Transkript

1 Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde Ýstanbu Sanayi Odasý Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi Deri ve Deri Ürüneri Ayakkabý Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü Ýstanbu, Þubat 2004

2

3 Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde Ýstanbu Sanayi Odasý Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi Deri ve Deri Ürüneri Ayakkabý Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü

4 ISBN Baský, 1000 Adet Þubat 2004 Ýstanbu Ýstanbu Sanayi Odasý Yayýnarý No: 2004/3 Mesek Komiteeri Þubesi Meþrutiyet Cad. No: 118 Tepebaþý Ýstanbu Te: (212) (pbx) Faks: (212) Grafik ve Mizanpaj E.M.A. Limited Baský Cem Ofset Matbaacýýk San. A.Þ. Beþyo, Fabrikaar Cad. No: Sefaköy-Ýstanbu Te: (212) Faks: (212) Tüm hakarý Ýstanbu Sanayi Odasý'na aittir. Bu yayýndaki bigier ancak kaynak gösterimek suretiye kuanýabiir.

5 ÝSO 27. Grup "Deri Sanayii" Mesek Komitesi Üyeeri: Seyit Ai GÜNDÜZ - GÜNDÜZ DERÝ ÝMALAT ve KONF. SAN ve TÝC. A.Þ. Aziz ÝMRE - ATLAS DERÝ SAN. ve TÝC. LTD. ÞTÝ. Ahmet Sakýp GÜRSOY - DURSOY DERÝ SANAYÝ ve TÝCARET A.Þ. Bia ALKOÇ - ALKOÇ DERÝ SANAYÝ ve TÝCARET A.Þ. Yüce YILMAZ - KUZU DERÝ KONF. SAN. ve TÝC. LTD. ÞTÝ. Hakký MATRAÞ - MATRAÞ DERÝ MAMULLERÝ SAN. ve TÝC. A.Þ. ÝSO 45. Grup "Ayakkabý, Suni Deri ve Ayakkabý Yan Sanayii" Mesek Komitesi Üyeeri: Kazým SAÐIN - PAMES AYAKKABICILIK ÝTH. ÝHR. SAN. ve TÝC. A.Þ. Mehmet KEÇECÝ - DEPAR DERÝ PLASTÝK SAN. ve TÝC. A.Þ. Mehmet BÜYÜKEKÞÝ - ZÝYLAN AYAKKABI SAN. ve TÝC. A.Þ. Seahattin AKAYDIN - AKMEN AYAKKABI SAN. ve TÝC. A.Þ. Dr. M. Ýhan ARSLAN - ESEM SPOR GÝYÝM SAN. ve TÝC. A.Þ. Mehmet ÖZALP - GEZER AYAKKABI SAN. ve TÝC. A.Þ. Hüseyin KIZANLIKLI - YEÞÝL KUNDURA SAN. ve TÝC. A.Þ. Deri ve Deri Ürüneri At Sektörü Çaýþma Grup Üyeeri: Asým ÖNCÜLER - BEMAY LTD. ÞTÝ. Hauk YURTSEVER - GÜNDÜZ DERÝ ÝMALAT ve KONF. SAN ve TÝC. A.Þ. Ahmet KARAHAN - DSD SEKTÖREL DIÞ TÝCARET A.Þ. Ayakkabý At Sektörü Çaýþma Grup Üyeeri: Atia ÜLKÜMEN - TASD Gene Sekreteri Bahadýr ÞÝÞLÝOÐLU - TASD Gene Koordinatörü Ayakkabý Yan Sanayi At Sektörü Çaýþma Grup Üyeeri: Kadir YERCÝ - AYSAD Gene Koordinatörü Suni Deri At Sektörü Çaýþma Grup Üyeeri: Yasin TÜKEK - Fokser Group Erda EKÝNCÝ - Fokser Group Danýþman: Doç. Dr. Ruhi GÜRDAL Proje Koordinatörü: Haktan AKIN (Ýstanbu Sanayi Odasý, Gene Sekreter Yardýmcýsý) ÝSO Proje Grubu: Rýza Nur FIRAT (Ýstanbu Sanayi Odasý, Mesek Komiteeri Þubesi Müdürü) Þeno DEMÝRBAÞ (Ýstanbu Sanayi Odasý, Sanayi Þubesi Müdür Yardýmcýsý) Ýhan BAYRAKTAR (Ýstanbu Sanayi Odasý, Kapasite Þubesi, Mühendis) Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü"

6 Ýstanbu Sanayi Odasý

7 ÝÇÝNDEKÝLER Ýçindekier... v Grafiker ve Taboar Listesi... vii Kýsatmaar... viii Sunuþ... ix 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ Sektörün Gene Yapýsý ve Geiþimi Dünya Deri Sektöründeki Geiþmeer ve Gümrük Biriðinin Sektöre Etkieri Sektördeki Son Geiþmeer / Üke Karþýaþtýrmaarý Sektördeki Teknoojik Geiþmeer Gümrük Biriðinin Sektöre Etkieri At Sektörerin Teme Göstergeeri ve Rekabet Gücü Ham Deri Sektörün Tanýmý ve Teme Göstergeeri Swot Anaizi Deri Ýþeme Sektörün Tanýmý ve Teme Göstergeeri Swot Anaizi Deri Konfeksiyon Sektörün Tanýmý ve Teme Göstergeeri Swot Anaizi Saraciye Sektörün Tanýmý ve Teme Göstergeeri Swot Anaizi Deri Kimyasaarý Sektörün Tanýmý ve Teme Göstergeeri Swot Anaizi Deri ve Deri Ürüneri Sektörünün Rekabet Gücü Baþýca Güçü Yöner Baþýca Zayýf Yöner Sektör Strateji ve Poitikaarý Ortak Strateji ve Poitikaar At Sektörere Özgü Strateji ve Poitikaar Sektör Stratejieri Uyguama Paný AYAKKABI SEKTÖRÜ Sektörün Tanýmý ve Kapsamý Sektörün Geiþimi Sektörün Teme Göstergeeri Dünya Ayakkabý Sektöründeki Geiþmeer ve Gümrük Biriðinin Sektöre Etkieri Gümrük Biriðinin Sektöre Etkieri Dünyada ve AB'de Ayakkabý Sektörü Ýtaya Ýspanya ve Portekiz Diðer Avrupa Ükeeri Güney Amerika Uzakdoðu ABD Sektördeki Teknoojik Geiþmeer Ayakkabý Sektörünün Rekabet Gücü Sektör Strateji ve Poitikaarý Sektör Stratejieri Uyguama Paný Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" V

8 ÝÇÝNDEKÝLER 3. AYAKKABI YAN SANAYÝÝ Sektörün Tanýmý ve Kapsamý Sektörün Geiþimi Sektörün Teme Göstergeeri Hazýr Taban Kösee, Neoit, EVA Katkýý Taban ve Diðereri Etiket ve Ambaaj Makineeri Ayakkabý Baðý ve Saraç Ýperi Aksesuarar Ýç Taban ve Mostra Ayakkabý Yapýþtýrýcýarý Bitim Mazemeeri (Boya ve Finisaj Mazemeeri) Fort Bombe Çivi ve Vidaar Ökçe Dokunmuþ ve Dokunmamýþ Mensucattan Sayaýk (Yüzük ve Astarýkar) Dikiþ Ýpikeri Ayakkabý Ýmaatýnda Kuanýan Makineer Takviyeik Mazemeer Emniyet Ayakkabýarý Ýçin Meta Taban ve Bombeer (Çeik Bombe - Çeiki Taban - Taban Çeiði) Kaýpar Gümrük Biriðinin Sektöre Etkieri ve Dünya Ayakkabý Yan Sanayii SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜ Sektörün Tanýmý ve Kapsamý Poivinikorit (PVC) Kapama Suni Deri Poiüretan (PÜ) Kapama Suni Deri Suni Süet Sektörün Geiþimi Sektörün Teme Göstergeeri Dünya Suni Deri Sektöründeki Geiþmeer ve Gümrük Biriðinin Sektöre Etkieri Suni Deri Sektörünün Rekabet Gücü Sektör Stratejieri ve Poitikaarý Sektör Stratejieri Uyguama Paný Ayakkabý Yan Sanayiinin Rekabet Gücü Sektör Strateji ve Poitikaarý Sektör Stratejieri Uyguama Paný VÝ Ýstanbu Sanayi Odasý

9 GRAFÝKLER VE TABLOLAR LÝSTESÝ Grafiker DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ Grafik 1. Deri sektörü performansý... 3 Grafik 2. Ham deri ithaatý... 9 Grafik 3. Ýþenmiþ deri ihracat ve ithaat rakamarý Grafik 4. Deri konfeksiyon ihracatý Grafik 5. Saraciye sektörü ihracat ve ithaat rakamarý Taboar DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ Tabo 1. Sektörün geiþimi... 2 Tabo 2. Deri sektörü dýþ ticareti ve Türkiye topam dýþ ticareti... 3 Tabo 3. Ham deri sektörü Swot anaizi Tabo 4. Deri iþeme sektörü Swot anaizi Tabo 5. Deri konfeksiyon sektörü Swot anaizi Tabo 6. Saraciye sektöründe kuruu kapasite durumu Tabo 7. Saraciye sektöründe üretim miktararý Tabo 8. Saraciye sektörü Swot anaizi Tabo 9. Deri kimyasaarý sektörü Swot anaizi Tabo 10. Türkiye deri ve deri ürüneri sektörü Swot anaizi AYAKKABI SEKTÖRÜ Grafik 1. Ayakkabý sektörü üretimi Grafik 2. Tiper itibariye üretim Grafik 3. Grafik 4. Ayakkabý sektörü ihracat, ithaat rakamarý ve projeksiyonar Seçimiþ ükeerin yýýk ortaama ithaat rakamarý AYAKKABI SEKTÖRÜ Tabo 1. Sektörün coðrafi daðýýmý Tabo 2. Tabo 3. Tabo 4. Üretim merkezi itibari ie tüketim-ihracat bögeeri Ayakkabý ihracatýnýn ükeere göre daðýýmý Seçimiþ ükeerde ayakkabý sektörü göstergeeri Tabo 5. Türkiye ayakkabý sektörü Swot anaizi AYAKKABI YAN SANAYÝÝ Grafik 1. Sektörün coðrafi daðýýmý Grafik 2. Teme göstergeer ve projeksiyonar AYAKKABI YAN SANAYÝÝ Tabo 1. Tabo 2. Ayakkabý yan sanayii at kategorieri 2002 rakamarý Türkiye ayakkabý yan sanayii Swot anaizi SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜ Grafik 1. PVC ve PÜ suni deri ihracat ve ithaat rakamarý SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜ Tabo 1. AB üyeerinin suni deri dýþ ticareti Tabo 2. Türkiye suni deri sektörü Swot anaizi Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" VÝÝ

10 KISALTMALAR ABS... Akrionitri Butadien Stiren ASD... Ayakkabý Sanayicieri Dýþ Ticaret A.Þ. AYSAD... Ayakkabý Yan Sanayicieri Derneði DEÝK... Dýþ Ekonomik Ýiþkier Kurumu DÝE... Devet Ýstatistik Enstitüsü DPT... Devet Panama Teþkiatý DSD... Deri Sanayicieri Sektöre Dýþ Ticaret A.Þ. DTM... Dýþ Ticaret Müsteþarýðý DTÖ... Dünya Ticaret Örgütü ÝGEME... Ýhracatý Geiþtirme Merkezi ÝSO... Ýstanbu Sanayi Odasý ÝTKÝB... Ýstanbu Teksti Konfeksiyon Ýhracatçý Birikeri KOSGEB... Küçük ve Orta Öçeki Sanayi Geiþtirme ve Destekeme Ýdaresi Baþkanýðý MEB... Mii Eðitim Bakanýðý OGT... Ortak Gümrük Tarifesi PÜ... Poiüretan PVC... Poivinikorit TASD... Türkiye Ayakkabý Sanayicieri Derneði TASEV... Türkiye Ayakkabý Sektörü Araþtýrma Geiþtirme ve Eðitim Vakfý TGSD... Türkiye Giyim Sanayicieri Derneði TOBB... Türkiye Odaar ve Borsaar Biriði TR... Termopastik Kauçuk TUAF... Türkiye Umum Ayakkabýcýar Federasyonu TÜBÝTAK... Türkiye Biimse Teknik Araþtýrma Kurumu VÝÝÝ Ýstanbu Sanayi Odasý

11 SUNUÞ Küreseeþen dünyanýn giderek yoðunaþan rekabet ortamýnda baþarýý oabimek için üke oarak rekabet gücümüzü artýrmak zorundayýz. Ýstanbu Sanayi Odasý bu biinçe, teme misyonunu, sanayimizin rekabet gücünün artýrýmasýna öncüük etmek oarak beiremiþtir. Rekabet gücümüzü artýrmak hedefi doðrutusunda yapacaðýmýz çaýþmaarýn baþýnda, imaat sanayimizin ve sektörerimizin mevcut durumunun tespiti ve bu tespitin ortaya koyduðu verier ýþýðýnda sektöre poitikaarýn ve stratejierin geiþtirimesi gemektedir. Ýstanbu Sanayi Odasý, rekabet gücümüzü geiþtirme sürecinde sektörerimizin yo haritaarýnýn beirenmesine katkýda buunmak amacýya, "AB' ye Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesini" baþatmýþtýr. Proje kapsamýnda, ik oarak "Eektronik ve Teekomünikasyon Sektörü Raporu gerçekeþtirimiþ, bunu "Otomotiv Sektörü Raporu" izemiþtir. Kýsaca "Deri Sektörü Raporu" oarak tanýmadýðýmýz, "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü Raporu " ise, bu proje kapsamýnda gerçekeþtirien üçüncü çaýþmadýr. Kendi sektöründe bir ik oma niteiði taþýyan Deri Sektörü Raporu, Odamýz bünyesinde sektörü temsi eden 27. Grup Deri Sanayi ve 45. Grup Ayakkabý, Suni Deri ve Ayakkabý Yan Sanayi mesek komiteeri üyeerimiz ie Türkiye Ayakkabý Sanayicieri Derneði, Ayakkabý Yan Sanayicieri Derneði, Türkiye Deri Sanayicieri Derneði, Ayakkabý Sanayicieri Sektöre Dýþ Ticaret A.Þ., Deri Sanayicieri Sektöre Dýþ Ticaret A.Þ., Türkiye Ayakkabý Sektörü Araþtýrma Geiþtirme ve Eðitim Vakfý ve Türkiye Giyim Sanayicieri Derneði temsicierinin aktif katýýmarý ve çaýþmaarýya gerçekeþtirimiþtir. Deri sektörü, ham deriden suni deriye, deri kimyasaarýndan deri konfeksiyona, ayakkabýdan ayakkabý yan sanayine kadar uzanan geniþ bir yepazede ve birbirinden odukça farký özeiker gösteren ana daarý ve at sektöreri içermektedir. Bu çaýþma deri sanayiini, "Deri ve Deri Ürüneri", "Ayakkabý", "Ayakkabý Yan Sanayi" ve "Suni Deri" omak üzere dört ana sektör etrafýnda ee amaktadýr. Deri Sektörü Raporu Çaýþma Grubumuz, deri sanayimizin gerçekerini ve sektöre özeikerini daha doðru yansýtacaðý düþüncesiye, "Deri ve Deri Ürüneri" kapsamýnda bazý at sektörerin de ayrý ayrý ee aýnmasýna karar vermiþtir. Raporun, Deri ve Deri Ürüneri böümünde, ham deri, deri iþeme, deri konfeksiyon, saraciye ve deri kimyasaarý omak üzere beþ at sektör ee aýnmýþtýr. Böyece raporumuz, deri sanayimizin dört ana sektörü ve beþ at sektörünü kapsayan bir stratejik panama çaýþmasý niteiði kazanmýþtýr. Emek yoðun bir sektör oan deri sektörü istihdama büyük katký saðamaktadýr. Büyük oranda ihracat aðýrýký çaýþan sektör, geiþmeye en uygun sektörerimiz arasýndadýr. Baðýmsýz Deveter Topuuðu (BDT) ükeeri ve Avrupa Biriði sektör açýsýndan vazgeçimez pazarardýr. Deri giyimde dünyanýn en büyük pazarý konumunda oan BDT ükeerine yakýnýðýmýz ve sektörümüzün bu pazarýn taeperine uygun biçimde üretim yapabime yeteneði önemi bir avantaj oarak deðerendirimektedir. Deri ve deri ürüneri üretimerini dýþarý taþýmaya baþayan AB ükeeri için de Türkiye önemi bir merkez durumundadýr. Türkiye'nin küçükbaþ hayvan derisinden ede edien giysi üretiminde ider konumda omasý bu yatýrýmarý çekmeyi koayaþtýracaktýr. Deri sektörünün en önemi sorunu, hammadde temininde %80'ere varan oranda ithaata baðýmýýktýr. Bu sorunu aþabimenin teme koþuu hayvancýýðýmýzýn geiþtirimesidir. Bu çerçevede sektör ayrýca, yeni yüzüm teknikerinin geiþtirimesinin, uyguamanýn yaygýnaþtýrýmasýnýn teþvik edimesini bekemektedir. Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayi ve Suni deri sektörerimiz de geiþmeye açýk sektörer konumundadýr. Ancak bu sektörerimizde üretimin önemi böümü iç pazara yöneiktir. Yakýn çevremizde, Ýtaya ve Portekiz gibi güçü rakiperin buunmasý bu sektörerimizi hame yapmaya zoramaktadýr. Sektörün imaj ve markaaþma aanarýnda göstereceði geiþme, yurtdýþý fuarara katýýmýn özendirimesiye birikte ihracatýmýzýn artmasýný ve ükemizin bu sektörerde de kendi coðrafyamýzda kýsa zamanda ider konumuna gemesini saðayacaktýr. Deri sektörünün önemi probemerinden biri eðitimi iþgücü eksikiðidir. Sektöre igii sivi topum kuruuþarý bu sorunun aþýmasýna yöneik çeþiti çaýþmaar gerçekeþtirmiþ osaar da, etkieri sýnýrý kamakta, sektörün tamamýna katký saðamaarý mümkün oamamaktadýr. Eðitimi iþgücündeki artýþ, tasarým, mode ve markaaþma konuarýnda Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" ÝX

