Poitikasý ve Ortak Gümrük Tarifesine Uyum: Türkiye ie AB arasýnda Ortak Ticaret Poitikasý (OTP) uyguanmasý OKK'nýn 12'inci maddesi ie düzenenmiþtir. Bu maddenin gene niteikteki düzenemeerden ouþan ik üç fýkrasý, aðýrýký oarak teksti/hazýr giyim sektörünün AB ie kurduðu ticari iiþkierde haksýz rekabetin önüne geçmeyi amaçayan düzenemeeri kapsamaktadýr. Doðrudan otomotiv sektörünü igiendiren 12'inci maddenin 4'üncü fýkrasý ie Türkiye'de yapýan Japon menþei otomotiv üretiminin Topuuða yöneik ihracatý düzenenmektedir. OKK'nýn 15 maddesi, 2/95 sayýý Ortakýk Konseyi Kararý ie Katma Protoko'ün 19/2 maddesindeki yetkiye dayanýarak, "Hassas Maddeer" adý atýnda seçimiþ bazý sanayi maarýnda AB dýþý ükeerden yapýacak ithaatta, 1 Ocak 1996 tarihinden itibaren 5 yý süre ie AB OGT'si üzerinde tarife uyguama imkaný verimektedir. Bu düzenemeye uygun oarak 1 Ocak Araýk 2 tariheri arasýnda 2 cc üzerindeki otomobi ie otobüs hariç otomobi, kamyon, kamyonet, minibüs, midibüs ve traktör ürünerinde AB OGT'si üzerinde gümrük vergisi uyguanmýþtýr. 1 Ocak 21 tarihi itibariye de AB OGT'si uyguamasýna geçimiþtir. Topuuk Tercihi Rejime Uyum: OKK'nýn 16'ncý maddesi Türkiye'nin, OTP kapsamýnda 21 yýýna kadar Topuuk tercihi rejimerini üstenmesini düzenemektedir. Bir bidirim çerçevesinde Türkiye, tercihi ticaret anaþmaarýný Bugaristan, Macaristan, Poonya, Romanya, Sovakya, Çek Cumhuriyeti, Ýsrai, Estonya, Letonya, Litvanya ie imzaamýþ oup, Fas, Tunus ve Mýsýr ie müzakereer devam etmektedir. Gümrük Mevzuatýna Uyum: Gümrük Biriði Kararý'nýn 28'inci maddesi, AB'nin mevcut Gümrük Biriði aaný ie Türkiye Gümrük Aaný arasýnda kendine özgü bir Gümrük Biriði kurumasýný öngörmektedir. AB Gümrük Kodu ie uyumu Gümrük Mevzuatý yasaaþmýþtýr. Ancak uyguamadaki sorun ve eksikikerin gideriebimesi amacýya; Ýthaatýn ma bazýnda izenebimesi için gümrük teþkiatýnýn kýsa zamanda modernize edimesi, Sektördeki ithaat iþemerini yürütmek için kurumuþ buunan Ýhtisas Gümrükerinin yeteri persone ve bigi iþem teçhizat ie donatýmasý, Motoru taþýt araçarýnýn ithaatýna ait verierin topanmasý ve pazar payarýnýn beirenebimesi için Ýçiþeri Bakanýðý Emniyet Gene Müdürüðü'ne baðý Trafik Tesci Büroarý'nýn bigi iþem aðýnýn en kýsa zamanda tamamanmasý gerekmektedir. 24 Ýstanbu Sanayi Odasý

36 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER G.T.I.P. Ma Cinsi Traktör < 18Kw Traktör + 25Kw - 37Kw Traktör + 37Kw - 59Kw Traktör + 59Kw - 75Kw Otobüs Yeni Oanar > 25 cc Dize Midibüs Minibüs Yeni Oanar < 25 cc Benzin Otobüs Midibüs Minibüs Yeni Oanar > 28 cc Dize Otobüs Midibüs Minibüs Yeni Oanar < 28 cc Benzin Otobüs Midibüs Minibüs Yeni Oanar < 1 cc Benzin Binek Otomobieri Ambuansar < 1 cc Benzin Diðereri Yeni Oanar 1-15 cc Benzin Binek Otomobieri Ambuansar < 1 cc Benzin Diðereri Yeni Benzini Otomobi cc 16-2 cc > 2 cc Binek Otomobieri Yeni Oanar Yeni Oanar > 3 cc Benzin Ambuansar > 3 cc Diðereri Benzin Binek Otomobieri Yeni Oanar Kuanýmýþ Oanar > 3 cc Benzin Ambuansar > 3 cc Diðereri Benzin Binek Otomobieri Yeni Oanar Yeni Oanar < 15 cc Dize Ambuansar > 3 cc Diðereri Benzin Yeni Dize Otomobi cc 16-2 cc > 2 cc Yeni Dize Otomobi 25-3 cc > 3 cc Diðereri < 5 Ton > 25 cc Dize Yeni Oanar Kuanýmýþ Oanar < 5 Ton < 25 cc Dize Yeni Oanar Kuanýmýþ Oanar > 5 Ton < 2 Ton Yeni Oanar Kuanýmýþ Oanar > 2 Ton < 25 Dize Yeni Oanar Kuanýmýþ Oanar > 5 Ton > 28 cc Benzin Yeni Oanar Kuanýmýþ Oanar > 5 Ton < 28 cc Benzin Yeni Oanar Kuanýmýþ Oanar > 5 Ton > 28 cc Benzin Yeni Oanar Kuanýmýþ Oanar AB En Az Geiþmiþ Ükeer Ýsrai, Mac., Estonya, Çek, Soven., Sovak., Letonya Romanya Litvanya Bugaris tan Poonya Makedon ya Bosna- Hersek Diðer Ükeer Muaf Muaf Muaf Muaf Muaf Muaf Muaf Muaf Muaf Muaf , , , , , , , , , , ,5 6, , ,5 6, , ,5 6,6 22 Tabo 25. Motoru taþýt araç ithaatýnda tarifeer Kaynak: tarih ve sayýý Resmi Gazete (Mük.) Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 25

37 Böüm 2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER 26 Ýstanbu Sanayi Odasý

38 3. DÜNYA VE AB OTOMOTÝV SANAYÝ, SEÇÝLMÝÞ ÜLKELER KARÞILAÞTIRMASI 3.1. Dünya Otomotiv Üretiminin Geiþimi Otomotiv sanayi, 19'ü yýarýn baþýnda kurumuþtur. Baþangýçta sipariþ üzerine ustaar tarafýndan sürdürüen ve tümü ie kiþise bigi ve beceriye dayanan üretim yapýsý, H. Ford'un ABD'de geiþtirdiði "Kütese Üretim" yöntemi ie kýsa bir sürede büyük bir sanayi haine dönüþmüþtür. Geniþ bir pazar oan ABD'nde üretim, kýsa sürede çok yüksek seviyeere uaþmýþtýr. 194'ý yýarda Avrupa'da geiþen üretim, Ýkinci Dünya Savaþý'nýn baþamasý ie geiþmesine ara vermiþtir. Avrupa'da savaþý izeyen yýarda "Ürün Farkýaþmasýna Dayaý Üretim" yöntemi ie pazar istekerini ön panda tutan müþteri odaký bir sistem geiþtirimiþ, özeike Amanya baþta omak üzere Ýngitere, Fransa ve Ýtaya'da sanayi bu yönde yeniden yapýanmaya baþamýþtýr. Bunun yanýnda 196'ý yýardan itibaren ABD firmaarý Avrupa'da doðrudan veya yere firmaara iþbiriði yaparak kurdukarý tesiserde, yanýz Avrupa pazarýna uygun ürünerin üretimine baþamýþtýr. Savaþ sonrasýnda hýza geniþeyen Avrupa ekonomisi ve kiþi baþýna düþen mii geirdeki artýþýn yanýsýra uaþtýrma at yapýsýndaki geiþmeer, B. Avrupa otomotiv sanayinin hýza büyümesinde etken omuþtur. 196 yýýnda B. Avrupa'daki otomobi üretimi 6,2 miyon adet ie, ABD'nin 7, miyon adet oan üretimine odukça yakaþmýþtýr. Bu yýarda Japonya' da üretim 165 bin adettir. 197'i yýarda otomotiv sanayinde bir yandan Japonya'da yaýn üretim ie kaiteye önem veren ve maiyeti düþüren yeni bir üretim yöntemi geiþtiriirken, ABD ve B. Avrupaý firmaar geiþen pazararda yeni yatýrýmara Batý Avrupa Kuzey Amerika Japonya Güney Kore Diðer Ükeer (1.) Tabo 26. Dünya otomobi üretiminin geiþimi ( ) Kaynak: OICA Topam giriþmiþerdir. Türkiye'nin de içinde buunduðu bu pazarar arasýnda özeike Meksika, Breziya ve Arjantin gibi ükeer ön safarda yer amýþtýr. 198'i yýarda Avrupa Ekonomik Topuuðu'nun hýza geiþmesi ve Tek Pazar'a doðru yapýanmasý otomotiv sanayinin üye ükeer içinde yayýmasýný saðamýþtýr. Bu arada yeni üye üke Ýspanya'da öze teþvikere önemi yatýrýmar yapýmýþtýr. Bu dönemde Japon firmaarý da ABD ve AB ükeerinde yeni tesiser kurarak, üretimerini deniz aþýrý üke pazararýna taþýmýþardýr. Bu geiþme, 196 yýarda ABD firmaarýnýn B. Avrupa pazarýnda yere koþuara uygun üretim yapmaarý ie bir benzerik taþýmaktadýr. Japon otomotiv sanayinin batýý sanayieþmiþ ükeere göre çok daha farký yöntemere üretime baþamaarý ve bunu potansiye pazararýn buunduðu yöreerde de yaygýnaþtýrmaarý sonucu, özeike 198'i yýarýn ikinci yarýsýnda ABD ve AB ükeerindeki üreticier, Japon ürünerine karþý önemi oranda pazar kaybý ie karþýaþmýþtýr. Ancak kýsa sürede bu firmaarda yaýn üretim teknikerinin geiþtirierek uyguanmasý, bu firmaarýn eski rekabet güçerine kavuþmaarýna yardýmcý omuþtur. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 27

39 Böüm 3. DÜNYA VE AB OTOMOTÝV SANAYÝÝ, SEÇÝLMÝÞ ÜLKELER KARÞILAÞTIRMASI Firmaar ABD (8) 3 Yere + 5 Japon Üretici Japonya (8) 8 Yere Üretici Amanya (5) 3 Yere + 2 ABD Üretici Fransa (2) 2 Yere Üretici Ýspanya (8) 2 Fransýz + 1 Aman + 2 ABD + 3 Japon Üretici Güney Kore (3) 3 Yere Üretici Ýngitere (7) 1 Fransýz + 1 Aman + 2 ABD + 3 Japon Üretici Ýtaya (1) 1 Yere Üretici Tabo 27. Üretici ükeerin durumu (2) Kaynak: OICA Üretim (1.) 12,81 1,145 5,198 3,352 3,33 3,115 1,817 1,738 pazararýnda G. Kore ürüneri hýza yayýmaya baþamýþtýr. G. Kore firmaarý, Hükümetin öze ve istikrarý panarý ie kýsa zamanda geiþmiþ ve otomotiv sanayi üretimi 1997 yýýnda 2,4 miyon adet ie önemi bir düzeye uaþmýþtýr. Bu firmaar 1994 yýýndan sonra özeike eski Doðu Boku Ükeerindeki tesiseri satýn amak suretiye, AB pazarý çevresinde yakaþýk 5 bin adetik bir otomobi üretim kapasitesi yaratmak üzere yatýrýmara baþamýþtýr. Ancak 1998 yýýnda G. Doðu Asya'da yaþanan kriz, G. Kore firmaarýnýn bu geiþme hýzýný oumsuz yönde etkiemiþtir. Otomobi üretim prosesinin önemi oranda deðiþikik gösterdiði yýarý arasýnda Japonya'nýn dünya üretimindeki payý yüzde 15'den yüzde 21'e yüksemiþtir. Buna karþýýk B. Avrupa'nýn payý yüzde 48'den yüzde 38'e, ABD'nin payý ise yüzde 34'den yüzde 21'e geriemiþtir yýarý arasýndaki 29 yý içinde dünya otomotiv üretimi, yakaþýk 1,75 katý artýþ göstermiþtir. Bu dönemde ABD'ndeki üretim artýþý yüzde 18 iken, B. Avrupa'da yüzde 43, Japonya'da yüzde 82 omuþtur. Sanayieþmiþ ükeerin üretim tesiserini geiþen pazarara taþýmaarý nedeni ie diðer ükeer grubundaki topam otomobi üretimi yüzde 222 gibi çok yüksek düzeyde artýþ göstermiþtir. Öte yandan G. Kore'nin üretimi yýarý arasýnda 2,3 kat, 199/1999 yýarý arasýnda ise yüzde 14 artmýþtýr yýý verierine göre sektördeki ik 8 ükenin topam üretimdeki payý yüzde 65 ve otomobide ise yüzde 59 doayýndadýr. Bu ükeerden Japonya 8 yere üretici firma ie 1999 yýýnda 8,1 miyon otomobi üretmiþtir. ABD'nde ise, 3 Amerikan ve 5 Japon firmasý tarafýndan topam 5,6 miyon otomobi üretimiþtir. Japonya, G. Kore, Fransa ve Ýtaya'daki otomobi üretiminin tümü, yere firmaar tarafýndan yapýmaktadýr. Türkiye'de ise 1993 yýýnda 4 firma 348 bin otomobi üretirken, 2 yýýnda üretici firma sayýsý 7'ye çýkmýþ, ancak üretim 297 bin adet oarak gerçekeþmiþtir yýýnda otomobi üretiminin bögeere göre daðýýmýnda, AB ükeerinin ouþturduðu B. Avrupa 14,8 miyon adet üretim ie yüzde 38 pay amaktadýr. ABD, Kanada ve Meksika'dan ouþan K. Amerika'daki üretim 8,3 miyon adet (yüzde 21), Japonya'da 8,1 miyon adet (yüzde 21) ve G. Kore'de ise 2,4 miyon (yüzde 6) omuþtur. Diðer ükeerin dünya üretimindeki payý ise yüzde 14'tür verierine göre Japonya ve G. Kore'de yanýz bu ükeerin uusa firmaarýnýn taþýt aracý üretimi yaptýðý görümektedir. Sözü edien ükeerin yanýz sanayiye deði ayný zamanda diðer ükeerden yapýan ithaata karþý da aþýrý oranda kapaý oduðu biinmektedir. Buna karþýýk özeike Japon firmaarýnýn üretim tesiseri tüm dünyaya yayýmýþ buunmakta, G. Kore firmaarý da bu yönde yoðun bir çaba göstermektedir Dünya Otomotiv Sanayinde Son Geiþmeer Otomobi üretiminin sanayieþmiþ ükeerden diðer ükeere yayýmasýnda çok deðiþik faktörer ro oynamaktadýr. Sanayieþmiþ ükeerde iç pazarýn doyum noktasýna gemesi yayýmanýn baþýca nedenidir. Bu ükeerde otomobi yoðunuðunu her bin kiþi için 5 ie 6 adet düzeyine uaþmýþtýr. 197'i yýarda sanayieþen ükeerde otomotiv sanayinin kurumasý için hükümeter öze teþvik sistemeri uyguamýþtýr. Bu ükeerde ekonominin geiþmesi ie artan taep, motoru araçarýn kompe ithaatý yerine, gene oarak baþangýçta itha ikamesine dayaý oarak kuruan otomotiv sanayi ie karþýanmaktadýr. Bu amaça CKD (Competey 28 Ýstanbu Sanayi Odasý

40 Böüm 3. DÜNYA VE AB OTOMOTÝV SANAYÝÝ, SEÇÝLMÝÞ ÜLKELER KARÞILAÞTIRMASI Firmaar ABNAFTA Üretimin Yapýdýðý Ükeer G. D.Avr. Amerika Türkiye Japon. G.Kore Diðer Topam AB (%) ABD (%) Japon (%) G.Kore (%) Diðereri (%) Topam (1.) Tabo 28. Otomotiv üretiminin üretimin yapýdýðý bögeere göre daðýýmý (1999) Kaynak: OSD ve OICA Knocked-Down) ithaatýna dayaý bir montaj sanayi kurumaktadýr. Yere sanayinin yüksek gümrükere korunmasý yerinde üretimin geiþmesine yardýmcý omuþtur. Türkiye'de otomotiv sanayi kuruma süreci de benzer biçimde gerçekeþmiþtir. Geiþmiþ pazarardaki yayýmada teme hedef, yerinde üretim yaparak daha yüksek pazar payýna uaþmaktýr. ABD firmaarý Avrupa'da ve Japon firmaarý Avrupa ve ABD'de bu pazararýn ihtiyacýna uygun modeeri yerinde üreterek pazarda daha yüksek pay amayý saðamýþardýr yýýnda dünyada üretim yapan çeþiti ükeere ait firmaarýn üretim yaptýkarý ükeere göre daðýýmý, otomotiv sanayinin dünyadaki yayýma eðiiminin göstergesidir (Tabo 28). AB firmaarýnýn AB dýþý üretimi yüzde 35 ve ABD haricindeki diðer ükeerdeki üretim G. Amerika aðýrýký omak üzere yüzde 6'dýr. ABD firmaarýnýn ABD dýþý üretimi, özeike B. Avrupa'da sürdürmekte odukarý yüksek seviyedeki üretim nedeni ie yüzde 25 oranýna yüksemiþtir. Üretim yapýan ükeer arasýnda, AB ükeerinin payý ise yüzde 3 gibi yüksek bir orandadýr. Japon firmaarýnýn topam üretiminin yüzde 2'sini baþta NAFTA omak üzere üke dýþýnda gerçekeþtirdikeri görümektedir. AB, NAFTA, Japonya ve G. Kore'den ouþan böge veya ükeerde üretimin firmaara göre daðýýmý ise bu ükeerdeki sektör poitikaarýný yansýtmaktadýr. AB'nde topam miyon adet motoru araç üretiminin yüzde 65'i AB firmaarý tarafýndan gerçekeþtirimektedir. ABD firmaarýnýn böge üretimindeki payý ise yüzde 25 doayýndadýr. Buna karþýýk Japonya ve G. Kore'deki üretimin tümü kendi firmaarýnca yapýmaktadýr. Gerek AB ve gerek ABD firmaarýnýn bu ükeerde doðrudan üretim tesiseri buunmamakta, ancak dar kapsamý öçekte bazý tesiserde ortak üretim yapýmaktadýr. Ancak küreseeþme sonucu Renaut-Nissan ortakýðýnda oduðu gibi yakýn geecekte ouþacak yeni kürese ortakýkara bu sýnýramanýn giderek azaacaðý sanýmaktadýr. Otomotiv sanayi üretiminin giderek daha faza küreseeþmesi ve birkaç üretici firmada yoðunaþmasý, ayný zamanda bu sektördeki teknik mevzuatýn da üke ve böge sýnýrarýný aþarak küreseeþmesine de neden omaktadýr. Bögeere göre AB, 18,9 miyon topam üretim ve 14,3 miyon adet otomobi üretimi ie ik sýrayý amaktadýr. AB'ni 15,6 miyon adet üretim ie NAFTA bögesi izemektedir. NAFTA üretiminin yakaþýk yarýsýný hafif ticari araç üretimi ouþturmakta ve bu pay pazar istekeri doðrutusunda giderek artmaktadýr Üretici Firmaarýn Durumu Otomotiv sanayinde buunan kapasite fazasýnýn mai yükü, pazardaki büyümenin sýnýrý kamasý, müþterierin daha taepkar hae gemesi ve taep ettikeri iave ekipmanarýn maiyetine katanmak istememeeri, Ar-Ge harcamaarýnýn artýþý sonucunda azaan kar oranarý nedeniye firmaar ya bireþmekte ya da diðer þirketeri satýn amaktadýr. Doayýsýya, otomotiv sanayindeki "Firma Sayýsý" giderek azamaktadýr. Daha önceki yýarda 6 doayýnda buunan üretici firma sayýsý, özeike son 1 yý içinde bireþme veya satýn ama you ie 2 doayýna inmiþtir. Haen firmaar arasýnda devir veya satýn ama you ie bireþme süreci devam etmektedir yýýnda Daimer Benz ie Chryser bireþmesini 1999 yýýndaki Ford ie Rover, Renaut ie Nissan, Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 29

41 Böüm 3. DÜNYA VE AB OTOMOTÝV SANAYÝÝ, SEÇÝLMÝÞ ÜLKELER KARÞILAÞTIRMASI Üretici Grupar GM Saab Isuzu GM -Fiat Grup Suzuki Subaru Fiat GM Grup Topam Mercedes Chryser Mitsubishi Daimer - Chryser Grup MCC Freightiner Hyundai DC Grup Topam Ford /Mazda Jaguar Vovo Cars Ford Land Rover Aston Martin Ford Grup Topam Toyota Daihatsu Toyota Hino Toyota Grup Topam VW Audi SEAT VW Grup Skoda Ros / Lambo Scania VW Grup Topam Renaut Dacia / Samsung Renaut - Nissan Grup Nissan Nissan Diese Renaut Grup Topam Honda Peugeot Citroen PSA Seve PSA Topam Daewoo BMW Diðereri Kürese Üretim Topam Adet Pay (%) Adet Pay (%) Adet Pay (%) Adet Pay (%) Adet Pay (%) ,7,2 1,4 3,2 1 4,8 25, ,9,2 1,4 3,1 1 4,6 24, ,5,2 1,3 3,2 1 5,2 25, ,9,2 1,1 2,8 1 4,7 23, ,5,2 1 3,2 1 4,3 24, ,1 4,8 4,2 3,8 14, ,1 5,2 3,7,1 4 15, ,2 4,9 3,9,2 3,6 14, ,6 5,5 3,2,2 2, ,5 5,5 3,1,1,3 3,7 15, ,1,7,3 15, ,9,1,7,2 14, ,9,1,7,2 14, ,2,1,8,3 15, ,3,2,7,3 14, ,9 1,3,2 1, ,2 1,4,2 1, ,2 1,4,2 1, ,9 1,3,1 1, ,6 1,5,1 1, ,2,9,7,4,1 7, ,5,9,8,5,1 7, ,6 1,8,6,1 8, ,7 1,2,9,8,1 9, ,1 1,1 1,7, ,1,2 5, ,2 5,2 9, ,1,2 5,3 8, ,8,3 4, ,8,2 4,3 8, , , , , ,5 1,9,2 4, ,5 2,1,2 4, ,9 1,6,1 3, ,9,2 4, ,4 1,8,2 4, ,3 1,2 6, ,6 1,2 6, ,9 1,2 6, ,8 1,3 6, ,2 1,3 6,1 1 Tabo 29. Grup þirketerde kürese üretim ( ) Kaynak: Asian Automotive Business Review, Vo.12 No.1, January 21 3 Ýstanbu Sanayi Odasý

42 Böüm 3. DÜNYA VE AB OTOMOTÝV SANAYÝÝ, SEÇÝLMÝÞ ÜLKELER KARÞILAÞTIRMASI Hyundai-Kia Renaut-Dacia-Samsung Fiat-Iveco Nissan - Nissan Diese PSA Daimer Chryser Vokswagen Toyota-Daihatsu-Hino Ford GM (1.) firmaarýnýn, kürese esasta ve öncekine kýyasa daha faza geiþtirme ve imaat sorumuuðu amasýný bekemektedir. Tedarikçi firmaarýn artýk proje ve ürün geiþtirme aþamaarýndan ürünün ticari hae getirimesine kadar oan tüm evreeri üstenmekte ve komponent yerine sistem bazýnda çaýþmasýný bekemektedir Küreseeþme ve Gümrük Biriði'nin Sektör Üzerindeki Etkieri Þeki 7. Ýk 1 firma üretimi (2) Kaynak: OICA Topam Otomobi GM-Fiat, Vokswagen-Scania-Mitsubishi (Ticari Araç), Toyota-Daihatsu, Suzuki Maruti ve otomobi üretimi aanýnda Daimer Chryser bireþmesi izemiþtir. Tabo 29'da 1999 yýýnda kürese üretim yapan þirketerin grup düzeyindeki durumu görümektedir. Grup içindeki þirketer kýsmi hisse ortaðý, stratejik ortak ya da tümü ie mükiyetini devretmiþ oabimektedir. Yakýn bir geecekte taþýt aracý üretici sayýsýnýn en çok 5'i, ana sistemerin üretici sayýsýnýn ise 3'u geçmeyeceði tahmin edimektedir. Bu bireþme süreci, özeike yan sanayide daha da büyük bir hýz kazanmýþtýr. Yoðun rekabet yanýnda, Ar-Ge çaýþmaarý ie teknoojik geiþmeerin giderek daha yüksek maiyete uaþmasý, bu geiþmeyi hýzandýrmaktadýr yýý verierine göre, üretim sýraamasýndaki ik 1 firmanýn yýýk 43 miyon adetik topam taþýt aracý üretimindeki payý yüzde 77'dir. Ýk 1 firma arasýnda 1 Aman, 1 Ýtayan, 2 Fransýz, 3 Japon ve 3 ABD firmasý yer amaktadýr. Otomobi üretimi, topam motoru taþýt aracý üretiminin yüzde 7'ini ouþturmaktadýr. Bütün bu süreç içinde yan sanayi firmaarýnýn sorumuuðu giderek artmaktadýr. Nitekim, araç üreticieri, kendierine parça tedarik eden yan sanayi Önümüzdeki yýarda, küreseeþme ve Gümrük Biriði'nin Türkiye'deki otomotiv sanayi üzerindeki baþýca etkieri sonucunda sektörde yapýanmanýn aþaðýda beirtien þekide omasý bekenmektedir: Yan sanayi firmaarý, ana sanayiciere parae oarak teknoojiye, insan kaynakarýna, bigiye ve kaite eðitimine daha faza yatýrým yapacak ve tasarým, projeendirme, geiþtirme yükümüükeri aacakardýr. Bu geiþme, ana ve yan sanayier arasýnda uzun vadei ve daha güveniir bir iþbiriði ve yatýrým ortamý yaratacaktýr. Yan sanayi firmaarý arasýnda güç biriði amacý ie þirket eviikeri artacaktýr. Firmaar, kürese rekabetin þartarýna uyum saðamak durumunda kaacaktýr. Kaite, standartara uyumun ötesinde dinamik bir kavram oarak ortaya çýkmakta ve kapsamý ve süreki geiþmeyi öngörmektedir. Yanýz ürünün deði, yönetim ve çaýþanarýn da bu süreci desteker niteikte omasý gerekmektedir. Maiyet, bir hesapama iþemi yerine bir panama faaiyeti oarak ortaya çýkmaktadýr. Satýþ fiyatý, ouþan maiyete göre deði, piyasanýn koþuarýna ve müþterinin gereksinmeerine göre tespit edimekte ve maiyet de buna göre pananmaktadýr. Tesimat ise, tam zamanýnda, uygun ve everiþi þartarda gerçekeþtirimeidir. Firmaar, yeniikerin izenmesi ve rekabette avantaj saðayacak iyieþtirmeer için Ar-Ge Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 31