12 SUNUÞ geiþmeyi de beraberinde getirebiecektir. Dýþ ve iç kaynaký haksýz rekabet sektörün diðer bir sorunudur. Sanayimizin geiþmesinin ve rekabet gücünü artýrmasýnýn önündeki en teme engeerden biri oan sermaye yetersiziði ve uygun koþuarda finansman imkanarýndan yoksunuðu, diðer sektörerimizi gibi deri sektörümüzü de oumsuz etkiemektedir. Mevcut kapasitesiye ükemiz ekonomisinde önemi bir konuma sahip oan deri sektörü, Türkiye'nin kakýnmasýnda ro üstenecek sektörer arasýnda sayýabiir. Ancak, Uzakdoðu'nun deri sektöründe hýza geiþtiði ve önemi bir rakip oduðu unutumamaýdýr. Rekabet gücünü geiþtirmek için Türk deri sektörü, güçü oduðu butik üretim ve hýzý tesimat özeikerini daha da geiþtirecek yeni mekanizmaarý sürate devreye koymaýdýr. Türkiye, deri sektöründe bazý üstünükere sahiptir. Ancak kürese rekabet koþuarýnda, doða faktörere dayaý rekabet gücünün önemi azamýþ ve yaratýan farkýýkara dayaý üstünüker ön pana çýkmýþtýr. Fark yaratma zorunuuðu, iþetmeer arasýnda, iþbiriðini, bigi payaþýmýný ve rekabet gücünü artýrmaya yöneik ortak giriþimerde buunma gereðini artýrmýþtýr. Rekabet gücünün en önemi unsurarý haine geen Ar-Ge, marka yaratma, tasarým gibi aanarda firmaarýn birikte hareket etme ve iþbiriði yapmaarý gereði ortaya çýkmýþtýr. Daha çok küçük ve orta öçeki iþetmeerin buunduðu deri sektörü böye iþbirikerine ihtiyaç duyuan sektörerin baþýnda gemektedir. Rekabet gücünü geiþtirmek ve sektörde yaratýan katma deðeri yüksetmek için, tasarýma, Ar-Ge çaýþmaarýna, markaaþmaya ve deri iþeme aþamasýnda farkýýk yaratmaya dönük çabaara aðýrýk verimesi gerekidir. Bu noktada, devet - deri sektörü ve sivi topum kuruuþarý arasýnda iiþki ve iþbiriðinin geiþtirimesi, hedeferde uzaþma ve dayanýþma saðanmasý sektörün geeceði açýsýndan hayati önem taþýmaktadýr. Deri Sektörü Raporumuzun bu iþbiriði içinde hazýranmasý ve sektörde bir ik oarak ortaya konmasý, sektörün geeceði açýsýndan ümit verici bir baþangýç zemini yaratmýþtýr. Sektörde önemi bir eksikiði giderdiðine inandýðýmýz bu çaýþmamýza katýarak her türü destekerini esirgemeyen 27. Grup Deri Sanayi ve 45. Grup Ayakkabý, Suni Deri ve Ayakkabý Yan Sanayi mesek komitesi üyeerimize, sivi topum kuruuþarýna, sektör temsicierine, odamýz çaýþanarýna ve katkýda buunan tüm kiþi ve kuruuþara teþekkür ediyoruz. Saygýarýmýza, C. Taný KÜÇÜK Ýstanbu Sanayi Odasý Yönetim Kuruu Baþkaný X Ýstanbu Sanayi Odasý

13 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ 1.1. SEKTÖRÜN GENEL YAPISI VE GELÝÞÝMÝ Deri sektörü baþka hiçbir sektöre benzemeyen bir özeik taþýmaktadýr. Bu özeik doðrudan, sektörün hammaddesi oan derinin özgün yapýsýna ve bu özgün yapýyý tüketiinceye kadar sürdürmesine dayanmaktadýr. Son ürün oarak üretien deri giysi, ayakkabý ya da baþka bir deri eþya da bu nedene özgündür. Söz konusu özgünük uaþýmaz bir ayrýcaýktýr, ancak sanayi mantýðý ie de uyumsuzuk göstermektedir. Ayný durumda oan baþka bir sanayi kou da yoktur. Bu özeik deri sektörünün kendi içinde karýýðýný uzun dönemde beireyen ana unsurdur. Üretimin birçok aþamasýnda deri ayrý ayrý ve tek tek iþeme uðramaktadýr. Traþ, sýkma, zýmpara, poisaj, pres, iskefe ve finisaj gibi. Bu tür iþemerde her deriye ve her derinin ayrý bögeerine ayrý uyguamaar gerekmektedir, öte yandan derierin topu iþeme girdikeri doap, pervane gibi makineerde ise, birbirerine yakýn oan derierden partier ouþturumaya çaýþýýr. Kýsaca üretim, yýðýn üretim aþamaarý yanýnda derierin tek tek iþendikeri ve özeik kazandýrýdýkarý üretim aþamaarýný da kapsamaktadýr. Bu ogu, deri sektörünün niteik itibariye diðer birçok sektöre göre karmaþýk bir üretim sürecine sahip oduðunu ortaya koymaktadýr. Ayrýca derinin hammadde oarak deðerinin yüksek omasý da üretim sürecinin tüm aþamaarýnýn hassas bir biçimde yürütümesini gereki kýmaktadýr. Ham derinin topam sýnai maiyet içinde yüzde 50-60'ýk paya sahip omasý ve ham deri fiyatarýnda speküatif deðiþikiker yaþanmasý ise sektörde iþetme sermayesi ihtiyacýný yüksek boyutara çýkarmaktadýr. Deri sektörünün önemi ve geiþmesinde aþýmasý gereken engeerden birisi de önemi oranda çevre sorunu yaratmasýdýr. Deri üretiminde kuanýan su miktarý ve atýksuyun kaitesi tek baþýna sorunun ne deni önemi oduðunu göstermeye yeteridir. Türkiye deri sektörü esas oarak dünya pazarýna üretim yapan, ihracat odaký bir sektördür. Dünya pazarýnda bugünkü konumu ie özgün bir yapýya sahiptir. Bu özgünük, ya da deri sektörümüzün dünyadaki diðer birimerden farký yapýanma özeiði, üretim harmanýndaki farkýýðýndan kaynakanmaktadýr. Dünya geneinde, hemen hemen istisnasý omayan bir kura, deri sektöründeki üretimin yüzde 70-80'inin büyükbaþ, yüzde 20-30'unun küçükbaþ omasýdýr. Türkiye'de bu oran tersinedir. Türkiye'de deri üretiminin yüzde 70-80'i küçükbaþ ham derinin iþenmesiye gerçekeþmektedir. Bu ise, Türkiye dericiiðinin aðýrýký oarak giysiik deri ve konfeksiyoncuuða odakaþtýðýný göstermektedir. Söz konusu geiþme nedeniye konfeksiyoncuuðumuz, geiþtiði þartarýn bir gereði oarak, dünya pazarýnda anamý ve rekabet yeteneði bakýmýndan avantajý bir konum kazanmýþtýr. Son yýarda deri sektöründe önemi bir üretici ve ihracatçý konumuna geen Türkiye'de dýþa açýma hazýrýkarý ik oarak 1960'ý yýarda paný ekonomiye geçiþe baþamýþtýr. Ancak ik ihracatar 1975 yýýnda Avrupa ükeerine yapýabimiþ, asý geiþme ise 1991 yýýnda Sovyeter Biriði'nin daðýmasýndan sonra yaþanmýþtýr. Özeike küçükbaþ hayvan derisinden ede edien soðuk ikime uygun kürk-süet cinsi dýþ giysierin bu pazarda odukça raðbet görmesi deri üretim sektörünü de bu ürünün üretimesine Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 1

14 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ yönetmiþtir. Ancak, pansýz yapýan yatýrýmar ve 1998 yýýnda Rusya'da yaþanan kriz hem konfeksiyon üreticierini hem de deri iþeyen iþetmeeri derinden etkiemiþtir. Günümüzde, geçmiþten aýnan derser dikkate aýnarak ihtisasaþmýþ kurum ve kuruuþarýn da desteðiye sektör kendini toparamýþ ve yeni bir atýým dönemine girmiþtir. Teknoojik yenienme, makine parkurunu güçendirme aanarýndaki geiþmeere birikte Türkiye deri sanayii 1990'dan 2001 yýýna kadar ithaatýný yakaþýk 3 kat, öze faturaý ihracat ve bavu ticareti dahi ihracatýný ise 4 kat artýrmýþtýr. Sektör, sahip oduðu deneyim, birikim, rekabet gücü, üretim kapasitesi ie dünya deri sektörünün önde geen merkezerinden biri omayý baþarmýþtýr. Konfeksiyon ie birikte, Türkiye deri sanayiinin, topam istihdam içindeki payý ise yüzde 1,52 düzeyine uaþmýþtýr. Hammadde ihtiyacýnýn yüzde 85'ine yakýnýný ithaat youya karþýayan ve bunu katma deðeri yüksek ürüner haine getirerek büyük bir böümünü bavu ticaretiye kuzey ükeerine ihraç eden deri sanayii, son yýarda kayýtý ihracat yöntemerine aðýrýk vermiþtir. Deri ürüneri ihracatý, Asya ve özeike de Rusya krizinden sonra 2000 ve 2001 yýarýnda yeniden toparanmaya baþamýþ, 2000 yýýnda, öze faturaý ve bavu ticareti hariç bir önceki yýa göre yüzde 11 civarýnda artýþ kaydetmiþ, 2001 yýýnda yüzde 10, 2002 yýýnda ise yüzde 20 büyümüþtür Öncesi ü Bugünere kadar geen dericiik geeneði Fatih Sutan Mehmed'in Ýstanbu'u amasýya baþamýþtýr. ü Fetih sonrasýnda Kazýçeþme'de 33 sahane ve 360 tabakhaneden ouþan bir böge kurumuþtur. ü 18. yüzyýda hýza geiþen Türk dericiiði Avrupa pazararýnda büyük igi görmüþ ancak teknoojiye ayak uyduramadýðýndan bu durumunu koruyamamýþtýr. ü Cumhuriyet döneminde Türk dericiiði babadan oðua geçen onca bir karakter görünümündedir. ü 1924 tarihinde Ýzmir Ýktisat Kongresinde deri sektörü, teksti gibi önemi bir sanayi kou oarak kabu edimiþtir. ü 1960'ý yýarda dýþa açýma hazýrýkarý baþamýþtýr. ü 1975'erde ik ihracatar Avrupa'ya özeike Amanya'ya gerçekeþtirimiþtir. ü Bu süreç ayný zamanda deri üretiminin tüm Anadou'ya yayýmasýný saðamýþtýr Dönemi Geiþmeer ü Deri üretim merkezi oan Avrupa'nýn çeþiti nedenere deri sektörünü az geiþmiþ ükeere kaydýrmasý Türkiye'de deri sanayiinin geiþmesinde önemi ro oynamýþtýr sonrasýnda itha ikamesi modeden ihracata yöneik modee geçen Türkiye'de ihraç aðýrýký bir sektör oan deri sanayii hýza ieremeye ve dýþ ticaret içinde pay sahibi omaya baþamýþtýr. Özeike çevreye etkisi nedeniye deri üretimeri, organize sanayi bögeerine taþýnmýþtýr. 1991'de Sovyeter Biriði'nin daðýmasýya tüketim maarýna ihtiyacýn had safhaya çýktýðý dönem deri sektörümüzün en hýzý büyüdüðü dönem omuþtur. ü Daha önceki tecrübeer ve sektörün esnek yapýsý Türkiye'yi küçükbaþ deri iþeme ve giyim sektöründe dünya birincisi yapmýþtýr Dönemi ü Yine Rusya pazarýnýn etkisiye kürkük deriye artan taep dünya fiyatarýnýn artmasýna parae oarak kaitenin bozumasýna da yo açmýþ, bu durum Türkiye'deki üreticierin ürün kaiteerini oumsuz etkiemiþtir Krizi ü Tek pazara baðýmý hae geen ve aþýrý yatýrým yapan Türkiye deri sanayicisi Aðustos 1998'de Rusya'da meydana geen ekonomik krizi çok yakýndan hissetmiþtir. ü Krizin sezon baþýna rastamasý nedeniye yüksek fiyatardan aýnan ve ihracat geiriye geri ödemesi düþünüen borçar ödenemez konuma gemiþ ve deri sektörü aðýr bir krizin içine düþmüþtür. Sorunar ü Rusya'nýn yüksek taebinden kaynakanan hýzý ve pansýz büyüme ie yatýrým harcamaarýnýn artmasý döner sermaye oanakarýnýn azamasý ü Rusya'daki bu büyük taebin bu sektörü tamamen bu pazara yönetmesi yýarýn emeðiye kazanýan Avrupa ve diðer pazararýn ihma edimesi ü Yeni giriþimciere birikte sanayici profiinde niteik kaybý yaþanmasý Tabo 1. Sektörün geiþimi 2 Ýstanbu Sanayi Odasý

15 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ Deri ve Deri Mamüeri (Bavu Ticareti Hariç) Türkiye Topam (miyon $) Ýhracat Ýthaat Fark Topam Ýhracat Topam Ýthaat ,6 275,4 499, ,4 261,8 407, ,2 319,4 325, ,8 434,2 205, ,4 489,2 202, ,7 743,4-85, , ,2-503, , ,8-322, ,4 625,2-148, ,2 268,5 129, ,5 501,2-48, ,4 576,5-62, ,3 808,6-82, Tabo 2. Deri sektörü dýþ ticareti ve Türkiye topam dýþ ticareti Kaynak: DTM yýýnda Türkiye'nin topam ihracatý 31,3 miyar doar, ayný yý içindeki deri ve deri ürüneri ihracatý 622 miyon doarý resmi, 1,7 miyar doarý öze faturaý, yocu beraberinde eþya yöntemeriye omak üzere 2,3 miyar doar düzeyine uaþmýþtýr yýý esas aýndýðýnda deri ürünerinin Türkiye'nin topam ihracatýnýn yakaþýk yüzde 7,4'ünü ouþturduðu görümektedir. miyon $ Ýhracat Ýthaat ,6 669,4 645,2 639,8 691,4 657,7 588,0 723,8 476,4 398,2 452,5 514,4 726,3 275,4 261,8 319,4 434,2 489,2 743, , ,8 625,2 268,5 501,2 576,5 808,6 Grafik 1. Deri sektörü performansý (bavu ticareti hariç) Kaynak: ÝTKÝB. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 3

16 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ 1.2. DÜNYA DERÝ SEKTÖRÜNDEKÝ GELÝÞMELER VE GÜMRÜK BÝRLÝÐÝNÝN SEKTÖRE ETKÝLERÝ Son otuz yýda dünya deri sektöründe yaþananarý tanýmayan anahtar sözcük, üretimde yer deðiþtirmedir. Bu dönemde dericiik kuzeyden güneye, batýdan doðuya daha öz bir anatýma Uzakdoðuya göç etmiþtir. Deri sektöründe önde geen ükeer giderek önemerini yitirmiþ ve yeni ükeer önemi konuma gemiþtir. Bu geiþmeer ükeer bazýnda deðiþik sonuçar doðurmaktadýr. Bazý ükeerde deri sektörü önemi kayýpara uðrarken sayýý ükeerde de þaþýrtýcý geiþmeere neden omaktadýr Sektördeki Son Geiþmeer / Üke Karþýaþtýrmaarý Günümüzde deri ve deri ürünerinde önde geen ükeer arasýnda, özeike Ýtaya ve Çin'in ayrý bir yeri buunmaktadýr. Çin'in deri sektöründe son yýarda gediði yeri çok iyi deðerendirmek gerekmektedir yýýnda 100 birim oan büyükbaþ deri üretiminin 1997 yýýnda yakaþýk 400 birime uaþtýðý görümektedir. Bunun yanýnda asý çarpýcý geiþme deri ayakkabý üretiminde ortaya çýkmaktadýr yýýnda 100 birim oan üretim 1997 yýýnda birim yani miyon çifte uaþmýþtýr. Böye bir geiþmenin baþka bir örneði buunmamaktadýr yýý deri (ham deri + wetbue-crust + bitmiþ deri) ithaatý miyon doar, ihracatý ise 364 miyon doardýr. Topam ithaatýn yüzde 67,5'ini bitmiþ deri ouþturmaktadýr. Çin'in deri ve deri ürüneri ihracatýnda (1998, 10,8 miyar doar) deri ayakkabý yüzde 33,4, deri eþya yüzde 28,7 ve deri giysi ise yüzde 12,4 pay sahibidir. Bu deðerer Çin'in tüm deri sektöründe büyük oyuncu oduðunu göstermektedir. Ancak, kaite açýsýndan geiþme saðanmasýna karþýn istenien düzeye haen eriþememiþtir. Ýtaya 1991'den 2000'e kadar üretim miktarýný büyükbaþta 100 miyon m 2 'den 169 miyon m 2 'ye, küçükbaþ deride ise 39 miyon m 2 'den 47 miyon m 2 'ye yüksetmiþ, buna karþýýk firma sayýsý artmamýþ, çaýþanarýn sayýsý artmýþtýr. Coðrafi oarak üç bögede topanmýþ oan Ýtaya deri sektörü, bögeere göre farkýýkar göstermektedir. Arzign'da daha çok mobiyaýk, S. Croce'de ayakkabýýk ve kösee, güneyde Soofra'da ise küçükbaþ ebiseik deri üretimektedir. Özeike S. Croce ve Soofra'da yoðun Arzign'de ise daha az öçüde omak üzere bir tür iþ ortakýðý oarak deðerendiriebiecek fason üretim yapýmaktadýr. Bu üretimi fason üretim oarak tanýmamak yetersiz kamaktadýr. Çünkü üretimin gene oarak bir iþemini yükenen birimer söz konusudur. Deri ve deri ürünerinde ik sýraarda yer aan Ýtaya, gerek kaite gerekse tasarým açýsýndan sektörü yönendirmektedir. Bu arada Ýtaya'da deri sektörünün kuandýðý makineerde ham derideki geiþmeerden de kaynakanan nedenere önemi deðiþikiker omuþtur. Bir yandan çaýþma araýkarý uzamýþ, makineerin hassasiyeti ve randýmanarý artmýþ ve doayýsýya makine fiyatarý yüksemiþtir. Beki can aýcý soru þudur: Acaba deri sektöründe öçek ekonomisini tedarik, üretim ve pazarama iþemerinde ayrý ayrý düþünmek, ee amak daha mý doðrudur? Bu sorunun yanýtý ise Çin örneðinde deði, Ýtaya örneðinde oduðu gibi ayrý ayrý ee amak omaýdýr Sektördeki Teknoojik Geiþmeer Sektördeki teknoojik geiþmeeri iki açýdan ee amak oasýdýr. Birincisi makine donanýmý, ikincisi ise kimyasaardaki geiþmeerdir. Makineer prensip oarak bir deðiþim göstermemiþtir. Baþýndan beri merdanei makineer deri üretiminde kuanýa gemiþtir. Doap ve pervane teme makineerdir. Ancak iskefe makinesi ve kurutmada teme deðiþimer yaþanmýþtýr. Bunun dýþýnda makine yönünden geiþme hidroik, eektronik ve yeni 4 Ýstanbu Sanayi Odasý

17 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ geiþtirien mazemeerin kuanýmý yönündedir. Ancak makineerin kapasiteerindeki artýþ ve çaýþma imiterindeki geiþmeer göz ardý ediemeyecek boyuttadýr. Geinen noktada teknooji eskiye göre daha büyük kapasiteerde iþetmeer kurmayý zorunu hae getirmiþ ya da Ýtaya örneðinde oduðu gibi iþemeri ayrý iþetmeer oarak kurmak durumu ortaya çýkmýþtýr. Bunun dýþýndaki bir seçenek uyguanabiir omaktan uzaktýr. Kimyasa oarak yüz yýdýr baþarýya kuanýan krom sepiemesi önemi çevre sorunarý yaratmaktadýr. Bu nedene kromun yerine kuanýabiecek bir yöntem ve mazeme üzerine yoðun çaýþmaar yapýmaktadýr. Ancak bu aanda doyurucu bir sonuca uaþýamamýþtýr. Çevre sorunarýný azatmak adýna özeike ýsatma ve kireçik iþemerinde ise önemi geiþmeer gerçekeþmiþtir. Enzim daha yaygýn oarak kuanýmaya baþanmýþtýr. Retenaj, boya ve yaðama maddeerinde de önemi geiþmeer yaþanmýþtýr. Ham deri kaitesinde oumu yönde geiþmeer gerçekeþirken çevre adýna da önemi kazanýmar ede edimiþtir. Bitirme iþemerinde de kimyasaarýn çeþitiiði geniþ uyguama oanakarý sunmaktadýr. Ancak teme bir dönüþüm yaþanmamýþtýr. Görünürde de böyesine bir geiþme bekenmemektedir. Poromerik (yapay) mazemeerin gösterdiði baþarý karþýsýnda deri ürünerinin doða mazeme oma özeiðini öne çýkarma çabaarý aðýrýk kazanmaktadýr. Ancak, deri ürünerinin beiri kaitede beiri miktararda üretimesi oanaðý düþüktür. Bu ikiem eskiye göre bugün daha yoðun yaþanmaktadýr. Doða mazeme oarak derinin beiri kaitede ve miktarda üretimesi durumunda daha çok pastik mazeme görünümü doðmaktadýr. Bu gerçek, deri üretim birimerinin büyüküðünün tartýþýmasýna neden omaktadýr. Büyük kapasitei üretim birimerinde saðýký ayýrým yapýamadýðý için daha pastik görünümü derier üretime ihtimai artmakta ve deri doða bir mazeme görünüþünü kaybetmektedir. Bu sorun karþýsýnda ancak bazý modaarýn yaratýmasýya geçici çözümer buunabimektedir. Dünyada ve Türkiye'de deri makineeri aanýnda da önemi geiþmeer kaydedimiþtir. Türkiye uzun yýar deri sanayiinin ihtiyacý oan makineerin büyük böümünü dýþarýdan itha etmiþtir. Bugün, Türkiye'de dünya standartarýnda makine ve ekipman üreten, kendi markaarýný kabu ettirmiþ kuruuþar buunmaktadýr. Bu sektörün ihracat yaptýðý ükeer arasýnda, Rusya, Türki Cumhuriyeter, Hindistan, Pakistan, Ýtaya, Fransa, Bengadeþ, Suriye, Ýran ve Lübnan ik sýraarda yer amaktadýr Gümrük Biriðinin Sektöre Etkieri 1996 yýý baþýnda AB ie gerçekeþtirien Gümrük Biriði ie Türkiye, AB'ye karþý deri ve deri mamuerinin de içinde oduðu sanayi ürünerinde gümrük vergierini sýfýramýþ, üçüncü ükeere karþý ise hassas ürüner hariç, AB'nin Ortak Gümrük Tarifesi (OGT) haddini, gümrük vergieri oarak benimsemiþtir. Bu çerçevede, AB'ye karþý 1995 yýý itibarýya yüzde 3,3 gümrük vergisi + CIF bedeinin yüzde 12'si oranýnda Topu Konut Fonu oarak yakaþýk yüzde 15 koruma uyguanýrken, 1 Ocak 1996 tarihinden itibaren sýfýr koruma söz konusudur. Ayný þekide, üçüncü ükeere karþý AB'nin OGT haddi adapte edimek suretiye, 1995 yýý öncesi yüzde 22 oranýnda koruma uyguanýrken, Gümrük Biriði sonrasýnda koruma yüzde 5,8'e düþürümüþtür. Böyeike, Gümrük Biriði sonrasý ithaatta hem AB ükeerine hem de üçüncü ükeere ciddi bir pazar yaratýmýþtýr. AB ie Gümrük Biriði ve OGT oranarý, ayakkabý ve deri eþya sanayiinde güçü üçüncü ükeere karþý bu sanayimizi korumakta yetersiz kamýþtýr. AB'ye yöneik deri konfeksiyon ihracatý, yýarý arasýnda süreki düþmüþtür yýýnda 284 miyon doar oan AB'ye yöneik deri konfeksiyon ihracatý, 1996 yýýnda yüzde 16,4 oranýnda düþerek 237,4 miyon doara, 1997 yýýnda yüzde 18,5 oranýnda düþerek 193,6 miyon doara, 1998 yýýnda Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 5

18 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ ise yüzde 0,2 oranýnda düþerek 193,2 miyon doar düzeyine inmiþtir. Bununa beraber, söz konusu dönemde yanýzca AB ükeerine yöneik ihracatta deði, gene ihracat eðiiminde de süreki bir düþüþ söz konusudur yýarý arasýnda AB'ye yöneik ihracatta ve topam ihracatta süreki düþüþün nedeni, ihracatýn çoðunuka baþta Rusya omak üzere BDT ükeerine yönemiþ omasýdýr. Ancak bu ükeere yöneen ihracat, "bavu ihracatý" aðýrýký omasý nedeniye resmi ihracata yansýmadýðýndan, resmi kayýtý ihracatýn düþme eðiiminde oduðu þekinde bir izenim uyanmaktadýr. Diðer taraftan, Gümrük Biriði çerçevesinde AB'nin tercihi ükeeri ie imzaanmýþ oan serbest ticaret anaþmaarý, orta vadede Türkiye'nin deri konfeksiyon ihracatý açýsýndan fýrsatar yaratmaktadýr. Gümrük Biriði ie birikte deri konfeksiyon ürünerinin ithaatý da bir artýþ göstermiþtir. Ancak bu artýþ, oransa oarak yüksek görünmesine karþýýk, deðer oarak iç üretimi tehdit eder bir boyutta omamýþtýr. Gümrük Biriði sonrasý deri konfeksiyon ithaat eðiimerine göre bir deðerendirme yapýdýðýnda, Gümrük Biriðinden AB ükeerinden daha çok AB dýþý ükeerin yararandýðý ortaya çýkmaktadýr. Ükeer bazýnda bir deðerendirme yapýdýðýnda, AB dýþý ükeerden Hindistan, Çin ve Pakistan, AB üyesi ükeerden ise Amanya, Ýtaya, Ýspanya ve Fransa Gümrük Biriði sonrasý Türkiye'de gerçekeþtirien pazar açýýmýndan en faza yararanan ükeer omuþardýr. Gümrük Biriði sonrasý ihracat açýsýndan bir deðerendirme yapýdýðýnda ise, AB ükeerine yapýan ihracatta Gümrük Biriðine baðý oumu bir geiþmeden söz etmek oasý deðidir. Türk deri konfeksiyon sektörü, ihracatýn ithaatý karþýama oraný, uzmanaþma katsayýsý, dünya ihracatý içindeki payý gibi rekabet gücü göstergeeri bakýmýndan üstünükere sahiptir. Ancak, DTÖ ve AB taahhüteri çerçevesinde, Türkiye'nin ticari poitikaarýný serbest rekabet kuraarý çerçevesinde düzenemesi nedeniye, konfeksiyon sektörü, serbest rekabet koþuarýna uyum saðamamýþ oan Çin, Hindistan ve Pakistan gibi ükeerin haksýz rekabetine maruz kamaktadýr. Geecekte Çin'in, DTÖ üyeiði ve DTÖ kuraarýnýn Hindistan ve Pakistan nezdinde daha geçeri hae gemesiye bu ükeerin haksýz rekabet baskýsý sektörün üzerinden kakmýþ oacaktýr. Bu da deri konfeksiyonun ihracat kabiiyetine oumu yansýyacaktýr. Ayrýca, Türkiye'nin AB'ne tam üyeiðinin gerçekeþme aþamasýna gemesi, Gümrük Biriði çerçevesinde imzaanan serbest ticaret anaþmaarýnýn sona ermesi, ABD ie imzaanan Ticaret ve Yatýrým Antaþmasý'nýn sektörün yararýna bei düzenemeer gibi etkierinin de sektörün rekabet gücünü artýracak önemi geiþmeer oacaðý açýktýr. 6 Ýstanbu Sanayi Odasý

19 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ 1.3. ALT SEKTÖRLERÝN TEMEL GÖSTERGELERÝ VE REKABET GÜCÜ Deri sektörü emek yoðun bir sektördür. Yeniden yapýanma sürecini hýza tamamayan yüksek üretim gücüne sahip oan bu sektör, ükemizin vazgeçemeyeceði, dünyada da, Ýtaya'dan sonra söz sahibi bir üke konumundadýr. Bihassa küçükbaþ bakýmýndan dünyada üretien derinin yüzde 22'sini, Türk deri sektörü iþemektedir. Ýmaat sanayiindeki yüzde 2,2'ik payý ve istihdamdaki yüzde 1,5'ik payý ie ükemizin ik 10 sektörü arasýnda yer amaktadýr. Bigi ve yan sanayi bakýmýndan da odukça geniþ bir kapasiteye sahip oan bu sektör, Ortadoðu ie Bakanar ve Doðu ie Batý Avrupa arasýnda bir köprü roü oynamaktadýr. Deri konfeksiyonu uusararasý pazararda deri ve deri ürüneri sektörünün öncüsü konumundadýr. Son yýarda topam 2 miyar doar düzeyinde seyreden BDT ükeerine deri konfeksiyon ihracatý omasa, Türkiye'de özeike küçükbaþ deri iþeyen ne tabakhaneerden, ne buna uygun makine ve kimyasa üretimi yapan üreticierden, ne de son ürünü üreten konfeksiyon firmaarýndan söz ediebiirdi. Bu nedene, Türk deri üretimi sektörünün büyük öçüde, baþta Rusya omak üzere BDT ükeerine ihracat yapan deri konfeksiyon sanayii üzerine kuruu oduðu gerçeði, her zaman dikkate aýnmaý ve stratejier bu gerçeði gözden kaçýrmayacak þekide ouþturumaýdýr. Türk deri sektörünü irdeemeden önce, bu sektörü doðru anamak için sektörün teme gerçekerini özetemek yerinde oacaktýr. Türk deri sektörünün okomotifi, BDT ükeerine yapýan yýýk 2 miyar doar düzeyindeki deri konfeksiyon ihracatýdýr ve bu ihracat aýcý ükeerin ihtiyacý / öze yapýsý doðrutusunda bavu ticareti ve öze fatura you ie gerçekeþmektedir. Konfeksiyon ihracatýnýn hemen tümü yünü aýnmamýþ (kürk) ve yünü aýnmýþ (nappa) küçükbaþ hayvan derisinden mamu deri giyimdir. Et tüketimine baðý bir yan ürün oan deri, ükemiz deri sanayiinin taebini karþýamaktan çok uzaktýr. Bu nedene küçükbaþ deri taebinin yüzde 65'i, büyükbaþ deri taebinin ise yakaþýk yüzde 40'ý ithaata karþýanmaktadýr. Ayakkabý ve saraciye at sektörerinde üretimin asý önemi kýsmýnda deri kuanýmý sýnýrýdýr. Deriden mamu ayakkabý ve saraciye üretiminin önemi kýsmý yurt içinde tüketiirken, deri konfeksiyonun neredeyse tamamý ihraç edimektedir. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 7

20 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ HAM DERÝ Sektörün Tanýmý ve Teme Göstergeeri Ham deri, et sanayiinin bir yan ürünüdür ve üretimi tümüye ükeerin nüfus, geir düzeyi ve yeme aýþkanýkarýna baðýdýr. Ham derinin bozuþmasýný öneyip kuanýabiir duruma getirme çabasý oarak tanýmanabiecek dericiik ise, binerce yýýk tarihe sahiptir. Deri sanayiinde kuanýan ham derier, a) Büyükbaþ derier b) Küçükbaþ derier omak üzere iki ana gruba ayrýabiir. Bazý farký uyguamaar osa da ana hatarýya büyükbaþ derier ayakkabý, saraciye ve mobiya üretiminde, küçükbaþ derier ise deri giysi üretiminde kuanýmaktadýr. Dünyanýn özeike kaitei deri giyimde en büyük pazarý konumunda oan BDT ükeerine yakýnýk ve deri konfeksiyon sektörümüzün bu pazarýn taeperine uygun biçimde üretim yapabime yeteneði sayesinde Türkiye, küçükbaþ deride ve özeike kürk-süet'te (yünü aýnmamýþ küçükbaþ deri) önemi bir merkez durumuna gemiþtir Üretim Türkiye'de ham deri üretimi, öze sektöre ait yakaþýk 90 adet et kombinasý ve 800'ü aþkýn beediye mezbahasýnýn yaný sýra EBK kombinaarýnda ve kayýtsýz oarak kasapar tarafýndan yapýmaktadýr. Köy, kasaba, þehir mezbahaarýnda et üretimi gayesi ie kesien her türü hayvanýn derieri, kasapar ya da ham deri tacireri tarafýndan tuzanarak ya da havada kurutuarak muhafaza atýna aýnmaktadýr. Bu kesimerin tamamý veteriner kontroünden geçiriememektedir. Beediye mezbahaarýnýn çoðunda da, kaitei deri yüzümü için gereki teknoojik oanakar buunmamaktadýr. Bu mezbahaarýn bir böümünde yerde kesim yapýmakta, yüzme ve iç organ çýkarma gibi iþemerin tümü gövdenin kancaara asýmasý yöntemiye yürütümektedir. Yine bu mezbahaarýn bir böümünde ise soðuk depo ve hijyenik çaýþma ortamý da dahi omak üzere güveni ürün ede etmek için gereki aet ve ekipmanar buunmamaktadýr. Devet Ýstatistik Enstitüsü verieri, ham deri üretimini iki düzeyde ee amaktadýr. Birincisi mezbaha ve EBK kombinaarýnda yapýan resmi kesimeri, ikinci böümü ise bunun yüzde 10'u oranýnda yapýdýðý varsayýan kaçak kesimi kapsamaktadýr. Bu hesapamaya ede edien sonuçar yanýtýcýdýr. Yapýan araþtýrmaar sadece kurban bayramýnda 4 miyon doayýnda küçükbaþ hayvan derisinin topandýðýný göstermektedir. Bu rakam DÝE verierinin 1/3'ü doayýndadýr. Bu nedene, Türkiye'de DÝE verierine göre ham deri üretim rakamarýnýn gerçekçi oduðunu söyemek oasý deðidir. Kasapýk güç hesabýya yapýan tahminere göre, yeri küçükbaþ deri üretimi yakaþýk 25 miyon adet, büyükbaþ üretimi ise yakaþýk 10 miyon adet oarak kabu edimektedir Ýhracat Mamu ihracatýnýn yarattýðý artan iç piyasa taebi nedeniye 1985 yýýndan itibaren ham deri ihracatý izne tabi maar arasýna aýnmýþ ve ihracat durmuþtur. 8 Ýstanbu Sanayi Odasý