43 Ýþgücü Yereþim Performans Böüm 3. DÜNYA VE AB OTOMOTÝV SANAYÝÝ, SEÇÝLMÝÞ ÜLKELER KARÞILAÞTIRMASI Kriterer Üretkenik (saat/araç) Kaite (montaj hataarý/1 araç) Aan (ft2/araç/yý) Onarým aaný boyu (montaj aaný yüzde) Parça Stoðu (8 örnek parça gün) Yeni üretim iþçierinin eðitimi (saat) Önerier/çaýþan Japonya'daki Japonar 16,8 6 5,7 4,1,2 38,3 61,9 Kuzey Amerika'daki Japonar 21,2 Kuzey Amerika'daki Amerikaýar Tüm Avrupa Tabo 3. Bögeer itibariye otomobi montaj tesisi karakteristikeri Kaynak: J.P. Womack, D.T. Jones, D. Roos, Dünyayý Deðiþtiren Makine, (Çev.: OSD), Ýstanbu, s ,1 4,9 1,6 37, 1,4 25,1 82,3 36,2 çaýþmaarýna ve motor, süspansiyon, fren ve aydýnatma sistemeri gibi sistem bieþenerini eektronik oarak kumanda etmek üzere yüksek teknooji ve yazýým yatýrýmarýna önem vermek zorunda kaacakardýr. Önümüzdeki yýarda küreseeþme artarak devam edecektir. Firmaararasý iþbiriði ve satýn ama arayýþarý sürecek, firmaar yapýarýný kürese ve coðrafi oarak organize edecekerdir. Tedarikçi sayýsý azaacaktýr. Ana sanayi ve tedarikçi firmaar, araarýnda kuracakarý ieri derecede bigisayar aðý ie her konuda beraber organize oacakardýr. 7,8 12,9 2,9 46,4,4 97 7,8 14,4 2, 173,3, AB Yeniden Yapýanma Süreci ve Seçimiþ Ükeerde Uyguanan Poitikaar AB Otomotiv Sanayinin Yeniden Yapýanma Sürecinden Kaynakanan Koþuar ve Etkieri ABD, Japonya ve Avrupa üreticierinde rekabet gücü ie igii oarak 1989 yýýnda MIT (Massachusetts Institute of Technoogy-Massachusetts Teknooji Enstitüsü) tarafýndan dünya çapýnda yürütüen bir araþtýrmanýn sonuçarýna göre, Japon otomobi sanayinin diðer üke otomotiv sanayierine göre rekabet gücü yüksektir. Japonya'yý ABD'deki Japon transpantarý izerken, Avrupa üreticieri son sýrada yer amaktadýr. AB içinde otomotiv sanayinin rekabet gücü ie igii ayrýntýý inceeme ise, M. Bangeman yönetiminde AB Komisyonu tarafýndan hazýranan 23 Þubat 1994 tarihi AB Otomobi Sanayi Paný içinde yer amýþtýr. AB Otomobi Sanayi Paný teme yöneriye özete þöyedir: AB otomotiv sanayi haen yeteri bir uusararasý rekabet seviyesinde deðidir. Bu gene deðerendirmeye dayanarak AB, kendi otomotiv sanayine 1995'den baþayarak 2 yýýna kadar kapsamý bir geiþme paný hazýramýþtýr. Hedef AB ve AB dýþý pazararda uusararasý rekabet düzeyine eriþmektir. Otomotiv sanayi iþetmeeri, etkinik faktörünü ön pana çýkaracak þekide iþetme içi düzenemeeri, iþetmeerarasý iþbiriðini ve pan hedeferine uygun yatýrýmarý gerçekeþtirecekerdir. Daha az çevre kiriiði yaratan, daha güveniki, daha ucuz-deðeri ve daha yüksek performansý araç üretimi için AB'nde ürün ve üretim teknoojierini geiþtirmek üzere teknik mevzuat yeniden düzenenecektir. Otomotiv sanayi bu amaça AB fonarýndan destekenerek teþvik ediecektir. Bu teþviker özeike Ar-Ge ve mesek içi eðitim aanarýnda 32 Ýstanbu Sanayi Odasý

44 Böüm 3. DÜNYA VE AB OTOMOTÝV SANAYÝÝ, SEÇÝLMÝÞ ÜLKELER KARÞILAÞTIRMASI sürecine etkisi you ie sanayinin giriþimeri destekenecek ve bu þekide daha rekabetçi bir Avrupa otomotiv sanayi yaratýacaktýr. Otomotiv sanayindeki bu yeniden yapýanma nedeni ie yýarýný kapsayan dönemde ayrýan AB topam teþvik fonu tutarý iki kat artýrýarak topam 18 miyar ABD Doarý oarak saptanmýþtýr. AB otomotiv sanayinin bu faaiyeteri kapsamýnda, izenecek dýþ ticaret poitikasýnýn teme unsurarý aþaðýdaki gibi beirenmiþtir: ** AB kendi iç pazarýna giriþi kontro atýnda tutmaktadýr. Bu doðrutuda Japonya ie gönüü kýsýtama anaþmasý yapýmýþtýr, ** G. Kore ie bu ükeyi mevcut Geneeþtirimiþ Terciher Sistemi'nden (GTS) çýkarmak ve Japonya ie yapýan anaþmaya benzer bir gönüü ihracat kýsýtamasý içine amak üzere görüþmeer tamamanacaktýr. Böyece AB pazarýnýn Japonya otomotiv sanayine ek oarak, G. Kore sanayine karþý da korunmasý saðanacaktýr. ** Üçüncü ükeerde geiþen potansiye pazarardan daha faza pay amak üzere yeni stratejier geiþtiriecektir. Bu çerçevede, özeike büyüme potansiyei buunan pazararda mevcut AB kökeni yere üretimin destekenmesi de öngörümektedir. Söz konusu pan, AB otomotiv sanayine 1995/2 yýarý arasýndaki dönemde bir "Öze Statü" tanýyarak, bu dönem sonunda sanayinin uusararasý rekabete uaþmasý amacý ie ayrýntýarý beireyen bir "Master Pan" niteiðindedir. AB Otomobi Sanayi Paný, 16 Mayýs 1994 tarih ve 94/C-149/1 sayýý AB Konseyi Kararý ie teyit edimiþtir. AB'nin kendi iç düzenine baðý oarak yaptýðý çaýþmaar, AB sanayinin bir uzantýsý oan Türkiye'deki otomotiv sanayini doðrudan etkieyecek sonuçar yaratmýþtýr. Türkiye'deki otomotiv sanayi ie büyük destek ve etkii koruma poitikaarý ie daha da geiþen AB otomotiv sanayi arasýnda rekabet gücü farkýýðý artmýþtýr. Bu nedene Gümrük Biriði kapsamýnda Türkiye'deki otomotiv sanayinin, AB otomotiv sanayi paraeinde geiþtirimesi büyük önem taþýmaktadýr. Özeike hýzý bir büyüme potansiyeine sahip buunan Türkiye pazarý, AB Otomobi Sanayi Panýnda hedef pazarar arasýnda sayýmýþtýr. Topuukta uyguan bu pan ie ithaatýn beiri bir süre kontro atýnda tutumasý ie birikte sanayinin rekabet gücünü ve ihraç pazararýndaki etkiniðini arttýrmak üzere Ar-Ge ve insan gücü eðitimine önem verimiþtir Seçimiþ Bazý Ükeerde Uyguanan Poitikaar Ýspanya: Ýspanya'da 195'i yýardan beri faaiyet gösteren otomotiv sektörü, 1972 yýýnda aýnan bir dizi tedbire 198'i yýara üretimde yüksek bir ivmeye girmiþtir. Bu dönemin çarpýcý özeiði, sektörde istikrarý eski üreticierin yeni üreticierden farký oarak deðerendirimesi ve eski üreticierin destekenmesidir. Eski üreticierin destekenmesi 5 yoa omuþtur: Düþük faizi kredi uyguanmýþtýr. Vergierde yüzde 95'e varan indirimer yapýmýþtýr. En az 7 miyon ABD Doarý omak üzere, tevsi ve modernizasyon yatýrýmarý için kredi kuanma koayýðý getirimiþtir. Üretim için gereki orijina parçaarýn ithaatýnda gümrük muafiyeti saðanmýþtýr. Yapýan her 1 ihracata karþýýk 2 itha hakký verimiþtir. Söz konusu desteker yýar içinde kademei oarak azatýmýþ, firmaara ihracata dönük üretime hazýranmaarý ve gereken teknoojik yenienmeyi yapabimeeri için süre tanýnmýþtýr. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 33

45 Böüm 3. DÜNYA VE AB OTOMOTÝV SANAYÝÝ, SEÇÝLMÝÞ ÜLKELER KARÞILAÞTIRMASI Kararnamesi ie sektöre yeni girecek firmaar için getirien zorunuukar þöyedir: Minimum yatýrým 8 miyon FF (11 miyon ABD Doarý) oacaktýr. Yeri içerik minimum yüzde 5 seviyesinde tutuacaktýr. Günük kapasite 5 otomobi oacaktýr. Üretimin en az 2/3'ü ihraç ediecektir. Yurtiçi satýþar bir önceki yý topam otomobi satýþýnýn yüzde 1'unu geçmeyecektir. Bu uyguamaarýn sonucunda Ýspanya otomotiv sanayi, Avrupaý omayan firmaarýn kiit üretim bögesi haine gemiþtir. Ancak 199'arýn iereyen yýarýnda Ýspanya Hükümetinin yere firmaar için saðadýðý oanakarý terk etmeye baþamasý ie birikte bu geiþme devam edememiþtir. Breziya: Ükede baþangýcý 192'i yýara kadar uzanan otomotiv üretimi, 195'ere geindiðinde artan taebi karþýamaktan çok uzak kamýþtýr yýýnda otomotiv ürüneri ithaatýnýn topam ithaat içindeki payýnýn yüzde 15'e uaþmasý üzerine hükümet, taþýt ithaatýný sýnýrayarak yeri üretim imkanarýný araþtýrmýþ ve sonuç itibariye 1956 yýýnda güçü bir otomotiv sanayinin kurumasý için bir seri teþvik tedbireri yürürüðe koymuþtur. Buna göre bir yerieþme programý hazýranmýþ, firmaara gümrük muafiyeti makina ve teçhizat itha etme imkaný tanýnmýþ ve ayrýca taahhüt edien minimum yeri katký oranýnýn saðanmasý þartýya parça ithaatýnda gümrük muafiyeti hakký getirimiþtir. Buna karþýýk otomobi üretim tesiserinden 4 yý içinde yüzde 95 yeri katký oranýna uaþýacaðýnýn taahhüdü aýnmýþtýr. Bu program ie, 1956 yýýndan itibaren 7 büyük yabancý þirketin Breziya'da üretime geçmesi ie hýza artan otomobi üretimi, 1978'de yýda bir miyon adedi geçmiþtir. Ayný dönemde pazarýn geniþetimesine yöneik oarak ise; Otomobi aýmarý için yurt çapýnda bir finansman sistemi geiþtirimiþ, Taþýt aým ve kuaným vergieri düþürümüþ, Ýthaat tamamen yasakanmýþtýr yýý ihracatý teþvik programýnýn yaný sýra ihracata yöneik parça ithaatýna gümrük muafiyeti tanýnmasý suretiye, ihracat daha cazip hae getirimiþtir. Söz konusu poitikaarýn bir sonucu oarak sektör, 1988 yýýnda yýýk üretiminin yüzde 3'unu ihraç eder hae gemiþtir. Otomobi sanayinde saðanan önemi geiþmeere raðmen Breziya, korumacý tutumunu sürdürmektedir Ýthaat Rejimi'ne göre ükede koruma oranarý; 1 cc'ye kadar oan otomobier için yüzde 65, 1 cc'den faza oan otomobier için ise yüzde 75'dir. Ancak, otomobi ithaatý izne tabi oduðundan hükümet, ithaattaki geiþmeeri bu mekanizma ie denetenmektedir. Güney Kore: G. Kore otomobi sektörünün geiþimi tamamen hükümet tarafýndan izenen korumacý poitikaara yönendirimiþtir. Sektörün kuruuþunda hükümet, hakim hissenin yeri sermayeye ait omasý ikesini benimsemiþ ve çok uusu þirketere ancak sýnýrý baðarýn kurumasýna izin vermiþtir. Sektörün geiþimine yöneik G. Kore deneyiminin çarpýcý yanarý özete þöyedir: 1962 yýýnda otomobi sanayinin geiþimi için 5 yýýk pan hazýranmýþ ve otomobi sanayinin korunmasý yasasý çýkarýmýþtýr yýýnda 75 parça üreticisi sistematize edimiþ, Shinjin Motors Firmasý tek montajcý firma oarak seçimiþtir yýýnda otomobi sanayinin geiþimi için uzun vadei bir pan hazýranmýþtýr. Bu panýn amacý, yerieþme oranýný ve parça üreticieri 34 Ýstanbu Sanayi Odasý

46 Böüm 3. DÜNYA VE AB OTOMOTÝV SANAYÝÝ, SEÇÝLMÝÞ ÜLKELER KARÞILAÞTIRMASI arasýnda yatay iiþkierin sistematik oarak artmasýný ve montaj ie parça üretim sanayierinin birbirinden ayrýmasýný saðamaktýr. 198 yýýnda üretici firma sayýarýna sýnýrama getirimiþ ve birçok otomobi imaatçýsý bireþtirimiþtir. Ýk anda ekonomik durumun da etkisiye üretimde düþüþe neden oan bu karar, daha sonra hýzý ve istikrarý üretim artýþýnýn kaynaðý omuþtur. 1962'den baþayarak hükümet karararý ie yönendirien yeri sanayi, ayrýca, ithaata getirien gümrük vergieri ie de korumaya aýnmýþtýr yýýnda gümrük tarifeeri bir miktar düþürümüþ osa da itha otomobi maiyetinin, otomobiin itha fiyatýnýn yakaþýk 4 katýna uaþmasý nedeniye, 1986 yýýna kadar otomobi ithaatý yapýmamýþtýr. Gümrük tarifeerinin etkisiye 1987 yýýnda 44, 1988 yýýnda 396 adet otomobi itha edimiþtir. Ýthaatýn düþük seviyeerde omasýnýn en önemi nedeni düþürüen vergiere raðmen, itha otomobi maiyetinin CIF (Cost-Insurance-Freight) fiyatýnýn yüzde 3'ü civarýnda tutumasýdýr. Buna karþýýk yeri otomobierdeki vergi yükü yüzde 69,5 civarýndadýr yýýnda yakaþýk yüzde 2 oranýnda, 1985'de yüzde 15 oranýndaki artýþara büyüyen ihracat miktarý 1988 yýýnda yüzde 5,5 düþmüþtür. Ýhracatýn artýþ oranýndaki bu düþüþ, G. Kore parasýnýn deðer kazanmasý ve ücreterin artýþýna baðanmaktadýr. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 35

47 Böüm 3. DÜNYA VE AB OTOMOTÝV SANAYÝÝ, SEÇÝLMÝÞ ÜLKELER KARÞILAÞTIRMASI 36 Ýstanbu Sanayi Odasý

48 4.SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ 4.1. Dünya Ürün Teknoojisinde Gene Trender Yarým yüzyýdan daha uzun bir süredir ekonomik büyümenin teme kaynaðý oan insan ve maarýn karayou ie taþýnmasý, hayat stiini þekiendirmiþ, verimiiði artýrmýþ ve daha yüksek bir refah seviyesine uaþýmasýný saðamýþtýr. Karayoarýnýn zaman içinde geniþetimesi ve geiþtirimesi, insan ve maarýn daha uzun mesafeere uaþýmýný saðamýþ, motoru araçarýn kuanýmasýna oumu etki ederek otomotiv sanayisinin büyümesine kaynak ouþturmuþtur. Gene tahminer, Avrupa pazarýnýn mevcut eðiimer doðrutusunda doymuþ oduðunu göstermektedir. Karayou atyapýsýndaki sýnýramaar motoru araç aýmýný engeemese de araç kuanýmýný kýsýtamaktadýr. Diðer aternatifer arasýnda önerien karayoundan demiryouna geçiþin ihtiyaçara cevap vermesi pek oasý deðidir. Demiryou teknoojisi eski omaka birikte esnekikten uzaktýr. Doayýsýya, demiryou taþýmacýýðý bir aternatif veya rakip omaktan çok, tamamayýcý bir özeiðe sahiptir. Mobiitesi artan dünyadaki deðiþimin dinamikerine bakýdýðýnda otomotiv sanayinde karþýaþýan tek sorun kürese rekabet deðidir. Sana hareketiik de Avrupa'nýn sosya ve ekonomik çevresini etkiemektedir. Ýereyen yýarda sana ortamýn geiþtirimesi sonucu insanarýn fizikse oarak yer deðiþtirme ihtiyacý duymayýp sana seyahat etmesi, otomobi taebini etkieyebiecek bir diðer unsurdur. Bu yapýnýn önümüzdeki 1 yý için bir tehike omadýðý ancak ikinci on yýda bir tehdit oabieceði düþünümektedir. Son yýarda araç dizaynýndaki baþýca deðiþim, donanýmdan yazýýma geçiþtir. Eektronik aandaki geiþmeer sürüþ esnasýnda insan aký kuanýmýný azatmýþtýr. Daha güveni ve verimi sürüþ saðayabimek için, geiþmiþ anayoar, ücreti yo sistemeri, radar ekipmanarý, ABS, ESP, Uyukama Agýayýcý (Drawning System) vb. kuanýmasý sürücünün kontroünü en aza indirmiþtir. Bu eðiim eektronik ekipman üreticierinin yakýn zamanda otomotiv sanayinin en önemi katma deðerini ouþturacaðýnýn göstergesidir. Önümüzdeki 5 yýda motoru araçardaki sadece eektronik parçaarýn deðerinin üks araç deðerinin yüzde 3'una çýkacaðý öngörümektedir. Mevcut durumda, bu oran yüzde 23 civarýndadýr. Bu miktarýn daðýýmýna bakýdýðýnda ise, deðerin yarýsýndan fazasýnýn Mobi Mutimedya Sistemerinde, yakaþýk yüzde 3'unun hareketi ieten üniteer (Drivetrain) ie hareketi yaratan üniteerde (Powertrain) oduðunu, yüzde 1'unun güvenik sistemerini ouþturduðu, geri kaan böümü ise kima, uzaktan kumanda gibi üniteerden ouþacaðý tahmin edimektedir. Sözü edien eektronik uyguamaarý, navigasyon sistemerini, hýz sýnýrama sistemerini, sese duyarý internet uyguamaarýný, gece görüþ sistemerini, parmak izine duyarý araç güveniði uyguamaarýný, son zamanarda geiþmekte oan açýk kabosuz að uyguamaarý oarak anse edien "Buetooth" teknoojierini içermektedir. Geiþmiþ bigi ve ietiþim teknoojisi günük yaþamý etkiediði gibi sana hareketiik de motoru araç kuanýmýný doðrudan ve doayý oarak etkieyecektir. Eektronik posta ve veya direkt bigisayar eriþimi güveni bir ietiþim Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 37

49 Böüm 4. SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ Sýraama Patform VW A4 GM T Honda VSO VW /A4 Ford UPN96 Ford UPN15 GM T3 Toyota 56T VW B5 Toyota 414T Topam Topam Topam Topam Topam Topam Topam Topam Topam Topam Mode VW Gof VW Beete VW Bora/Jetta Audi A3 Audi TT Skoda Octavia Seat Toedo Seat Leon Chev Siverado Pickup GMC Sierra Pickup Chev Suburban SUV GMC Suburban SUV Chevy Tahoe SUV GMC Yukon SUV Cadiac Escaade Civic/Orthia/Baade CR-V S-MX Stepwagen Rover 4 Domani Isuzu Gemini VW Lupo Seat Arosa Seat Ibiza Seat Cordoba VW Poo VW Caddy VW Van Seat Inca F series Truck F Series SD Ford Exporer Ford Ranger Mercury Mounatineer Ope/V'ha/Chevy/Astra Astravan Ope/V'ha/Zafira Coroa/Sprinter/Carib/Soacio Geo Prizm VW Passat Audi A4 Audi A6 Camry/Vista/Windom/ES3 73T/Avaon Sienna Tabo 31. Otomotiv sanayinde ortak patform kuanýmý Kaynak: Automotive News Europe, May 2 Üretim merkezerindeki merkeziyetçi ofis yapýsýndan ademi-merkeziyetçi ofis yapýsýna dönüþümektedir. Yine bu yoa, evden çaýþma oraný ciddi þekide yaygýnaþmaya, aýþveriþ aýþkanýkarý deðiþmeye baþamýþ ve internet üzerinden yapýan aýþveriþte artýþ yaþanmýþtýr. Bu tip geiþmeerin sonucu oarak uaþým ihtiyacý azamaktadýr. Bunun yaný sýra, Avrupa ükeerinde çaýþma süreerinin azatýmasý eðiimine parae oarak insanarýn serbest zamaný artmakta, doayýsýya bu da mobiite üzerine oumu yönde etkieyerek sektör üretimine taebi caný tutabiecektir. Bir baþka geiþim aaný ise aternatif yakýt kuanýmýdýr. Enerji üretmek amacýya metano, eektrik vb. kuanýmýna yöneik çaýþmaar yapýmaktadýr. Bu kapsamda çift güç kaynaký (hibrid) araçar geiþmektedir. Hibrid uyguamaarý genede Benzin-Eektrik, Benzin- LPG, Benzin-CNG (Sýkýþtýrýmýþ Doða Gaz) enerji kaynaký çift motoru uyguamaardýr. Hibridin yanýnda metano gibi bieþikerden hidrojen ede ederek ve hidrojeni yakýt oarak kuanarak sýfýr emisyonu, ucuz yakýtar üzerinde çaýþýmaktadýr. "Yakýt Hücresi" adý verien söz konusu enerji saðayýcý sistem mevcut durumda ticarieþmemiþtir. Ancak önümüzdeki yýarda bu sistemin geiþmesi bekenmektedir. Bu çaýþmaarýn teme amacý, petroden baðýmsýz bir enerji kaynaðý yaratýp ticarieþtirerek, emisyon sorununu çözmek ve azaan rezervere aternatif yaratmaktýr. Mevcut içten yanmaý ve benzin veya dizei yakýt oarak kuanan motor teknoojierinde direkt enjeksiyon yeni bir teknooji oarak geiþtirimiþ ancak bunun topam pazardaki aðýrýðý düþük bir düzeyde kamýþtýr. Motorarýn geiþtirimesinde gene eðiim, emisyonarýn düþürümesi ve yakýt tüketiminin azatýmasýdýr. Bu kapsamda otomobi üreticierinin 1 kiometrede 3 itre yakýt harcayan otomobi projeeri mevcuttur. Zorayýcý yakýt tüketimi hedeferine uaþmanýn you, sadece 38 Ýstanbu Sanayi Odasý

50 Böüm 4. SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ motorarý ee aýp geiþtirmekten deði, ayný zamanda otomobi aðýrýðýný da dikkate amaktan geçmektedir. Bu çerçevede, otomobi üreticierinin çeiðe aternatif mazeme çaýþmaarý devam etmektedir. Magnezyum ve aiminyum en yakýn rakiper oarak görümektedir ve bu metaerin maiyet sorununu ortadan kadýrmak için çaýþmaar sürmektedir. Bu çaýþmaara parae, çeik kuanarak ve hidroform gibi teknikere konstrüksüyonu daha saðam hae getirerek çeik þasiyi hafifetme çaýþmaarý otomobi firmaarýnýn ortak giriþimiye ULSAB (Utra Light Stee Auto Body) patformuya sürmekte ve ik etapta arasýnda konvansiyone gövdenin 2-3 kg arasýnda hafifetimesi öngörümektedir. Çeik gövdeyi hafifetme çabaarýna ek oarak, Avrupa Komisyonu'nun saðadýðý finansmana ouþturuan bir konsorsiyum, karbon eyafý teknoojierinin geiþtirierek otomotiv gövdeerinde kuanýmasý üzerine çaýþmaktadýr. TECABS (Technoogies for Carbon Fibre Moduar Automotive Structures) adý bu konsorsiyumun yürüttüðü projenin amacý, düþük maiyeti karbon kompozit yapýarýný kuanarak gövde aðýrýðýný düþürmek ve buna baðý oarak yakýt tüketimi ve CO2 emisyonarýný azatmaktýr. Ürün gamý yönetimi konusunda otomobi sanayinde gene eðiim, patformarýn bireþtirimesi yönündedir. Patform tanýmý konusunda bir uzaþma omamasýna karþýn patformu, "müþterinin agýamadýðý kýsýmar" oarak tanýmamak mümkündür. Patformarýn bireþtirimesinden kasýt da, farký otomobierde müþterinin agýamadýðý kýsýmarýn ortak kuanýmýdýr. Bu þekide tasarým maiyeterinden üretim maiyeterine kadar azama saðanmaktadýr. Bu sayede, farký görünümü, ancak temede ayný oan ürünerin pazara sunum süreeri de azamaktadýr. Buna parae oarak müþteri, ürünerdeki aynýýðý agýamadýðýndan müþteri memnuniyeti açýsýndan da bir sorun çýkmamaktadýr. Özeike küreseeþme sürecinde, üretici firmaarýn bireþerek firma sayýsýnýn azatýmasýnýn yanýsýra yoðun rekabet ortak patform kuanýmýný da yaygýnaþtýrmaktadýr. Bireþen firmaarda ortak Ar-Ge ie geiþtirien patformar bu firmaarýn dünya üzerindeki çeþiti tesiserinde farký modeerin üretimi için kuanýmaktadýr. Tabo 31'de 1998 ve 1999 yýarýnda ik 1 ortak patform ie yapýan üretime iiþkin bigier verimektedir. VW grubu tarafýndan geiþtirien VW A4 patformu 8 deðiþik modede kuanýmakta ve 1999 yýý itibariye üretimi 1,9 miyon adede uaþmýþ buunmaktadýr. Ortak patform kuanýmýnda diðer firmaarda da önemi geiþmeer söz konusudur. Önümüzdeki 1-15 yýda, araçarýn teme mimarisinde ve teknoojisinde faza bir deðiþikik bekenmemektedir. Otomobier çeik saçtan yapýmýþ bir gövde ve içten yanmaý motordan ouþmaya devam edecektir. Her aanda iyieþtirmeye devam ediecek, fakat at sistem ve parçaarda daha çok deðiþikik yapýacaktýr. Bu yüzden Ar-Ge ve üretim yapýsý konuarýnda yoðun yatýrým yapýmasý gerekecektir. At sistemer ve parçaar ie haihazýrda geiþmiþ oan diðer parça sanayisinde dünya çapýnda bir güç biriðine gidiecektir yý içerisinde teme teknoojierde hafif yapý ve yakýt hücresiye çaýþan otomobierin üretimesiye ciddi deðiþikiker yaþanmaya baþanacaktýr. Fakat bu teknoojierin geiþtirme ve maiyeti düþürme açýsýndan daha çok zamana ihtiyacý vardýr. Bu nedene, bu teknoojik geiþmeer seri üretim otomobierine yayýmadan, önceike diðer ürün segmenterinde (þehir içi transit otobüseri gibi) kuanýacaktýr. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 39

51 Böüm 4. SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ 4.2. Türkiye Üretim Teknoojisinde Geiþmeer Motoru kara taþýtarý imaatý ie igii otomotiv sanayi, kürese niteikte ve yoðunuðu yüksek bir sanayi daýdýr. Dünyada 6 ükeye ait 2 doayýnda firma sanayi ve ticaretin yüzde 9'ndan fazasýna hakimdir. Bu nedene, bu sanayi daýnda üretim yöntem ve teknoojisi de kürese niteiktedir. Türkiye'deki otomotiv sanayi 196'ý yýarda önce "Ýtha Ýkamesi" amacý ie kurumuþ, 199'ý yýarda ise "Ýhracata Yöneik" rekabetçi bir sanayi niteiðini kazanmýþtýr. Türkiye'de üretim için iþbiriði yapýan kürese firmaara Türkiye'deki ortakarý arasýndaki yoðun entegrasyonun gerçekeþmesi bu süreci baþatmýþ ve geiþtirmiþtir. Bu nedene otomotiv sanayinde uyguanan üretim yöntem ve teknoojieri, uusararasý düzeydeki ve ana firmaarýn kuandýkarý yöntem ve teknoojiere eþdeðerdedir. Ayrýca özeike son yýarda geiþen Ar-Ge oanak ve kapasitesi de Türkiye'deki otomotiv sanayinin üretim yöntemeri ve ürün teknoojisini geiþtirme çabaarýný destekemektedir. Ükemizde otomotiv sanayinde haen uyguanmakta oan üretim yöntemeri ve ürün teknoojisi geiþtirme teknik ve teknoojieri aþaðýda sýraanmaktadýr. Sektörde Haen Kuanýan Mühendisik Tasarýmý, Ürün Geiþtirme ve Üretim Teknik ve Teknoojieri: Mühendisik Tasarýmý ve Ürün Geiþtirmede Kuanýan Tekniker: APQP (Advanced Product Quaity Panning) WCR (Wordwide Customer Requirements) VDS/ SDS (Vehice / System Design Specification) FMEA (Faiure Mode Effect Anaysis) DVP (Design Verification Pan) 8D (Probem Soving Technique) Design Guideine Ürün Geiþtirmede Kuanýan Teknoojier: CAE - Bigisayar Desteki Mühendisik FEA & FEM - Sonu Eemana Modeeme ve Anaiz (Finite Eement Anaysis) CFD (Computationa /Fued Dynamics) Kinematik / Dinamik Simuasyon NVH Simuasyon (Gürütü / Titreþim Teknikeri) Yoruma Anaizeri (Fatigue) Öze Motor Tasarým Simuasyonarý Araç Aerodinamik Anaizi CAD (Bigisayar Desteki Modeeme / Tasarým / Çizim) - Katý Modeeme (Soid Modeing); Te Kafes Modeeme (Wire Frame Modeing) CAM (Bigisayar Desteki Üretim) CAID (Bigisayar Desteki Endüstriye Tasarým) SÝMULATÖRLER (Yo Þartarýný Simue Ederek, Araç/Sistem ve Parça Yoruma Deneyeri Yapýabimesi) Motor ve Güç Aktarma Sistemeri Geiþtirme Laboratuvararý (Performans, Yakýt Ekonomisi, Egzost Emisyonarý, Gürütü, Ömür) Rapid Prototyping (Hýzý Prototip Üretimi) Mazeme Anaiz Laboratuvararý Araç Dinamiði ve Veri Topama / Anaiz Sistemeri Kompe Dijita Yereþtirme (Packaging) Kompe Araç Çamur Modei Ouþturma (Cay Modeing) 1. Sýnýf Yüzeyeme (A-Cass Surfacing) Sac ve Poyester Prototip Araç Ýmaatý Üretimde Kuanýan Tekniker: ISO 91'e Uygun Oarak AQP (Ýeri Kaite Panamasý) SPC (Ýstatistikse Proses Kontroü) TPM (Tota Productive Maintenance) CEDAC (Sorun ve Etki Anaizi) KAIZEN (Hýzý Ýyieþtirme Çaýþmaarý) Otokontro Teknikeri Kaite Çembereri Üretimde Kuanýan Teknoojier: Bigisayar Desteki Ýmaat (CAM) Kesici Takým Üretimi (CNC/DNC) Yarý ve Tam Otomatik Gövde Kaynak, Boya 4 Ýstanbu Sanayi Odasý

52 Böüm 4. SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ Robota Gövde Kaynaðý Robota Gövde Boyama Lasere Dikiþ Kaynaðý Sektörde Mühendisik Tasarýmý, Ürün Geiþtirme ve Üretim Yetenekerinin Geiþtirimesi Ýçin Sahip Ounmasý Gereken Teknik ve Teknoojier: QFD (Quaity Function Depoyment) Crash Simuator Aternatif Güç Teknoojieri Aternatif Yakýt Teknoojieri Araç Emisyon Laboratuvarý Anechoic Akustik Geiþtirme Laboratuvarý Sonu Eeman Yazýýmarý ie Tasarýmarý Bigisayarý Mühendisik Tasarýmarý Kompe Araç Dinamik ve Dayanýmý Test Yoarý ve Tesiseri (Proving Ground) Sana Gerçekik / Digita Prototip (Virtua Reaity) Gas Assisted Injection Moding Otomotiv Parçaarý / Sistemeri Mekanik ve Ýkim Koþuandýrmaý Test Tesisi Ýeri Mazeme Teknoojisi (Kompozit Mazeme, Pastik/Termopastik, Hafif Metaer) Profi - Hidroik Þekiendirme (Hydroforming) Yüksek Yüzey Kaitei ve Kapamaý Sac Parça Ýma Prosesi Isýya Form Vererek Yüksek Mukavemeti Sac Parça Ýma Prosesi Lastik Burç ve Takoz Geiþtirme ve Ýmaatý Büyük Öçeki Rüzgar Tünei Güveniir ve Yaygýn Yüksek Kapasitei Veri Ýetim Aðý (ISDN/T1) Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 41

53 Böüm 4. SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ 42 Ýstanbu Sanayi Odasý

54 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ Türkiye'deki otomotiv sanayinin taþýt aracý ie aksam, parça ve hammadde üretimi inceendiðinde sektörün kapasite, teknoojik düzey, ürünerin dýþ pazardaki rekabet gücü ve sektördeki yetiþmiþ insan gücü açýsýndan önemi bir geiþim potansiyeine sahip oduðu görümektedir. Ana ve yan sanayide üretim kapasitesi yeteridir yýýnda bu kapasitenin topamda ve otomobide ancak 1/3'ü kuanýabimiþtir. Gerek üretim gerek ürün teknoojierinde uusararasý rekabet düzeyi yakaanmýþtýr. Önemi ve rekabetçi bir yan sanayi potansiyei buunmaktadýr. Çok iyi eðitimiþ oan tecrübei insan gücüne sahiptir ve süreki geiþtirimektedir. Otomotiv sanayinde yaþanmakta oan oumsuz koþuara raðmen, teknooji yatýrýmarý hýza ve süreki oarak devam etmektedir. Sektör bu yapýsý ie Türkiye'deki teknoojik geiþmenin de itici gücü omaktadýr. Otomotiv sanayinin meta, cam, kimya, eektronik, makina imaat ve teksti gibi teme sanayiere oan yakýn iiþkisi nedeni bu sektörde saðanan teknoojik geiþmeer, sanayinin diðer kesimerine de yansýmaktadýr. Özeike savunma sanayinin geiþmesinde otomotiv sanayi teme desteði veren sanayi daý niteiðindedir. Sektör son yýarda yetiþtirdiði insan gücüne baðý oarak Ar-Ge potansiyeini önemi oranda geiþtirmiþ ve bu sayede kürese þirketerin yeni ürünerin geiþtirme projeerinde de yer amaya baþamýþtýr. Otomotiv sanayinde uusararasý teknik mevzuata uyum kapsamýnda ürünerin geiþtirimesi ie igii çaýþmaar büyük öçüde tamamanmýþtýr. Bu husus Türkiye'de üretien otomotiv ürünerinin uusararasý pazararda serbest doaþýmý için büyük bir önem taþýmaktadýr. Sektördeki yabancý ortakarýn uusararasý rekabet gücü buunmaktadýr ve bu ortakara ieri düzeyde entegrasyon saðanmýþtýr. Bu ortakara sürdürümekte oan birçok önemi ihracat projesi buunmaktadýr. Otomotiv, son yýarda yabancý sermayenin en faza igi duyduðu, özeike üretime ve ihracata dönük yatýrýmar yaptýðý bir sektördür. Öte yandan tümü ie kayýt atýnda oan üretim ve ticari faaiyet nedeni ie, otomotiv sanayi güveniir ve kesin bir vergi kaynaðýdýr. Türkiye buunduðu coðrafyada ieri düzeyde bir otomotiv sanayini kurmuþ oan tek ükedir. Bu nedene otomotiv sanayi Türkiye için stratejik bir önem taþýmaktadýr. Bugün yaþanan oumsuz koþuara raðmen sektör, 1/3 boþ kapasite ie çaýþan ve yoðun bir rekabet içinde oan dünya deveri karþýsýnda, 3 bin aracý Avrupa'ya ihraç etmek üzere yatýrým yaparak büyük riskeri göze amýþtýr. Bu ogu sektörün haa rekabet þansýnýn var oduðunu göstermektedir. Türkiye'deki otomotiv sanayi büyük emekere kurumuþ ve rekabetçi bir sanayi oma youndaki kararýýðýný kanýtamýþtýr. Bu sanayinin sahip oduðu güç, uusararasý kuruuþarca da tanýnmaktadýr. Yabancý sermaye, Türkiye'deki tesiserini dünya pazararý için bir üretim merkezi oarak görmeye baþamýþtýr. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 43

55 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ 5.1. Sektörün Swot Anaizi Güçü Yöner Zayýf Yöner Teknooji: - Yabancý sermayenin üretim ve tasarým teknoojierinin Türkiye'ye getirimesi ve yan sanayi ie birikte Türkiye'de uyguama oanaðý sayesinde yurt dýþýndaki araç modeerinin eþ zamaný oarak Türkiye'de de üretimesi. - Türkiye'de bazý modeerin üretiminin Avrupa'dan daha verimi omasý nedeni ie yeni üretim projeerinin Türkiye'de baþatýmasý. - Gene oarak sanayinin teknoojik atyapýsýnýn uusararasý düzeyde ouþu. - Biiþim teknoojierinin kuanýmýnýn yaygýn ouþu. - Sektörün rekabetçiiðinde Ar-Ge'nin öneminin giderek anaþýmasý. Teknooji: - Teknoojik üretim düzeyinin tüm üretim hatarýnda yeteri omamasý. - Ar-Ge kapsamýnda yeni mode ve teknooji geiþtirme faaiyeterine yeteri kaynak ayrýmamasý. - Uusa teknooji üretim poitikaarýnýn yetersiziði. Pazar: - AB ükeerine ihracat deneyimi. - Daðýtým/pazarama aðýnýn yaygýn ouþu. Pazar: - Üretim ve pazarama birimeri arasýnda eþgüdümün etkin bir þekide saðanamamasý. Ekonomi: - Tamamiye kayýt atýnda, vergi potansiyei yüksek, þeffaf ve rekabete açýk yapý. - Geiþmiþ ve geiþmekte oan pazarara yakýnýðý baðamýnda stratejik coðrafi konum. - Ýhracata yöneik ürünerin AB ükeerine serbest doaþým oanaðýnýn buunmasý. - Gümrük Biriði nedeni ie hammadde ve ara girdierde yurtiçi piyasasýna baðýmý omamasý. - Gümrük Biriði kapsamýnda Serbest Ticaret Anaþmasý imzaanan ükeere yeni ihracat oanakarýnýn ortaya çýkmasý. - Off-Set sisteminin etkin kuanýmasý ie ihracat oanakarýnýn yaratýmasý. Ekonomi: - Düþük kapasite kuaným oranýndan kaynakanan yüksek üretim maiyeti. - Aþýrý firma sayýsý ve kapasite fazaýðý. - Özeike yan sanayinin destekenmesi için gereki finansman enstrümanarýnýn yetersiz ouþu. - KOBÝ tanýmýnýn yetersiz ve beirsiz omasý nedeni, yan sanayi kuruuþarýna ree ve düzeni destek saðanamamasý. - Yüksek ree faiz ve teme girdi maiyeteri. Ýnsan Kaynakarý: - Gene oarak iyi yetiþmiþ giriþimci ve rekabetçi insan gücü yapýsý. - Rekabetçi iþgücü maiyeti. - Otomotiv sanayinin ieri-geri baðantýarýnýn yaygýn ve güçü omasý nedeni ie yüksek istihdam ve süreki katma deðer yaratma potansiyei. Ýnsan Kaynakarý: - Bazý iþetmeerde yetersiz eðitim düzeyi nedeni ie rekabet gücü eksikiði. - Sýk araýkara yaþanan ekonomik krizer nedeni ie yetiþmiþ iþgücü kaybý ve motivasyon eksikiðinin ouþumu. Kaite: - Gene oarak uusararasý düzeyde "Kaite Yönetim Sistemeri"nin varýðý ve sürekiiði. Kaite: - Bazý iþetmeerde uusararasý düzeyde "Kaite Yönetim Sistemeri"nin yetersiziði nedeni ie rekabet gücü eksikiði. Kurumsa ve Yasa At Yapý: - Teknik mevzuat uyguamasýnda biinçi ve etkin sektör ouþu. - Ana ve yan sanayinde kuruu kapasite potansiyei. - Güçü yabancý üreticiere ortakýk ve ieri derecede entegrasyon düzeyi. - Savunma sanayinin temeini ouþturmasý. - Ükenin gene teknoojik düzeyinin geiþmesinde katkýda buunmasý. Kurumsa ve Yasa At Yapý: - Teknik mevzuat ie igii dokümantasyon, fiziki atyapý ve örgütenme eksikiði. - Tüketici mevzuatýnýn uyguamasýnda istismara açýk sübjektif deðerendirme kritererinin buunmasý. - Uusa Master Pan ve 'Uusa Strateji" eksikiði. - Çevre standartarý ie igii mevzuatýn uyguamasýnda maiyeteri artýrýcý atyapý eksikiði (özeike katý atýk yönetimi vb.). - Aþýrý ithaata karþý uusararasý kuraara uyumu düzenemeerin omamasý veya uyguanmamasý - Ýhtisas Gümrükerinin etkin oarak kuanýmamasý, yeteri persone ve bigi iþem teçhizatýnýn buunmamasý. - Motoru taþýt araçarýnýn trafik tesci kayýtarýnýn saðýký omamasý. - Bazý iþetmeerde kurumsaaþma ve profesyone yönetim anayýþýnýn buunmamasý. - Özeike enerji girdi maiyeterinin yüksek ve enerji teminin güveniir omamasý. - Akaryakýt kaitesinin AB mevzuatýna uyumu omamasý. 44 Ýstanbu Sanayi Odasý

56 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ Fýrsatar Tehditer Teknooji: - Ar-Ge çaýþmaarýnýn dünya teknoojieri ie entegrasyonu. - Uzun dönemi ihracat projeeri ve Co-Design çaýþmaarý sonucunda yan sanayi at yapýsýnýn geiþtirimesi. Teknooji: - Geiþen pazararda yeni üretim ve mode yatýrýmarý. - Bazý sanayi iþetmeerindeki teknoojik eksikik. Pazar: - Kiþi baþýna düþen taþýt aracýnýn azýðý nedeni ie yüksek "Potansiye Taep". - Genç nüfus yapýsýnýn ieriye dönük satýn ama gücü potansiyei ouþturmasý. - Yakýn çevre pazararýna ihracat potansiyei. Pazar: - Aþýrý vergierden kaynakanan "Efektif Taep"teki yetersizik. - Ýstikrarsýz iç pazar. - Master pan ve Uusa Strateji geiþtirimesinde somut bir adým atýmamasý. - Yabancý sermayenin geiþen diðer pazarara yönenmesi. - Küreseeþme sürecinin bir sonucu oarak kürese satýn ama poitikaarýnýn uyguanmasý nedeni ie yere sanayinin oumsuz etkienmesi. Ekonomi: - Kenteþme ve tüketim kaýparýnýn deðiþimi. - Bögesinde uusararasý üretim merkezi için tek aday tek üke oma niteiði. - Biatera iiþkier: AB BDT ECO KEIB G8 Ükeeri Kafkasya - Türkiye'nin topam geiþme potansiyei. - Küreseeþme sürecinde yere oanakarýn ortaya çýkmasý. Ekonomi: - Gümrük Biriði Kararý sonrasýnda ithaatýn artmasý. - Her kriz döneminden sonra yeri pazarýn daramasý sonucunda yabancý sermayenin Türkiye'den ayrýma oasýýðýnýn artmasý. - Ekonomik istikrarsýzýk nedeni ie sürdürüebiir ekonomik büyümenin saðanamamasý. - Geir daðýýmýnýn dengesiz yapýsý. - Üreticier arasýnda kürese yapýanma ve dünyadaki kapasite fazasý. Ýnsan Kaynakarý: - Esnek çaýþma sistemerinin varýðý. - Ýþgücünün kurumuna sahip çýkmasý, aidiyet duygusu ve yüksek motivasyon. Ýnsan Kaynakarý: - Sýk araýkara yaþanan krizer sonucu iþgücünde niteik ve niceik kayýparýnýn ortaya çýkmasý. Kurumsa ve Yasa At Yapý: - Türkiye'de inþaat, karayou uaþtýrma ve turizm sektörerindeki geiþme potansiyei. - AB ie entegrasyon sürecindeki geiþmeer. Kurumsa ve Yasa At Yapý: - Özeike AB'nden kuanýmýþ taþýt araç ithaatýnýn serbest býrakýmasý. - Vergi oranarýnýn yüksekiði ve vergiendirmenin karmaþýk yapýsý. - Yaþý ve eski teknooji araçara uyguanan düþük vergi poitikasý. - Ýhracat iþemerinde yaþanan zorukar. - Doða gaz ve/veya eektrik enerjisinin güveniir oarak teminindeki sorunar. - Ana ve yan sanayi arasýndaki koordinasyon ve iþbiriði eksikiðinin sürmesi. - Devet kurumarý arasýnda koordinasyon eksikiðinin sürmesi. - Yabancý ürün kuanmanýn bir statü semboü haine gemesi: Kütüre deformasyon. - Yeri ürün kuanma kütür ve aýþkanýðý eksikikerinin devam etmesi. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 45

57 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ Endeks Son 13 yýda yýýk ortaama büyüme = %4,1 Yý (1997-2) Þeki 8. GSMH büyüme endeksi (1988-2) 5.2. Rekabet Gücünü Etkieyen Teme Faktörer Makro Ekonomik Geiþmeer Yaþanan iki büyük deprem feaketinin de etkisiye 1999 yýýný yüzde 6,4 küçüen bir ekonomiye kapatan Türkiye, 2 yýýna IMF'ye yapýan 17'inci Stand- By Anaþmasýya girmiþtir. 2 yýýndan baþayarak üç yý süre ie uyguamaya konuan programa yýardýr kronikeþen enfasyon ve yüksek faiz ortamýndan kurtumak isteyen Türkiye, bütün ekonomik düzenemeerini de Stand-By çerçevesinde gerçekeþtirmiþtir. 1999'da eksiye düþen ekonomik büyüme için 2'de önceike yüzde 5-5,5 araýðý beirenmiþtir. Ancak faizerdeki düþüþe birikte tüketici kredierine gösterien yoðun igi ve bekenenin üstündeki ithaat, ekonomiye hedefenin üstünde bir canýýk getirmiþtir. 2 yýýnýn birinci ve ikinci çeyrekerinde sýrasý ie yüzde 5,5 ve yüzde 6 oranarýnda büyüyen GSYH yýýn üçüncü çeyreðinde yüzde 7,4 büyümüþtür. Ayný dönemer itibari ie GSMH büyüme hýzý ise sýrasý ie yüzde 4,1, yüzde 4,6 ve yüzde 6,9 oranarýnda omuþtur yýýna göre 2 yýý Ocak-Eyü dönemi ihracat artýþý yüzde 4, ithaat artýþý ise yüzde 35,1 oranýnda omuþtur. Söz konusu dönemde dýþ ticaret açýðý yüzde 97,6 oranýnda artmýþtýr. 2 yýý Ocak-Eyü döneminde Euro'nun ABD Doarý karþýsýnda deðer kaybetmesi nedeni ie Avrupa bögesine yapýan ihracatýn ABD Doarý karþýýðýnýn düþmesi, ihracat fiyatarýnýn geriemesi ve Türk Lirasý'nýn, 1 ABD Doarý ve 1,5 DM aðýrýk sepetine göre yüzde 6 oranýnda ree deðer kazanmasý, ihracattaki artýþýn sýnýrý kamasýnda etken omuþtur. 2 yýý Ocak-Eyü döneminde ithaatýn yüksek oraný artýþ göstermesinde 1999 yýýnýn ik ayarýnda ithaatta yaþanan önemi daramanýn baz etkisi yapmasý ve üretim ie iç taebin cananmasý etkii omuþtur. Diðer yandan, ham petro fiyatarýndaki hýzý artýþ petro ve petroe dayaý ürünerin ithaatýnýn yüksemesinde beireyici omuþtur yýýnýn Ocak-Eyü döneminde 7,2 miyar ABD Doarý oan dýþ ticaret açýðý 2 yýýnýn ayný döneminde 16 miyar ABD Doarý düzeyinde gerçekeþmiþtir. Kasým ayýnýn baþýnda Arjantin'de yaþanan oumsuzukar ve bu ükenin kredi notunun 14 Kasým 2 tarihinde dereceendirme kurumarý tarafýndan düþürümesi, geiþmekte oan ükeerin riskerini artýrýrken bu ükeerin uusararasý piyasaarda iþem gören borçanma seneterinin faiz oranarýnýn da artmasýna neden omuþtur. Bu geiþmeer sonucu Türkiye'ye yatýrým yapmýþ oan kurumar, Türkiye'ye açýan kredierin durduruarak deðereri düþen teminatarýn tekrar tesisini taep etmiþerdir. Buna ek oarak, her yý sonunda bankaar tarafýndan pozisyon kapatmak amacý ie meydana geen mevsimse döviz taebi de öne çekimiþtir. Bu geiþmeer Merkez Bankasý'nýn döviz rezerverine oan taebi artýrarak bir döviz çýkýþýna neden 46 Ýstanbu Sanayi Odasý

58 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ tasaranma þeki nedeni ie Merkez Bankasý'nýn net iç varýkarýnda meydana geen darama, piyasadaki TL ikiditesinin de azamasýna neden omuþtur. Ortaya çýkan kriz, IMF, Hazine Müsteþarýðý ve Merkez Bankasý tarafýndan aýnan önemer ie çözümüþtür. Þubat ayýnda ise, kurarýn üzerindeki baskýnýn artmasý nedeniye devaüasyon bekentisi artmýþ ve siyasi gerginik sonrasý, hem dövize hem de TL'ye aþýrý taep doðmuþtur. Bu taep sonucunda, esas oarak bir ödemeer krizi ortaya çýkmýþ, taep edien ikitide piyasaya veriememiþ ve krizin boyutu büyümüþtür. Bu geiþmeer sonucu, "dagaý kur" sistemine geçimiþ ve yeni bir program hazýranarak Nisan ayýnda uyguamaya konumuþtur. 21 yýýnda geçmiþ dönemere orana daha büyük bir kriz yaþanmýþtýr. Bu krizden ree sektör önemi öçüde etkienmiþtir. Sýkça yaþanan bu krizer beirsizik ortamý nedeniye tüm sektörerin üretim/yatýrým/rekabet gücünü oumsuz yönde etkiemektedir. Ancak Türkiye ekonomisinin geçmiþ büyüme performansýna bakýdýðýnda, her türü krize raðmen, ortaama yüzde 4,1 civarýnda büyüdüðü görümektedir. Bu durumda önümüzdeki on yýýk dönemde de Türkiye'nin mevcut krizden çýkýp benzer þekide büyüyeceði varsayýmaktadýr. Yukarýda özetenen tüm bu oumsuz geiþmeere karþýn, Türkiye'deki otomotiv sanayi, þirketerin ihracata yöneik sanayi stratejieri çerçevesinde geiþmesini sürdürme çabasý içinde buunmaktadýr Ana-Yan Sanayi Arasýndaki Ýiþkier Otomotiv sanayinin rekabet gücünü artýrabimesi ve gücünü süreki kýabimesi için ana sanayi ie yan sanayi arasýnda tam entegrasyonun saðanmasý gerekidir. Ancak otomotiv sanayinin rekabet gücü yan sanayi dýþýnda diðer birçok sektöre kuruan iiþkiere de yakýndan baðantýýdýr. Uusararasý rekabetin saðanmasý için ürünün fiyat ve kaite açýsýndan eþdeðer maara göre üstünüðü gerekidir. Bunun için, maýn üretiminde kuanýan tüm ara girdierde rekabet üstünüðü zorunudur. Kitese üretim sürecinde ana ve yan sanayi arasýndaki iiþki baþangýçta, ana sanayinin gücü ie orantýý oarak yan sanayiden düþük fiyata parça amak þekinde kurumuþtur. Ancak uusararasý rekabetin hýza yayýmasý ve kitese üretim yerine esnek/yaýn üretim sürecine geçiþ iþbiriðine farký bir boyut kazandýrmýþtýr. Bu boyutta, iiþkier basit ve dar kapsamý ticari iiþkier yerine, tasarým da dahi üzere tüm üretim süreçerinde iþbiriði ve entegrasyonu kapsamaktadýr. Zira böye bir entegrasyon ie nihai ürünün rekabet için gereki kaite ve maiyet düzeyine eriþiebimektedir. Ana ve yan sanayi entegrasyonunun temeini teknik, mai ve kaite sistemeri entegrasyonu ouþturmaktadýr. Teknik Entegrasyon: Üretimde kuanýan yan sanayi ürüneri, iki kesim arasýnda tasarým aþamasýndan baþayarak birikte geiþtirimektedir. Bu süreç ana ve yan sanayi arasýnda güvene dayaý ve uzun sürei bir iþbiriði için gerekidir. Zira, ancak böye bir güven ortamýnda yan sanayi gereki yatýrým karararýný aabimektedir. Teknik entegrasyon Ar-Ge çaýþmaarýnda her iki kesimin potansiye güçerinin bireþmesini ve kaynakarýn daha rasyone kuanýmasýný saðamaktadýr. Bu ise, rekabetçi ürün ve teknoojierin geiþmesini mümkün kýmaktadýr. Teknik entegrasyon yan sanayinin ihtisasaþmasýný destekerken, özgün ürünerin geiþtirimesine yardýmcý omaktadýr. Güven ortamý, yan sanayide ekonomik öçekerde üretim için gereki kapasite kurumasýný saðayan en önemi unsurardan birisidir. Ancak bir çok projede ana sanayi, ürün tasarýmý yapabiecek ve ürün geiþtirebiecek yan sanayiere ihtiyaç duymakta, bu ise isans veya yabancý ortakýk tesisi doayýsýya uzun zaman amaktadýr. Bu kayýpar yeri yan sanayiden faydaanmayý kýsýtamaktadýr. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 47

59 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ Rekabetçi Önceik 1.Tesimat Güveniriiði Ýstenien miktarda tesimat yapabime Ýstenien zamanda tesimat yapabime Ýstenien yerde tesimat yapabime 2. Kaite Spesifikasyonara uygunuk Güveniriik Dayanýkýýk Müþteri hizmeteri Ýmaj/marka Tasarým kaitesi 3. Esnekik Ürün esnekiði Süreç esnekiði 4. Düþük Fiyat Puan* * Önem derecesine göre aðýrýkandýrýarak ede edien topam puanardýr. Tabo 32. Otomotiv yan sanayinde rekabetçi önceiker Kaynak: TÜSÝAD, Taþýt Araçarý Yan Sanayiinde Teknooji ve Yeni Ürün Geiþtirme Yönetimi, Ýstanbu: 1998, s.94 Faktör Teknik spesifikasyonara uygunuk Fiyat Tesim süresi ve sýkýðý Teknik bigi ve deneyim birikimi Sertifika sahibi oma Kapasite/miktar Habereþme ve nakiyat uygunuðu Tabo 33. Otomotiv yan sanayiinde tedarikçi seçim kritereri Kaynak: TÜSÝAD, Taþýt Araçarý Yan Sanayiinde Teknooji ve Yeni Ürün Geiþtirme Yönetimi, Ýstanbu: 1998, s.95 Mai Entegrasyon: Ana ve yan sanayi arasýnda maiyet faktörerinin rasyone anaizini ve düzenenmesini saðamaktadýr. Bunun sonucu oarak ticari iiþkier daha saðýký bir ortamda geiþebimektedir. Bu entegrasyon, üründe rekabetçi bir fiyat ouþmasý için kaçýnýmazdýr. Kaite Sistemeri Entegrasyonu: Son üründe rekabetçi bir kaitenin ede ediebimesi için ana ve yan sanayinin kaite sistemeri arasýnda entegrasyon saðanmaýdýr. Ana ve yan sanayi entegrasyonu her bir ana sanayi firmasý bazýnda igii yan sanayi kuruuþarý ie birikte düzenenebimektedir. Günümüzde ana sanayi-yan sanayi iiþkierinin teorik oarak karþýýký güvene dayanan, ortak tasarýmý içeren uzun vadei bir "Ýþ Ortakýðý" oarak ee aýnmasý gerekmektedir Topam Puan Otomotiv yan sanayi, özeike son 5 yý içinde teknooji oarak ieri bir düzeye gemiþ ve uusararasý denetimerde, geiþmiþ batý ükeerinde faaiyet gösteren Orijina Ekipman Ýmaatý (OEM) firmaarýna yöneik üretim yapacak düzeye uaþmýþtýr. Sektör ihracatýnýn yüzde 6'ýnýn AB ükeerine yöneik oarak gerçekeþmiþ omasý, uaþýan teknooji düzeyinin bir göstergesidir. Otomotiv yan sanayinde faaiyet gösteren firmaarýn yüzde 3'u uusararasý pazararda kabu gören kaite begeerine (ISO 9, QS 9, ISO 14 vb.) sahiptir. Arýtma tesisine sahip oan firma oraný ise yüzde 7'dir. Rekabetçi önceikere verien önem ise firmaara göre farkýaþmaktadýr. Tam zamanýnda üretim ve tedarikin geçeri oduðu otomotiv sektöründe tesimat güveniiriði rekabetin bir ön koþuu haine gemiþtir. Öne çýkan diðer bir rekabetçi önceik ise kaitedir. Kaite, spesifikasyonara uygunuk, güveniriik ve dayanýkýýk oarak tesimattan hemen sonra ikinci önemi önceik oarak ortaya çýkmaktadýr. Üçüncü rekabetçi önceik ise esnekiktir. Bu anamda, ürün esnekiði öne çýkmaktadýr. Ürün esnekiði, yeni ürün geiþtirme, mevcut üründe deðiþikik yapma ve ürünü müþterinin ihtiyaçarýna uyarayabime; Rekabeti Beireyen Faktörer Ekonomik öçekerde üretim Ham ve yardýmcý madde maiyeti Ýþçiik maiyeti Finansman maiyeti Kaite Enerji maiyeti Sevkiyat Rekabeti Beireyen Faktörer Kaite Ýþçiik maiyeti Sevkiyat Ekonomik öçekerde üretim Enerji maiyeti Ham ve yardýmcý madde maiyeti Finansman maiyeti Önem Sýrasý Tabo 34. Otomotiv yan sanayinde rekabeti beireyen faktörer Kaynak: TAYSAD Rekabet edien yabancý firmaara göre durum (Ýyiden kötüye doðru sýraama) Ýstanbu Sanayi Odasý