21 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ miyon $ Büyükbaþ Küçükbaþ (koyun-kuzu) Küçükbaþ (diðer) Grafik 2. Ham deri ithaatý Kaynak: ÝTKÝB * *: Ýk 11 ayýk verier Ýthaat Swot Anaizi Türkiye, hayvan varýðý bakýmýndan dünyada ik sýraarda yer aan bir üke iken zamana bu konumunu yitirmiþtir. Yeri ham deri üretiminde son 5 yýda yüzde 40,5 oranýnda düþüþ yaþanmýþ, buna karþýn ayný dönemde hýza geiþen deri sektörünün ham deri ihtiyacý süreki oarak artmýþtýr. Bu iki yönü geiþmenin sonucu oarak, Türk deri sektörü dünyanýn en büyük ham deri ithaatçýarýndan biri haine gemiþtir yýý ithaat kayýtarý üzerinden yapýan hesapamaara göre, 5 miyon adedi iþenmiþ ve 40 miyon adedi ham omak üzere, 515 miyon doar deðerinde küçükbaþ ham ve iþenmiþ deri itha edimiþtir. Diðer bir ifade ie, küçükbaþ deri gereksinimimizin yakaþýk yüzde 65-70'i ithaata karþýanmaktadýr. Büyükbaþ deride ise bu oran yüzde 40 civarýndadýr Ýstihdam Topam sanayi istihdamý içinde sektörün payý yüzde 1,5 düzeyindedir. Çaýþma Bakanýðýnýn 2002 yýý Ocak ayý istatistikerinde sektörde kayýtý topam iþçi sayýsý kiþidir. Ham deri üretimindeki düþüþün yaný sýra hayvan kesim hataarý da var oan yeri ham deri kaynaðýnýn ekonomik deðerini azatmaktadýr. Kurumsa yapý yetersiz, standartar ise kaðýt üzerindedir. Bir deri ükesi omamýza karþýn yurdumuzda, haa kafa ve kuyruk içeren ham derierin oraný kafa kuyruksuz oanardan çok fazadýr. Üsteik günümüzde sakama metodu oarak, çaðdýþý bir metot oan kuyuarda saamura sistemi kuanýmaktadýr. Yüzümü yetersiz yapýan, sýnýfandýrýamayan ham deri mezbahadan fabrikaya uaþýncaya kadar da yetersiz koruma nedeniye deðer kaybetmektedir. Yüzüm sýrasýnda ouþan ispireer (derin býçak yaraarý) ise çok önemi bir yan ürün oan yarmanýn deðer kaybetmesine yo açmaktadýr. Ýspireer, çoðu kez derinin cit kýsmýna kadar uaþarak derinin kendisini de deðersiz kýmaktadýr. Ham derinin tedariki aþamasýnda, ortak yakaþým, eþgüdüm ve dayanýþma buunmamaktadýr. Hatta, zaman zaman ham deri ede etmeye yöneik iç rekabet had safhadadýr. Bu nedene sektör, satýcýar için iyi bir pazar konumundadýr. Bei dönemerde ham deriye Türk aýcýarýn gösterdiði yüksek ve bazen de suni taep ham deri Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 9

22 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ Güçü Yöner Zayýf Yöner - Asya ve Avrupa pazararýna yakýnýk. - Türkiye'nin dünyanýn niteiki ham derisini itha etme refeksine sahip bir üke omasý. - Dünya küçükbaþ deri üretiminin yüzde 22'sinin Türkiye'de iþenmesi. - Ýthaatta eþgüdüm omamasý doayýsýya yüksek fiyat. - Kesim ve sakama teknikerinin yetersiziði nedeniye deri kayýparý. - Yetersiz kurumsa yapý. Fýrsatar Tehditer - Hayvancýýðýn yeniden cananma eðiimi (GAP vb). - Yüzüm ve sakama ie igii standartarýn iyi yönde eðiim göstermesi. - Giderek artan dýþa baðýmýýk. - Hayvancýýðýn önemini yitirmesi. Tabo 3. Ham deri sektörü Swot anaizi fiyatarýný yüksetirken kaiteyi düþürmektedir. Özeike kürkük deriye yöneik yüksek taep, satýcýarýn bu niteikte omayan derieri de kürkük deri oarak pazaramaarýný saðamaktadýr. Tüm bunarýn yanýnda Tarým ve Köyiþeri Bakanýðýnýn þap hastaýðý ve diðer hayvan hastaýkarý nedeniye küçükbaþ ve büyükbaþ deri ithaatýna kýsýtamaar getirmesi ise deri sanayiinin üretimini oumsuz etkiemektedir. Ýthaatta giderek artan dýþa baðýmýýk ve ükemiz hayvancýýðýnýn önemini yitirmesi sektörün rekabet gücünü oumsuz etkieyen diðer unsurardýr. Bunara karþýýk dünya küçükbaþ deri üretiminin yakaþýk 1/5'inin Türkiye'de iþenmesi Türkiye'nin kaitei ham deriyi aabime refeksini de beraberinde getirmekte ve rekabet gücüne oumu katký saðamaktadýr DERÝ ÝÞLEME Sektörün Tanýmý ve Teme Göstergeeri Deri sektöründe, büyükbaþ, küçükbaþ ve diðer ham derierin, üzerinde yünüye (kürk-süet) ya da yünü aýnarak ticari kuanýma hazýr mamu deri haine getirimesi iþemerinin gerçekeþtiridiði aþama, tabakhaneciik ya da deri iþeme at sektörünün konusunu ouþturmaktadýr. Bu at sektörün nihai ürünü, giysiik, saraciyeik ve ayakkabýýk iþenmiþ derierdir. Deri iþeme at sektörü, Gümrük Tarife Ýstatistik Pozisyonarý 31.04'ten 41.09'a kadar oan kimyasa maddeeri kuanarak pozisyonundaki ham post ve derieri, iþemek suretiye ima eden at sektördür Üretim Deri iþeme sektörü, üretien mamu gruparýna göre farkýýkar göstermektedir. Buna göre, ayakkabý yüzük deri (vidaa ve gase) ve kösee iþetmeeri ie ebiseik deri ve kürk süet iþeyen iþetmeer arasýnda büyük farkar vardýr. Bunarýn girdieri, üretim süreçeri, ürüneri ve sorunarý birbirerinden odukça farkýdýr. Günde kg deri iþeyenerden 60 ton deri iþeyene kadar çeþiti büyükükerde iþetmeer deðiþik bögeerimize daðýmýþ durumdadýrar. Ükemizde, yakaþýk yarýsý faa durumda topam civarýnda tabakhane buunmaktadýr. Faa durumdaki büyük öçeki tabakhaneer Tuza (Ýstanbu), Çoru (Tekirdað), Menemen (Ýzmir), Uþak, Bursa, Manisa, Gönen (Baýkesir) bögeerindedir. Ayrýca Çanakkae, Isparta, Denizi ve Niðde'de de büyükü küçükü iþetmeer buunmaktadýr. 10 Ýstanbu Sanayi Odasý

23 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ miyon $ Ýhracat - büyükbaþ Ýhracat - küçükbaþ Ýthaat - büyükbaþ Ýthaat - küçükbaþ * Grafik 3. Ýþenmiþ deri ihracat ve ithaat rakamarý Kaynak: ÝTKÝB Rusya krizine baðý oarak büyük düþüþ gösteren küçükbaþ deri üretimi 2000 ve 2001 yýýndan itibaren tekrar artýþa geçmiþtir Ýhracat Türkiye, iþenmiþ deri üretimi bakýmýndan önemi kapasiteere sahip omasýna karþýn, ihracatta ayný oranda etkii oamamaktadýr. Topam iþenmiþ deri ihracatý ortaama yýýk miyon doar düzeyerindedir. Bunun da en önemi nedeni, iç piyasada taebin ve fiyatýn dýþ piyasaara orana yüksek omasýdýr. Ancak, özeike giysiik deri üretiminin hemen tamamý sonuçta mamu oarak ihraç edimektedir Ýthaat Büyük ve atý üretim kapasiteerine karþýn, özeike ihracatýn gerektirdiði kaite ve çeþitiik gereksinimi, önemi öçüde iþenmiþ ve yarý mamu deri ithaatýna neden omaktadýr. Son yýarda yýýk büyükbaþ deri ithaatý miyon doar, küçükbaþ giysiik deri ve kürk-süet ithaatý 100 miyon doar düzeyindedir Ýstihdam Deri iþeme emek yoðun bir sanayi koudur. Bu sektörde 3-4 iþçi çaýþtýran küçük iþetmeer oduðu gibi, kadar iþçi çaýþtýran büyük ve modern iþetmeer de mevcut oup farký öçekerde üretim yapýmaktadýr. Ancak, tabakhaneerde istihdam edien persone sayýsýya igii ede saðýký verier buunmamaktadýr. Çoru Deri Organize Sanayi Böge Müdürüðünün tarihi verierine göre bu bögemizdeki tabakhaneerde iþçi çaýþmaktadýr. Gönen deri iþeme fabrikaarýnýn istihdam kapasitesi ise, norma dönemerde , sezonda kiþiyi bumaktadýr. Yýda ortaama 65 miyon adet küçükbaþ deri iþenen tabakhaneerde yakaþýk , büyükbaþ deri iþeyen tesiserde de yakaþýk omak üzere sektörde topam iþçi çaýþtýðý hesapanmaktadýr Swot Anaizi *: Ýk 11 ayýk verier Deri iþeme sektörünün sorunarý arasýnda, "kaitei" üretim ik sýraarda yer amaktadýr. Türk deri Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 11

24 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ Güçü Yöner Zayýf Yöner - Organize sanayi bögeeri ve teknoojik atyapý. - Geiþmiþ kimya sanayii doayýsý ie kaitei üretim yapabime. - Esnek üretim yapabime kabiiyeti. - Üretim kaitesinin ortaama düzeyin üzerinde ouþu. - Dünya küçükbaþ ham deri üretiminin yüzde 22'sinin Türkiye'de iþenmesi. - Atý kapasite. - Verimsiz üretim. - Tek pazara baðýmýýk. - Büyükbaþ derinin ihracata dönük oarak yeteri kadar yer amamasý. - Hayvancýýðýn geriemesi ve hammadde yetersiziði. - Ham deri borsasýnýn iþevini yerine getirememesi. - Ürün çeþitiiðinin yetersiziði (mobiyaýk vb deri). - Þirketerin kurumsa kimik kazanamamaarý nedeniye organize hareket kabiiyetinden yoksun omaarý. Fýrsatar Tehditer - Geiþmiþ ükeerde üretimin giderek terk edimesi. - Deri konfeksiyonun artan ihracat potansiyei. - Çevreye duyarýýðýn artmasý. - Dünya pazararýnda Uzakdoðu'u üreticierin çoðamasý. Tabo 4. Deri iþeme sektörü Swot anaizi sanayiinin dünya pazarýnda rekabet edebimesi, ayakta kaabimesi önemi öçüde ürün kaitesini iyieþtirmesine baðýdýr. Türkiye deri sektörünün "düþük" ve "orta kaite" deri iþeyerek rakiperine üstün geme þansý buunmamaktadýr. Özeike Uzakdoðu'da, iþgücü maiyeti çok düþük oan Pakistan, Bangadeþ, Tayand, Çin gibi ükeer çok büyük miktararda "orta ve düþük kaitei" deri ve deri ürünerini dünya pazarýna sunmaktadýr. Türkiye'nin rekabet gücü ise, "kaitei, ancak Avrupa ürünerinden ucuz" diye tanýmanabiecek bir çizgi tutturmasýna baðýdýr. Atý kapasite sorununun kendisini en çok gösterdiði at sektör deri iþeme sektörüdür. Örneðin 1997'de tüm deri iþeme aanýnda var oan kapasitenin ancak yüzde 58'i kuanýýrken, 1999 yýýnda bu oran yüzde 43'e düþmüþtür. Giysiik ve kürk süet deri iþemede ise kapasite kuaným oranarý 1995'de yüzde 57,5, 1997'de yüzde 50 ve 1999'da yüzde 27,5 omuþtur. Önemi sorunardan bir diðeri verimiik düzeyidir. Son yýarda bei aanarda kaydedien hýzý geiþmeye raðmen yetersiz teknooji, eksik ve yetersiz eðitim, iþçi-iþveren iiþkierindeki uyumsuzukar verimsiziðe yo açmaktadýr. Çevrese konuarýn önemi oduðundan hareket eden deri sanayii, Çevre Bakanýðý ie 1994 yýýnda bir "Çevre Protokoü" imzaanmasýný saðamýþtýr. Söz konusu Çevre Protokoü ie deri sanayiinde faaiyet gösteren iþetmeerin en geç 1998 yýý sonuna kadar ya arýtma sistemine sahip herhangi bir organize sanayi bögesinde yer amaarý ya da kendi arýtma sistemerini kurmaarý benimsenmiþtir. Bu protokoe deri sanayicieri, bei bir geçiþ süreci ede ederek uyum saðama çaýþmaarýna baþamýþardýr. Deri sanayiinin çevreye uyum çabaarý sonucunda haihazýrda deri konfeksiyon sektöründe üretien maarýn yüzde 70'i çevreye duyarý yöntemere uyguanýr durumdadýr. Bunun için ieriki dönemerde, DTÖ kuraarýnýn ve ISO gibi Çevre Yönetim Sistemi standardýnýn yaygýnýk kazanmasýya, en azýndan sektöre yöneik haksýz rekabet yaratan diðer üke sektörerinin bu haksýz rekabeti önenmiþ oacaktýr. Bu durumda, dünya pazararýnda ve iç pazarda haksýz rekabete maruz kamayan sektörün ihracat performansý yükseecektir. 12 Ýstanbu Sanayi Odasý

25 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ DERÝ KONFEKSÝYON Sektörün Tanýmý ve Teme Göstergeeri Deri konfeksiyon ürüneri, kuanýan hammadde cinsi dikkate aýnarak 3 teme grupta topanabimektedir. 1. Yünü aýnmýþ küçükbaþ (nappa) 2. Yünü aýnmamýþ küçükbaþ (kürk) 3. Diðer (büyükbaþ, domuz, tabii kürker vb) Türkiye deri sektöründe asý hacimeri ouþturan, bunardan ik ikisi oan nappa ve kürk konfeksiyondur. Diðer deri ya da kürkerden üretien deri konfeksiyon ürüneri topam içinde çok küçük bir böümü ouþturmaktadýr. Deri konfeksiyon at sektörü, yakaþýk 2 miyar doar ihracatý ie ükemiz deri sektörünün okomotifidir. Deri iþeme, deri kimyasaarý ve deri makineeri at sektöreri de deri konfeksiyon ihracatý nedeniye geiþme göstermiþ ve göstermektedir. Ükemizdeki deri sektörünün varýðý ve baþarýsý neredeyse tümüye deri konfeksiyon ihracatýna baðýdýr. Deri konfeksiyon ihracatýnda en büyük ve önemi pazar (yakaþýk 1,7 miyar doar - topam ihracatýn yüzde 85'i), Rusya baþta omak üzere BDT ükeeridir. Rusya'ya deri konfeksiyon ihracatýnýn devamý ve baþarýsý, Türk deri sektörünün hayatiyeti ve baþarýsýnýn en teme noktasýdýr. Bu nedene, sektörün baþarýsý ve devamýýðý açýsýndan Rusya koþuarýna uygun üretim ve tesimat yapmak en önemi kriterdir. Bu ükeerdeki aýcýar, zayýf sermaye yapýarý nedeniye, küçük partier hainde sipariþ vermektedir. Batý ükeeri aýcýarý gibi düzeni, önceden pananmýþ ve zamana yayýmýþ sipariþer yerine, sattýkça yeni sipariþ vermekte ve hýzý tesimat bekemektedirer. Bu nedene, üreticierimiz seri üretim yaparak hazýr ürün satmak yerine, sipariþ üzerine ve sadece sezonda üretim yapan küçük iþetmeer hainde çaýþmaktadýr. Bu tarz üretim, üretim maiyeterini yüksetmesine karþýýk aýcýarýn ihtiyaçarýna birebir uymasý nedeniye, Türk deri konfeksiyon sektörünün rekabette önemi bir üstünüðüdür. Sipariþer önceden biinemediði için sýnýrý hammadde stokarý tutumakta, bu durumda iþetme sermayesi ihtiyacý düþük omakta ancak sipariþerin devamýýðý da ayný þekide sýnýrý kamaktadýr. En büyük aýcý oan Rus iþetme sahiperi, Rusya'daki kayýtsýz ekonomik yapý ve yüksek vergier nedeniye aýmarýný uusararasý dýþ ticaret kuraarý içinde yapmamaktadýr. Sipariþerini çoðunuka yurt içinde nakit karþýýðý tesim aýrken, tesimatýn Türkiye'de faaiyet gösteren Rus kargo firmaarýna yapýmasýný istemektedirer. Yurt içinde tesim aýnan ürüner, Rus kargo firmaarý tarafýndan ükeerine yasa omayan yoara sokuarak aýcýsýna yerinde tesim edimektedir. Bu ürüner aýcýar tarafýndan faturasýz oarak satýmaktadýr. Bu nedene, tüm sistem nakit para hareketeri ie dönmektedir. Sipariþerin tümü uçaka sevk edimekte ve sipariþten itibaren 4-5 gün içinde aýcýya tesim ediebimektedir. Kýsa bir zaman diiminde yine kýsa araýkara sipariþ veren aýcýar, her seferinde rakip iþetmeere göre kendierini farkýaþtýrma çabasý içinde deðiþik modeere yönemekte, bu da sýk ve süreki yeni modeer üretme gereksinimi yaratmaktadýr. Hýzý ve çok sayýda yeni mode yaratan ve bir anamda "butik" üretim yapan firmaar, satýþta da farkýýk yaratabimekte ve bu farkýýkarý için ürünerini primi oarak satabimekte, buna karþýýk standart üretim yapan firmaarýn rekabette zorandýkarý görümektedir. Seri ve standart üretim ve ucuz maiyete dayaý Çin - Hindistan - Pakistan rekabetine karþý, Türk deri sektörünün en büyük kozu "sipariþ üzerine hýzý butik üretim"dir. Özeike daha pahaý oan kürk konfeksiyonda, bu tarz üretim yapabiecek ve rekabet edebiecek bir yapýnýn ouþmasý odukça zor görünmektedir. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 13