60 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ süreç esnekiði ise ürün miktarýný ve ürün gamýný deðiþtirebime yeteneðini ifade etmektedir. Bu iki faktör açýsýndan yeteri oan þirketer arasýnda seçim fiyata göre yapýmaktadýr. Ana sanayi þirketeri kaite ve tesimat konusundaki yeteriikeri yan sanayi þirketerinin sahip odukarý kaite begeeriye ve yan sanayideki denetimere deðerendirmektedir. Tedarikçi seçim kritereri arasýnda üçüncü sýrada yer aan tesimat performansý yan sanayi þirketerinin rekabetçi önceikeri arasýnda birinci sýrada yer amýþtýr. Bu farkýaþma tesimat güveniriiðinin yoðun oarak gündeme gemiþ omasýndan kaynakanmaktadýr. Bu faktör, artýk rekabet ortamýnda varoabimek için, kaitede oduðu gibi, vazgeçimez bir koþu haine gemektedir. Þirketer, ürün esnekiðinin önümüzdeki yýarda daha da önem kazanmasýný bekemektedirer. Bunun nedeni, ürün ömürerinin ve ana sanayideki ürün geiþtirme süreerinin kýsamasýnýn yan sanayiye yansýmasýdýr. Yeni bieþenerin tasaranmasý ve devreye aýnmasý ie müþteri istekerine baðý oarak mevcut bieþenerde deðiþikik yapýma süreeri kýsaacaktýr. Þirketerin yüzde 75'i yeni ürün geiþtirme ve devreye ama süresinin kýsatýmasýna büyük önceik vermektedir. Yurt dýþýnda faaiyet gösteren bazý ana sanayi þirketerine aternatif yaratabimek amacý ie Türkiye'deki bazý yan sanayi þirketerini tercih edebimektedir. Bu durum, yeri sermaye yan sanayi þirketerinin, yurt dýþý pazarara açýmasýnda önemi bir fýrsattýr. Otomotiv yan sanayi mamuerinde rekabetçi üretim oanaðý saðayan baþýca faktörer önem sýrasýna göre Tabo 34 te sýraanmaktadýr. Söz konusu faktörer açýsýndan diðer rakip ükeere göre Türkiye'nin durumu iyiden kötüye doðru yine ayný taboda gösterimiþtir. Ýgii Bakanýk Devet Bak. (Hazine) Devet Bak. (Dýþ Ticaret) Devet Bak. (Gümrük) Maiye Bak. Sanayi ve Ticaret Bak. Bayýndýrýk ve Ýskan Bak. Ýç Ýþeri Bak. Konu Yabancý Sermaye, Teþvik ve Uyguama Ýthaat, Ýhracat, Standardizasyon, AB Koordinasyon Gümrüker Motoru Taþýt Vergieri Teknik Mevzuat (Tip Onayý), Tüketicinin ve Rekabetin Korunmasý Karayoarý Trafik Mevzuatý, Teknik Mevzuat,Teknik Muayeneer Karayoarý Trafik Mevzuatý, Kayýt ve Tesci Kamu-Sanayi Ýiþkieri Türkiye'deki otomotiv sanayi mevzuat ve uyguamaarý açýsýndan bir çok kamu kurum ve kuruuþu ie yakýn iiþki içinde buunmaktadýr. Ancak igii kurumarýn farký bakanýkar arasýnda daðýmasý görev ve yetki daðýýmýnda sorun yaratmakta, sanayi ie igii poitikaarýn bir bütünük içinde sürdürümesine oanak tanýmamaktadýr. Koaisyon hükümeteri döneminde bu sorun daha da büyümektedir. Kamu yönetiminde karar mekanizmaarý ie uyguayýcý kuruuþar geneike birbirinden ayrý bakanýkarda buunmaktadýr. Bunun sonucu, aýnan karararýn uyguanmasýnda çok önemi farkýýkar ortaya çýkmaktadýr. Kürese rekabet içinde buunan bu sanayi daý ie igii karararýn aýnmasýnda zaman kaybý ya da farký uyguamaar rekabet gücü üzerinde çok oumsuz etkier yaratmaktadýr. Sanayiyi igiendiren konuarýn bir bütünük içinde ee aýnmamasý ve igii bakanýkarýn konuya kendi açýarýndan farký bakýþ açýarý, bu sanayi daýnýn geiþmesinde en önemi engeerden birini ouþturmaktadýr. Otomotiv sanayi uusararasý rekabete uaþmak ve bunu sürdürmek biinci ve amacý ie ana ve yan sanayi bir bütün oarak gereki çaýþmaarý sürdürmektedir. Raporun "Sanayinin Sektöre Hedeferi" baþýký böümünde bu konuya iiþkin ayrýntýar verimektedir. Sanayinin devetten bekediði, yönendirici ve sanayinin geiþmesini hýzandýracak düzenemeerin yapýmasýdýr. Otomotiv sanayini igiendiren baþýca konuar ve igii bakanýkar aþaðýda özetenmektedir: Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 49

61 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ Yabancý Sermayenin Roü Rekabette Yabancý Sermayenin Roü Az geiþmiþ ükeer, kakýnmaarýný saðayacak üretken yatýrýmarý arttýrmak zorundadýr. Yeteri tasarrufa sahip omayan bu ükeer, söz konusu atýýmý gerçekeþtirebimek için yabancý kaynakara gereksinim duyarar. Yabancý kaynakar baðýþ-kredi ve yabancý sermaye (isans anaþmaarý, portföy, doðrudan yatýrým) oarak ikiye ayrýmaktadýr. Borçanmanýn iç tasarruf açýkarýnýn finansmanýnda kuanýdýðý, küreseeþmenin hýz kazandýðý bu dönemde, Türkiye'de üretken sanayi için yabancý sermaye yatýrýmarýnýn artýrýmasý yatýrým, dýþ ticaret (ihracat geirinin ithaat giderini karþýayamamasý) ve teknoojideki açýkarýn kapatýmasý için çare oarak görümektedir. Ükemizde, tasarruf oranarýnýn düþük omasýnýn neden oduðu kaynak yetersiziði, imaat sanayinde gereki oan yatýrýmarýn yabancý sermaye giriþi ie teafi edimesini zorunu hae getirmekte, bu da, uyguanacak yabancý sermaye poitikaarýnýn önemini artýrmaktadýr. Dýþ borçanma da aternatif bir kaynak temin yöntemi omaka birikte ihtiyaçar karþýsýnda yetersiz, riski ve pahaýdýr. Türkiye'ye geen yabancý para giderek kýsa dönemi speküatif portföy ouþturarak, tahvi, bono ve hisse senedi gibi yatýrým araçarý ie mai piyasaara yönemiþtir. Sanayide son on yýda yeni yatýrým yapýamamasý sonucu, borsada sanayi yatýrýmýna baðý oarak çýkarýan hisse seneteri azýnýkta kamýþtýr. Borsaya yabancý yatýrýmcý gemesi ie borsa endeksi süreki ve hýzý yüksemiþ, hisse seneteri ve borsa speküatif operasyonara açýk hae geerek derinik kazanamamýþtýr. Yabancý sermayenin ihracata ve iç pazara yöneik üretim yapan, Türkiye'yi dýþ pazarara ve dünya rekabetine açan ve hazýrayan bir yapýda omasý önemidir. Aksi takdirde, üke geiþimi için önemi oan teknooji transferi, Ar-Ge, ihtisasaþma, dünya standartarýnda kaitei üretim yapabiirik, istihdam gibi konuarda yabancý sermaye avantajý özeiðini kaybetmektedir. 196'ý yýarda yabancý sermayeye ucuz emek ve kaynak sunan G. Kore ve Tayvan modeerine benzer bir biçimde Türkiye'de emeði ucuzatarak yabancý sermayeyi çekmeye çaýþmýþtýr. Ekonomik geiþmeye baðý oarak, emeðin süreki bir biçimde ucuz kamasý söz konusu deðidir. Düþük iþçiik maiyetinin eksen oma özeiðinin, Ar-Ge, ihracat üssü oma, co-design gibi niteikse özeikere yer deðiþtirmesi kaçýnýmazdýr. Yukarýda deðinien sebeperden ötürü, yabancý sermayenin üke geiþiminde etkin ro oynayabien kýsmý (doðrudan yatýrým) özeike otomotiv sanayinde göze çarpmaktadýr. Teknooji transferi, dünya standartarýnda kaitei üretim, dýþ pazarara açýma ve istikrarý bir ihracat, otomotiv sanayinde yabancý sermayenin oynadýðý roün ana özeikeridir. Ükemizdeki yabancý sermayenin özeike otomotiv sektöründe üstendiði roü yerine getirebimesi için, makro ekonomik dengeerin ve siyasi istikrarýn buunduðu bir ortam, yabancý sermaye ie igii hukuki atyapýnýn mevcudiyeti (özeike sinai mükiyet hakarýnýn korunmasý), yüksek enfasyonun iþetmeer üzerinde yarattýðý erozyonu önemeye yöneik oarak enfasyon muhasebesinin besimsenmesi, iç pazarýn büyük bir potansiyee eriþmesi (nüfus büyüküðünden daha çok satýn ama gücünün yeteri omasý), devetin yatýrým ve ihracat teþvikeri konusunda duyarý davranmasý gerekmektedir. Yabancý sermayenin üretken yatýrýmar konusunda terciherini ouþtururken, yatýrýmý yapacaðý ükenin saðadýðý yatýrým avantajarýný göz önünde buundurduðu bir gerçektir. Adi bir yakaþýma verien, ayrýmcýýk gözetmeyen yatýrým teþvikeri, siyasi ve ekonomik istikrar, iktidar deðiþikikerinden baðýmsýz, siyasete endeksi omayan yabancý sermaye poitikasý, hükümet yetkiierince verien sözerin zamanýnda ve tam oarak yerine getirimesi yatýrým 5 Ýstanbu Sanayi Odasý

62 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ Türkiye özeike büyük nüfusu ve stratejik coðrafi konumu sebebiye, yabancý sermayenin önemi yatýrým aanarýndan biri oabiecek potansiyee sahiptir. Türkiye'deki otomotiv sanayinde faaiyet gösteren firmaarda yabancý sermaye oraný son yýarda kuruuþ dönemine göre artýþ göstermiþ, bu da doðrudan yatýrýmdan çok, yeri þirketere kuruan ortakýkar youya gerçekeþmiþtir. AB ie entegrasyon sürecinin geiþmesi, yabancý sermaye giriþi üzerinde hýzandýrýcý bir etki yaratmýþtýr. Gümrük Biriði sonucu yabancý ortakara ihracata yöneik entegrasyon, yabancý sermayenin payýndaki artýþý destekemiþtir. 199'ý yýarýn baþýnda artan otomobi taebiye birikte, özeike Uzak Doðu ükeeriye isans ve ortakýk iiþkierinde artýþ gözenmiþtir. Bu dönemde Toyota, Hyundai ve Honda Türkiye'de otomobi ve ticari araç üretimi için teþvik aarak yatýrým yapmýþardýr. Buna raðmen, özeike isans ie ticari araç üreten bazý firmaarda haen yabancý sermayenin buunmadýðý beirtimeidir. Otomotiv sanayinde faaiyet gösteren ana ve yan sanayi þirketerinde yabancý þirket ortakýkarýnýn buunmasýnýn en önemi avantajarý; üretim ve tasarým teknoojierinin Türkiye'ye getirimesi, yurtdýþýndaki araç modeerinin eþ zamaný oarak Türkiye'de de üretimesi ve yabancý ortakýðýn ihracata iiþkin oarak dýþ pazararda saðadýðý veya saðayabieceði oanakardýr. Otomotiv yan sanayinde yabancý sermaye yatýrýmarýnýn teþvikindeki teme amaç atý kapasite yaratmadan, mevcut tesiserin teknoojik düzeyerini artýrmak, bu tesiseri yeni dünya araçarýna co-design yapabiecek ve ana sanayi firmaarýnýn goba üretimerine yöneik parça üretebiecek düzeye uaþtýrmak omaýdýr. Bu nedene, otomotiv yan sanayine yöneik yabancý sermaye yatýrýmarýnýn teþviðinde önceike ihracat þartý, üretim potansiyei dikkate aýnmaý ve bu surette teþvikerde mevcut tesiserin atý kamasýna ve kýt oan kaynakarýn israf edimesine enge ounmaýdýr 'erde Türkiye'de Yabancý Yatýrýmar Türkiye'de yabancý sermaye hareketerinin geçmiþini üç evreye ayýrmak oasýdýr. Bu evreerden birincisi 198 öncesi, ikincisi arasý ve üçüncüsü 199 sonrasýdýr. 198 öncesinde, Türkiye'ye önemi boyutta yabancý yatýrým gemediði söyenebiir. 1954'den 198'e kadar geçen 25 yýda, otomotiv, iaç, gýda ve petro sektörerine yapýan az sayýda yatýrýmýn topam deðeri, 228 miyon ABD Doarý omuþtur. Bu miktarýn tamamýna yakýn bir böümü, üç adet petro, iki adet otomobi, beþ adet otobüskamyon, sekiz adet iaç, üç adet araba astiði firmasý, üç kamu ortakýðý ve on beþ civarýnda gýda, kimya, eektriki aet ve makina firmasý tarafýndan yapýmýþtýr. 198 yýýnda 24 Ocak karararýndan sonra, iberaizasyon poitikaarýya birikte, yatýrýmar yavaþ yavaþ artmaya baþamýþtýr. Geiþmenin hýzanmasý, 198'i yýarýn ikinci yarýsýna rastamaktadýr. Yatýrýmar, 1987 yýýnda ik kez bir yýda 2 miyon ABD Doarýný geçerek aþama kaydetmiþ, daha sonra 1988 ve 1989 yýarýnda her yý ikiye katanarak, 199 yýý sonunda yýda bir miyar ABD Doarý seviyesine uaþmýþtýr. Ancak, yabancý yatýrýmar, 199 yýýndan bu yana, yýda bir miyar ABD Doarý seviyesinin üzerine çýkamamýþtýr. 198'erin ikinci yarýsýnda hýzanarak, 199 yýýnda 1 miyar ABD Doarý seviyesine uaþan yabancý yatýrýmarýn, 1993 yýýna kadar yarýya yakýn bir böümünü, Türkiye'ye ik kez geen yeni yatýrýmar ouþturmaktadýr ekonomik krizinden sonra, topam yabancý yatýrýmar içinde yeni yatýrýmarýn oraný hýza düþmüþ ve 1995 yýýndan bu yana, yeni yatýrýmarýn oraný yüzde 5 ia 1 seviyeeri arasýnda kamýþtýr. Yýýk yüzde 5-1 düzeyinde yeni yabancý yatýrým, yýda 5 ie 1 miyon ABD Doarý yatýrýma tekabü etmektedir. Sözü edien yeni yatýrým rakamarýnýn Türkiye için son derece önemsiz rakamar omasýnýn yanýsýra, 5-1 miyon ABD Doarýk bu yatýrýmýn 3-4 firma tarafýndan Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 51

63 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ Bunarýn tamamýna yakýn bir böümü, þahýs firmasý niteiðinde, çok küçük yatýrýmardýr. Türkiye'nin her yý çekmesi gereken yatýrým miktarý üzerinde, çeþiti speküasyonar yapýsa da, bu rakamýn asgari 25-3 miyar ABD Doarý seviyesinde omasý gerektiðini söyemek mümkündür. Amerikan hükümeti tarafýndan 2'i yýar için geiþtirien "Geiþmekte Oan 1 Büyük Pazar" stratejisinde, geiþmekte oan en önemi 1 ükenin, 2 yýýnda ABD'nin dýþ ekonomik iiþkieri içinde AB üyesi ükeer ya da Japonya'nýn düzeyine uaþacaðý, 21 yýýnda ise, 1 ükenin payýnýn Avrupa ve Japonya'nýn topam hacmini aþacaðý öngörümektedir. Bu ükeer arasýnda, Türkiye'ye önem bakýmýndan Çin'den sonra ikinci sýrada yer verimektedir. Stratejinin geiþtiridiði 1994 yýýndan bu yana meydana geen geiþmeer, uaþýan düzeyerin stratejide öngörüenerin de ötesine geçiebieceðini göstermiþtir. Geiþmekte oan 1 büyük pazar stratejisi içinde öngörüen geiþmeeri göstermeyen tek üke Türkiye omuþtur. Stratejinin mimarý oan ABD'nin dýþ ticaretten sorumu eski ticaret müsteþarý Jeffrey Garten'ýn yakaþýmýna göre, Türkiye'nin 1998 yýýnda 5 miyar ABD Doarý yatýrým çeken Çin'in gerisinde, 28 miyar ABD Doarý yatýrým çeken Breziya'nýn önünde omasý gerekmektedir. Bir baþka deyiþe, Türkiye'nin yýda 3 ia 5 miyar ABD Doarý arasýnda bir rakamý yabancý yatýrým oarak çekmesi oasýdýr. Gerçekeþen yabancý yatýrým rakamarý ise, bu rakamar ie kýyasanamayacak deni düþüktür. Türkiye için potansiye oarak öngörüen rakamar abartýý deðidir yýýnda Çin'in 5, Breziya'nýn 28, Poonya'nýn 1 miyar ABD Doarý yatýrým çekmiþ omasý, gereki ortam hazýrandýðýnda, Türkiye'nin de rahatýka sözü edien rakamara uaþabieceðini göstermektedir. 199 yýýnda, Türkiye ik kez 1 miyar ABD Doarý yatýrým seviyesini yakaadýðýnda, Çin 3,5 miyar ABD Doarý, Breziya, Meksika ve Endonezya birer miyar ABD Doarý yatýrým çekmiþtir. 199 yýýnda, kiþi baþýna düþen yabancý yatýrým miktarý Çin dahi, bahsi geçen ükeerden yüksek oan Türkiye'nin, 2'i yýarda da bu düzeyi rahatýka yakaayabieceðini söyemek oasýdýr. ABD gibi, Ýngitere de Türkiye'yi en önemi on üke kategorisine dahi etmiþ ve Türkiye ie ekonomik iiþkierin geiþtirimesi için harekete geçmiþtir. Bu ve benzeri yakaþýmar, strateji niteiðinde omasa da, gene bir poitika oarak birçok diðer ükenin yakaþýmarýnda da gözenmektedir. Sahip oduðu potansiyee ve bu potansiyein gereði, birçok yatýrýmcý ükenin oumu yakaþýmýna raðmen, Türkiye'nin arzu edien yatýrým seviyeerini yakaayamamasýnýn temeinde, ekonomik ve siyasa koþuarda varoan istikrarsýzýðýn yattýðý biinmektedir. Büyük pazar potansiyeine iave oarak, Türkiye'nin insan kaynakarýnýn da geiþmiþ ükeere eþdeðer kabu edimesi, atyapý oanakarýnýn iyi durumda omasý, hemen tüm çok tarafý anaþmaara katýmýþ omasý ve yakaþýk 6 üke ie yatýrýmarýn korunmasý ve çifte vergiendirmeyi öneme anaþmasý imzaamýþ buunmasý yabancý sermaye çekebimek için odukça önemi bir rekabet gücüne sahip oduðunu göstermektedir. Daha istikrarý dönemerde Türkiye'de yatýrým yapmýþ yatýrýmcýarýn, yatýrýmarýný süreki geniþetmeerinin ve Türkiye'yi bögese merkez seçerek, Doðu Avrupa'dan Orta Asya'ya, Karadeniz ükeerinden Orta Doðu'ya kadar çok geniþ bir aanda faaiyeterini Türkiye üzerinden yürütmeerinin atýnda bu gerçeker yatmaktadýr. Türkiye'nin gerçekeri ie potansiyei, birbiri ie örtüþmemektedir. Türkiye'nin, büyük potansiyeine raðmen, yabancý yatýrýmarý bekenen düzeyde çekememesinin esas nedeni, istikrarsýzýk ve güven eksikiðidir. Türkiye içinde buunduðu koþuarda, büyük potansiyeine raðmen, yatýrýmcýya güven verememektedir. Bu taboyu deðiþtirebimek, Türkiye'nin eindedir. Türkiye'nin bu taboyu çok kýsa sürede deðiþtirebimesi ve yýda 25-3 miyar ABD Doarý yatýrým çekebimesi, hiç de zor deðidir. Pek çok geiþmekte oan üke, iki, üç yý gibi kýsa süreerde, 52 Ýstanbu Sanayi Odasý

64 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ Motor Siindir Hacmi < > 21 Oransa Vergier (%) (Ocak-Nisan) 1999 (Nisan-Araýk) 2 KDVETVKDVETVKDVETVKDVETVKDVETV Oransa Vergier (%) Motor Hacmi (cc) KDVETVTopam Maktu Vergier (%) Topam (%) < > Tabo 35. Otomobi satýþ vergieri (1995-2) yabancý yatýrýmarý sekiz, on kat artýrma baþarýsýný göstermiþtir. Diðer ükeere karþýaþtýrýdýðýnda, bunu baþarmak Türkiye için daha koay gözükmektedir. Türkiye'nin AB'ne adayýk süreci ve Türkiye ekonomisinin Maastricht kritererine uyum saðamak amacýya atacaðý adýmar da yabancý sermayenin bekenen düzeyde geebimesi açýsýndan bir fýrsat oarak deðerendirimektedir. Sonuç oarak, Türkiye, yabancý yatýrýmcýar tarafýndan dünyanýn en cazip yatýrým noktaarýndan biri kabu edimektedir. Türkiye, bu önemi potansiyeini, içinde buunduðu istikrarsýz koþuar edeniye reaize edememekte, ükeye geebiecek yatýrým miktarýnýn ancak otuzda birini çekebimektedir Satýþ Vergieri Sistemi Türkiye'de otomobi satýþ vergieri sistemi karmaþýk ve topam vergi yükü aþýrý yüksektir. AB ükeerinde topam satýþ vergieri yüzde 2'er düzeyindedir.* Otomobi üzerindeki satýþ vergieri, geçmiþ yýarda aþýrý taep nedeni ie ortaya çýkan kayýt dýþý satýþarý önemek amacý ie uyguanan "Yeni Ek Vergiere" süreki oarak arttýrýmýþtýr. Ancak, artan vergier, taebin aþýrý azadýðý dönemerde de aynen korunmuþ ve bu eðiimi önemi oranda hýzandýrmýþtýr. Amanya Ýngitere Ýtaya Fransa Beçika Ýspanya Ýsveç Türkiye % 15, Otomobi satýþ fiyatýnýn yüzdesi oarak % 17,5 topam satýþ vergisi (< 15 cc) % 19, % 2,6 %22, % 23, % 25, % 48, Þeki 9. AB ükeerinde otomobi satýþ vergieri (yüzde) Türkiye'de haen yeni otomobi satýþarýnda 2 grup atýnda, 5 deðiþik vergi aýnmaktadýr: Oransa Vergier - Katma Deðer Vergisi (KDV) - Ek Taþýt Aým Vergisi (ETV) Maktu Vergier - Taþýt Aým Vergisi (TAV) - Çevre Fonu (1/4 TAV) - Eðitime Katký Payý Otomobi satýþ vergieri motor siindir hacmine göre deðiþmekte ve otomobi satýþ fiyatýnýn yarýsýna eriþmektedir. Buna karþýn bu vergier AB ükeerindeki otomobi satýþ fiyatýnýn yüzde 15 ve 25'i arasýndadýr. * AB ükeerinde motoru taþýtar vergi sistemi için bkz. Ek-1. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 53

65 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ AB ükeerinde ise vergierin deðiþimi Þeki 9 da görümektedir. Motoru taþýtar vergisinin de yeniden düzenenmesi gerekidir. "Motoru Taþýtar Vergisi" yýýk oarak otomobiin yaþý, aðýrýðý ve üks durumuna göre aýnmaktadýr. Otomobi parkýnýn büyük bir böümünü Otomobi Yaþ Sýnýfý Park (1999) Ortaama Yýýk Vergi ($) ouþturan < 16 cc otomobierde bu vergi haen ortaama 45 ABD Doarý doayýndadýr ve otomobiin yaþýna göre 7 ABD Doarý ia 7 ABD Doarý arasýnda deðiþmektedir. Diðer ükeerde "Yo Vergisi" oarak anýan bu vergi, geneike yaþa baðý omaksýzýn tek vergi þekindedir ve amacý, karayou gidererine katkýda buunmaktýr. Bu vergi 1-6 yaþ ie +16 yaþýndaki otomobier arasýnda yakaþýk 1 katý azamakta ve yaþý ve eski teknooji araçarýn kuanýmasýný özendirmektedir. Bu yaþý araçar bir yandan çevre kiriiði yaratýrken, bir yandan da trafikte can ve ma güveniði açýsýndan tehdit ouþturmaktadýr. Ayrýca bakým, iþetme ve yakýt gidereri çok yüksektir. Motoru taþýtar vergisinin kademei oarak parktaki tüm otomobiere eþit uyguanmasý ie; Vergi geireri artacak, Vergi tabana yayýacak ve yodan yararananar eþit vergi verecek, Aþýrý çevre kiriiði yaratan eski araç kuanýmý özendirimeyecektir. Kýsacasý, yeni otomobide yüksek satýþ vergisi, otomobi edinme isteðini engeemekte, yaþa göre beirenen "Düþük Yýýk Vergi" ise eski otomobi kuanýmýný özendirmektedir. 23 Kasým 2 tarih ve 465 sayýý Kanuna yeniden düzenenen 1318 sayýý Kanunun 1 ve geçici 2'inci maddesi ie siyasi iktidara geniþ sýnýrar içinde Taþýt Aým Vergisi ve Ek Taþýt Aým Vergisi'ni deðiþtirme yetkisi verimiþtir. Bu düzenemeye göre: Taþýt Aým Vergisi, Yeniden Deðereme Oranýnýn yüzde 5'sini geçmemek, yüzde 2'sinden az omamak üzere düzenenebimekte ve bu yeni oran 2 katýna kadar artýrýabimektedir. Ek Taþýt Aým Vergisi yüzde ie yüzde 36 arasýnda düzenenebimektedir. Türkiye'de süreki bir büyüme saðanabidiði sürece potansiye bir otomobi taebi vardýr. Kiþi baþýna düþen geirin geirin düþük omasýnýn da etkisiye Türkiye'deki otomobi yoðunuðu 1999 yýý itibariye 62 oarak gerçekeþmiþtir. Bu ise, 476 oan AB ortaamasýnýn bir hayi atýndadýr. Yüksek vergier taebin önüne bir enge oarak ortaya çýkmaktadýr. 8 bin adet/yý oan kuruu kapasiteye raðmen, ancak 25-3 bin adet/yý ie sýnýranan üretim düzeyi, vergierin azatýmasý ie de çok yakýndan iiþkiidir. Türkiye'de teþvikere arttýrýan kuruu kapasite 8 bin adet/yý iken, bu kapasite ie ancak 25-3 bin adet/yý ie kýsýtanan bir pazara üretim yapýmaktadýr. Yüksek satýþ vergisi yükü, taebi kýsýtayarak sanayinin geiþmesini engeemektedir. Otomobi sanayinde çok düþük oan KKO, sanayinin rekabet gücünü oumsuz etkiemektedir. Otomobi nihai ürün oarak mutaka fatura ie satýmaktadýr. Aksi hade kayýt ve tesciin yapýmasý ve trafiðe çýkýþý oanaksýzdýr. Bu nedene otomobi ie igii tüm sinai ve ticari faaiyeter kayýt atýndadýr ve tümü ie vergiendirmeye tabidir. Doayýsýya otomobi satýþýnýn artýþý, net vergi geirerini yüksetecek niteiktedir. Bu vergi geireri; Satýn ama vergisi, Yýýk kuanma vergisi, Akaryakýt tüketiminden aýnan vergi, Sinai ve ticari faaiyetten aýnan vergier 54 Ýstanbu Sanayi Odasý