26 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ miyon $ Ýhracat * Grafik 4. Deri konfeksiyon ihracatý Kaynak: ÝTKÝB. *: Ýk 11 ayýk veri Üretim Üretimin hemen tamamý ihraç edimekte oup, iç piyasa satýþarý da çoðunuka turistere yöneiktir ve gerçek iç piyasa satýþarý ihma ediebiir düzeydedir. Türkiye'nin konfeksiyonuk ham deri üretimi, topam ihtiyacýn ancak yüzde 35'ini karþýamaktadýr. Ýhtiyacýn yüzde 58'i ham ve yüzde 7'si iþenmiþ oarak itha edimektedir. Derinin pahaý bir ürün omasý ve üreticierin genede mai yapýsý sýnýrý KOBÝ niteiðinde firmaardan ouþmasý nedeniye sektör asgari stoka çaýþmakta ve stok devretmemektedir. Deri giysinin genede soðuk havaarda kuanýmý nedeniye satýþar büyük öçüde mevsimsedir. Ýhracatýn yüzde 70'i Aðustos - Araýk döneminde gerçekeþmektedir yýýnda itha edien yakaþýk 45 miyon ve yeri 25 miyon adet küçükbaþ deriden yakaþýk 10 miyon giysi üretierek ihraç edidiði hesapanmaktadýr (ortaama 7 deri/giysi) Ýhracat Ortaama 200 doar/giysi hesabý ie, 2001 yýý gerçek ihracatý 2 miyar doar oarak hesapanmaktadýr. (yüzde 50 nappa - yüzde 50 kürk). Bu ihracatýn 373 miyon doarý beyannamei, kaan yakaþýk 1,7 miyar doarý öze faturaý ve bavu ticareti oarak gerçekeþmiþtir. Bu hacmi ie deri konfeksiyon, öze faturaý ve bavu ticareti dahi tüm deri sektörü ihracatýnýn yüzde 87'sini (2/2,3 miyar doar) gerçekeþtirmektedir ve Türkiye topam ihracatý içindeki payý yüzde 6,5'tir Ýthaat Ükemizde perakende faaiyette buunan markaarýn sýnýrý sayýda ithaatý dýþýnda deri giysi ithaatýmýz yok denecek düzeydedir Ýstihdam Deri konfeksiyon sektöründe, makine baþýna günde ortaama 6-7 adet giysi üretimektedir. Makine baþýna çaýþan iþçi sayýsý da 3,5'dir. Sektörün mevsimseiði ve tam kapasite ie yýda ortaama 180 gün üretim yapýdýðý dikkate aýndýðýnda, bu sektörde çaýþan iþçi sayýsýnýn yakaþýk civarýnda oduðu hesapanmaktadýr. Topam 2 miyar doar ihracat gerçekeþtiren bu sektörde, çaýþan iþçi baþýna saðanan döviz girdisi doar düzeyindedir. 14 Ýstanbu Sanayi Odasý

27 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ Swot Anaizi Konfeksiyon sektörü, üretiminin çok büyük bir böümünü ihraç etmektedir. Türkiye, dünyada küçükbaþ derinin yüzde 75'ini iþeyecek bir kapasiteye sahiptir ve katma deðeri yüksek ürün ihraç etmektedir. Topu, deðiþik modeerde ve tesimat süresi kýsa oan sipariþeri karþýayabiecek esnek bir yapýya sahiptir. Özeike Rusya pazarý için yapýan çaýþmaarda bu önemi bir özeiktir. Sektörde kurumsa yapýsý henüz oturmamýþ küçük ve orta büyükükte aie þirketeri, atyapý sorunu buunan üretim tesiseri ve sezonuk üretim yaygýndýr. Yýýk üretim paný yapýamadýðý için sektörde mevcut stokun ürüne dönüþme riski artmaktadýr. Deri hammaddesinin standart omamasý ve konfeksiyonda e emeði oranýnýn yüksekiði büyük miktarda standart ma üretimini zoraþtýrmaktadýr. Pahaý finansman ve pahaý enerji rekabet gücünü oumsuz yönde etkiemektedir. Deri konfeksiyon at sektörünün rakiperi Ýtaya, Ýspanya, Hindistan, Pakistan ve Çin'dir. Ýtaya ve Ýspanya, imaj ve marka yaratan tarzý, katma deðeri yüksek ve pahaý ürüneriye, diðereri ise uusararasý pazararda fiyat avantajýya rekabet güçerini korumaya çaýþmaktadýrar. Güçü Yöner Zayýf Yöner - Ýhracata oan yatkýnýk ve bu konuda ouþan deneyim. - En büyük pazara yakýnýk ve bu pazarý tanýmak. - Sipariþ üzerine hýzý üretim-tesimat yapabime yeteneði, üretimde esnekik. - Hammaddenin kaitesi, çeþitiiði ve buunabiiriði. - Pazarýn büyük öçüde peþin aým yapmasý. - Ýþetme sermayesi gereksiniminin sýnýrý omasý. - Moda ve tasarým becerisinin geiþmiþ omasý. - Kürkü üretimde deneyim ve kaite. Fýrsatar - Rusya ve BDT pazararýna aþýrý baðýmýýk. - Sipariþ üzerine çaýþma zorunuuðunun getirdiði - panama zoruðu, - maiyet kayýparý, - devamýýk saðanamamasý, - süreki ve hýzý yeni mode üretme maiyeti, - yetiþmiþ eeman sýkýntýsý. - Sýnýrý iþetme sermayesi ve finansman gücü. - Yetersiz satýþ ve pazarama atyapýsý. - Yetersiz kurumsa yapý. - Yetersiz eðitimi persone. - Satýþarýn mevsimseiði, stok maiyeteri. Tehditer - Özeike kürk konfeksiyonda Rusya pazarýnda üstünüðün giderek Türk firmaarýnýn eine geçmekte omasý ve rakiperin çekimeye baþamasý. - Dünya çapýnda geiþen ojistik hizmeter sayesinde, Rusya pazarýna yöneik üretim ie kazanýan hýzý üretim ve tesimat becerisinin diðer pazararda da uyguanabiir hae gemesi. - Piyasada yereþmiþ deri konfeksiyon markaarý omamasý. - Özeike seri üretim maarda Uzakdoðuu üreticierin sahip odukarý maiyet avantajý. - Rusya gümrük mevzuatýndaki oasý deðiþikiker sonucu aýcýarýn kayýtý sisteme uyum saðayamama oasýýðý. - Rusya piyasaarýnýn kayýtý sisteme geçmesi hainde baþta Ýtayanar omak üzere rakip ükeerden geen rekabetin artmasý. - Fiyatarýn pahaý omasý nedeniye tüketicierin deri giysi yerine baþka ürünere yöneebime oasýýðý. - En büyük pazar oan Rusya'da yeri üretimin giderek artmasý. - Türk deri ürünerinin Ýtayan markaarýya ya da fason oarak pazara sunumasý nedeniye Türk maý deri konfeksiyon imajýnýn yüksememesi. Tabo 5. Deri konfeksiyon sektörü Swot anaizi Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 15

28 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ SARACÝYE Sektörün Tanýmý ve Teme Göstergeeri Saraciye sektörü, insanarýn faydaarý için ehieþtirimiþ hayvanarýn gücü ie süratinden yaraanabimek amacýya koþum ve eðer takýmarý imai ie baþamýþtýr. Ancak zamana topum ihtiyaçarýnýn artmasý ve çeþitenmesi, insan yaþantýsýnda moda fikrinin hakim ro oynamasý, diðer taraftan teknooji ie deðiþik yapýarda ham ve yardýmcý maddeerin, benzer ikame maddeerinin buunmasý ie bu sanayi tarafýndan kuanýmasý, bugün saraciye üretim zinciri içinde yer aan mamu türerini çok çeþitendirmiþtir. Gene oarak e emeði yoðun hizmet veren sektör 1980'i yýardan itibaren ihracat aðýrýký çaýþmaya baþamýþtýr. Geneike aie þirketeri þekinde yapýanan sektörde kurumsa yapýaþma gerçekeþtiriememiþtir. Saraciye, tabii ve suni deri çeþiti ayakkabý ie giysi dýþýnda kuaným ve süs eþyasý üreten bir sanayi daý oarak tanýmanmaktadýr. Uusararasý tasnif sistemine göre, saraciye eþyasý oarak kabu edien eþyaar aþaðýdaki gibi grupanabimektedir: Seyahat çantaarý, spor çantaar ve bavuar; kasaý-kasasýz Kasaý kasasýz oku ve evrak çantaarý Kadýn çantaarý, e portföyeri Para çantaarý, cüzdanar, portmoneer Askýý askýsýz erkek e çantaarý Kasaý-kasasýz müzik aet kutuarý, mücevher ve kýymeti cihaz kutuarý Be kemereri, saat kayýþarý Koþum ve eyer takýmarý Avcýýk ve spor mazemeeri Büro mazemeeri, sümen takýmarý, dosyaýkar, kaemiker, ajandaar vs Hediyeik eþya, süs eþyaarý anahtarýkar ve diðer benzeri eþyaar Seyahat e çantaarý, spor çantaarý, bavuar Oku ve kasaý-kasasýz evrak çantaarý Kadýn çantaarý, e portföyeri Para çantaarý, cüzdanar, portmoneer Askýý, askýsýz erkek e çantaarý Be kemeri, saat kayýþarý Seyahat e çantaarý, spor çantaarý, bavuar Oku ve kasaý-kasasýz evrak çantaarý Kadýn çantaarý, e portföyeri Para çantaarý, cüzdanar, portmoneer Askýý, askýsýz erkek e çantaarý Be kemeri, saat kayýþarý Deriden Üretimiþ Saraciye Eþyasý (1.000 adet) Kapasite Kuaným Oraný % Deri Dýþý Mazemeerden Üretien Saraciye Eþyasý (1.000 adet) Kapasite Kuaným Oraný % Tabo 6. Saraciye sektöründe kuruu kapasite durumu Kaynak: DÝE. 16 Ýstanbu Sanayi Odasý

29 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ Üretim Sektörde faaiyet gösteren iki kamu kuruuþu, Sümerbank Beykoz Deri ve Kundura Sanayi Müessesesi ie Kara Kuvveteri Askeri Dikimevi'dir. Öze kesimde deri eþya üreten, Ýstanbu Sanayi ve Ticaret Odaarýna kayýtý 750 ve Ýstanbu Umum Saraçar Derneði'ne kayýtý öze sektör kuruuþu buunmaktadýr. Yurt içinde çeþiti yöreere daðýmýþ, küçük çapta üretim yapan ve hiçbir dernek ve odaya kayýtý omayan, ancak Ýstanbu'dan aksesuar adýkarý biinen 500 kadar firma daha oduðu tahmin edimektedir. Bu sanayi daýnda, üretien mamuerin çok çeþiti ouþu, kuanýan ham ve yardýmcý maddeerin deðiþik yapýara sahip buunmasý ve üretim metotarýnýn mamu çeþiterine ve kuanýan maddeere göre deðiþik þekierde uyguanmasý, tutarý bir kapasite tespitine oanak vermemektedir. Ancak, bugünkü uyguamada kapasite hesapamaarý, pananan üretim çeþiteri ve miktarý üzerinden, mevcut makine parký ve iþçi adedi nazara aýnarak yapýmaktadýr. Kapasite raporarýnda beirtimiþ oan deðerer yý içinde iç ve dýþ taeper doðrutusunda deðiþebimektedir. Doayýsýya fiii üretim rakamarýný birbireri ie mukayese etmek imkaný yoktur. Üretim zincirinde yer aan ve binerce tip imaat içinde, taep doðrutusunda bir üretim türünden diðerine oan kaymaar bu mukayese imkanýný ortadan kadýrmaktadýr. Saraciye sektörü, diðer üretim gruparýna benzememekte kendine özgü bir karakter taþýmaktadýr. Ükemizde yüzyýar boyu faaiyetini sürdüren saraciye sektörü 70 miyonu aþan nüfusumuzun tüm saraciye eþyasý ihtiyacýný karþýarken bugüne kadar itha ihtiyacý hissettirmemiþ ve son yýarda ise gittikçe artan miktararda ihracat gayreti içine girmiþtir. Bu iþetmeer yeteri sermayeye sahip omamaarý ve ürettikeri ma türerinde iç pazardaki mevcut rekabet nedeni ie kapasiteerinin yüzde 60'ý ie çaýþmak durumunda kamaktadýr. Üretici firmaarýn yüzde 90'ý ortaama 6 iþçi çaýþtýrmakta, suni deri karýþýmý mazeme Deriden Üretien Saraciye Eþyasý (1.000 adet) Seyahat e çantaarý, spor çantaarý, bavuar Oku ve kasaý-kasasýz evrak çantaarý Kadýn çantaarý, e portföyeri Para çantaarý, cüzdanar, portmoneer Askýý, askýsýz erkek e çantaarý Be kemeri, saat kayýþarý Deri Dýþý Mazemeden Üretien Saraciye Eþyasý (1.000 adet) Seyahat e çantaarý, spor çantaarý, bavuar Oku ve kasaý-kasasýz evrak çantaarý Kadýn çantaarý, e portföyeri Para çantaarý, cüzdanar, portmoneer Askýý, askýsýz erkek e çantaarý Be kemeri, saat kayýþarý Tabo 7. Saraciye sektöründe üretim miktararý Kaynak: DÝE. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 17

30 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ kuanmakta ve düþük kaitei saraciye eþyasý üretmektedir. Emek yoðun ve kendine özgü bir sanat kou oan saraciye üretiminde uyguanan yöntem esas itibariye dünyanýn her yerinde aynýdýr. Yüksek kapasitei ve bant sistemi ie bir modedeki eþyadan büyük miktarda üretim yapan kuruuþarda birtakým makine ve ekipman iavesi ie iþin süratenmesi saðanmýþtýr. Ee yapýan iþemerin bir kýsmý makine ie yapýabiir hae getirimiþtir ya da iki üç iþem bireþtirimiþtir. Seri üretim için kýsmen saðanabien bu otomasyon, geneike ABS mazeme kuanarak üretien çanta ve bavuar için uyguanmaktadýr. Bu itibara, saraciye eþyasý üretiminde ükemizde uyguanan yöntem ie ieri ükeerde uyguanan yöntem aynýdýr. Saraciye ürüneri günümüzde, çok az kaemin dýþýnda, konfeksiyonu tamamayýcý veya kendi baþarýna birer moda unsuru omuþardýr. Deðiþen pazar koþuarý, üretime ve fonksiyona yöneik zorunu standartarýn bazý ürüner dýþýnda saraciye ürünerine uyguanabiiriðini imkansýz kýmaktadýr. Bu sektörün kapsamýna giren eþya ve çeþiterinin faza ouþu nedeniye, bu eþyaarýn üretim miktar ve deðereri, grupandýrmak suretiye ve yakaþýk oarak veriebimektedir. Kökü bir geçmiþe sahip oan saraciye sektörü bugüne kadar oduðu gibi ieriki yýarda artacak nüfusumuz, geiþecek geir düzeyimiz ve iave oarak artacak ihtiyacýmýzý karþýayacak þekide kendini organize edecek güç ve yeteriiktedir Ýhracat Suni deri, PVC mazemeeri ve metaerin de kuanýdýðý saraciye ürüneri içinde deri menþei ürünerin miktar ve oranarýný saptamak gerekmektedir. ÝGEME verierine göre 2002 yýýnda 42,7 miyon doarýk deri saraciye ürünü ihracatý gerçekeþmiþtir. Bavu ticareti youya da yýda 200 miyon doarýn üzerinde ihracat yapýdýðý tahmin edimektedir. Ancak bu yodan gerçekeþtirien ihracatýn önemi kaemini suni deriden yapýan kadýn çantaarý ouþturmaktadýr. Kaitei saraciye ürünerinde, Ýtaya, orta ve daha düþük kaiteerde ise üçüncü ükeer oarak adandýrýan Hindistan, Tayvan, Breziya, Güney Kore ve Pakistan dünya pazararýnda baþýca rakiperdir. Özeike Hindistan ve Pakistan gibi ükeerde ucuz iþgücü kuanýmaktadýr. Türkiye'deki iþçiiðin topam maiyet içindeki payý, bu ükeere göre odukça yüksektir. Ýþgücü maiyeteri yanýnda Uzakdoðu ükeerindeki yüksek teþviker haksýz rekabet ortamý yaratmaktadýr. miyon $ Ýhracat Ýthaat * Grafik 5. Saraciye sektörü ihracat ve ithaat rakamarý Kaynak: ÝTKÝB. *: Ýk 11 ayýk verier 18 Ýstanbu Sanayi Odasý

31 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ Ýthaat Miktarý yüksek omasa da, özeike Uzakdoðu menþei deri dýþý hammaddeerden mamu oku ve evrak çantaarý ie bavu aðýrýký saraciye ithaatýnýn son yýarda giderek artmakta oduðu görümektedir yýýnda 37 miyon doarýk saraciye ürünü itha edimiþtir. Saraciye sektörü hammadde yönünden de önemi bir ithaat hacmine sahiptir. Ancak üçüncü ükeerden itha edien sübvansiyonu ve kaitesiz hammadde giriþi, sektörde kaite probemerine ve haksýz rekabete neden omaktadýr Ýstihdam 1999 yýý itibariye saraciye sektöründe, Ticaret Odaarýna kayýtý kiþi, Ýstanbu Umum Saraçar Derneðine kayýtý kiþi omak üzere topam kiþinin istihdam edidiði ortaya çýkmaktadýr Swot Anaizi Yurt içi ve yurt dýþý taep doðrutusunda saraciye ürüneri çeþitenmiþ, yurt dýþý örnekeri ie rekabet etmek için yoðun bir faaiyet görümüþtür. Daha verimi üretim, makine teçhizatýnýn yenienmesi, otomasyon, goba kaite standartarýný yakaamak, ham ve yardýmcý mazeme kaitesinin yüksetimesi son beþ yýýn baþýca konuarý omuþtur. Sektör, deri ve deri dýþý hammadde ve çeþiti yardýmcý mazemeerin kaite ve standartarýný yüksetici taebini, zaman zaman yaptýðý ithaatara da pekiþtirmiþ ve özeike deri üretim sektörünü ieri bir aþamaya çekmiþtir. Yardýmcý mazemeerin baþýnda geen toka, kiit gibi meta aksesuar yan sanayiinde de eski yýara orana büyük bir geiþme saðanmýþtýr. Bazý saraciye firmaarý bünyeerinde bu üniteeri de kurmuþ, bazýarý ise, itha ederek mevcut üreticiye yön vermiþtir. Meta aksesuar yan sanayii üretiminin kaitesi, üretim zamaný ve güveniriði, sektörün ihracat yapmasýný zoraþtýrmaktadýr. Yurt içi ve yurt dýþý taebin hýzý doðrutusunda meta aksesuar sektörünün küçük atöyeerden orta boyutu iþetmeer haine gemesi gerekmektedir. Sektörde beiri kaite miktarda üretim yapýýncaya kadar ithaatýn devam etmesi kaçýnýmazdýr. Yurt dýþý taebin hýza artmasý, rakipere karþýn Türk saraciye sanayiini, ihracat hamesi içinde, gerektiði roü oynamaya yönendirmiþtir. Ýç pazar geiþirken, dünya standardýný yakaayabien firmaar ihracatarýný sürdürmüþerdir. Çoðunuðu teþki eden saraç esnafý, Güçü Yöner Zayýf Yöner - Esnek üretim yeteneði. - E ie üretim. - Hammadde buunabiiriði. - Yetersiz kurumsa yapý. - Yetersiz teknoojik atyapý. - Yetiþmiþ iþgücü eksikiði. - Üretim coðrafyasýnýn daðýnýk omasý. - Aksesuar üretiminde dýþa baðýmýýk. Fýrsatar Tehditer - Emek yoðun üretim nedeniye Batýda üretimin terk edimeye baþamasý. - Yurtdýþý taebin artmasý. - Geiþen turizm sektörünün etkisi. - Uzakdoðu tehdidi. Tabo 8. Saraciye sektörü Swot anaizi Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 19

32 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ küçük atöyeer hainde gayri sýhhi þartar ve verimi omayan yöntemere çaýþmaktadýrar. Bu iþetmeerin yeteri sermayeye sahip omayýþarý nedeniye; Bir kýsým imaatçýar fason çaýþmak zorunda kamaktadýrar. Diðereri ise hammadde ve yardýmcý mazeme aýþarýný küçük miktararda ve vadei ödeme þartarý içinde gerçekeþtirmekte, bu nedene artan üretim maiyeterini mevcut rekabet þartarý içinde kârarýndan fedakarýk ederek karþýamaktadýrar. Her iki hade de iþetmeyi büyütebime imkanarýndan yoksun kamaktadýrar DERÝ KÝMYASALLARI Sektörün Tanýmý ve Teme Göstergeeri Deri kimyasaarý at sektörü, ham deriyi iþeyerek mamu deri haine getirme sürecinde kuanýan kimyasa maddeer ve metotarýn topamýný ifade etmektedir. Ükemizde ana kimyasaar üretiminde eksikiker vardýr. Öze deri kimyasaarý üreten firmaarýn miktar bazýnda itha ettikeri girdier topam girdierin önemi bir oranýný ouþturmaktadýr. Öte yandan, giderek daha kaitei üretim yapan modern iþetmeerimiz ieri düzeyde rekabet gücü kazanmaktadýr. Geçmiþten günümüze dericinin teme hammaddesi oan ham deri, genetik ve histoojik sýnýrý deðiþikikeri dikkate amazsak, çok az oranda deðiþmiþtir. Ancak deri üretimini yöneten ve yönendiren moda süreki deðiþmektedir. Deðiþme göstermeyen ham deriye bu özeiði katabiecek tek unsur deri kimyasaarýndaki teknoojik deðiþikiker ve geiþmeerdir Üretim Türk deri sanayiine yöneik oarak yurt içinde üretim yapan 14 firma buunmaktadýr. Buna karþýýk ithaat yapmak suretiye bu aanda faaiyet gösteren kuruuþarýn sayýsý ise 35'tir. Sektöre teknik servis ve bigi saðayan kuruuþar dikkate aýndýðýnda, dýþa baðýmýýk önceeri sektörün geiþmesine katkýda buunmuþtur. Bu noktada dikkati çeken husus, aktarýan bigi birikiminin sektöre katkýsýnda beiri bir sýnýrýn buunduðu gerçeðidir. Nihayetinde, dýþa baðýmý oarak transfer edien know-how, dýþ kaynaký firmaar tarafýndan, Türk deri sektörünün kendi sektörerine karþý yaratabieceði rekabet potansiyei sýnýrarýnda beiri öçüerde serbest býrakýabimektedir. Kimya sanayiinin bir at daý oarak ee aýnabiecek deri kimyasaarý üretimi için mevcut atyapý, deri üretiminin gereksinimi oan her kimyasaýn üretimine uygundur. Bu amaca yöneik krom tuzarý üretim tesiseri, ekstraksiyon üniteeri, süfonasyon, süfitasyon, estereþme, kondensasyon, etoksiasyon, esterifikasyon gibi teme üretim tesiseri mevcuttur. Bu tesiserde reaksiyona sokuabiecek kimyasa hammaddeer ise sýnýrý oup ithaata tabidir Ýhracat Öze ürünerde Amanya, Bugaristan, eski Sovyet Cumhuriyeteri, Hindistan, Ýngitere, Ýran, Ýsrai, Ýtaya, Meksika, Mýsýr, Pakistan, Portekiz, Romanya, Suriye ve Ürdün'e ihracat yapýmaktadýr Ýthaat 1997 yýýnda yüksek düzeyere uaþan itha kimyasa hammadde deðeri yaþanan krizer ve pazar yapýsýndaki önemi istikrarsýzýk nedeniye hýza düþmüþtür yýý esas aýndýðýnda deri sektöründe kuanýan topam kimyasaarýn yüzde 25-30'u (yakaþýk 15 miyon Euro tutarýnda) ithaat youya karþýanmýþtýr. Söz konusu kimyasa hammaddeerin menþei esas oarak, Amanya, Amerika ve Ýtaya'dýr. Ýspanya da bu ükeeri takip etmektedir. Deri kimyasaarý hammadde ve yarý mamu ithaatýnda Gümrük Biriði anaþmasýndan sonra AB ükeeri öne geçmiþ omaka birikte sektör ABD, Ýsviçre, Japonya, Tayvan ve Güney Afrika gibi 20 Ýstanbu Sanayi Odasý

33 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ ükeerden de ithaat yapmaktadýr Ýstihdam Baþka sektörere de hizmet verimesi nedeniye topam oarak deri kimyasaarý at sektöründeki gerçek istihdam durumunu saptamak oasý deðidir. Farký sektörere öze ürüner sunan bu firmaarda çaýþan teknik kadroarýn yüzde 10-15'inin, üretim kadroarýnýn da yüzde 5'inin deri sanayiine yöneik faaiyet gösterdiði biinmektedir. doða bazý birçok kimyasa maddenin gýda sanayisi ie çakýþmasý nedeniye yüksek gümrük vergisine tabi omasý en önemi sýnýrayýcý etkener oarak beirmektedir. Kredi zorukarý, finansmanýn pahaý ouþu ve yakýn geçmiþte uyguanmýþ oan enfasyonist poitikaarýn üretimi cazip omaktan uzakaþtýran yapýsý, kimya sanayii önündeki ciddi engeerdir Swot Anaizi Deri sektörü için kimyasa madde üretiminde atyapý önemi öçüde ouþmuþ durumdadýr. Yetiþmiþ eeman ve imaat yatýrýmarý mevcuttur. Bununa birikte, yapýsa oarak deri sektörünün itici gücünü ouþturan kimya sanayiinin, daha da geiþtirimesi ve dinamizm kazanmasý gerekmektedir. Deri sektörünün geiþmeye muhtaç oan at sektörerinin hedeferine uaþabimesi için bu dinamizm gerekidir. Bu dinamizmi kazanmasýnda engeeyici birtakým faktörer mevcuttur. Kýsýtý hammadde buunmasý ve deri sektöründe teme kuaným aanýna sahip Güçü Yöner Zayýf Yöner - Üretim atyapýsýnýn mevcudiyeti. - Bigi birikiminin mevcudiyeti. - Yetiþmiþ eeman mevcudiyeti. - Kimyasa sentez imkanarýnýn omasý. - Sektörün özgün oka koþuarýnýn çok iyi tanýnýyor omasý. - Yeri hammadde ve ara ürünün kýsýtý omasý. - Gýda sektörü ie sýnai oarak ortak kuanýan doða bazý itha hammadde ve ara ürünerde yüksek gümrük vergisi. - Sektörün Ar-Ge'ye taep eksikiði. Fýrsatar Tehditer - Sektörün bögese avantajý. - Geiþmiþ ükeerde artýk sektöre büyümenin durmasý ve Türk deri sektörünün bu boþuðu dodurabime ihtimai. - Deri sanayiinin geiþmeye açýk omasý. - Kaiteye yöneiþ. - Sektörün küçümesi. - Ar-Ge taepsiziði. - Ýhracat imkanarýnýn kaçýrýmýþ omasý. Tabo 9. Deri kimyasaarý sektörü Swot anaizi Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 21

34 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ 1.4. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ SEKTÖRÜNÜN REKABET GÜCÜ At sektörere göre deðerendirien sektörün gene oarak güçü ve zayýf yönerini anaiz etmek yararý oacaktýr. Bu baðamda sektör genei için yapýan SWOT anaizi ie baþýca güçü ve zayýf yöner bu böümde kýsaca özetenmiþtir Baþýca Güçü Yöner Güçü yöneri dört teme baþýkta topamak oasýdýr. Hammaddede Öçek / Kuruu Kapasite: Çeþiti verier, Türkiye'de yýda ortaama 30 miyon hayvan kesidiðini, yýda 8 miyon adet vidaa, 75 miyon adet giysiik küçükbaþ deri iþendiðini, yýda yakaþýk 10 miyon adet deri ve kürk konfeksiyon ürünü üretidiðini göstermektedir. Mevcut kapasitenin yýara ve iþenen ham deri kaemerine göre farký oranarda omak üzere yüzde 30 ia yüzde 50'ik bir böümünün fiien kuanýamamasý sektörün ciddi sorunarýndan biridir. Ancak kuanýmaya hazýr kapasitenin büyüküðü bir baþka açýdan üstünük oarak deðerendirimeidir. Küçükbaþ Deride Uzmanaþma: Türkiye deri sektörünün, dünyadaki gene eðiimin tersine küçükbaþ deri iþemede tutturduðu yüksek oran dikkat çekicidir. Türkiye'de deri imaatýnýn yüzde 70-80'i küçükbaþ derinin iþenmesiye gerçekeþmektedir. Bu ise, Türkiye dericiiðinin aðýrýký oarak giysiik deri ve konfeksiyoncuuða odakaþtýðý anamýna gemektedir. Bu nedene sektör dünya pazarýnda bir rekabet gücüne sahip omuþtur. Dünyada iþenen küçükbaþ derierin yüzde 22'si Türkiye'de konfeksiyon ürününe dönüþmektedir. Bu yapýnýn teme nedeni ise, en büyük pazar oan BDT ükeerinin kürkü küçükbaþ deriden mamu ürünere oan yüksek taebidir. Atyapý / Teknooji: Sayýarý giderek artan deri organize sanayi bögeeri, ieri teknooji ie donanmýþ modern fabrikaar, baþý baþýna deri sektörüne hizmet veren yan sanayideki, deri makineeri üretimindeki geiþme, azýmsanmayacak iþgücü potansiyei deri sektörünün küçümsenmeyecek bir birikime ve rekabet gücüne sahip oduðunu göstermektedir. Esnek Üretim: Türkiye deri sektöründe kurumsaaþma ve paný çaýþma düzeyi düþüktür, ancak yeni koþuara uyum açýsýndan yüksek esnekiðe sahiptir. Türkiye deri sektörü, kendisi için vazgeçimez önemde ve en büyük pazarardan biri oan Rusya pazarýnýn mode, renk, miktar bakýmýndan çok önceden kestirimesi mümkün omayan taeperini karþýayabimekte, bu özeiði deri sektörümüze, örneðin, yýýk pan ve üretim programarýya çaýþan Avrupa dericieri karþýsýnda bir avantaj saðamaktadýr. Sipariþe dayaý hýzý üretim-tesimat yapabime yeteneði, konfeksiyonda moda ve tasarým becerisi sektörün en önemi rekabet gücü faktörerinden birisidir Baþýca Zayýf Yöner Türkiye deri sektörünün zayýf ya da sorunu yanarýný, büyük öçek, atý kapasite, sermaye/finansman, pazarama, Ar-Ge, moda/marka ve sektöre yöneik kamu düzenemeeri oarak atý ana baþýk atýnda topamak oasýdýr. Atý Kapasite: Türkiye deri sanayii 1980'i yýara birikte üke pazarýna yöneik bir sektör omaktan çýkarak dýþa açýmýþ; 90'ara birikte de yatýrým ve üretim öçekerini dünya pazarý boyutarýna çýkarmýþtýr. Baþta Ýstanbu Tuza omak üzere ouþturuan modern organize deri sanayi bögeeri, bu bögeerde kuruan teknoojik düzeyi yüksek yüzerce yeni tabakhane, geiþmesi hýzanan deri kimyasaarý ve makineeri yan sanayiieri, dünyanýn igisini çekmeye baþayan fuarar, büyük miktararda sermaye yatýrýmýya, emeke, sektör mensuparýnýn atýýmcý 22 Ýstanbu Sanayi Odasý

35 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ ruh hai ve özverisiye yaratýmýþ büyük deðerer omuþtur. Bu geiþme yanýz dericierin deði, Türkiye'nin kazanýmarýdýr. Bu özvarýk, üretime yönendirimesi durumunda büyük bir zenginiðin, atý kamasý durumunda ise büyük bir sorunun kaynaðýdýr. Zenginiktir; çünkü çeþiti geiþmeerin sonucu oarak bu öçek ve kapasitede bir deri endüstrisi dünyanýn hiçbir yerinde yoktur. Sorundur; çünkü kapasitesi tam ya da tama yakýn kuanýmadýðý zaman bu öçekteki bir endüstriyi ayakta tutmanýn maiyeti ekonomik omaktan çýkmakta, büyük bir zenginik öü yatýrýma dönüþmektedir. Atý kapasite her zaman ve her ekonomi için çok ciddi bir hastaýk iþaretidir. Çünkü atý kapasite, yatýrýma dönüþmüþ bir sermayenin verimsizeþmesi, deðer yitirmesi, eksik istihdam ve pazar kaybý anamýna gemektedir. Pazar geniþemesi daha faza yatýrýmý, daha faza yatýrým daha faza üretim ve istihdamý, bütün bunar daha faza borçanmayý teþvik etmekte, bu iiþkier içinde üretien maarýn pazar daramasý nedeniye taep edimemesi durumunda ise bir hakasý kopan zincirin tamamý parçaanmaktadýr. Ödenemeyen, büyüyen ve faiz yükü artan borçarýn arkasýndan tensikatar, kapanan iþetmeer gemektedir. Deri sektörümüz açýsýndan atý kapasite sorunu esas oarak Rus pazarýndaki ani daramanýn bir sonucu omaka birikte ondan ibaret deðidir. Son kriz, atý kapasite oranarýný artýrmýþtýr; ancak sanayi bu krizden önce de tam ya da optimum kapasite ie çaýþamamýþtýr. Bu nedene, atý kapasite sorunu konjonktüre deði, yapýsa bir sorun omuþtur. Güçü Yöner Zayýf Yöner - Yüksek üretim kapasitesi. - Atyapý ve teknooji. - Esnek üretim yapabime kabiiyeti. - Küçükbaþ ham deri ve konfeksiyonda Türkiye'nin yükseen üke omasý. - Ürün kaitesinin Uzakdoðu ve Afrika ükeerine göre iyi omasý. - Ýhracat yapabime yeteneði, deneyimi. - Fiyat / kaite dengesinde saðanan üstünük. - Deri konfeksiyonda moda ve tasarým becerisi. - Saraciyede e ie üretim becerisi. - Geiþmiþ kimya sanayii. - Pansýz yatýrýmar sonucu ortaya çýkan atý kapasite. - Pazar ve pazarama stratejisinin geiþmemesi. - Yetersiz Ar-Ge çaýþmaarý. - Moda ve marka yaratamama. - Yüksek enerji maiyeteri. - Finansman dar boðazý. - Firmaarýn sermaye yapýarýnýn güçsüzüðü. - Haksýz rekabete imkan veren yasa düzenemeer. - Ekonomik ve poitik istikrarýn saðanamamasý. - Hammadde kayýparý. - Kurumsaaþmada eksikiker. - Saraciyede aksesuar üretiminde dýþa baðýmýýk. - Büyük öçüde tek pazara baðýmýýk. Fýrsatar Tehditer - Taebi yükseen önemi pazarara yakýnýk. - Derinin moda oma eðiimi. - Geiþmiþ ükeerde üretimin terk edimesi. - Geiþen turizm sektörü. - Çok ucuz üretim yapabien Uzakdoðu ükeerinin imaat kaiteerinin geiþmesi. - Rusya'da gümrük mevzuatýnda yapýabiecek yeni düzenemeer, yeri üretimin artmasý. - Türkiye'de hayvancýýðýn önemini yitirmesi. - Tüketicinin daha ucuz aternatif ürünere yönemesi. Tabo 10. Türkiye deri ve deri ürüneri sektörü Swot anaizi Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 23