66 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ oarak sýraanabiir. Nihai ürüne uyguanan yüksek vergi, taebi sýnýrayarak azatmakta ve diðer net vergi geirerini de düþürmektedir. Otomobi üretimi, gerek hammadde ve yan sanayide, gerekse igii tüm sektörerde okomotif etkisine sahiptir. Üretimin artmasý, tüm kayýt içindeki ekonomide canýýk getirecek ve doayý vergi geiri yaratacaktýr. Taebin sýnýranmasý bu geiri azatmaktadýr. Satýþ vergierinin beiri oranda azamasý taebi arttýracaktýr. Haen yüzde 5'er düzeyinde buunan satýþ vergierinin kademei oarak azatýmasý, taep artýþýný oumu etkieyecektir. Ýndirim ie azaan satýþ vergisi geirini dengeemek ve vergiyi tabana yaymak üzere, yýýk Motoru Taþýtar Vergisi'nin ise trafikteki tüm otomobier için 1 ABD Doarý düzeyinde ve eþit oarak uyguanmasý yerinde oacaktýr. Bu amaça, aþaðýdaki düzenemeerin yapýmasý söz konusudur: Haen oransa ve maktu oarak farký sistemde oan tüm vergier, (KDV+ÖTV) þekinde oransa oarak yeniden düzenenmeidir. Topam satýþ vergisi oraný yüzde 48 yerine yüzde 25 oarak uyguanmaýdýr. Çevre Fonu çevreyi daha az kireten yeni araçar yerine parkta buunan ve eski teknooji nedeni ie çevreyi daha çok kireten taþýt araçarýndan aýnmaýdýr. Motoru taþýtar vergisi arttýrýmaý ve motoru araçardan yaþýna bakýmaksýzýn eþit oarak aýnmaýdýr. Otomobi satýþarýnda önerien yeni vergi sistemi uyguamaya konuduðunda taep geiþecek ve topam vergi geireri yükseecektir. Artan üretim, sanayinin rekabet gücünü ve ihracat potansiyeini arttýracaktýr. Sanayideki üretim artýþý ie igii sanayi, ticaret ve hizmet sektörerinde üretim, katma deðer ve istihdam artacaktýr. Otomobi Satýþ ve Motoru Taþýtar Vergisindeki bugünkü karmaþýk ve adaetsiz vergi sisteminin sürdürümesi, sektördeki geiþmeyi ve Türk insanýnýn otomobi edinme isteðini büyük oranda engeemektedir. Otomobii haa üks bir ürün oarak deðerendiren bu vergi sistemi yapýsý itibarý ie yeni araç aýmýný engeeyen ve eski araç kuanýmýný özendiren bir uyguama getirmektedir Sektöre Yöneik Teknik, Ticari ve Ýdari Mevzuat Dünyada Teknik Mevzuat ve Uyguamaarý Motoru taþýt araçarýnýn karayounda seyri sýrasýnda can ve ma güveniði, trafik düzeninin saðanmasý ve çevrenin korunmasý için bu araçarýn beiri teknik ve idari mevzuata göre üretimi ve denetimi gerekmektedir. Bu nedene motoru taþýt araçarý ie aksam ve parçaarýnda üretim, uusararasý kuruuþar tarafýndan geiþtirien teknik mevzuat çerçevesinde sürdürümektedir. Ayrýca ana otomotiv sanayindeki her þirket kendi ürüneri için ürün ve üretim ie igii ek standartar da geiþtirmektedir. Baþangýçta uusa düzeyde düzenenen teknik mevzuat, uusararasý ticaretin artmasý ve otomotiv sanayinin küreseeþmesi sonucunda, uusararasý boyutta ee aýnmaktadýr. Mevzuatýn uusararasý niteik kazanmasý, ükeer arasýndaki ticaretin daha serbest hae gemesini de amaçamaktadýr. Bireþmiþ Mieter (BM) ie AB çerçevesindeki düzenemeer, geniþ kapsamý bir aana yayýan teknik mevzuatýn teme referansarý oarak kabu edimektedir.* Teknik mevzuat, üreticierinin zorunu veya ihtiyari oarak uymaarý gereken teknik düzenemeeri içermektedir. Söz konusu teknik düzenemeer çerçevesinde, bir motoru araç veya araca ait aksam ve parçaarýn, beiri yöntemere göre testeri ve denetiminin yapýmasý ve test sonuçarýna göre mevzuata uygunuðunun begeenmesi için uyguanacak prosedür beirenmekte ve yürütümektedir. Araçar veya aksam ve parçaar, * Özet bigi için bkz. Ek-2. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 55

67 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ "Tip Onayý" oarak adandýrýan bu begeeme iþeminden sonra seri üretime aýnabimektedir. Bir aracýn trafiðe tesciinin yapýmasý bu onayý amýþ omasý koþuuna baðýdýr. Otomotiv sektöründe teknik mevzuata oan gereksinim, aþaðýdaki nedenerin bir sonucudur; Artan taþýt parký ve trafik yoðunuðunun yarattýðý yüksek kaza riski, Taþýt araçarý üretiminin artmasý, Trafikte can ve ma güveniðinin saðanmasý, Çevrenin emisyon ve gürütüye karþý korunmasý, Araç ie aksam ve parçaarda performansa ait teknik koþuar için minimum istekerin beirenmesi, Otomotiv ürünerinin üretiminin ve ticaretinin küreseeþmesi. Teknik mevzuat uyguamaarý, teknoojik geiþmeerin bir sonucu omaka beraber teknoojik geiþmeyi de etkiemektedir. Þöye ki: Aþýrý rekabet yanýnda yeni trafik ve çevre kuraarý teknoojik geiþmeyi yönendirmektedir. Emisyon standartarý, yeni motor teknoojisi, yeni mazemeer ve hafif yapýyý gerektirmektedir. Çevre standartarý ie geri dönüþüm (recycing) teknoojisi geiþmektedir. Trafik güveniði istekeri aktif ve pasif güvenik sistemini deðiþtirmektedir. Eektronik ve otomatik kontro uyguamasý geniþemektedir. Taþýt araçarý ve yan sanayi ürünerinde uusararasý teknik mevzuat uyguanmasý ve begeendirmesi gerekiiði Ar-Ge ve aboratuvar test çaýþmaarýna yön vermektedir Türkiye'de Teknik Mevzuat Türkiye'de "Motoru Araçar Teknik Mevzuatý" ie igii ik düzeneme 19 Temmuz 1985 tarih ve sayýý Resmi Gazete'de (RG) yayýmanan Araçarýn Ýma Tadi ve Montaj Yönetmeiði (AÝTM)'dir. Söz konusu yönetmeik, 3 Mart 1993 tarih ve sayýý RG'de yayýmanan bir diðer yönetmeik ie tümü ie deðiþtirimiþtir. Bu uyguamada, "Ýmaat Begesi" (Ýmaat Sanayi Yönetmeiði, TCRG: 6 Ocak 1983/1792) ve "Ýmaat Yeteriik Begesi" (Sanayi ve Ticaret Bakanýðý tarafýndan), "Karayoarý Uygunuk Begesi" (Teknik Bege) ise imaatçý tarafýndan düzenenmektedir. Sistem üreticinin beyaný esasýna dayanmaktadýr. AÝTM yönetmeiði, araçarýn imaatý ve denetimi için aþaðýdaki begeerin düzenenmesini öngörmektedir; Ýmaat Begesi (Ýmaat Sanayi Yönetmeiðine göre düzenenir), Ýmaat Yeteriik Begesi (Prototip Onay Begesi/ Tip Onayý), Karayou Uygunuk Begesi (Teknik Bege). Mevzuat uyarýnca, imaatçý üretiecek prototip araç için teknik mevzuata uygunuðu ie üretim tesisinde uyguanan kaite güvence sisteminin bidirimini yapar. Bu bidirimer, igii bakanýk tarafýndan denetenerek "Ýmaat Yeteriik Begesi" ie begeenir. Ýmaatçýnýn buna dayanarak düzenediði "Karayou Uygunuk Begesi" ie aracýn trafik tescii yapýýr. Otomotiv sanayinde, uusararasý motoru araçar teknik mevzuatýna uyum çaýþmaarý iki ana böümde devam etmektedir. Uusa teknik mevzuat yerine, Gümrük Biriði ie birikte uusararasý mevzuata uyum sözkonusudur. Uusararasý mevzuata uyum, özeike otomotiv ürünerinin uusararasý pazararda serbest doaþýmý açýsýndan büyük önem taþýmaktadýr. Buna göre "Teknik Mevzuat", bir motoru araç veya araca ait aksam ve parçaarýn beiri 56 Ýstanbu Sanayi Odasý

68 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ yöntemere göre test edierek denetimi ve test sonuçarýna göre mevzuata uygunuðunun begeenmesi ie igii iþemeri kapsamaktadýr. Ancak bu begeendirmenin uusararasý geçeriiðinin omasý gerekmektedir. Motoru araçar, "Tip Onayý" oarak adandýrýan iþemden sonra seri üretime aýnabiir. Tip Onayý aýnmamýþ bir aracýn trafiðe kayýt ve tescii yapýamaz. AB'nde ürün standartarý yerine, nihai üründe minimum gerekiikeri beireyen direktifer (yönetmeiker) ouþturumuþtur. Direktifer, öngörüen hedef bakýmýndan üye ükeer için baðayýcýdýr. Uyguamaya geçiriebimesi için iç hukuka göre düzeneme yapýmasý zorunudur. Direktifere esas oarak AEK (Avrupa Ekonomik Komisyonu) regüasyonarý aýnmaktadýr. Türkiye, 6 Mart 1995 tarihi Gümrük Biriði Kararý kapsamýnda gereki at yapý ve kurumsaaþmayý gerçekeþtirmek ve 1 Ocak 21 tarihine kadar AB Teknik Mevzuatýna uyum göstermek için taahhütte buunmuþtur. Taraf ounan 1958 tarihi BM Cenevre Antaþmasý ve Gümrük Biriði Kararý'nýn 8-11'inci maddeeri uyarýnca sektörde "Teknik Mevzuata Uyum" 1997 yýýndan bu yana Sanayi ve Ticaret Bakanýðý bünyesinde kurumuþ oan Motoru Araçar Teknik Komitesi (MARTEK) ie yürütümektedir. Bu kapsamda aþaðýdaki çaýþmaar gerçekeþtirimiþtir. "Tekereki Araçar ve Bu Araçara Takýan ve/veya Araçarda Kuanýan Aksam ve Parçaar ie igii Teknik Mevzuatýn Uyguanmasýna Dair Yönetmeik", 11 Ocak 1997 tarihi ve sayýý RG'de yayýnanmýþtýr. Bu yönetmeik ie "Tip Onayý" iþemerine iiþkin idari örgütenme tamamanmýþ, onay kuruuþu oarak Sanayi ve Ticaret Bakanýðý beirenmiþtir. MARTEK bünyesinde kamu, öze sektör ve üniversiteeri temsien uzmanarýn yer adýðý AEK ve AB'ndeki at komiteer paraeinde, 1 adet teknik at komite ouþturumuþtur. Bu at komiteer, ürüner ie igii teknik mevzuat düzenemeeri ve uyguamaarýný içeren konuarda Bakanýða, MARTEK kararýna esas ouþturacak önerierde buunmaktadýr. "Teknik Mevzuat Uyum Programý" ve "Geçiþ Dönemi Koþuarý" MARTEK tarafýndan sektöre yapýan ortak çaýþmaar ie saptanmýþtýr. Sektörde AB'ne teknik mevzuat uyumu kapsamýnda birçok yasa düzeneme gerçekeþtirimiþtir. Bunar aþaðýda özetenmektedir. Türkiye, Bakanar Kuruu Kararý ie (BKK: 3 Haziran /5822) Bireþmiþ Mieter Cenevre Antaþmasý'na taraf omuþtur (RG:4 Ekim 1994/2271). Taraf ounan regüasyonar için E 37 numarasý ie begeendirme yapýabimektedir. Bu kapsamda, bugüne kadar 43 AEK Regüasyonu uusa mevzuat oarak yayýmanmýþtýr. Yine de, teknik mevzuatýn uyguanmasýnda önemi zorukara karþýaþýmaktadýr. Sektörde teknik mevzuatýn uyguanmasý için; Teknik mevzuatýn Türkçe oarak RG'de yayýmanarak yürürüðe girmesi, Her teknik mevzuat için igii teknik servisin beirenmesi, Uygun aboratuvar ve test oanakarýnýn saðanmasý gerekidir. Uusararasý mevzuatýn uusa mevzuat haine dönüþtürüerek uyguanabimesi için, Türkçe'ye çevrimesi ve Resmi Gazete'de yayýnanmasý gerekidir. Bu, ayrýntýý bir çeviri çaýþmasý gerektirmekte ve metnin son hai ie yayýnanmasý yakaþýk 6-8 ayýk bir süre amaktadýr. Bu sürenin uzunuðu ve uusararasý mevzuat teme dökümanýnda çoðu kez deðiþikiker yapýmasý, yayýmanan mevzuatýn günce tutumasýný da engeemektedir. Türkçe çevirierdeki hataarýn tam oarak gideriememesi de ayrý bir sorun ouþturmaktadýr. Her mevzuat için test ve aboratuvar hizmeterini yürütecek yeteri teknik serviserin saðanmasý ve Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 57

69 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ görevendirimesi uygun eeman yetersiziði nedeni ie ayrý bir sorundur. Öte yandan her mevzuata uygun testerin yapýmasý için gereki oanakar henüz yeteri düzeyde deðidir. Benzini ve dize araçarda emisyon mevzuatýna uyumda sektör dýþýndaki hazýrýkarýn yetersiz omasý önemi bir enge ouþturmaktadýr. Yeni emisyon direktiferinin uyguanmasý için benzin ve dize yakýtýn farký standartta üretimesi gerekidir. Ancak Türkiye'de rafinerierin geciken yatýrýmarýndan kaynakanan imkansýzýkar nedeni ie mevzuata uygun yakýt buunamamaktadýr. Öte yandan, asý önemi nokta, yakýtýn ükenin her noktasýnda standardýnda beirtien kaite güvencesi çerçevesinde temin ediebimesidir. Bu konudaki gecikmeer, otomotiv sanayinde teknik mevzuat uyumunu doðrudan oumsuz etkiemektedir. Sanayi ürünerinin begeendirme sistemi için büyük önem taþýyan TÜRKAK'ýn yeteri kadar fonksiyone hae getiriememesi de sektör açýsýndan oumsuz bir geiþme durumundadýr Türkiye'de Sektöre Yöneik Ticari ve Ýdari Mevzuatýn Deðerendirimesi 477 Sayýý Tüketicinin Korunmasý Hakkýnda Kanun: AB ie entegrasyon süreci çervesinde 23 Þubat 1995 tarihinde kabu edien 477 sayýý Tüketicinin Korunmasý Hakkýndaki Kanun (15 Ocak 1997 tarih ve 4226 sayýý Kanun ie deðiþikiðe uðramýþtýr), özeike ayýpý maar konusunda AB üyesi ükeer için öngörüen seviyede düzenemeer getirmeke kamamýþ, garanti iþemeri açýsýndan AB çerçevesini de aþarak "Lemon Law" oarak adandýrýan daha kapsamý ABD yasaarýna parae hae getirimiþtir. Özü itibariye garanti süresi içerisinde ayný arýzanýn ikiden faza tekraramasý ya da dörtten faza farký arýzanýn ortaya çýkmasý hainde maýn yenisi ie deðiþtirimesini öngören yasa, motoru araçar gibi karmaþýk teknooji kuanýan, kuaným koþuarýna karþý hassas ve kuaným süresine baðý oarak yüksek oranda deðer kaybeden emtiaar göz önüne aýndýðýnda, Türkiye'de yereþik otomotiv üreticieri ve ithaatçýarý bakýmýndan mai ve müþteri tatmini boyutuya sýkýntýar yaratmaktadýr. 477 sayýý Tüketicinin Korunmasý Hakkýndaki Kanun, tüketiciere tanýmýþ oduðu seçimik hakar yönünden AB uyguamasýný aþarak tüketici ie sanayici arasýnda korunan hakar arasýndaki dengeyi tüketici ehine çevirmektedir. AB uyguamasýnda, tüketicinin tercih etmiþ oduðu seçimik hak objektif açýdan maku deðise ve satýcý için aþýrý yük getiriyorsa baþka bir seçimik hakkýný kuanýmasý söz konusu oabimektedir. Yine AB uyguamasýnda tüketicinin ik oarak maýn ücretsiz onarým hakkýný kuanmayý tercih etmesi, tamirin mümkün omamasý hainde diðer yoara müracaat etmesi öngörümektedir. Bu düzenemeer motoru araçar gibi, zaman içerisinde uðradýðý deðer kaybý ve uyguanan vergierin yüksekiði gibi özeikeri bakýmýndan diðer sanayi maarýna kýyasa beiri özeiker arz eden ürüner bakýmýndan uyumsuzukar içermesinin yanýsýra, yeri üreticier/ithaatçýar ie tüketicierin gün geçtikçe artan oranarda karþý karþýya gemesine neden omaktadýr. Tüketici yasaarýnýn tüketici ehine en katý þekide uyguandýðý ABD'nde dahi motoru aracýn kuaným ömrü, deðer kaybý gibi konuarda otomotiv sektörü için öze düzenemeer getirimiþ ve sektör ie tüketici menfaateri arasýnda bir denge ouþturumuþtur. Dünya otomotiv sektörü ie bire bir rekabet etme durumunda oan Türk sanayi için bu konunun ivediike ee aýnarak motoru araçar ve benzeri sanayi maarýnýn yapýsýna ve ihtiyaçarýna uygun ayrý bir düzenemenin sanayi ie iþbiriði içerisinde geiþtirimesine ihtiyaç duyumaktadýr. 454 Sayýý Rekabetin Korunmasý Hakkýnda Kanun: 58 Ýstanbu Sanayi Odasý

70 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ ouþturmaktadýr. Otomotiv sektörü bakýmýndan Rekabet Hukukunun en önemi uyguamasý, Motoru Taþýtar Daðýtým ve Servis Anaþmaarýna Ýiþkin Grup Muafiyet Tebiði'dir (Tebið No:1998/3). Söz konusu Tebið, AT 1475/95 No'u AB Tüzüðü esas aýnarak hazýranmýþtýr. Ýgii AB Tüzüðünün geçeriik süresinin 1 Ekim 22 yýýnda doacak omasý nedeniye Avrupa'da söz konusu Tüzüke saðanan muafiyetin daratýmasý ve hatta tamamen ortadan kadýrýmasý konusunda görüþmeer baþatýmýþ ve Avrupa Komisyonu konuya igii ik raporunu yayýnamýþtýr. Bugüne kadarki uyguamaarýnda, 1/95 sayýý Gümrük Biriði Kararý çerçevesinde, AB mevzuatýndaki prensiperi de dikkate aan Rekabet Kurumu'nun konuya igii görüþünün bugünden tartýþmaya açýmasý ve Türkiye pazarýnýn gerçekeri çerçevesinde saðýký bir anaiz yapýmasý büyük önem taþýmaktadýr. Türk Parasýnýn Kýymetini Koruma Hakkýnda Kanun: Türk otomotiv sanayinin, ihracat oanakarýnýn artmasý ie birikte yeri yan sanayicierin yanýsýra, teknooji, pazara yakýnýk ve üretim adeteri gibi nedenere yabancý yan sanayicier ie iþbiriði imkanarý artýþ göstermiþtir. Otomotiv üreticieri, imaat ve satýþ sonrasý hizmeterde kuanýan parçaarýn maiyeterinin düþürüebimesi ve sýnai mükiyet hakarýnýn korunabimesi amacýya, yan sanayi kaýp ve ekipman yatýrýmarýna katýmaktadýr. Ancak özeike 1567 sayýý Türk Parasýnýn Kýymetinin Korunmasý Hakkýnda Kanun ve bu çerçevede çýkarýmýþ buunan mevzuat, Türk otomotiv üreticierinin, yurt dýþýnda tür kaýp ve ekipman yatýrýmý yapmasýnda önemi bir enge teþki etmektedir. Yurt dýþýna çýkarýan döviz bedeeri karþýýðýnda, maarýn beiri süreer içerisinde yurda getirimesi uyguamada sýkýntýar yaþanmasýna neden omaktadýr Sanayinin Sorunarý Otomotiv sanayinin daha rekabetçi bir yapýya kavuþturuabimesi için karþý karþýya kadýðý sorunarýn çözümenmesi gerekidir. Özeike son yýarda artan bu sorunarý üç baþýk atýnda topamak oasýdýr Yapýsa Sorunar Dünyada gobaeþme sonucu üretici firma sayýsý azaýp, firma ve mode baþýna üretim öçekeri büyürken, Türkiye'de sektörün arz ve taep dengeeri dikkate aýnmadan verien teþviker sonucu, araç üretici ve satýcý sayýsý artmýþtýr. Bu nedene: Hem taþýt araçarý hem de bu sektöre ma üreten yan sanayinde taebin üzerinde kapasite ouþturumuþ ve bunun doða sonucu oarak firma ve mode baþýna üretim ve satýþ adeteri küçümüþtür. Yoðun rekabet nedeniye çok sayýda firmanýn çok sayýda marka ve mode araç üretimi, ekonomik öçekerin atýnda kamýþ, doayýsýya bu araçara yöneik parça üretimi yan sanayici açýsýndan ekonomik omaktan çýkmýþtýr. Potansiye taep efektif taebe dönüþemediðinden, hem ana hem de yan sanayide ekonomik öçekerin çok atýnda üretim yapýmakta ve sektör bu özeiði nedeni ie ekonomik konjonktürdeki deðiþimer karþýsýnda çok hassas bir yapý sergiemektedir. Küçük öçeki mode üretimine ekonomik öçekerin atýnda parça üretme çabaarýný sürdüren otomotiv yan sanayinde 2 yýýnda kapasitenin yarýsý atý durumda kamýþtýr. 21 yýýnda yan sanayi kapasite kuanýmý yüzde 25'ere kadar inmiþ, yine birçok firma yüzde 5-1 kapasite kuanýmarýnda çaýþmak zorunda kamýþtýr. Yeri üretici þemsiyesi atýnda ve sektörün arz/taep dengesi dikkate aýnmadan yeni araç üreticieri teþvik edimekte ve teþviker denetenmemektedir. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 59

71 Böüm 5. TÜRKÝYE OTOMOTÝV SANAYÝNÝN REKABET GÜCÜ Otomotiv Pazarý ve Ekonomik Ortamdan Kaynakanan Sorunar Türkiye'de kiþi baþýna mii geirin ABD Doarý düzeyinde seyretmesi, uyguanan istikrar programarý gereði satýn ama gücündeki gerieme ve taþýt araç vergierin çok yüksek omasý nedeniye otomotiv pazarý yeterince büyümemektedir. Ýç pazarda itha araçarýn payý giderek artmakta ve yeri üretien araçarýn payý geriemektedir. Çok sayýda firma, çok sayýda marka ve modede araç itha etmektedir. Parktaki itha araçarýn payý süreki artýþ gösterdiðinden, yenieme pazarýna yöneik üretim yapmak, yan sanayici açýsýndan ekonomik oma özeiðini yitirmektedir. Ýthaatýn kontrosüz biçimde artmasý sonucu hem taþýt araçarýnda hem de bu araçarýn üretiminde kuanýan aksam ve parçaarda dýþ ticaret dengesi ithaat ehine artmaktadýr. Doayýsýya otomotiv sektörü ithaatý (araç üretimi ve yenieme için yapýan parça ithaatý) üke dýþ ticaret açýðýnýn önemi bir böümünü ouþturmaktadýr. Döviz kuru poitikaarýndaki yanýþ uyguamaar nedeniye ithaatýn cazibesi artarken ihracatçý firmaarýn rekabetçi üretim oanaðý azamýþtýr. Bu durum, ana sanayi firmaarýnýn parça temininde ithaata yönemeerine ve gerieyen itha maiyeteri nedeniye yan sanayi firmaarýna daha düþük fiyat vermeerine neden omuþtur. Kriz döneminde yüksek faizer finansa maiyeteri artýrmýþ, bu durum sanayinin rekabet gücünün geriemesine neden omuþtur. Kriz ortamýnýn derineþerek sürmesi beirsizikeri giderek artýrmýþ, ana ve yan sanayinde üretici ve yatýrýmcý için orta ve uzun vadei perspektif ortadan kakmýþtýr. Ayrýca, pahaýaþan ithaat nedeniye enfasyonun üzerinde seyreden enerji fiyatarý, taebin daramasý ie birikte firmaar açýsýndan kaynak sorunu yaratarak rekabet gücünü oumsuz yönde etkiemiþtir. Özeike ekonomik öçekerin atýnda üretim yapan otomotiv yan sanayinde birim maiyeterin ree bazda ve satýþ fiyatarýnýn üzerinde artmasý sonucu firmaarýn karýýkarý azaýrken, istihdam geriemekte ve öz sermayeeri erozyona uðramaktadýr. Otomotiv yan sanayinde üretimin ekonomik oma özeiðini yitirmesi nedeniye, kürese rekabetin gerektirdiði yatýrýmar yapýamamaktadýr. Bu durum, ükemizde imaatý pananan ihraç amaçý araç üretim projeerini de tehikeye sokmaktadýr Diðer Sorunar Ýtha araçar ie rekabet etmeye çaýþan ana sanayi firmaarý, daha geniþ bir mode yepazesi ie iç pazar payýný artýrmak için zorunu oarak ithaata yönemiþtir. Ýthaat payýndaki artýþar ve makro ekonomideki oumsuz geiþmeer tüm sektörerde oduðu gibi ana ve yan sanayi firmaarý arasýndaki iiþkieri de oumsuz etkiemektedir. Yeni mode araç üretimerinde baþangýçta, sýk mode deðiþikiði yapma gereði ve iç pazardaki aþýrý daramaar sonucunda parça yerieþtirme yatýrýmarýnýn uzun süreere yayýmasý zorunuuðu yan sanayinin mevcut potansiyeinin yeterince kuanýamamasýna neden omaktadýr. Birçok projede ana sanayi, ürün tasarýmý yapabiecek ve ürün geiþtirebiecek yan sanayiere ihtiyaç duymakta, bu ise isans veya yabancý ortakýk tesisi doayýsýya uzun zaman amaktadýr. Bu kayýpar yeri yan sanayiden faydaanmayý kýsýtamaktadýr. 84 otomotiv yan sanayi firmasýnýn ortakaþa bir dernek çatýsý atýnda bireþerek 1993 yýýnda Gebze de kurdukarý Organize Sanayi Bögesi, yaþanan son krize atý duruma girmiþtir. Buradaki þirketerin imaata geçebimeeri için 6 Ýstanbu Sanayi Odasý