36 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ Sermaye / Finansman: Yatýrým ve öçek büyümesi, son yýardaki pazar büyümesiye yaratýan katma deðerden, sonuç oarak öz kaynakardan finanse edimiþtir. Modern teknooji yatýrýmarýnýn finansmaný odukça yüksektir. Örneðin günde adet deri basan modern bir kürkük deri tabakhanesi 5 miyon doara kuruabimektedir. Üretim maiyeteri de yüksektir. En baþta, deri endüstrisinin teme hammaddesi ve girdisi oan deri, yeryüzündeki miktarý etik hayvan sayýsý ie sýnýrý ve bu yüzden de odukça pahaý bir hammaddedir. Ayrýca, arz-taep iiþkisindeki dagaanmaar deri hammaddesini dünya borsasýnýn speküasyonara açýk bir maddesi durumuna getirmektedir. Öte yandan, deri iþeme maiyeteri doayýsýya iþetme sermayesi ihtiyacý da çok yüksektir. Kýsaca sektör, sabit sermaye yatýrýmarýný kendi öz kaynakarýya finanse etmesine karþýn, atý kapasite nedeniye bunarýn amortismaný sekteye uðramýþ, artan hammadde ve iþetme gidererini karþýamak ise baþý baþýna sorun haine gemiþtir. Finansman maiyeterinin yüksekiði bu sektörün rekabet gücünü oumsuz etkieyen en önemi faktörerden birisi omuþtur. Tek Pazara Odakanma: Deri sanayiinin dýþ pazarara açýýþýnda önceiki pazar Avrupa omuþtur. Avrupa pazarý, girimesi, yereþimesi, istekerinin karþýanmasý koay omayan, kâr marjý düþük ama son derece istikrarý bir pazar oma niteiðine sahiptir. Türkiye deri sanayii bu pazarda beki yavaþ ama emin adýmara ieremiþtir. Ancak sektörün büyük bir böümü 1990'ý yýarýn büyük fýrsatý oarak ortaya çýkan Rus pazarýnýn sunduðu imkanara kapýarak Avrupa pazarýna oan igi ve iiþkisini kaybetmiþtir. Yatýrým öçek ve terciherinden, hammadde seçimine kadar birçok faktör bu pazarýn yüksek taep döneminin istekerine göre þekienmiþtir. Sektörde pazar portföyü riskini üstenen iþetmeer Rusya'da yaþanan 1998 krizi sonrasý büyük kayýpara uðramýþtýr. Araþtýrma-Geiþtirme Çaýþmaarý: Gene oarak ükemizde ve öze oarak da deri sektöründe Ar-Ge çaýþmaarýna ayrýan kaynak ve insan gücü çok yetersizdir. Buna karþýn uusararasý pazararda maiyet, kaite ve çeþitiik açýarýndan avantajar saðayacak yeni tür üretim, boyama vb teknikeri geiþtirmek oaðanüstü büyük önem taþýmaktadýr. Moda ve Marka: Moda ve marka yaratma konusunda sektörün güçükeri buunmaktadýr. Bu aanda, özgünük ve yaratýcýýktan çok takitçiik ön pandadýr. Modacý ve tasarýmcýara çaýþma, bu çaýþmaya kaynak ayýrma ve atyapý yetersiz düzeydedir. 24 Ýstanbu Sanayi Odasý

37 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ 1.5. SEKTÖR STRATEJÝ VE POLÝTÝKALARI Deri sektörünün BDT gibi mevcut pazararýný korumasý, yeni ve geiþmiþ üke pazararýna odakanmasý sektörde istikrarýn saðanmasý açýsýndan kaçýnýmazdýr. Sektörün misyonu, butik üretim ve markaý ürün için özeike Ar-Ge çaýþmaarýna aðýrýk veren ve kuruu kapasitesini kuanan bir deri iþeme sanayii ie birikte deri ürünerinde mevcut esnek üretim yeteneðini geiþtirmek, tasarýmda, sektörün öncü ükeeri arasýnda yer amak ve rekabette en önemi unsur oan insan kaynakarý atyapýsýný ayýrýcý üstünük yaratan konuma getirmektir. Sektörün vizyonu ise; derinin yeni merkezi oarak ider oduðu pazarardaki konumunu korumak ve katma deðeri yüksek özgün ürünere geiþmiþ üke pazararýnda öncü ro oynamak oarak tanýmanabiir. Bu böümde ortak strateji ve poitikaar yanýnda at sektörere özgü oanara da ayrýca yer verimiþtir Ortak Strateji ve Poitikaar Deri sektörünün sorunarý, birbireriye iiþkieri içinde karmaþýk bir yapý ouþturmaktadýr. Sorunarýn büyük bir böümü ortak strateji ve poitikaarý öngörmektedir. Bu poitikaar aþaðýdaki baþýkarda topanmaktadýr. Yeni Pazarar: Rekabette maiyet, kaite ve çeþitiik üçüsünü en optimum, en rasyone biçimde bireþtirerek yeni pazarara yönemek, ürüneri bir coðrafi aana taþýmadan önce, dünya pazarýnýn ve tüketicisinin taeperine yanýt verecek kaite, fiyat ve çeþitiikte bir üretimi gerçekeþtirmek gerekmektedir. Yeni pazarara yönemeyi, mevcut üretim þekienmesini aynen koruyarak yapmak pek oanaký deðidir. Yaratýcý ve yeniikçi oma ve aýþkanýkarý deðiþtirme cesareti gösterimeidir. Rus pazarý gibi hem riski, hem kâr marjý yüksek pazarar yanýnda istikrarý, doayýsýya riski düþük, ama kâr marjý da düþük ABD gibi pazarara birikte odakanarak pazar portföyü riskinin azatýmasý teme amaç omaýdýr. Özeike geiþmiþ üke pazararý girimesi koay omayan, sipariþ miktararý ve kaite standartarý yüksek, ama giridiðinde sektöre istikrar ve kurumaþma saðayan pazarardýr. Bütün dünyanýn sanayi ve ticarette geeceðin yükseen ekonomisi oarak deðerendirdiði Çin gibi verimi dev pazarar da göz ardý edimemeidir. Önceike sektör, Rusya pazarýna aþýrý derecede baðýmý yapýsýný bu pazarý birden terk etmek gibi bir yanýþa düþmeden deðiþtirmeidir. Kýsaca deri sektörünün, deri ürünerimize büyük taep göstermeye devam eden Rusya pazarýný kaybetmeden, yönediði aanarý çoðatan, bu yeni pazarara birikte, deri iþeme ve konfeksiyonda üretimi bütün yýa yayan, kâr marjý daha düþük osa da, programý, takvimi, yüksek istihdam ve optimum kapasitei üretime yöneerek iç dengeerini yeniden kurmasý gerekidir. Moda ve Marka Yaratma: Pazaramanýn yeni ürünere yeni taep yaratma sanatý oduðu unutumamaý, yeniikçiik, yaratýcýýk sektörde ön pana çýkarýmaýdýr. Bu anamda "Türkiye derinin yeni merkezi" oarak moda ve marka yaratmada da önder omaýdýr. Bugüne kadar gerçekeþtirien moda ve tasarým yarýþmaarý, Türkiye'nin bu aanda azýmsanmayacak bir birikime ve yeteneki, genç tasarýmcýara sahip oduðunu göstermiþtir. Sektör oarak bu aana öze bir önem verimeidir. Uusararasý pazararda yanýz bitmiþ deri ürüneri oan giysi, saraciye ve ayakkabý için deði, Türkiye deri sektörünün ürettiði iþenmiþ yarý mamu deri için de ciddi bir atýým yapýmaýdýr. Rus pazarýnýn taebinin en yüksek oduðu dönemde kuruan kürkük deri iþeyen tabakhaneerin tam ya Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 25

38 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ da yüksek kapasite ie çaýþabimeeri, buraarda üretien iþenmiþ derierin hiç omazsa bir böümünün ihraç edimesi ie saðanabiecektir. Ancak iþenmiþ deri ihracýný süreki ve kaýcý kýabimek için tek tek ya da grup oarak tabakhaneerin iþeyecekeri derier konusunda ihtisasaþmaya gitmeeri ve standart tutturmaarý gerekidir. Yeniden Yapýanma, Üretimde Uzmanaþma: Yeni pazarara yönemek, tek baþýna etkin bir pazarama faaiyeti ie baþarýacak bir hedef deðidir. Einizde, bugünkü dünya pazarý koþuarýnda rekabet gücü oan, yine bu pazarýn taep ettiði miktararý ve bei bir standardý yakaamýþ, sipariþ takvim disipinine uygun biçimde üretimiþ ürün buunmasý gerekidir. Eðer üretim yapý ve öçekeri bu koþuara uygun deðise, kaðýt üzerinde pazar buunsa bie, amaca uaþmak oasý deðidir. Kýsaca, sorun yanýz pazar hedef ve perspektiferini geiþtirmeyi deði, ayný zamanda mevcut üretimi yeniden yapýandýrmayý gerektiren bir boyut taþýmaktadýr. Bu nedene sektörün herkesin her þeyi ürettiði, ya da "duruma göre" üretmek üzere stokta bekettiði eski tarzdan hýza uzakaþmasý gerekmektedir. Günümüzde dünya pazararýnda var oabimek için, ieri derecede iþböümü ve uzmanaþma gerekmektedir. Sektörün, Rusya pazarýnda atýn dönemin bittiðini, bir daha eski öçekerde asa tekraranmayacaðýný bimesi gerekidir. Bu nedene sektörde, iþböümünü geiþtirmek, iþetmeerin bei ürün türerinde uzmanaþmaarýný saðamak zorunudur. Bu tür bir yeniden yapýandýrmayý baþarmak, uusararasý pazararda rekabet þansýmýzý artýracaktýr. Türkiye'de sýnai deri üretimi yapýan bögeerimiz arasýnda eþitsiziker ve "haksýz rekabet" söz konusudur. Bunarýn giderimesi akýn ve ortak çýkararýmýzýn gereðidir. Ancak yakýn dönemde yaþadýkarýmýz, bir bögedeki geriemeerin, tabakhaneerin kapanmasýnýn bir baþka böge için hiçbir avantaj saðamadýðýný çok açýk biçimde göstermiþtir. Esas çözüm, sanayimizin çok bögei, farký deneyim ve donanýmara sahip yapýsýný dýþ rekabet açýsýndan oumu bir faktör oarak kuanabimektedir. Ýtaya örneði önümüzde durmaktadýr. Ýtayan dericiiði, farký bögeerde farký ürüner üzerine uzmanaþmayý geiþtirmiþ, böyece hem ürün yepazesini çeþitendirerek farký taepere yanýt verebiecek bir konum kazanmýþ, hem de kendi içinde yýpratýcý bir rekabetten kaçýnmayý baþarabimiþtir. Üretimde yeniden yapýanma, yukarýda atý çizien iþböümü ve uzmanaþmaya birikte, öçek ve kapasite; standardizasyon konuarýnda da amaca uygun yeni düzeneme ve örgütenmeeri gereki kýmaktadýr. Bütün bunar, kuþkusuz bir anda deði, adým adým gerçekeþtiriecek hedeferdir. Önemi oan kavrayýþ açýkýðý ve doðru oaný yapma kararýýðýdýr. Ürün Geiþtirme ve Ar-Ge: Türkiye deri sektörünün dünya pazarýnda edindiði yer, kaitei ve çok pahaý omayan deri ve deri ürüneri aanýndadýr. Sektörün Uzakdoðu menþei ucuz ve kite üretimine yöneik ürünere rekabet etme þansý son derece düþüktür. Þansý oduðu aandaki konumunu geiþtirmesi ise, ürün kaitesi ve çeþitiiðinin yaný sýra moda ve marka üretmeyi baþarmasýna baðýdýr. Sektörün deneyimi, birikimi ve yetiþkin insan gücü bu aanda bir sýçrayýþ yapmamýza oanak saðayacak boyuttadýr. Sektörün, bu aana da kaynak ayýrmasýnýn, orta ve uzun vadede getirisi yüksek bir yatýrým oacaðýný bimesi gerekmektedir. Sektörde ham derinin iþenme yöntemerinden, iþenmiþ derinin baský ve yeniden boyama vb müdahaeere kuaným aan ve amacý bakýmýndan deðerendirimesine kadar çeþiti iþemerde ürün geiþtirme oasýýðý buunmaktadýr. Yanýz üretim sürecinde deði, finisaj aþamasýnda yapýacak müdahaeere, edeki sorunu mamu, ya da yarý mamu ürünün dahi deðerini artýrmak oasýdýr. Ancak deri iþeme ve boyama teknikerinde geiþtirmeer yapmak Ar-Ge çaýþmaarýna kaynak 26 Ýstanbu Sanayi Odasý

39 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ ve yetiþkin iþgücü ayýrmayý gerektirmektedir. Sektörün, önümüzdeki dönem için stratejik yöneimerinden biri Ar-Ge çaýþmaarýna öze bir önem ve aðýrýk vermek omaýdýr. Kamu Düzenemeeri: Deri sektörünün, kamu kurum ve kuruuþarýndan bekediði düzeneme ve deðiþikiker iki ana baþýk atýnda topanabiir: - Türk deri sektörünün, dünya pazarýndaki rekabetini oumsuz etkieyen, sektör aeyhine "haksýz rekabet" ouþturan yasa ve yönetse aandaki koþuarýn deðiþtirimesi. - Kamu hizmet maiyeterinin dünya fiyat düzeyerinde sunumasý. Mevzuata igii sorunarýn bir böümü, sektörün teme hammaddesi oan doða derinin ayný zamanda gýda ve et sanayiinin yan ürünü omasýndan ve igii mevzuatýn da esas oarak bu sektörün ihtiyaç ve konumuna göre düzenenmesinden kaynakanmaktadýr. Yeni yasa ve idari mevzuat düzenemeeri söz konusu oduðunda Türk deri sektörünün teme isteðini tek bir baþýk atýnda topamak oasýdýr. Dünya pazarýndaki rakiperi ehine "haksýz rekabet" ouþturan kura ve uyguamaarýn ortadan kadýrýmasý, ayrýca dýþ ticaret iþem ve uyguamaarýndaki geciktirici, zaman ve deðer kaybýna yo açan kýrtasiye iþerinin azatýmasýdýr. Yasa deðiþikik gerektirmeyen, doðrudan uyguama ve yönetse yapýnýn bürokratik, kýrtasiyeci iþemesinden kaynakanan ciddi deðer ve zaman kayýparý omaktadýr. Hýzý, ucuz ve rasyone uyguamaara bu kayýparýn da önüne geçmek mümkündür At Sektörere Özgü Strateji ve Poitikaar Ham Deri Besenme, iþgücü, istihdam gibi birçok sanayie hammadde üretmesi açýsýndan ükemizde hayati bir öneme sahip oan hayvancýýðýn ýsahý ve geiþtirimesi amacýya beirenen poitikaarýn hayata geçirimesi, deri sektörü açýsýndan üzerinde öneme durumasý gereken teme poitikaardan birisidir. Avrupa Biriði ve dünya piyasaarýnda rekabet edebiir bir hayvan yetiþtiriciiðinin ouþumu için gereki yasa ve kurumsa deðiþikiker yapýmaý, orta ve büyük öçeki hayvan yetiþtiriciiði teþvik edimeidir. Ükeye özgü koyun ýrkarýnýn üstün kaitede ouþu üke için avantajdýr. Buna karþýýk kesim ve yüzüm önceiki omak üzere standartara uygunuðun saðanamamasý ve buna baðý oarak derierden azami boyutarda yararanýamamasý bir dezavantajdýr. Diðer bir ifade ie doða kaynak oan ham deriden, omasý gereken kaite ve miktarda iþenmiþ deri ve buna baðý oarak deri eþya üretiememektedir. Sonuç oarak ham deri, deri eþya üretim ve rekabetini çok yakýndan etkiemektedir. Bu nedene kesim ve yüzüm standartarýna uyumun saðanmasý için gereki tüm önemer aýnmaýdýr. Dünya standartarýna uygun hayvan kesimi ve ham deri üretimi için, mezbaha ve kombinaar ýsah edime i, modern teknooji kuanýmaý, kaifiye eeman yetiþtirimei ve yasa ve yönetmeiker çaðdaþaþtýrýmaýdýr. Mezbaha, kombina ve kýrsa kesimde büyükbaþ ve küçükbaþ hayvan kesimi daha etkin denetenmeidir. Önceike, büyük beediye mezbahaarýnda ve kombinaarda makine ie yüzüm sistemi zorunu hae getirimeidir. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 27

40 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ Yüzümde teknooji kuanýmýný yaygýnaþtýrmadan rekabet edebiirik gücünü devamý kýmak mümkün deðidir. Bu konuda eðitimiþ insan gücüne ihtiyaç vardýr. Teknooji üretiminde üniversiteer ie sektörün iþbiriði kaçýnýmazdýr. Türkiye ucuz ham deri çöpüðü omaktan kesin oarak kurtarýmaýdýr. Ham deri aýmýnda rekabet terk ediip, ortak çýkararý gözeten dayanýþmacý bir yo izemek gerekmektedir. Bu konunun daha yapýsa ve kurumsa bir yönteme çözümesine yardým edecek projeer üzerinde de çaýþýmasý, ham deri piyasasýný tabakhaneere yakaþtýrma çabaarý bir çözüm you oabiecektir. Ýtayanar bu sorun için benzer bir yöntem uyguamaktadýrar. Ýtaya'nýn Soofro Serbest Bögesi örgütenmiþ bir ham deri pazarý oarak çaýþmakta ve Ýtayan deri endüstrisine büyük avantajar saðamaktadýr. Dünyanýn çeþiti bögeerinden geen ve burada depoanan ham derier, tabakhaneere sunumaktadýr. Tabakhaneer önceden yaptýkarý anaþma ve baðantýara uygun oarak derieri görerek ve kontro ederek satýn aýrken, bu imkaný zaman ve finansman açýsýndan oduðu kadar, ihtisasaþma için de bir avantaj oarak kuanmaktadýrar. Ýstanbu Tuza ve Ýzmir Menemen Deri Serbest Bögeerinde uygun atyapýyý kurup geiþtirerek ve dünyanýn çeþiti yererindeki ham deri tacirerinin buraara gemesini özendirici baþka düzenemeer yaparak bu uyguamanýn Türkiye'de de gerçekeþtirimesi oasýdýr. Sonuç oarak, serbest bögeerde dünya ham deri tacirerini çekecek bir pazar ouþturmak sorunarýmýzýn çözümünde önemi bir hareket noktasý oabiecektir. Ham deri ihracatýnýn serbest býrakýmasý Türkiye'de üretien ham deri standartarýnýn yüksemesine yapacaðý oumu katký nedeniye çok yerinde bir önem oacaktýr. Ham deri ihracatýndaki yasakar kadýrýmaýdýr. Deri sektöründe kýsa ve orta vadede atýým yapýabimesi için, poitikaarýn, mevcut deri iþeme sanayii iþetmeeri arasýndaki haksýz rekabeti ortadan kadýrýcý, Avrupa normarýnda standart üretim yapan çevreye saygýý yapý ve teknoojiere kavuþturumasý yönünde omaýdýr. Bunun için ham deri üretim ve dýþ aýmýna yöneik yurt içi ve yurt dýþý yatýrýmar teþvik edimeidir. Ham deri ithainde, sektörün örgütü ve eþgüdümü davranmasýna yöneik, organizasyon ve kurumsaaþmaara kamusa destek gerekidir. Biindiði üzere ükemiz, coðrafi konumu, tarihse ve kütüre baðarý nedeniye Orta Asya'daki Türki Cumhuriyetere yakýn iiþki içindedir. Türk sanayicisinin bu bögeerde ham deri ede etme ve saamura, pike, kromama gibi iþemeri yapabiecek yatýrýmarda buunmasýný teþvik edici yasa ve kurumsa düzeneme ve anaþmaar yapýmaýdýr. Somut yasa ve yönetse düzenemeer oarak; tarih ve sayýý Resmi Gazetede yayýnanarak mecburi standart oarak kabu edien büyükbaþ hayvan derierinin budanmasý hakkýndaki standardýn tam uyguanmasý saðanmaýdýr. Budamanýn yaný sýra ham deri kaynaðýnýn kaitesi ie igii oan: a) küçükbaþ ve büyükbaþ hayvan yüzüm tekniði, b) uygun muhafaza (konservasyon) metotarý tekrar gözden geçirimei ve geiþtiriecek standartar zorunu standart sayýmaýdýr. 28 Ýstanbu Sanayi Odasý