72 6. SEKTÖRDE GELECEÐE YÖNELÝK BEKLENTÝLER 6.1. Taep Projeksiyonu Otomobi Taebi Taebin istikrarý bir þekide artmasý, sanayinin saðýký bir þekide geiþmesi için en önemi etkendir. Ýstikrarý bir taep artýþý ise istikrarý bir makro ekonomik çevreyi gereki kýmaktadýr. Bu nedene, ekonomik ve siyasi istikrar, sanayinin istikrarýný doðrudan etkiemektedir. Taebi etkieyen deðiþkeneri, ekonominin gene geiþimi (Gayri Safi Mii Hasýa Büyümesi), Öze Nihai Tüketim Harcamaarýnýn (ÖNTH) gene geiþimi, Otomobi Harcamaarýnýn Öze Nihai Tüketim Harcamaarý Ýçindeki Payý, Otomobi Fiyat Artýþarý, Aternatif Yatýrým Araçarýnýn ve Kredi Ýmkanarýnýn Geiþimi oarak özetemek mümkündür. Otomobi taebinin arasýndaki geiþimi inceendiðinde, yýar itibariye dagaanmaar gözenmeke birikte, istikrarsýz bir eðiim gösterdiði dikkati çekmektedir. Yýar itibariye taep eðrisinden sapmaar, yukarýda bahsedien deðiþkenerdeki geiþmeer nedeniye yaþanmýþtýr yýarý arasýndaki verierden harekete yapýacak öngörümerde diðererine göre poinomina eðri istatistikse oarak daha anamý sonuç vermektedir. Öngörüm için yürütüen çaýþma sonrasý 21 yýý Þubat ayý içinde ouþan krizin etkisi ie taep deðereri yeniden ee aýnmýþtýr y =,3295x 2 + 9,6666x + 1,95 R 2 =, Þeki 1. Türkiye otomobi taebinin geiþimi (1978-2) Kaynak: OSD Yurtiçi Topam Taep Projeksiyonu Motoru taþýt araçarýnda yurt içi taep projeksiyonu Tabo 36 da verimektedir. Kürese kriz nedeni ie 1998 ve 1999 yýarýnda erteenen taep nedeniye 2'de yüksek bir taepe karþýaþýmýþtýr. 21 yýýndaki krizere baðý oarak bu artýþý tekrar bir çöküþ izemiþtir. 21 yýýnda taebin 2 yýýna göre yüzde 5 oranýnda azaacaðý, 22'de ise yeniden oaðan eðiimi içine gireceði tahmin edimektedir Üretim Projeksiyonu Ýç pazar ve ihracat projeksiyonarýndan ouþan topam üretim projeksiyonu Tabo 37 de verimektedir Ýhracat-Ýthaat Projeksiyonu Sektörde son yýarda büyük çabaara uaþýan ihracat potansiyeinin son 5 yýýk kakýnma paný döneminde daha da geniþemesi bekenmektedir. Haen çaýþmaarý devam eden yeni yatýrýmar ie Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 61

73 Böüm 6. SEKTÖRDE GELECEÐE YÖNELÝK BEKLENTÝLER Topam Araçar Otomobi Hafif Ticari Araçar AYA < 3.5 ton Aðýr Ticari Araçar AYA > 3.5 ton Topam Ýç Satýþ Otomobi Hafif Ticari Araçar AYA < 3.5 ton Aðýr Ticari Araçar AYA > 3.5 ton Topam Ýthaat Otomobi Hafif Ticari Araçar AYA < 3.5 ton Aðýr Ticari Araçar AYA > 3.5 ton Topam Tabo 36. Topam taep projeksiyonu Kaynak: OSD Ýhracat Araçar Otomobi Hafif Ticari Araçar AYA < 3.5 ton Aðýr Ticari Araçar AYA > 3.5 ton Topam Ýç Pazar Otomobi Hafif Ticari Araçar AYA < 3.5 ton Aðýr Ticari Araçar AYA > 3.5 ton Topam Topam Otomobi Hafif Ticari Araçar AYA < 3.5 ton Aðýr Ticari Araçar AYA > 3.5 ton Topam Tabo 37. Üretim projeksiyonu Kaynak: OSD 62 Ýstanbu Sanayi Odasý

74 Böüm 6. SEKTÖRDE GELECEÐE YÖNELÝK BEKLENTÝLER ticari araçarda önemi ihracat artýþarý saðayacak niteiktedir. Ancak, iç pazardaki istikrarsýzýðýn ihracatý da oumsuz etkiemesi söz konusudur. Sektörün motoru taþýt aracý ihracatý daha çok AB pazarýna yönemiþtir. Geiþmiþ bir pazar oan AB pazarýna yöneme ie istikrarý bir ihracat geiþmesi ede edimektedir. Ancak komþu bögeerdeki ihracat fýrsatarý da deðerendirimektedir. Ýhracatýn istikrarý hae gemesinde Türkiye'deki üretimin uusararasý sanayi ve ticarete entegrasyonundaki baþarýsý önemi ro oynamýþtýr. Yan sanayinin önümüzdeki yýarda gerek doðrudan yurt dýþýndaki üreticiere ve gerekse yenieme pazarýna yöneik ihracatýný artýrmasý bekenmektedir. Özeike AB pazarýna yöneik ihracatýn daha da geiþeceði tahmin edimektedir. 2 yýýnda yüzde 52 oan topam ithaat pazar payýnýn ithaat projeksiyonuna göre, pan dönemi sonu oan 25 yýýnda yüzde 33'e ineceði tahmin edimektedir. Otomobide ise 1999 yýýnda yüzde 46 oan ithaat pazar payýnýn 25 yýýnda yüzde 35'er düzeyinde kaacaðý öngörümektedir Dünya Otomotiv Sanayinin Geeceði ve Avrupa Otomotiv Pazarý Bütün ma ve hizmeterde oduðu gibi otomobide de müþterier ayýrýcý özeikeri daha faza oan ve deðer yaratan ürüneri taep etmektedir. Müþteri tatmini mümkün oan en günce ürünün en kýsa zamanda tesim edimesi anamýna gemektedir. Geiþmiþ ükeerde otomotiv pazarý doymuþ oduðu için rekabet yoðunaþmýþ, müþterier daha taepkar hae gemiþ ve bu geiþme bütün ürün segmentasyonunu deðiþtirmiþtir. Ürün sunuþarý (küçük-büyük otomobi) ve müþteri daðýýmý (fiyata duyarý - fiyata duyarsýz) arasýndaki iiþki deðiþmiþtir. Bu iiþki geçmiþte nispeten doðrusa bir iiþki niteiðini taþýmýþtýr (fakir müþteri - küçük otomobi, zengin müþteri - büyük otomobi gibi). Ancak günümüzde küçük otomobi satýn aan zengin müþteri oraný artmýþtýr. Ayrýca, modeerin çoðamasý ve yaýn ürün geiþimi ie birikte müþteri istekeri daha özgün modeer ie ve daha kýsa süreerde karþýanabimektedir. Avrupa pazarý dünyadaki en büyük otomotiv pazarýdýr. Ayný zamanda kürese oarak bakýdýðýnda yüzde 26,7 faza kapasite oranýya Asya Pasifik pazarýndan sonra ikinci sýrayý amaktadýr (Asya-Pasifik yüzde 42,7, Batý Avrupa Ýhracat Araçar Otomobi Hafif Ticari Araçar AYA < 3.5 ton Aðýr Ticari Araçar AYA > 3.5 ton Topam Ýthaat Otomobi Hafif Ticari Araçar AYA < 3.5 ton Aðýr Ticari Araçar AYA > 3.5 ton Topam Tabo 38. Ýhracat-ithaat projeksiyonu Kaynak: OSD Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 63

75 Böüm 6. SEKTÖRDE GELECEÐE YÖNELÝK BEKLENTÝLER yüzde 26,7, Kuzey Amerika yüzde 15,8, Doðu Avrupa yüzde 9,4, Güney Amerika yüzde 5,4). Net ayýk ücreterin ve saat baþýna topam iþgücü maiyeterinin yüksek oduðu AB'nde, yýýk çaýþma süresi de Japonya ve Amerika 'ya göre daha düþüktür. Otomotiv sanayindeki eðiimere bakýdýðýnda 21 yýý itibariye öçek odaký, ortak dünya modüerine (patformar, baþýca mekanik parçaar, makinaar, vites kutuarý, at sistemer ve ortak teknik çözümer) dayanan kürese bir otomotiv sanayi ouþacaðýný söyemek oasýdýr. Bunun yaný sýra, ürünerde deðiþik kuaným modeerini, deðiþik yo sistemerini ve durumarýný ve deðiþik tüketici tercih ve aýþkanýkarýný yansýtan bögese deðiþikiker oacaktýr. Otomobi fabrikaarý, tam zamanýnda üretim, yaýn tedarik, pazar odaký ürün çeþitiiði ihtiyacýnýn kaçýnýmaz bir sonucu oarak taebin yoðunaþtýðý baþýca merkezerine yakýn yererde kuruacaktýr. Geçmiþte at sistemerin ve parçaarýn tedariði uus düzeyindeyken, bu durum þimdiden daha rasyone bir yapýya dönüþecek biçimde büyük oranda deðiþmiþ ve deðiþmeye devam edecektir. Büyük teknoojik yatýrýma dayanan büyük öçek gerektiren, çeþitiiði az oan hafif, kompakt ve deðerine nazaran sevkiyatý ucuz oan bütüneþik devre gibi parçaar ise dünyanýn herhangi bir yerinden tedarik ediebimektedir. Eektriki cam sistemi, ýsý eþanjöreri gibi orta büyükükteki ürüner, maiyet, kaite ve sevkiyat güveniiriði oan tedarik kaynakarýndan (kýta içinde herhangi bir yerden) temin ediebiecektir. Kaynakarýn, Orta Avrupa veya Meksika gibi düþük maiyeti oan bögeere göçü gerçekeþebiecektir. Görecei oarak daha az çeþitiiði oan HVAC (Havaandýrma/Kima), yakýt depoarý gibi montajanmýþ daha büyük modü ve sistemer 3-4 km uzakýkardan geebiecektir. Son oarak, özgün bir otomobiin bütün spesifikasyonarýna uymak zorunda oan kotukar, aarm sistemeri, konsoar gibi aðýr ve iri modüer, çok yakýn bögeerden ve senkronize montaj akýþý içinde temin ediecektir. Bu tip aðýr ve iri modüerin at parçaarý, kotuk hareket mekanizmaarý gibi, öçek odaký, uzak mesafeerdeki merkezieþtirimiþ fabrikaardan gemesi oasýdýr. Bu aðar her bir teme sistem ve teknooji aanýndaki 3-4 güçü dünya oyuncusuya birinci kademe yan sanayi (Tier-1) tarafýndan yaratýmaktadýr. Fakat ikinci kademe yan sanayicier (Tier-2) de birinci kademe yan sanayiyi destekemek için kürese varýk göstermek gerektiðini fark etmiþerdir. Avrupa at sistem ve parça üreticieri, rekabetçi teknooji ve ürünere sahip odukarý yererde, müþterieri tarafýndan yeni pazarara girmek ve onara bu aanarda destek vermek zorunda býrakýacakardýr. Bu sektördeki önemi Avrupa üreticieri büyümekte oan pazararda zaten önemi bir yere sahiptir. Otomotiv sanayinde özeike küreseeþme oraný yüksek firmaar tedarik zincirerini bireþtirmiþerdir. Bu kapsamda firmanýn tüm üretim merkezeri ürettikeri ve yere yan sanayierinden adýkarý parçaarýn fiyatarýný eektronik ortamda bir veri tabanýnda bireþtirmiþerdir. Bu þekide, ihtiyaç duyuan parça dünya üzerinde nereden ucuza tedarik ediebiiyorsa oradan aýnmaktadýr. Bir diðer eðiim de azaan kar oranarýnda ayakta kaabimek için firmaararasý bireþme veya daha küçük firmaarý satýn aýnmasýdýr. Geecekte pazarda atý civarýnda kürese üretici firmanýn faaiyet göstereceði tahmin edimektedir. Bu eðiime parae oarak özeike satýn ama, Ar-Ge gibi fonksiyonarýn bireþtirimesi eðiimi de söz konusudur. Sektörde bekenen geiþmeer bahsi geçen konuara sýnýrý kamayacaktýr. Teknoojik oarak geiþmiþ bir sanayi omasýna raðmen otomotiv 64 Ýstanbu Sanayi Odasý

76 Böüm 6. SEKTÖRDE GELECEÐE YÖNELÝK BEKLENTÝLER sanayinin, süreki deðiþen pazar ve rekabet koþuarý nedeni ie haen önemi bir geiþme potansiyei buunmaktadýr. Bu potansiye, geiþmiþ pazararda yeni mode - yeni teknooji; geiþen pazararda ise kapasite ve bu pazarara uygun araç üretimine iiþkin yatýrýmarý gerektirmektedir. 25 yýý için üretimin dünya geneinde yüzde 2 artacaðý tahmin edimektedir. Bu üretim artýþý AB, K. Amerika ve Japonya'da düþük oranda gerçekeþecek, buna karþýýk G. Kore baþta omak üzere D. Avrupa, G. Amerika ie Asya-Pasifik bögesinde daha yüksek üretim artýþý görüecektir. G. Kore ie birikte bu bögede özeike Çin, Hindistan, Tayand ve Tayvan baþta omak üzere Endonezya, Maezya, Fiipiner, Vietnam ve Pakistan'dan ouþan ükeerde 7,7 miyon adetik bir artýþa, 2'i yýarda 15,8 miyon adetik bir kapasitenin ortaya çýkabieceði tahmin edimektedir. Geecekteki geiþmeerin üreticier ve pazar açýsýndan baþýca niteikeri aþaðýdaki þekide özetenebiir. Üretici Firmaara Ýgii Geiþmeer: Kürese stratejier çerçevesinde þirketer arasýnda bireþme, satýn ama you ie devir veya çeþiti düzeyerde iþbiriði ve yeni ortakýkarýn kurumasý sonucu üretimin giderek beiri þirketerde yoðunuk kazanmasý süreci devam edecektir. Bu þekide geniþeyen ve küreseeþen þirketerde "Kürese Araç Konsepti" ie igii çaýþmaar hýz kazanacaktýr. Bu amaça ouþturuan "Kürese/Yere Þirket" anayýþý ie kürese pazarara yere ürünerin üretimesi ve pazaranmasýnda yeni yöntemer geiþtiriecektir. Yeni ürün geiþtirmede, yere ve kürese yönetimerin üstün oan yöneri kuanýmaktadýr. Þirketer arasýnda ortak Ar-Ge projeeri ie birikte ana ve yan sanayi arasýnda ortak-proje (Co-design) yanýnda þirketer arasýnda ortaküretim (Co-production) uyguamaarý yaygýnaþacaktýr. Bunun yanýnda müþteri ie birikte yeni ürün yaratma (Co-creating with customer) oarak adandýrýabiecek yeni bir geiþen bir uyguama da gündemdedir. Ar-Ge ve insan gücü eðitimi amacý ie uusa ve bögese düzeydeki devet yardýmarý ve hükümeter ie ekonomik birikerin bu amaçý projeere destekeri artarak devam edecektir. Yan sanayi ie iþbiriðini daha da artýracak ve üretim gidererini azatacak çaýþmaara aðýrýk veriecektir. Deðiþen ve giderek küreseeþen çevre ve güvenik standardarýna uyum amacý ie; Yeni motor teknoojieri, Hafif yapý ve yeni mazemeer ie, Geri kazanýmý mazeme teknoojieri geiþecektir. Araçarda gaz yakýtarýn kuanýmý yanýnda eektrik motoru araçarýn geiþtirimesine devam ediecek ve karma tahriki araçarýn geiþtirimesi ve üretimi gündeme geecektir. Kürese pazararda kürese teknik mevzuat ve buna göre begeendirme "Tip Onayý" ie igii çaýþmaar önem kazanacak ve uusa veya bögese begeendirme you ie ticaretin kýsýtanmasý engeenecektir. Parça Üreticierinin Deðiþmekte Oan Ýþevi: Tüketiciye yansýyan fiyat, taebi etkieyen baþýca faktör oduðundan tasarýmdan satýþa bütün safhaarda maiyet indirimi sanayinin uyguamasý gereken teme strateji oacaktýr. Bu süreçte tedarikçierin roü, deðiþen roeri ve deðer zincirine artan etkisinden doayý daha önemi bir duruma geecektir. Artan sistem sýnýrarý, tedarikçierin ürün geiþtirme sürecine entegre oduðu bir sistem gerektirmektedir. Günümüzde, parça ve sistem üreticierine baðýmýýk tüm dünyada artmýþtýr. "Smart" üretimeye baþandýðýnda bu otomobiin üretici firmasý, üretim böümünde yaratýan katma Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 65

77 Böüm 6. SEKTÖRDE GELECEÐE YÖNELÝK BEKLENTÝLER deðerin yüzde 2 oduðunu ve 2/3'ünün bu böümde çaýþan ve otomobiin at sistemerini biraraya getiren parça üreticieri tarafýndan saðandýðýný ve sadece yüzde 7'sini otomobi üreticierine kadýðýný açýkamýþtýr. Ürünerin yaþam eðrieri kýsamýþ ve hýzý mode revizyon ihtiyacý daha çok önem kazanmýþtýr. Hatta yeni bir modein düþünceden müþteriye uaþmasýna kadar 15 ayýk bir süreden söz edimektedir. Bu nedene ürün geiþtirme ve pazarýn gerekerini karþýayabime amacýya üretim, tedarikçiere otomobi üreticierinin ortakýðýnda eþ zamaný mühendisik teknikeri kuanýarak bireþmiþ bir süreç haine geecektir. Bu durum sonucunda, tedarikçierin parça üreticiiðinden, sanayiye paket çözümer sunan modü ve sistem üreticierine dönüþtüðü yeni bir yapý ouþmaktadýr. Bu eðiimin en son safhasýnda tedarikçier risk payaþma roünü üstenecektir. Artan fiyat baskýsý yüzünden tedarikçier artan maiyet gibi zorukara karþýaþacaktýr. Bu yüzden büyük öçeki birkaç tedarikçi sanayiye hakim oacaktýr. Tedarikçierin katma deðer oranarý arttýkça yatýrým riskeri de artacaktýr. Hangi bögeer ve ükeer, hangi müþterier, hangi ürün aanarý ve hangi kapasite gibi soruar tedarikçierin sormasý gereken soruardýr. Ana sanayideki üretici firmaara parae oarak tedarikçierde de ayný bireþmeerin yoðunaþmasý bekenmektedir. Pazara Ýgii Geiþmeer: Üretici firmaarýn, geiþmiþ pazararda pazar payarýný korumak ve arttýrmak yanýnda yeni pazararýn geiþtirimesi için yoðun çaýþmaarý devam edecektir. Pazarda müþterinin önemi ve hakimiyeti giderek artacaktýr. Özeike doymuþ pazararda yeni ürüner büyük önem taþýyacaktýr. Geenekse sedan veya station wagon otomobier yerine MPV (Muti Purpose Vehice), SUV (Specia Utiity Vehice) gibi araçar ve pikap ie minibüs gibi hafif ticari araçarýn pazarýnda geiþmeer oacaktýr. Yeni pazarama teknikeri arasýnda internet üzerinden satýþ uyguamasý artacaktýr. Kürese pazararda otomotiv ürünerinin serbest doaþýmýný kýsýtayan engeerin giderimesi, uusararasý ticaret ve ekonomik iiþkierin temeini ouþturacaktýr. Uruguay Round sonrasý gümrük tarifeerinin giderek azatýmasý gereki buunmaktadýr. Kota, miktar kýsýtamaarý, ithaat izineri, kuanýmýþ araçarýn ithaatýný kýsýtayan önemer, bögese ve ükese düzeydeki yeni çevre mevzuatý ie teknik mevzuat haen motoru araçarýn kürese ticaretini oumsuz yönde etkieyen faktörerdir. Haen tümü ie kapaý oan Japonya ve G.Kore pazararýnýn diðer üke ürünerine dengei bir þekide açýmasý ie igii tartýþmaar giderek daha da artacaktýr. Buna karþýýk AB, NAFTA, MERCOSUR ve ASEAN gibi ekonomik birikerin kendi pazararýný korumak için haen uyguadýkarý tarife dýþý çeþiti önemer tartýþýacaktýr. Türkiye'deki otomotiv sanayinin yeniden yapýanmasý ie igii tartýþmaar devam etmekte ve bu sanayinin durumu ie rekabet gücü hakkýnda çeþiti görüþer ieri sürümektedir. Bu tartýþmaarda, hýzý küreseeþme süreci ve ayný zamanda ükeer ötesi firmaar (trans-nationa company) einde üretimi yoðunaþan dünya otomotiv sanayinin gerçekeri göz önünde buundurumaýdýr. Dünya otomotiv sektöründe küreseeþme eðiimine parae oarak, dünya pazararýnda karmaþýk, çok yönü ve gittikçe büyüyen bir kürese tüketici tabaný ouþmaktadýr. Tüketicier satýn aacakarý araçarda, bo çeþit ve süreki yeniik, mükemme kaite, yüksek konfor ve uygun fiyat (maiyet) aramaktadýr. Enformasyon teknoojisi, internet kuanýmýnýn yaygýnaþmasý 66 Ýstanbu Sanayi Odasý

78 Böüm 6. SEKTÖRDE GELECEÐE YÖNELÝK BEKLENTÝLER ie, tüketicier fiyat ve kaite hakkýnda anýnda ve ayrýntýý bigiye uaþma imkanýna kavuþmuþtur. Tüketici ve daðýtým kanaarýndaki bu geiþmeere parae oarak, üretici yönünde de önemi yapýsa deðiþimer gerçekeþmektedir. Güvenik, enerji tasarrufu, hava kiriiði, yeniden kazaným gibi konuarda, topumun ve hükümeterin sosya sorumuuk ve biinçeri hýza deðiþmektedir. Yaýn üretim sistemi ie üretim safhasýndaki kayýpar yok edimiþ, üretimde esnekik saðanmýþ, parça ve komponent temininde verimiik artmýþ, üretici - müþteri ve daðýtým kanaarýnýn uyumunu saðayan bir üretim sistemi ouþturuabimiþtir. Sonuçta, üretimde maksimum verimiiðe eriþimiþtir. Kürese tüketici tabanýna ie topum ve hükümeterin geiþen sosya biinçeri karþýsýnda araç üreticierince bazýsý aþaðýda özetenen stratejier geiþtirimektedir: Müþterierin bekentierine anýnda cevap vermek, Ürün geiþtirme süresini kýsatmak, Daha çok iþ yapma isteði ie yeni ve geiþen pazarara yönemek, Yüksek iþgücü maiyeti ükeerden, ucuz iþgücüne yönemek, Stokardan kurtumak için yeni arayýþara girmek oacaktýr. Bu stratejiere parae oarak üretici firmaar, finansa yapýarýný güçendirmek için bireþmekte, müþteri odaký çaýþmaarýna hýz vermektedir. Kürese þirketer oka üretimerini arttýrýrken, bo çeþit ve süreki yeniik arayýþarýný sürdürmektedir. Bu baðamda, deðer zinciri içinde de önemi farkýýkar ouþmaktadýr. Otomotiv sanayi deðer zinciri içinde; Ürün tarifi, ürün ve parça tasarýmý, Ar-Ge, Üretim, Pazarama ve satýþ, Hizmet omak üzere 4 ana böüm buunmaktadýr. Günümüzde, otomotiv sektöründe tüm ABD, Japonya ve G. Kore gibi geiþmiþ pazararýn ve özeike Avrupa pazarýnýn doyum noktasýna uaþtýðý ve satýþ miktararý artýþýnýn sýnýrý oduðu görümektedir. Diðer taraftan kürese ve bögese rekabet de hýza artmaktadýr. Bu ortamda tüm deðer zinciri üstündeki bekenen kar düþmektedir. Üründen yeni yaþam standartarýnýn, yeni kuraarýn ve yeni akýmarýn bekediði veya üründen bekeneni yerine getirmek için ouþan maiyet artýþý, rekabet Satýþ sonrasý Ürün tarifi Ürün tasarýmý Ürün yatýrýmý Entegrasyon yatýrýmý Sistem entegrasyonu montaj Pazarama Satýþ Diðer hizmeter Parça üretimi Parça tasarýmý Parça yatýrýmý Parça tedarik Ürün tarifi Ürün ve parça tasarýmý ve Ar-Ge Üretim Pazarama ve Satýþ Hizmet Þeki 11. Otomotiv sektörü deðer zinciri Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 67

79 Böüm 6. SEKTÖRDE GELECEÐE YÖNELÝK BEKLENTÝLER ortamýnda tüketiciden geri aýnamamaktadýr. Süreki maiyet artmakta ve bu da tüketiciye yansýtýamamaktadýr. Doayýsýya satýþ fiyatý/maiyet dengesi bozumakta ve kar düþmektedir. Doyum noktasýna uaþan pazarda satýþ miktarýný pazar payý kaparak arttýrmak çok zoraþmýþtýr. Düþen kararý teafi etmek için ne pazar ne de pazar payý önemi bir artýþ göstermeyince satýan/üretien adeter artmamakta ve üreticier: Bireþme youna gitmekte veya birbirerini satýn amaktadýrar. Böyece artan iþ hacmi ve yaratýan sinerji sayesinde (ortak patform ve parça gibi) karýýk artmaktadýr. Deðer zincirinin geneinde karýýk düþtüðünden deðiþik ürün hatarýnda kuanýabiecek, sinerji yaratýabiecek ve ayrýca ek bir iþ hacmi saðanabiecek aanara daha faza odakaþmaya ve bu aanarda faaiyet göstermeye ihtiyaç duymaktadýr. Bunun sonucu oarak, deðer zinciri içinde üretim ie satýþ ve pazarama fonksiyonarýnda aþýrý rekabet sonucu azaan karýýk nedeni ie deðer zincirinin iki ucuna doðru yoðunaþan tasarým ie Ar-Ge ve hizmet faaiyeterine daha faza önem verimesi gerekmektedir. Otomotiv endüstrisindeki þirketer bu stratejiyi uyguamaktadýrar. Üretim ve satýþ/pazarama aanarýnda azaan karýýk, bu yeni aanarda yaratýcýýk ve yeniiði ön pana çýkardýðýndan, karýýk bir öçüde de osa yükseebimektedir. Diðer taraftan firmaar, "Dünya Otomobii" fesefesini dikkate aarak tasarým ve üretim hazýrýk aþamaarýndaki süre ve maiyeteri önemi öçüde azatmaktadýr. Yatýrýmcý firmaar, gittikeri ükeerde yeniden yan sanayi arayýp geiþtirmek yerine araçarýn ik geiþtirmesine katýmýþ oan yan sanayi firmaarýnýn kendierini takip etmeerini ve gittikeri ükeerdeki ihtiyaçarýný karþýamaarýný taep etmektedir. Bu geiþme sürecinde, yan sanayi firmaarý, hedef ükeerde faaiyet gösteren ve ayný iþi yapan yere firmaara ortakýk aramak, onarý satýn amak veya yeni yatýrým yapmak youna gitmektedir. Sonuçta, yurtiçi ve yurtdýþý satýþarýn yerini, deðiþik ükeerde, kürese sýnai ve ticari faaiyeter amakta, ana otomotiv firmaarý, çaýþmakta odukarý tedarikçi firma sayýsýný azatmakta ve bazý yan sanayi firmaarýnýn kendierine modü veya sistem üretmesini istemektedirer. Bu þekide, bazý yan sanayi firmaarýnýn, birçok ürünü bireþtirip bir grup hainde üretip satarak kürese firmaar haine dönüþtüðü görümektedir. Diðer yere firmaar ise birinci kademe firmaarýna hizmet veren ikinci veya üçüncü kademe pozisyonarýna geçmektedir. Bütün bu süreç içinde yan sanayi firmaarýnýn sorumuuðu giderek artmaktadýr. Nitekim üretici firmaar, kendierine parça tedarik eden yan sanayi firmaarýnýn, kürese esasta ve daha faza geiþtirme ve imaat sorumuuðu amasýný bekemektedir. Tedarikçi firmaardan kaite, hizmet ve fiyatta, müþteri odaký çaýþma sonunda, proje çeþitemesi hýzýnda, fikirden, ürünün bitmiþ haine kadar oan tüm evreerinin yan sanayici tarafýndan üstenimesini, komponent yerine sistem bazýnda çaýþmasýný taep etmektedir. 68 Ýstanbu Sanayi Odasý

80 7. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI Türkiye coðrafi konumu nedeni ie uusararasý stratejik önemdedir. Bögesinde ekonomik ve sosya açýdan güçü ve ider bir üke omak durumundadýr. Türkiye'nin bu misyonu üstenebimesi için güçü ekonomiye sahip omasý ve mii geirini istikrarý bir þekide artýrarak hakýn refah düzeyini yüksetmesi gerekidir. Tüm bunar ise Türkiye nin sanayieþmesine baðýdýr. Bugüne kadar hazýranan tüm Beþ Yýýk Kakýnma Panarýnda Türkiye'nin vizyonu, "Yaþam seviyesi yüksek ieri ve geiþmiþ ükeer düzeyinde omak" þekinde beirenmiþtir. Bunun en önemi gereði ise, kiþi baþýna düþen Gayri Safi Mii Hasýa'yý artýrmaktýr. Türkiye Cumhuriyeti'nin kakýnma modei, sanayieþme temeinde beirenmiþtir. Bu kakýnma modei kapsamýnda otomobi ve otomotiv sektörünün varýðý önem taþýmaktadýr. Üke ve ekonomik faaiyet bu doðrutuda geiþtikçe, otomobi ve otomotiv sanayine ihtiyaç giderek artmaktadýr. Artan ekonomik faaiyet sonucunda ouþan taþýma ihtiyacý ie daha yüksek bireyse refahýn getirdiði hareketiik (mobiite) artýþý, otomotiv taebini de teþvik etmektedir. Bunun sonuçarýný dünya otomotiv sektörünün öneminde ve bugüne kadar geçirdiði evreerde görmek mümkündür. Sektör, ieri ve geri baðantýarý çok yoðun oan bir sektör oarak uusa sanayieþme poitikasý açýsýndan öncü bir sektör oma özeiðini taþýmaktadýr Sektörün Vizyon ve Misyonu Türkiye'de kakýnma panarýnda yer aan, uusa kakýnma stratejisi doðrutusunda sektörün vizyonu; Ekonomik öçekte üretim yapan, yüksek katma deðer yaratan, Sürdürüebiir rekabet gücü oan, küreseeþmenin saðadýðý fýrsatarý deðerendiren, Yeni teknoojier üreten ve uyguayan, Ar-Ge yeteneði yüksek oan, Önceike geiþmiþ pazarara ihracata yöneik üretim yapan, Ana/yan sanayi tam bir bütünük içinde geiþen, Baðýmsýz savunma sanayine güveniir bir atyapý ouþturan, bir sektör yapýsýna kavuþmasýdýr. Bu vizyon doðrutusunda otomotiv sanayinin misyonu ise; Ükede karayou uaþtýrma ve diðer sektörerin ihtiyacý ie, Uusararasý pazar ve güçendirimiþ iç pazar için, Yüksek katma deðer yaratarak, Ma ve hizmet üreterek ana ve yan sanayinin birikte geiþmesini saðamak, oarak beirenmiþtir Stratejier Otomotiv sanayinin misyonunu gerçekeþtirebimesi ve vizyonuna uaþabimesi için; Kapasite kuanýmý arttýrmak: Ýstikrarý bir biçimde geiþtirimiþ iç pazarda üretim kapasiteerinin etkin kuanýmýný saðayacak yüksek pazar payý, Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 69

81 Böüm 7. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI Parametreer Taep Araçar Otomobi Hafif Ticari Araçar AYA < 3.5 ton Aðýr Ticari Araçar AYA > 3.5 ton Topam Deðiþim Ýndeksi / / ,9 1, ,56, ,14, ,78 1,8 Ýç Satýþ Otomobi Hafif Ticari Araçar AYA < 3.5 ton Aðýr Ticari Araçar AYA > 3.5 ton Topam ,1 1, ,98 1, ,18, , 1,41 Ýthaat Otomobi Hafif Ticari Araçar AYA < 3.5 ton Aðýr Ticari Araçar AYA > 3.5 ton Topam ,67, ,5, ,8, ,51,78 Ýhracat Otomobi Hafif Ticari Araçar AYA < 3.5 ton Aðýr Ticari Araçar AYA > 3.5 ton Topam ,56 2, ** ** ,88 1, ,71 4,22 Üretim Otomobi Hafif Ticari Araçar AYA < 3.5 ton Aðýr Ticari Araçar AYA > 3.5 ton Topam ,26 1, , 3, ,9, ,75 2,6 Ýhracat/Üretim (%) Ýthaat/Pazar (%) Topam Topam Tabo 39. Stratejik hedefer - 25 Kaynak: OSD Sektör Taþýt Araçarý Aksam/Parça Topam Ýhracat Hedeferi (x 1. ABD Doarý) Tabo 4. Ýhracat hedeferi - 25 Kaynak: OSD 7 Ýstanbu Sanayi Odasý

82 Böüm 7. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI Rekabet gücünü arttýrmak: Ana ve yan sanayi firmaarýnýn geiþmiþ pazarara ihracatýný saðayacak rekabet gücü, Ana ve yan sanayi arasýnda etkin entegrasyon ve birikte geiþmeyi saðamak teme stratejier oarak beirenmiþtir. Yan sanayinin ana sanayiye baðýmý omasýna karþýn boyutu ve ekonomiye katkýarý nedeniye farký özeikere sahip oduðu göz ardý edimemeidir. Bu nedene yan sanayinin sorunarý ve sorunarýn çözümüne yöneik önemerin farký bir biçimde ee aýnmasý gereði buunmaktadýr Stratejik Hedefer Türkiye'deki otomotiv sanayinin stratejieri doðrudan ve doayý oarak kamu tarafýndan ouþturuacak poitikaara baðýmýdýr. Diðer bir deyiþe burada öngörüen birçok poitika kamu kurum ve kuruuþarý tarafýndan uyguanacaktýr. Stratejik hedeferin gerçekeþtiriebimesi için kamu uyguamaarýnýn, sanayinin hedeferi doðrutusunda düzenenmesi ve istikrara uyguanmasý gereði buunmaktadýr. Otomotiv sanayinde küreseeþme sürecinin uaþtýðý konum sonucu sermaye ve teknooji de kürese niteik kazanmýþtýr. Bu nedene önemi oan "Katma Deðer" in Türkiye'de yaratýmasýdýr. "Uusa Yüksek Katma Deðer" yaratýmasý, otomotiv sanayinde ma ve hizmet üretimi oarak birikte düþünümektedir. Bunun gerçekeþtirimesi ve azami oranda yeri parça kuanýmasý için ana ve yan sanayi arasýnda karþýýk güven ve ortak çýkarara dayaý, uzun vadei ve etkin bir iþbiriðinin kurumasý zorunudur. Otomotiv sanayi geiþmiþ bütün ükeerde kamu, bu sanayinin stratejik bir sanayi oarak geiþmesinde uzun sürei ve tutarý poitikaar ortaya koymaktadýr. Ancak ükemizde bu niteikte bir poitika bugüne kadar ouþturumamýþtýr. Sanayinin farký kamu kurum ve kuruuþarý ie iiþkisinin bir bütünük içinde ee aýnmasý önem taþýmaktadýr. Otomotiv ana sanayinde otomobi ve hafif ticari araçarda 25 yýýndaki teme stratejik hedef, bu dönemde gerçekeþecek taep artýþýnda yeri satýþarýn pazar payýnýn ve üretimdeki ihracatýn payýnýn artmasýdýr. Buna göre yeri satýþarýn iç pazardan yüzde 37 ve ihracatýn üretimden yüzde 47 pay amasý hedef oarak aýnmýþtýr. Bu durumda üretimin 857 bin ve ihracatýn da 47 bin adede uaþmasý söz konusudur (Tabo 39). Bu hedefer gerçekeþtiðinde yan sanayi ie birikte otomotiv sanayinin topam ihracatý 7 miyar ABD Doarý düzeyine eriþebiecektir (Tabo 4). Stratejik hedeferin ana ve yan sanayinin ortak çabaarý ie ouþturumasýna iiþkin sektör strateji ve poitikaarý ie sanayi ve kamu için uyguama paný aþaðýda özetenmektedir. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 71

83 Böüm 7. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI 7.4. Sektör Stratejieri ve Poitikaarý Uusa Vizyon Doðrutusunda, Geiþmiþ Ükeer Düzeyine Uaþmaya Katký Ýçin VÝZYON Ekonomik Öçekte Üretim Yapan, Yüksek Katma Deðer Yaratan Sürdürebiir Rekabet Gücü Oan, Küreseeþmenin Saðadýðý Fýrsatarý Deðerendiren Yeni Teknoojier Üreten ve Uyguayan, Ar-Ge Yeteneði Yüksek Oan Önceike Geiþmiþ Pazarara Ýhracatý Hedefeyen Ana/Yan Sanayi Tam Bir Bütünük Ýçinde Geiþen Baðýmsýz Savunma Sanayine Güveniir Bir At Yapý Ouþturan MÝSYON Ükede Karayou Uaþtýrma ve Diðer Sektörerin Ýhtiyacý ie Uusararasý Pazarar ve Güçendirimiþ Ýç Pazar Ýçin Yüksek Katma Deðer Yaratarak Ma ve Hizmet Üreterek, Ana ve Yan Sanayinin Birikte Geiþmesini Saðamak 72 Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü"

84 Böüm 7. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI SWOT Anaizi Iþýðýnda KAMUOYU DESTEÐÝNDE ve ÝSTÝKRARLA UYGULANACAK SEKTÖR STRATEJÝLERÝ 1. Kapasite Kuanýmýný Artýrmak 1.1. Kamuoyu Desteðini Saðamak Otomotiv Sanayi Ýçin Ýstikrarý Bir Poitika Ouþturumasýný Saðamak Mevzuatýn Etkinike Uyguanmasýný Saðamak Kamuoyu Desteðini Güçendirmek 1.2. Mevcut Üreticiere Ýç Pazara Daha Çok Otomotiv Ürünü Üretmek Ýç Pazarý Büyütmek Yeri Ürün Pazar Payýný Artýrmak, Ýtha Ürün Payýný Azatmak 1.3. Sürdürüebiir Ýhracatý Geiþtirmek Mevcut Projeeri Ýyi Yönetmek Yeni Projeere Aday Omak Mevcut Ürünere Yeni Pazarar Bumak Hizmet Ýhracatýný Artýrmak 2. Rekabet Gücünü Artýrmak 2.1. Verimiiði Artýrmak, Maiyeteri Azatmak 2.2. Ar-Ge Uyguamaarýný Yaygýnaþtýrmak 2 3. Uusararasý Mevzuata Uyum ve Uyguamada Etkinik Saðamak 3. Ana/Yan Sanayinde Etkin Entegrasyon ve Birikte Geiþmeyi Saðamak 3.1. Ar-Ge Uyguamaarýný Yaygýnaþtýrmak 3.2. Yan Sanayini Geiþtirmek 3.3. Ana-Yan Sanayi Sivi Topum Kuruuþarý Arasýnda Ýþbiriðini Geiþtirmek Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 73

85 Böüm 7. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI 1. Kapasite Kuanýmýný Artýrmak 1.1. Kamuoyu Desteðini Saðamak Otomotiv Sanayi Ýçin Ýstikrarý Bir Poitika Ouþturumasýný Saðamak Devetin çeþiti organarýnýn sanayinin önemini ve gediði/geeceði noktayý daha iyi anamasý için süreki bigiendirme çaýþmaarýna devam edimeidir. "Sanayi Strateji Paný"nýn tüm kamu kurumarýnca benimsenmesi saðanmaýdýr. Türkiye deki otomotiv sanayinin önemi ve ekonomideki yeri ie ithaatýn ödemeer dengesindeki oumsuz etkisinin, kamu yetkiieri tarafýndan kamuoyuna açýkanmasý saðanmaýdýr. Tüm kamu kurum ve kuruuþarýnda yeri üretim ürünerin kuanýmasý özendirierek kamuoyuna örnek ounmasý saðanmaýdýr Mevzuatýn Etkinike Uyguanmasýný Saðamak Mevzuat, uusararasý yükümüükere uyumu oarak sanayinin geiþmesinin önündeki engeeri kadýracak þekide ve zamanýnda düzenenmeidir. Mevcut mevzuat tavizsiz ve eþit bir þekide uyguanmaýdýr Kamuoyu Desteðini Güçendirmek Kamuoyunda otomotiv sanayinin imajýný geiþtirmek üzere öze bir PR programý uyguanmaýdýr. "Yeri kaitesiz, Ýtha Kaitedir" yanýþ agýamasý deðiþtirimeidir. Satýþ ve satýþ sonrasý hizmeterde müþteri odaký süreki geiþim saðanmaýdýr. 74 Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü"

86 Böüm 7. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI 1. Kapasite Kuanýmýný Artýrmak 1.2. Mevcut Üreticiere Ýç Pazara Daha Çok Otomotiv Ürünü Üretmek Ýç Pazarý Büyütmek Yeni araç aýmýný "Yüksek Satýþ Vergi Sistemi" ie sýnýrayan ve eski araç kuanýmýný "Düþük Yýýk Vergi Sistemi" ie özendiren motoru taþýtar vergi mevzuatý tümü ie yeniden düzenenmeidir. Eski araçarýn parktan çýkarýmasýnda öze teþvik uyguanmaýdýr. Ticari araçarda aþýrý yük kontroü etkin ve yaygýn oarak uyguanmaýdýr. Ticari araç aan bireyse ve kurumsa yatýrýmcýar için öze destek verimeidir Yeri Ürün Pazar Payýný Artýrmak, Ýtha Ürün Payýný Azatmak Tüm kamu kurum ve kuruuþarýnda yeri üretien araçarýn kuanýmasý özendirimeidir. Teknik Mevzuat uyguamasý AB normarýna göre düzenenmeidir. Ýthaat ve Gümrük Rejimi etkii oarak uyguanmaýdýr. Ýthaat maiyetini doayý oarak azatarak özeike ithaatý özendiren ve ihracatý sýnýrayan poitikaar uyguanmamaýdýr. Tüketicinin Korunmasý Hakkýndaki Mevzuat etkinike uyguanmaýdýr. Gümrük Biriði Kararý ie ortaya çýkan dengesiziker gözden geçirimei ve bu yönde AB üyesi ükeerin gösterdiði çabaar dikkate inceenmeidir. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 75

87 Böüm 7. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI 1. Kapasite Kuanýmýný Artýrmak 1.3. Sürdürüebiir Ýhracatý Geiþtirmek Mevcut Projeeri Ýyi Yönetmek Yeni yatýrým teþvikeri ancak rekabetçi yeni mode üretimi, katma deðer ve önceike geiþmiþ pazarara ihracat saðayan projeere verimeidir. Sektörde mevcut kapasiteerin yüzde 8'ini doduracak bir taep yaratýmadan atý kapasite nedeni ie kaynak tüketimini önemek için yeni kapasite artýþý yaratacak yatýrým projeeri teþvik edimemeidir. Ýhracatta KDV iadesi iþemerini ihracat hacmi ie parae oarak basiteþtirmek üzere bir sistem kurumaýdýr. Ýhracatta iman ve uaþtýrma at yapýsý geiþtirimeidir Yeni Projeere Aday Omak Kürese geiþme içinde "Tasarým, Teknooji Geiþtirme ve Üretimde Mükemmeiyet Merkezi" oma hedefi gerçekeþtirimeidir. Yatýrým teþvikeri yeni ihracat projeeri için devam etmeidir Mevcut Ürünere Yeni Pazarar Bumak Mevcut ürünere pazar bumak amacý ie geiþmekte oan pazarardaki giriþimer destekenmei ve ihracat kredieri yeniden düzenenmeidir. Ýkii anaþmaarda sektör ürünerinin yer amasý saðanmaýdýr. Uusararasý aým ve yatýrým projeerinde Off-Set sistemi kurumaý ve bu sistemde sektör ürünerinin yer amasý saðanmaýdýr Hizmet Ýhracatýný Artýrmak Ar-Ge teþvik mevzuatýnýn uyguanmasýndaki aksakýkar giderimeidir. Ar-Ge aanýnda üniversite-sanayi iþbiriði öze oarak destekenmeidir. Ar-Ge aanýnda "Ortak Tasarým" özendirimeidir. 76 Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü"

88 Böüm 7. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI 2. Rekabet Gücünü Artýrmak 2.1. Verimiiði Artýrmak, Maiyeteri Azatmak Çaðdaþ yönetim teknikerinin uyguanmasý için eðitim faaiyeteri artarak devam etmeidir. Teme girdier dünya fiyatarý ve kaitesinde saðanmaýdýr. Hammadde temini ve/veya üretimi için sektöre iþbirikeri kurumaý, mazeme ve tip ortak standartarý ouþturumaýdýr. Ana ve yan sanayi arasýnda maiyeterde þeffafýk saðanarak ortak maiyet iyieþtirme programarý uyguanmaýdýr Ar-Ge Uyguamaarýný Yaygýnaþtýrmak Ýhracata yöneik projeer ve ortak tasarým çaýþmaarýna önceik verimeidir. Teþvik edien Ar-Ge projeeri için mai destekerin zamanýnda ve deðerinde tedarik edimesi saðanmaýdýr Uusararasý Mevzuata Uyum ve Uyguamada Etkinik Saðamak Teknik Mevzuat uyguamasý AB normarýna göre düzenenmeidir. Tip Onayý için gereki aboratuvarýn kuruma çaýþmasý hýzandýrýmaýdýr. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 77

89 Böüm 7. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI 3. Ana/Yan Sanayinde Etkin Entegrasyon ve Birikte Geiþmeyi Saðamak 3.1. Ar-Ge Uyguamaarýný Yaygýnaþtýrmak Ýhracata yöneik projeer ve ortak tasarým çaýþmaarýna önceik verimeidir. Ana ve yan sanayi arasýnda "Ortak Tasarým" özendirimeidir. Teþvik edien Ar-Ge projeeri için mai destekerin zamanýnda ve deðerinde tedarik edimesi saðanmaýdýr Yan Sanayini Geiþtirmek Ana sanayi ve yan sanayi arasýndaki iiþkier rekabet önceiki iþbirikeri hainde yeniden düzenenmeidir. Hammadde temini ve/veya üretimi için sektöre iþbirikeri kurumaý, mazeme ve tip ortak standartarý ouþturumaýdýr. Üretimde daha çok yeri parça kuanýmasý özendirimeidir. Ana ve yan sanayinde "Ortak Ýnsan Kaynakarý" poitikaarý tanýmanarak, ortak iþgücü eðitim programarý uyguanmaýdýr. Yan sanayi yeni projeerin ik aþamasýnda devreye sokumaýdýr. Sanayinin atyapýsýný geiþtirecek ve ihracat potansiyeini arttýracak þekide organize sanayi bögeeri (TOSB-TAYSAD Organize Sanayi Bögesi gibi) destekenmeidir. Otomotiv yan sanayindeki atý yatýrýmarý etkin kuanmak amacýya güç biriði yapýarak sinerji yaratýmaý ve mükerrer yatýrýmarýn yapýmamasý saðanmaýdýr. Ýhracat için ön koþu niteiðindeki ve eðitim, danýþmanýk ve bigiendirme masrafarý yüksek oan begeendirme çaýþmaarýnda KOBÝ'ere saðanan destekerin kapsamý geniþetimeidir. KOBÝ tanýmýnda AB ükeerinin standartarý esas aýnmaýdýr. Dýþ pazarara yöneik oarak üretien ana ve yan sanayi arasýnda ortak çaýþmaar yürütümeidir Ana-Yan Sanayi Sivi Topum Kuruuþarý Arasýnda Ýþbiriðini Geiþtirmek Ana ve yan sanayini temsi eden derneker, araarýnda var oan iiþkieri ve iþbiriði anayýþýný kaýcý bir biçimde sürdürerek, sektörün geiþmesine maksimum katkýyý saðayacak çabaarý göstermeidirer. Kürese rekabete uyum ve verimiik artýþý için iþbiriði ve bigi payaþýmý saðamaýdýrar. Sektörün bir bütün oarak rekabetçi üretim seviyesini artýrmak yönünde ortak araþtýrma ve çaýþmaar yürütmeidirer. 78 Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü"

90 8. UYGULAMA PLANI Sanayinin Sektöre Hedeferi Tüm kamu kurum ve kuruuþarýnda yeri üretim ürünerinin kuanýmasý özendirimeidir. Ana ve yan sanayide Ortak Ýnsan Kaynakarý poitikaarý tanýmanarak, ortak iþgücü eðitim programarý uyguanmaýdýr. Ana sanayi ve yan sanayi arasýndaki iiþki þeffafaþtýrýmaý ve yan sanayi üretim projesinin ik aþamasýnda devreye sokumaýdýr. Ana ve yan sanayi arasýnda Ortak Tasarým özendirimeidir. Firmaar, kürese rekabetin getirdiði yapýsa deðiþime uyum saðamak, ekonomik öçeki üretim yapýsýna uaþmak ve finansa yapýarýný güçendirmek amacýya bireþmeidir. Çaðdaþ yönetim teknikerinin uyguanmasý için eðitim faaiyeteri artarak devam etmeidir. Hammadde temini ve/veya üretimi için sektöre iþbirikeri kurumaýdýr. Ana ve yan sanayi arasýnda maiyeterde þeffafýk saðanarak ortak maiyet iyieþtirme programarý uyguanmaýdýr. Sektörde üretien ürünerde mazeme ve tip ortak standartarý ouþturumaýdýr. Kürese geiþme içinde Üretim ve Mükemmeiyet Merkezi oma hedefi gerçekeþtirimeidir. Üretimde daha çok yeri parça kuanýmasý özendirimeidir. Ýhracata yöneik projeer ve ortak tasarým çaýþmaarýna önceik verimeidir. Sektör kendi modü ve sistem markaarýný yaratmaýdýr. Diðer firmaar da yeri ve yabancý modü ve sistem üreticierine ikinci ve üçüncü tedarikçier oma arayýþarýný sürdürmeidir. ISO 9, QS 9, ISO 14 ve CE gibi begeerin aýnmasýnda KOBÝ ere saðanan destekerin kapsamý geniþetimeidir. Otomotiv yan sanayi firmaarýnýn ükemizde araç ima eden çok uusu firmaarýn kürese tedarik sistemine dahi edimesini saðayacak ortak faaiyeterde buunumaýdýr. Dýþ pazarara yöneik oarak üretiecek oan araçara yeri parça üretimi ve bu araçarýn ihraç edieceði pazarara yeri üretien parçaarýn ihracatý konusunda iþbiriði yapýmaýdýr. Ana ve yan sanayiyi temsi eden derneker, araarýndaki iiþkieri ve iþbiriði anayýþýný kaýcý bir biçimde sürdürerek sektörün geiþmesine maksimum katkýyý saðayacak çabaarý göstermeidirer. Kürese rekabete uyum ve verimiik artýþý için iþbiriði ve bigi payaþýmý saðamaýdýrar. Sektörün bir bütün oarak rekabetçi üretim seviyesini artýrmak yönünde ortak araþtýrma ve çaýþmaar yürütmeidirer. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 79

91 Böüm 8. UYGULAMA PLANI Kamudan Bekenen Düzeneyici, Yönendirici ve Sanayinin Geiþmesini Hýzandýrýcý Düzenemeer Maiye Bakanýðý Satýþ Vergieri Sistemi'nin basiteþtirimesi amacý ie "Öze Tüketim Vergisi (ÖTV) Yasa Tasarýsý" önceike TBMM'den geçirimeidir. Motoru Taþýtar Vergisi, ÖTV Tasarýsý paraeinde otomobiin siindir hacmine göre aýnmaýdýr. Ýthaatýn düzenenmesine iiþkin etkii önemere parae oarak < 16 cc araçarda otomobi satýþ vergieri yüzde 52'den yüzde 25 düzeyine indirimeidir. Yük taþýyan araçarda Motoru Taþýtar Vergisi, "Araç Yükü Aðýrýðý (AYA)"na göre düzenenmeidir. Kuanýmýþ ticari araçar ve tarým traktörerinin satýþýnda KDV oraný yüzde 1'e indirimeidir. Ticari araçarýn taksiti satýþarýnda vade farkýna KDV uyguamasý kadýrýmaýdýr. Vergierin "Yetkii Bayier" tarafýndan tahsii saðanmaýdýr. Motoru taþýtar kayýt-tesci iþemeri basiteþtirierek, motoru taþýtar vergi daireeri tarafýndan yapýmaýdýr. Çevre Fonu, yeni araç yerine çevre kiriiðinde daha çok etkisi oan parktaki 2 yaþ ve üstü araçardan aýnmaýdýr. Eski araçarýn parktan çýkarýmasýnda öze teþvik uyguanmaýdýr. Ticari araçarda aþýrý yük kontroü etkin ve yaygýn oarak uyguanmaýdýr. Ticari araç aan bireyse yatýrýmcýarý için öze finansman desteði verimeidir. Ticari araç kurumsa yatýrýmcýarý için Teþvik Begesi kapsamýnda KDV istisnasý uyguanmaýdýr. Sanayi ve Ticaret Bakanýðý Uusararasý Teknik Mevzuata Uyum kapsamýnda MARTEK ve mevzuat uyum çaýþmaarý aksatýmadan sürdürümeidir. Tip onayý kurumu ve sistemi, AB normarýna göre düzenenmeidir. Ýmaat sanayi mevzuatý yeniden düzenenmeidir. Otomotiv sanayi ie igii birim, bir daire baþkanýðý biçiminde yeniden düzenenmei ve yeteri sayýda teknik eeman ie destekenmeidir. Bütçe Kanunu'nda kamuya satýacak araçar için yeri katký oraný yüzde 5'den, yüzde 6'a çýkarýmaýdýr. Satýþ sonrasý hizmetere igii yükümüüker geniþetierek, tüketici hakarýnýn üke çapýnda korunmasý ie bu aandaki haksýz rekabetin önenmesi ve bu yükümüükerin düzeni oarak kontro edimesi saðanmaýdýr. Dýþ Ticaret Müsteþarýðý Ar-Ge mevzuatý yeniden düzenenmei ve uyguamadaki aðýr bürokrasi giderierek, Ar-Ge çaýþmaarýnýn yaygýnaþtýrýmasý saðanmaýdýr. Ar-Ge teþvikerinde ihracata yöneik projeere önceik verimeidir. "Ortak Tasarým" uyguamaarý yeniden tanýmanarak Ar-Ge ve devet mevzuatýnda yer amasý saðanmaýdýr. Özeike enerji gibi yeni uusararasý yatýrým projeerinde "sivi off-set" uyguamasý için gereki mevzuat düzenemeeri yapýmaý ve otomotiv sanayi ürünerinin off-set uyguamaarýnda gereðince yer amasý saðanmaýdýr. 8 Ýstanbu Sanayi Odasý

92 Böüm 8. UYGULAMA PLANI Serbest bögeerden "kompe taþýt aracý ithaatý" kadýrýmaýdýr. Sanayinin ham madde ve ara ma vadei ithaatýnda uyguanan yüzde 3 KKDF kadýrýmaýdýr. Ýhracatta KDV iadesi iþemerini ihracat hacmi ie parae oarak basiteþtirmek üzere bir sistem kurumaýdýr. Her yý baþarýan ihracat düzeyi oranýnda vergide ihracat istisnasý veya benzeri yeni bir uyguama esas aýnmaýdýr. Eximbank kredi sistemi yeni pazarara giriþ için sektöre ve seektif oarak düzenenmeidir. Gümrük Biriði Kararý ie ortaya çýkan dengesiziker gözden geçirimei ve bu yönde AB üyesi ükeerin gösterdiði çabaar dikkate inceenmeidir. Mevcut ürünere pazar bumak amacý ie geiþmekte oan pazarardaki giriþimer destekenmeidir. Ýkii anaþmaarda sektör ürünerinin yer amasý saðanmaýdýr. Hazine Müsteþarýðý KOBÝ tanýmý AB normaarýna uygun oarak yeniden yapýmaýdýr. Devet Yardýmarý Mevzuatý yeniden düzenenmei, otobüs ve kamyon satýn aan kurumsa yatýrýmcýarýn KDV istisnasý teþviki saðanmaýdýr. "Katma Deðer Vergisi Gene Tebiði Seri No:69" Tebiði'nde gereki düzeneme yapýarak ticari araçar da makine ve teçhizat tanýmý içine aýnmaýdýr. Otomotiv sanayinin temeini ouþturan kaýp sanayinin geiþmesi için öze önemerin aýnmasý ve yeri kaýp temininin teþviki için mevzuat düzenenmesi gerekidir. Sektörün geiþmesine katkýda buunacak "Sektöre Organize Sanayi Bögesi" konumunda haen sürdürüen ve pananacak oan yatýrýmar öze teþvik kapsamýna aýnmaý, bu gibi yatýrýmarýn özendirimesi için devet yardýmarý ve Yabancý Sermaye Mevzuatý'nda gereki düzenemeer yapýmaýdýr. Yeni yatýrým teþvikeri ancak "rekabetçi yeni mode üretimi, yüksek katma deðer ve önceike geiþmiþ pazarara ihracat saðayan projeere" verimeidir. Sektörde mevcut kapasiteerin yüzde 8'ini doduracak bir taep yaratýmadan, atý kapasite nedeni ie kaynak tüketimini önemek için yeni kapasite artýþý yaratacak yatýrým projeeri teþvik edimemeidir. Yatýrým teþvikeri yeni ihracat projeeri için devam etmeidir. Araç ve otomotiv parçasý itha eden firmaarýn yýýk ithaat bedeerinin öngörüen yüzdesi kadar yeri otomotiv parçasý ihraç etmeerine yöneik teþvik ve tedbirer ouþturumaýdýr. Ýthaat maiyetini doayý oarak azatarak özeike ithaatý özendiren ve ihracatý sýnýrayan poitikaar uyguanmamaýdýr. Gümrük Müsteþarýðý "Serbest Antrepo Rejimi"nin AB Gümrük Mevzuatý paraeinde tarih ve 4458 sayýý Gümrük Kanunu kapsamýna aýnmasý gerekidir. "Otomotiv Ýhtisas Gümrükeri"nin etkiniði arttýrýarak devamý saðanmaýdýr. Motoru araçar antrepoarýnda gereki denetimer yapýmaýdýr. Taþýt aracý ithaatý için fiktif aaný yeniden düzenenmei ve bu aanarýn yanýz ihtisas gümrükerinde kurumasý saðanmaýdýr. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 81

93 Böüm 8. UYGULAMA PLANI 82 Ýstanbu Sanayi Odasý

94 Ek 1.

95 Ek 1. AB ÜLKELERÝNDE MOTORLU TAÞITLAR VERGÝ SÝSTEMÝ 84 Ýstanbu Sanayi Odasý

96 AB ÜLKELERÝNDE MOTORLU TAÞITLAR VERGÝ SÝSTEMÝ ALMANYA: 1 ABD Doarý: 2,657 DM KDV: % 16 Kayýt Ücreti: 5 DM Yýýk Vergi: Benzini araçarda her 1 cc için 21,6 DM ve dize araçarda 37,1 DM oarak uyguanan yýýk standart oran kadýrýmýþ oup, haen AB emisyon standartarýna göre vergi uyguanmaktadýr. 1 Temmuz 1997 tarihinden itibaren geçeri oan aþaðýdaki vergi miktararý 1 Ocak 24 tarihinden itibaren artýrýacaktýr. Emisyon Grubu Euro 3, Euro 4 Euro 2 Euro 1 Ozan aarmý çevreyi çok kiretener Ozan aarmý omayan çevreyi az kiretener Diðereri AVUSTURYA: Vergi Miktarý (DM) Siindir Hacmi Benzin Dize 16 cc cc cc cc cc cc cc cc cc cc cc cc * Euro 2, 3, 4 dýþýndaki grup için uyguanan standart oran, 31 Araýk 2 tarihine kadar geçeri omuþtur. Ýeri emisyon standardýna sahip veya az yakýt harcayan otomobierde sýnýrý muafiyet uyguanmaktadýr. 1 ABD Doarý: 14,5335 Avusturya Þiini KDV: % 2 Trafiðe Çýkýþ Vergisi: Otomobiin yakýt tüketimine göre, EEC direktiferine uygun oarak beirenmektedir. Fatura deðerinin % 16'sý ie sýnýrýdýr. Kayýt Ücreti: 1.29 ATS oarak uyguanmaktadýr. Yýýk Vergi: Topam aðýrýðý 3,5 ton atýnda oan otomobierde motor gücüne (KW) ve siindir hacmine göre hesapanmaktadýr. Yýýk vergi miktarý, her cc için yýýk 5, ATS oan katsayý (f) hesapanmaktadýr. Yýýk Vergi Miktarý = (KW-24)*f Minimum Vergi: 55,- ATS, Maximum Vergi: 6,- ATS BELÇÝKA: 1 ABD Doarý: 42,666 Beçika Frangý KDV: % 21 Trafiðe Çýkýþ Vergisi: < 16 cc : 2.5 BF 16 cc - 2 cc : 5. BF 2 cc : 35. BF Kayýt Ücreti: 2.5 BF Yýýk Vergi: Vergi, siindir kapasite grupar bazýnda beirenmektedir. Vergi miktarý, yýýk oarak bayierin otomobi satýþ fiyatarýndaki deðiþimere göre hesapanmaktadýr. Bu vergiye, otomobierin dize veya LPG ie çaýþýyor omasý durumunda bir vergi daha ekenmektedir. Bu ek vergi, LPG ie çaýþan otomobierde 1 Temmuz 1983, dize otomobierde ise 1 Temmuz 1996 tarihinden itibaren uyguanmaya baþanmýþtýr. Siindir Hacmi 75 cc'e kadar 751 cc - 95 cc 951 cc - 1,15 cc 1151 cc cc 1351 cc cc 1551 cc cc 1751 cc - 195cc 1951cc cc Vergi Miktarý (BF) Benzini Dize LPG Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 85

97 Ek 1. AB ÜLKELERÝNDE MOTORLU TAÞITLAR VERGÝ SÝSTEMÝ DANÝMARKA: 1 ABD Doarý: 7,8851 Danimarka Kronu KDV: % 25 Kayýt Ücreti: 1.7 Danimarka Kronu Trafiðe Çýkýþ Vergisi: 5.8 Danimarka Kronunu geçmeyener için otomobiin deðerinin % 15, 5.8 Danimarka Kronu'ndan fazaar için, 5.8'ün % 15 ve kaan deðerin % 18'i üzerinden hesapanmaktadýr. Yýýk Vergi: Ýk kayýt tarihi 1 Temmuz 1997 oan tüm otomobier, yakýt tüketimerine göre vergiendirimektedir. Yakýt tüketimi öçümü, AB Direktif No: 93/116'a uygun oarak, çeþiti yo durumarýna (þehir içinde, otobanda ) göre yapýmaktadýr. Dize ve benzini otomobiere, kiometre baþýna sarfedien yakýta göre beirenen vergi miktarý uyguanmaktadýr. Yakýt tüketimine göre vergiendirimeyen otomobier ise yüksüz aðýrýkarý üzerinden vergiendirimektedir. Ayrýca, dize, eektriki ve gaz ie çaýþan otomobier ek vergiye tabidirer. FRANSA: 1 ABD Doarý: 6,9281 Fransýz Frangý KDV: % 2,6 Kayýt Ücreti: 12 FF-195 FF. Yýýk Vergi: Vergi için hesapanan siindir hacmi, otomobiin kaydýnýn yapýdýðý yere ve otomobiin yaþýna göre beirenmektedir. 5-2 yýýk otomobier için, kayýt yeri ayný omak koþuu ie yaþý 5 ve 5'den küçük otomobiere uyguanan teme vergi miktarýnýn % 5'si, 2-25 yaþ için ise % 4'ý aýnmaktadýr. FÝNLANDÝYA: 1 ABD Doarý: 6,2798 Fin Markkasý KDV: % 22 Trafiðe Çýkýþ Vergisi: Vergi, otomobiin deðeri üzerinden aýnmaktadýr. Otomobiin deðeri*1-4.6 FIM oarak hesapanmaktadýr. Yýýk Vergi: Ýk kayýt tarihi 1 Ocak 1994'den önce oan otomobier için yýýk 5 FIM, 1 Ocak 1994 tarihinden sonra kaydý yapýanarda ise 7 FIM ödeme zorunuuðu buunmaktadýr. Ayrýca benzini otomobierin dýþýndaki otomobierden ise her 1 kg için 15 FIM yýýk vergi aýnmaktadýr. HOLLANDA: 1 ABD Doarý: 2,3275 Hoanda Forini KDV: % 17,5 Trafiðe Çýkýþ Vergisi: Otomobiin iste fiyatýna göre beirenmektedir. Benzini : % 45,2 * iste fiyatý Forin Dize : % 45,2 * iste fiyatý Forin Kayýt Ücreti: 9. DFI Yýýk Vergi: Otomobiin aðýrýðýna, kuanýan yakýta ve bögeye göre beirenmektedir. Vergi Miktarý (Forin) Aðýrýk (kg) Benzin Dize 55'ye kadar Vergi Miktarý (FF) Siindir Hacmi < 5 Yaþ 5-2 Yaþ 75 cc'e kadar 751 cc - 95 cc 951 cc cc 1151 cc cc 1351 cc cc 1551 cc cc 1751 cc - 195cc 1951cc cc ÝNGÝLTERE KDV: % 17,5 Yýýk Vergi: Sabit bir oran üzerinden hesapanmaktadýr. 3.5 kg'dan hafif : 15 Ýngiiz Sterini Kayýt yeri Paris. 86 Ýstanbu Sanayi Odasý

98 Ek 1. AB ÜLKELERÝNDE MOTORLU TAÞITLAR VERGÝ SÝSTEMÝ ÝSPANYA 1 ABD Doarý: 175,7351 Ýspanyo Pezatasý KDV: % 16 Trafiðe Çýkýþ Vergisi: < 16 cc benzini ve < 2 cc dize için % 7 > 16 cc benzini ve > 2 cc dize için % 12 Kayýt Ücreti: 1998 yýý için 1.25 peseta. Yýýk Vergi: Yýýk vergi siindir hacmine göre beirenmektedir. Otomobiin kayýtý oduðu yerin nüfusuna göre, bir kat sayý (1,4-2) saptanmakta ve katsayý aýnmasý gereken minimum miktar ie çarpýarak vergi miktarý tespit edimektedir. Vergi Miktarý (Pezata) Siindir Hacmi Minimum Miktar Madrid Uyguamasý 75 cc'e kadar 751 cc - 95 cc 951 cc cc 1151 cc cc 1351 cc cc 1551 cc cc ÝSVEÇ: 1 ABD Doarý: 8,736 Ýsveç Kronu KDV: % 25 Yýýk Vergi: Otomobiin yüksüz aðýrýðýna göre beirenmektedir. ÝTALYA: Aðýrýk Vergi Miktarý (SEK) 9 kg'a kadar kg 734 Her faza 1 kg için 149 Dize otomobiere, yukarýdaki miktararýn en az 2 katý kadar vergi uyguanmaktadýr. Kayýt Ücreti : Ýtayan Lireti arasý Yýýk Vergi: Vergi, siindir hacmine göre beirenirken þimdiki uyguamaya göre AB standartarýna uygun oarak motor Gücü (KW)'ne göre hesapanmaktadýr. 1 Ocak 1998'den itibaren her KW için uyguanan standart vergi miktarý 5. Ýtayan Lireti'dir. Ýtaya'da trafiðe kaydedimiþ otomobierden, kuanýp kuanýmadýðýna bakýmaksýzýn vergi aýnmaktadýr. Eektriki otomobier, ik kayýt tarihinden 5 yý süre ie kuaným vergisinden muaf tutumaktadýr. Dize otomobierden ek vergi aýnmasýna devam edimektedir. Ancak, bazý dize ve LPG ie çaýþan otomobier için uyguanan muafiyeter buunmaktadýr. ÝRLANDA: 1 Ýranda Lirasý: 1,222 ABD Doarý KDV: % 21 Trafiðe Çýkýþ Vergisi: Siindir hacmine göre beirenmektedir. Yýýk Vergi: Siindir hacmine göre beirenmektedir. LÜKSEMBURG: Siindir Hacmi Vergi Oraný (%) < 14 cc 22,5 14cc - 2 cc 25, > 2 cc 3, Siindir Hacmi Vergi Miktarý (Ýranda Lirasý) 16cc 247 > 2 cc 34 KDV: % 15 Kayýt Ücreti: Lüksemburg Frangý Yýýk Vergi: Siindir hacmine göre beirenmektedir. 1.6 cc : 2.62 Lüksemburg Frangý 2. cc : 3.28 Lüksemburg Frangý 1 ABD Doarý: 2.45,676 Ýtayan Lireti KDV: % 2 Trafiðe Çýkýþ Vergisi: Siindir hacmine göre IET (kayýt vergisi) ve APIET (ek vergi) topamýna göre beirenmektedir. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 87

99 Ek 1. AB ÜLKELERÝNDE MOTORLU TAÞITLAR VERGÝ SÝSTEMÝ PORTEKÝZ: 1 ABD Doarý: 211,7469 Portekiz Esküdosu KDV: % 17 Trafiðe Çýkýþ Vergisi: Siindir hacmine göre beirenmektedir. Siindir Hacmi Yýýk Vergi Miktarý (Eskudo) 125 cc cc cc Kayýt Ücreti: 5. ESC Yýýk Vergi: Siindir hacmi ve otomobiin yaþýna göre hesapanmaktadýr. Siindir Hacmi 16 cc 2 cc Vergi Miktarý (Eskudo) Yaþ Grubu < Bu vergier, diðer yakýtar ve eektrik ie çaýþan otomobierde deðiþmektedir. YUNANÝSTAN: 1 ABD Doarý: 358 Drahmi KDV: % 18 Trafiðe Çýkýþ Vergisi: Bu vergi þu kriterere göre hesapanmaktadýr; Siindir hacmi, Emisyon oraný, Üreticinin toptan satýþ fiyatý, üretim yýý ve sigorta oraný. Ýtha araçarda vergi miktarý; ik kayýt tarihinden itibaren geçen sürenin baz deðer, otomobiin siindir hacmi ve EEC Direktiferine göre beirenmiþ oan katsayýnýn çarpýmasý ie hesapanmaktadýr. Baz deðer ise, üreticierin toptan satýþ fiyatýna sigorta ve taþýma masrafarý ekenerek beirenmektedir (Oran oarak % 16 - % 28 arasý). Yýýk Vergi: Vergi, siindir kapasitesine göre beirenmektedir. Siindir Hacmi Yýýk Vergi Miktarý (Drahmi) cc'e kadar cc cc cc cc cc üzeri Ýstanbu Sanayi Odasý

100 Ek 2.

101 Ek 2. OTOMOTÝV SEKTÖRÜNE YÖNELÝK ULUSLARARASI TEKNÝK, TÝCARÝ VE ÝDARÝ MEVZUAT 9 Ýstanbu Sanayi Odasý

102 OTOMOTÝV SEKTÖRÜNE YÖNELÝK ULUSLARARASI TEKNÝK, TÝCARÝ VE ÝDARÝ MEVZUAT BM-AEK Cenevre Antaþmasý Teknik Mevzuatý Baþangýçta uusa niteik taþýyan teknik mevzuat, otomotiv sanayinin ve dünya ekonomisinin küreseeþmesi ie giderek bögese ve uusararasý boyut kazanmýþtýr. Günümüzde, teknik mevzuat, Bireþmiþ Mieter Avrupa Ekonomik Komisyonu (AEK) bünyesinde yürütüen çaýþmaara birikte, otomotiv sanayi buunan dünya ükeerinin neredeyse tümünde yaygýnaþmaktadýr. Teknik mevzuat aþaðýda beirtien nedenerden doayý uusararasý boyut kazanmaktadýr: Otomotiv sanayinin küreseeþmesi, Dünya ticaretinin daha serbest hae gemesi için teknik engeerin kadýrýmasý, Begeendirmenin karþýýký tanýnmasý, Uusararasý karayou transit taþýmacýýðýnýn geiþmesi, Turistik amaça motoru araçar ie seyahatin artmasý, Bögese ekonomik birikerde tarife dýþý enge arayýþarý. Otomotiv sanayindeki geiþmeer ie uusararasý taþýmacýýk ve trafiðin yoðunaþmasý karþýsýnda Avrupa ükeeri arasýnda uusararasý niteikte düzenemeerin yapýmasý gereði 195'i yýarda tartýþýmaya baþanmýþtýr. Motoru araçarýn kuanýmasý sonucu ouþan can, ma ve trafik güveniði ie çevre kiriiði ve sýnýrý enerji kaynakarýnýn aþýrý tüketimi gibi sorunar, hükümeteri sosya ihtiyaçara optimizasyon yapacak þekide denetim mekanizmaarý kurmaya yönetmiþtir. Bu amaça, BM AEK kapsamýnda, 2 Mart 1958 tarihinde Batý Avrupa ükeerinin katýýmýya Cenevre'de "Taþýt Araçarý ve Bunara Ait Aksam ve Parçaar Ýe Ýgii Begeendirme ve Karþýýký Tanýma Usueri" isimi bir uusararasý antaþma imzaanmýþtýr. Bu antaþma ekinde yayýnanan regüasyonarda (teknik düzenemeer), motoru araçar ve bunarýn aksam ie parçaarýnýn uymaarý gereken teknik özeiker beirenmiþtir. Antaþmanýn amacý, motoru taþýt araçarý ve bunarýn parçaarý ie igii uusararasý regüasyonarý ouþturmaktadýr. Cenevre Antaþmasý ve ekeri AEK regüasyonarýna taraf oan ükeer bazýnda yapýacak oan tip onayarý karþýýký oarak tanýmaktadýr. Bu mekanizmaarýn uusararasý düzeyde kurumasý aþaðýdaki koayýkarý saðamaktadýr: Regüasyonar trafik kaza anaizeri ie ayrýntýý biimse ve teknik araþtýrma sonuçarýna göre hazýranmaktadýr. Çaýþmaarýn uusararasý düzeyde yapýmasý, zaman ve kaynak tasarrufu saðamaktadýr. Üretimin uusa düzeydeki mevzuata göre farký yapýmasý, maiyeti artýrmakta ve panamayý güçeþtirmektedir. Uusararasý düzeydeki regüasyonar, bu sakýncaarý gidermektedir. Regüasyonarýn ve Tip Onayarýnýn karþýýký oarak tanýnmasý, ticaretteki engeeri gidererek uusararasý ticaretin geiþmesine yardýmcý omaktadýr. Yukarýda özetenen gerekçeerden harekete, 1953 yýýnda BM-AEK'na baðý karayou taþýmacýýk at komitesi (SC.1) bünyesinde "Araç Ýmaat Çaýþma Grubu (SC.1/WP.29)" kurumuþtur. Bu çaýþma grubu, 1958 Cenevre Antaþmasý'nýn ekeri oan AEK regüasyonarýný hazýramaka görevendirimiþtir (SC.1/WP.29). Biimse ve teknoojik geiþmeer ie sosya ve poitik gereksinimeri dikkate amak suretiye AEK regüasyonarýný süreki oarak geiþtirmekte ve her deðiþikik ana regüasyona ek oarak yayýnanmaktadýr. Yeni bir regüasyon, en az iki üye ükenin BM Gene Sekreteri'ne onay vermesi ie yürürüðe girmektedir. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 91

103 Ek 2. OTOMOTÝV SEKTÖRÜNE YÖNELÝK ULUSLARARASI TEKNÝK, TÝCARÝ VE ÝDARÝ MEVZUAT bir regüasyon, taraf oan üke için hak ve yükümüük getirmektedir. Regüasyonardaki deðiþikiker bu regüasyonu kabu eden üye ükeerin onayý ie yürürüðe girebimektedir. SC.1/WP.29'un kuruuþunun ardýndan ve Cenevre Antaþmasý'ný izeyen 42 yý süresince motoru araçarýn teknik mevzuatýnýn uusararasý harmonizasyonunda önemi geiþmeer saðanmýþtýr. Bu antaþma çerçevesinde þimdiye kadar 19 AEK regüasyonu yayýnanmýþtýr. Bunardan 84 AEK regüasyonu 4+ tekereki motoru taþýtarý, diðereri tarým traktör ve 2 ia 3 tekereki taþýtarý kapsamaktadýr. 84 AEK regüasyonunun 49 adedi, AB Tip Onayý Yönetmeiðinde 34 adet direktife eþdeðer oarak kabu edimiþtir. Diðer regüasyonar, AB direktiferine esas ouþturmaktadýr. Bugün bu antaþmaya Türkiye ve AB dahi 34 Avrupa ükesi taraftýr. Yayýnanmýþ buunan 19 adet AEK regüasyonu, gerek bu anaþmaya taraf ükeer gerekse Avrupa dýþýndaki diðer bazý ükeer tarafýndan isteðe baðý oarak uyguanmaktadýr. AEK regüasyonarýna göre verien Tip Onayarý, EC direktiferi için eþdeðer oarak geçeridir. SC.1/WP.29 bünyesindeki çaýþmaara Avrupa ükeeri yaný sýra ABD, G.Kore, Japonya ve Avusturaya da üye oarak katýmaktadýr. Türkiye, Bakanar Kuruu'nun 4 Ekim 1994 tarih ve 2271 sayýý RG'de yayýnanan 3 Haziran 1994 tarih ve 94/5822 sayýý kararý ie Cenevre Antaþmasý'na taraf omuþtur Cenevre Antaþmasý, baþangýçta yanýz Avrupa ükeerini kapsamakta idi. Ancak özeike 199'ý yýarýn baþýndan itibaren otomotiv sanayinde küreseeþme sürecinin büyük hýz kazanmasý, ticareti engeeyen ve uusa teknik mevzuattan kaynakanan tarife dýþý engeerin ortadan kadýrýmasý yönündeki ortak anayýþ, teknik mevzuatýn da küreseeþmesi zorunuuðunu ortaya çýkarmýþtýr. Bu amaça Avrupa ükeeri ie ABD, Japonya ve daha sonra G. Kore ie devam eden yoðun topantýar sonucunda kürese teknik mevzuat çaýþmaarý 1998 yýýnda sonuçandýrýmýþtýr Kürese Antaþmasý, BM/AEK çatýsý atýnda AB, Japonya ve ABD'nin ideriðinde tartýþýmýþ ve sonuca baðanmýþtýr. ABD, Antaþma'yý imzaayan ik üke omuþtur Antaþmasý'nýn esas amacý, kürese güveniði artýrmak, çevre kiriiði, enerji kuanýmý ve araçarýn çaýnmaya karþý performansarýný, igii parçaar ve cihazar bazýnda teknik düzenemeer youya iyieþtirmektir Kürese Antaþmasý, 1958 Antaþmasý'nýn aksine, onayarýn karþýýký tanýnmasý koþuarýný içermemektedir. Bu duruma hazýr omayan ükeerin kürese teknik düzenemeerin geiþtirimesi yönünde aktif katýýmarýný öngörmektedir. Antaþma, kürese teknik düzenemeeri ouþturmak için iki deðiþik yo izemektedir. Ýki, varoan düzeneme ve standartarýn harmonizasyonu, ikincisi ise yeni düzenemeerin hazýranmasýdýr. Türkiye, 1998 Kürese Antaþmasý'na 31 Ekim 2 tarih ve sayýý Resmi Gazete'de yayýnanan 21 Eyü 2 tarih ve 2/1318 sayýý Bakanar Kuruu Kararý ie 13'üncü üke oarak katýmýþ buunmaktadýr. Avrupa Biriði'nde Tip Onayý Mevzuatý AB'nde Tip Onayý mevzuatýnýn hukuki temeini yeni yakaþým çerçevesinde Roma Antaþmasý'nýn 1'üncü maddesi hükümeri ouþturmaktadýr. Avrupa Topuuðu'nda, Tip Onayý sisteminin idari mevzuatý, 6 Þubat 197 tarihi 7/156/AEK tip onayý direktifi ie yürürüðe konumuþtur. Teknik Mevzuat, AEK regüasyonarýný esas oarak aan AB direktiferi ie düzenenmektedir. Haen yürürükte oan idari mevzuata ait 2 ve teknik mevzuata ait 54 omak üzere topam 56 AB direktifi buunmaktadýr. 7/156/AEK sayýý Tip Onayý idari mevzuat direktifi, 18 Haziran 1992 tarih ve 92/53/AEK sayýý direktif ie yeniden düzenenmiþtir. En son düzetme 6 Þubat 1998 tarih ve 98/14/AB sayýý direktifi ie yapýmýþtýr. AB direktiferi AB üye ükeeri uusa mevzuatýnýn üzerindedir. Topuuk üyesi ükeer arasýnda tip onay mevzuatýnýn harmonizasyonu çaýþmaarý yeni yakaþým çerçevesinde devam etmektedir. 7/156/AEK sayýý "Tip Onayý" direktifinin eki oan 92 Ýstanbu Sanayi Odasý

104 Ek 2. OTOMOTÝV SEKTÖRÜNE YÖNELÝK ULUSLARARASI TEKNÝK, TÝCARÝ VE ÝDARÝ MEVZUAT 18 Haziran 1993 tarih ve 92/53/AEK sayýý direktif ie otomobierde tip onayý iþemeri topuuk üye ükeerinde harmonize edimiþtir. 92/53/AEK sayýý tip onayý direktifi, 1 Ocak 1996 tarihinden itibaren AT ükeerinde otomobier için uyumasý zorunu hae gemiþtir. Bu surete otomobi için bir üye ükede aýnan tip onayý diðer üye ükeerde tanýnmaktadýr. Ticari araçarda ise tip onayý iþemeri 7/156/AEK direktifine göre üye ükeer bazýnda sürdürümektedir. Ancak, egzoz emisyonu ve gürütü ie igii çevre direktiferi ticari araçar için de uyumasý zorunu direktiferdir. AB mevzuatýna göre, tip onayý aýnacak araç üzerinde buunan ve ECE direktifi oan parçaar için ayrý ayrý tip onayý aýnmasý gerekidir. Eðer AB direktifine eþdeðeriiði kabu edien bir AEK regüasyonu için tip onayý aýnmýþ ise bu onay kabu edimektedir. Direktifere göre, aboratuvar testeri tamamanmýþ oan araca "Tip Onay Begesi" verimektedir. Ýmaatçý bu begeye dayanarak ürettiði araçar için "Uygunuk Begesi" düzenemektedir. Araç, bu uygunuk begesi ie trafiðe tesci edimektedir. Tip Onayýnýn amacý, yeni bir mode veya tip oarak üretiecek oan motoru aracýn regüasyonara uygunuðunu denetemek ve bu uygunuk içinde üretimesini saðamaktýr. Tip Onayý önce aracý ouþturan ayrý aksam veya sistemere verimekte ve daha sonra onayanmýþ oan bu aksam veya sistemeri kuanarak üretien aracýn tümü Tip Onayý için ayrýca denetenmektedir. AB direktiferi çoðu kere BM/AEK tarafýndan geneike tavsiye niteiðinde hazýranmýþ buunan regüasyonar ie uyumu buunmaktadýr. Çevre konusunda AB direktiferi AEK regüasyonarýna göre çok daha geiþtirimiþ buunmaktadýr. Direktiferin uyguanmasýnda üye ükeerde baðýmsýz, tarafsýz ve igii AB standartarýna göre akredite edien ve denetenen aboratuvarar ie test sonuçarýna göre deðerendirme yapan begeendirme kurumarý ouþturumuþtur. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Otomotiv Sanayii Sektörü" 93

105 ISBN X Ýstanbu Sanayi Odasý - Mesek Komiteeri Þubesi Meþrutiyet Cad. no.118 Tepebaþý-Ýstanbu Te: (212) (24) (241) Faks: (212) E-mai: [email protected]