41 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ Hayvan hastaýkarýndan doayý yapýan ham deri ithaatýndaki kýsýtamaar önenmeidir. Ayrýca, ham deri ithaatýndaki fon kadýrýmaý ve deri iþeme sanayiinin ithaatýný yaptýðý ürünerde ithaat iþemeri basiteþtirimeidir Deri Ýþeme Dünya pazararýnda varomanýn ve pazar payýný korumanýn yoarýndan biri de iþgücü verimiiðini artýrmaktýr. Bu da niteiki eeman yetiþtirimesinden geçmektedir. Sektörde, dericiik okuu mezunu teknisyenerin, kimya mühendiserinin ve eðitimi iþetmecierin niteiðini artýrmak gerekmektedir. Deri iþeme sanayii için gereki oan teknik eeman ihtiyacý mevcut eðitim kurumarý tarafýndan saðanmaktadýr. Eðitimin kaitesini artýrmak için, profesyone öðretim görevisi ve üyesi yetiþtirimesi acien baþatýmaýdýr. Ayrýca, aboratuvar, makine-araç-cihaz temini ie teorik ve pratik eðitim için gereki imkanar saðanmaýdýr. Deri makineeri üretiminde teknoojik açýdan daha geiþmiþ makine imaatý Türk deri sektörünün rekabet gücüne önemi ve oumu bir katký yapacaktýr. Yeri makine üretimi, gerek yatýrým gerekse servis hizmeterinin daha düþük maiyet ie ede edimesini saðayacaktýr. Rekabet ettiðimiz ükeer ehine "haksýz rekabet" ouþturan bütün yasa düzeneme ve uyguamaarýn tek tek inceenerek gereki düzetmeerin yapýmasý gerekmektedir. Bir örnek vermek gerekirse, hayvan hastaýkarý söz konusu oduðunda rekabet ettiðimiz ükeer sadece bu hastaýkarýn çýktýðý yöreden ma ithaini yasakarken Türkiye tüm ükeden ithaatý yasakamaktadýr. Türkiye'de, deri iþeme sanayii ie igii diðer sanayier için gereki çaðdaþ, otorite ve baþvuru kaynaðý oacak biirkiþi niteiki kurumara ihtiyaç vardýr. Örnekeri dünyada da kýsýtý oan ve uusararasý akredite böye bir deri araþtýrma kurumunun Türkiye'de reaize edimesi gerekidir. Böye bir kurumun göreveri arasýnda þunar buunabiir: - Üyeeri için uyguamaý Ar-Ge yapmak, - Saha hizmeti ie sorunarý çözmek, - Kursar ie sanayici eðitimini yapmak, - Ýgii kurumara iþbiriði yapmak, - Biimse ve teknik yayýn yapmak ve kongre, seminer vb düzenemek. Böye bir kurum ie Türkiye deri iþeme sanayii 21. yüzyýda kaitei ve standart üretim yapabiecek, dünya ie rekabet edebiecek ve uzun vadede ayakta kamasý mümkün oabiecektir. Türkiye'de mevcut tüm büyük, orta ve küçük deri iþetmeerini ve tabakhaneeri kucakayacak, bünyesinde barýndýracak, çaðdaþ ve uygun yapýanmýþ bir profesyone kurumun teþkii kanuni zorukar aþýarak gerçekeþtirimeidir Deri Konfeksiyon Deri konfeksiyon sanayiinin baþarýsý, doða oarak iþenmiþ deri üreten tabakhaneerin ve diðer yan sanayinin de performansýný artýrmaktadýr. Deri konfeksiyon sanayiinin en teme stratejisi de daha etkin bir pazarama faaiyeti üzerinde yoðunaþmak omaýdýr. Bu çerçevede; ü Deri konfeksiyon sektörü, en güçü yaný oan ve haen büyük öçüde sahip oduðu Rusya pazarýný korumayý önceiki hedef oarak beiremeidir. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 29

42 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ ü Pazarýn korunmasý bakýmýndan, Rusya'da ojistik daðýtým atyapýsýnýn geiþen koþuara hýza uyum saðayacak þekide yapýandýrýmasý ve mevcut toptancý aýcýarýn yeni düzene ayak uyduramama riskine karþýýk tüketiciye uaþacak daðýtým kanaarýnýn ve markaaþmanýn, rekabet yoðunaþmadan önce ouþturumasý gerekidir. ü Rusya pazarýnýn korunmasýnýn yaný sýra, sahip oduðumuz deneyim ve becerierden diðer pazararda da yararanýarak, diðer hedef pazararda da etkiniðimiz artýrýmaý ve etkii pazarama çaýþmaarýna vakit kaybetmeksizin baþanmaýdýr. ü En büyük rekabet avantajýmýz oan 'sipariþ üzerine butik üretim' gücümüzün artýrýmasý bakýmýndan, moda-tasarým becerierimizin geiþtirimesi amaçý eðitime önem verimei ve eeman yetiþtirimeidir. Ýhracatýn, en geniþ tanýmýya, bir ükenin ürettiði ma ve hizmetin yabancý ükeere satýmasý oduðu göz önüne aýnarak, uyguanan dýþ ticaret rejim ve kuraarý ne oursa osun, bu tanýma uyan ticari iþemerin ihracat, bu iþi yapan kiþierin de üke ekonomisine en büyük katkýyý saðayan ihracatçýar oarak tüm kamu kurum ve kuruuþarýnda kabu ve destek görmesi gerekidir. Mevcut karmaþýk düzenin teme nedeni, en büyük pazarýmýz oan Rusya'daki kayýt dýþý yapý nedeniye, ihracatçýarýmýzýn da zorunu oarak bu düzene uyum saðayacak biçimde faaiyet göstermesidir. Bu pazarýn yapýsýna uymak üzere uyguamaya konuan öze faturaý ihracat, sektörün zorunu oarak bavu ticareti youya yaptýðý ihracatýn, kayýtý ihracata dönüþmesine katkýda buunan en önemi araçtýr. Tüm mevzuatta, öze fatura / beyanname ayrýmý yapýmadan "ihracat begesi" tanýmý yereþtirierek, eski ve yeni kanun ve tebiðerdeki öze fatura aeyhine ouþan oumsuzukar en kýsa zamanda ve bir bütün oarak giderimeidir. Buna karþýýk öze faturaý ihracatarýn iadeerinde otaya konuan zorukar ihracatçýyý bu þekide ihracat yapmak konusunda tedirgin etmekte, bunun yanýnda öze faturaý ihracat bavu ticaretinin devamýný saðayan en önemi unsur omaktadýr. Bu konuya baðý oarak; ü KDV iadeeri için aýnan teminat mektuparý, veridikeri tarihten itibaren en geç bir yý içerisinde iade edimeidir. Öze faturaý ihracata ait teminat mektuparýnýn iadesi de YMM raporuya yapýabimeidir. ü Öze faturaý ihracatarýn teyit ve diðer iþemerinde beyannamei ihracata göre çok daha aðýr oan tüm uyguama ve ek formaiteer kadýrýmaýdýr. ü Rusya'ya ihraç edien ürünerin bedei, firmadan firmaya döviz transferi yöntemiye deði, Rusya'daki birden faza öze kiþiden, Türkiye'deki öze kiþiere transfer youya gerçekeþtiðinden, fiii ihracatçýmýz maiye açýsýndan zor durumda kamaktadýr. Maiye Bakanýðýmýzýn bu soruna bir çözüm bumasý gerekmektedir. 30 Ýstanbu Sanayi Odasý

43 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ Sektörün devet tarafýndan destekenmesi bakýmýndan, iyieþtirimesi gereken diðer konuar aþaðýdadýr. ü Sektörün aternatif pazararda rekabet gücünün yüksetimesi için aýnacak kýsa vadei önemerin baþýnda, pazarama konusunda saðanacak teþviker gemektedir. Bu bakýmdan haen uyguamada oan ve son derece yararý sonuçar veren yurt dýþý ofis ve maðaza desteði, bugüne kadarki deneyimer de dikkate aýnarak daha iþevse hae getirimeidir. Bu uyguamada, sektöre dýþ ticaret þirketerine (SDÞ) daha etkin destek saðanmaýdýr. ü Türk ürünerinin yurt dýþýnda markaaþmasý, tanýtýmý ve tutundurumasý ie "Türk Maý" imajýnýn yereþmesine yöneik faaiyeterin destekenmesi hakkýndaki 2000/3 Sayýý tebið markaaþmayý teþvikte yetersiz kamaktadýr. Geiþtirimeidir. ü Sektör, ünü markaarýn tasarýmarýný takit etmekten vazgeçip, kendi markaarýný yaratmaya baþamaýdýr. Bunun için bei bir atyapý ouþturmak, eðitimi ve yaratýcý kadroar kurmak gerekmektedir. Yurt dýþýnda kendi moda ve markamýza var oabimek için önceike marka-moda tasarým çaýþmaarýna aðýrýk vermek gerekmektedir. Ýyi bir tasarýmcý, stiist istihdam etmenin, yaratýcý bir modacýya koeksiyon hazýratmanýn maiyeti çok yüksektir. Türk okuarýndan mezun, Türk vatandaþý oan tasarýmcý ve modacýarý istihdam eden, koeksiyon hazýratan firmaara sadece 2000/3 tebiði kapsamýnda deði, ayrý bir ihracat yardýmý kapsamýnda destek verimeidir. ü Üke ve firma imajýný yurt dýþýnda hedef kiteere ietmenin en uygun yoarýndan biri de ihtisas fuararýdýr. Ýhracat artýþýnýn saðanmasý için fuar teþvikerinin de gözden geçiriip yeniden düzenenmesi yerinde oacaktýr. Yanýzca yurt dýþý fuarara katýýmda metrekare ve navun desteði deði, örneðin deri konfeksiyoncuarý gibi moda-imaj satan bir sektörün mensuparý oan bizerin fuarardaki defie, þov sponsoruk etkinikerimizin maiyeteri de fuar teþvik kapsamýna aýnmaýdýr. Mevcut fuar desteðindeki firma bazýnda üç defaya mahsus katýým imitinin kadýrýmasý gerekmektedir. ü Zeytinburnu, Türkiye'deki deri konfeksiyon tesiserinin yüzde 80'ini bünyesinde barýndýran bir içedir. Ýhracat da bu merkezden yapýmaktadýr. Bu bögenin serbest böge kapsamýna aýnmasý, bir sub-zone oarak düþünümesi sektörün üretim maiyeterini, ihracat mevzuat yükerini azatacaktýr. ü Türk deri konfeksiyon sektörü hem kayýtý istihdama yöneerek kayýtý ekonomiye oan katkýsýný artýrabimek hem de istihdam maiyeti yükünü azatabimek için bir istihdam teþviki önerisi hazýramýþ buunmaktadýr yýý Mart ayýnda sektörü kayýtý çaýþmaya teþvik etmesi amacýya Deri Sektörüne Yöneik Ýstihdam Teþviði Tasakarý, Dýþ Ticaret Müsteþarýðýna (DTM) sunumuþtur. DTM tarafýndan deðerendirierek, yasa süreçten geçmek üzere Yüksek Panama Kuruunun (YPK) gündemine kadar geen söz konusu istihdam teþviði, YPK'nin gündeminden geçememiþtir. Bu konu ivediike ee aýnmaýdýr. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 31

44 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ ü Türkiye haihazýrda, sanayide kuanýan eektrik maiyeti açýsýndan en pahaý Avrupa ükesi durumundadýr. Sanayi kuanýmýndaki eektriðin daha uygun maiyetere sunumasý bir an önce saðanmaýdýr. Ayrýca, enerji girdi maiyeterinin azatýabimesi amacýya Sanayi, Ticaret odaarýna kayýtý ve kapasite raporu oan imaatçý ihracatçýara enerji tüketiminde ve teekomünikasyon harcamaarýnda yüzde 50 indirim saðanmaýdýr Deri Saraciye Saraciye at sektöründe, haksýz rekabetin önenmesi, geiþmiþ teknoojiere yöneim, yeni pazarara açýma çabasýna aðýrýk verimesi gerekidir. Uzakdoðu ükeerinde ucuz iþgücü ve aký amaz teþvikerin yarattýðý "haksýz rekabet" ortamýnýn giderimesi, verimiiðin artýrýmasý stratejik hedeferdir. Saraciye üretiminin söz konusu oduðu yerde ve durumda, insan faktörü mutaka iþin içindedir. Baþka bir deyiþe, bir üretim için, finansman, makine, mazeme ve binadan daha önemi gereksinme "insan"dýr. Özeike saraciye gibi emek yoðun sektörerde kaitei iþgücüne oan ihtiyaç daha beirgin bir þekide ortaya çýkmaktadýr. Ve bu konu sektörün önemi sorunarýndan birini ouþturmaktadýr. Ýþgücü verimiiðinin artýrýmasý için eðitim faaiyeterinin düzenenmesi gerekidir. Bu amaca yöneik oarak kaitei ve uzman kiþierin yetiþtirimesi için eðitim kurumarý ie sanayi arasýndaki iþbiriðinin saðanmasý ve devetin bu yöndeki giriþimeri teþvik etmesi, sektördeki göreverin tanýmýnýn yapýmasý, bu tanýmara göre mesek standartarýnýn hazýranmasý gerekmektedir. Sektörde dikkate aýnmasý gereken diðer bir konu da katma deðeri yüksek oan kaitei ürünere yöneinmesi gereðidir. Piyasadaki takitçiik ve markaaþma eksikikeri de sayýabiecek sorunar arasýndadýr. Bu nedene tasarým ve araþtýrma geiþtirme çabaarýna aðýrýk verimei, sektör katma deðeri yüksek ürünere yönemeidir. Ýhracatta pazar riski azatýmaýdýr. Hem coðrafi açýdan yakýn oan hem de Gümrük Biriði çerçevesine tercihi ticaret iiþkierimizin oduðu AB ükeeri ie iiþkierin yoðunaþtýrýmasý sektörün önceiki hedefi omaýdýr. AB'nin yaný sýra geiþmiþ ve istikrarý pazarardan ABD ve Kanada diðer potansiye pazararýmýzdandýr. Öte yandan 1,5 miyar nüfusu ie dünyanýn en kaabaýk ve ticari kapasitesi yüksek ükeerinden oan Çin ie ticari iiþkierin ihma edimemesi gerekmektedir. Rusya pazarýnýn ieriki yýarda da ihma edimemesi gerekmektedir. Deri ürüneri tüketiminin çok yüksek düzeyde oduðu Rusya pazarý tek bir pazar oarak görümeyip baðý kaýnmadýðý sürece sektöre önemi yararar saðayacaktýr. Ham deri iþemesinde ortaya çýkan sýrça bozukukarýný öneyici, boyama, su geçirmezik, kapama ve dayanýkýýðý artýrýcý, deri iþeme ie igii Ýtaya-Ýngitere ve Japonya'daki geiþmeeri yakýndan takip edip, bu teknoojieri transfer etmek, mevcut yatýrýmarý modernize etmek, mamu ürün kaitesini yüksetecektir. 32 Ýstanbu Sanayi Odasý

45 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ Ham deriden kaynakanan sýrça bozukukarýnýn mamu deri kaitesini düþürmesini önemek amacýya, finisaj iþemerinin yeni teknooji ie yapýmasý, foyoaminant, imitasyon uyguamaarý, boyama ve derinin su geçirmezik ve buharaþmayý engeemeyecek hae getirimesi ie igii yeni teknoojierin transferi, mevcut yatýrýmarýn modernizasyonu, Ar-Ge yatýrýmarý, yan sanayi yatýrýmarýnýn özeike kimyasaar ve aksesuararý konusunda özendirimesi, dýþ ticarette mamu kaitesinin yüksetimesi, ürün kaitesi açýsýndan sektörün rekabet gücünü artýracaktýr. Gümrük bürokrasisinin azatýmasý, mevcut mevzuatýn dýþ ticareti koayaþtýrýcý yönde yeniden düzenenmesi ve günceenmesi gerekmektedir. Kredi teþvikerinin küçük ve orta büyükükteki iþetmeere (KOBÝ) kaydýrýmasýnýn saðanmasý, kredi faizerinin düþürümesi ve enerji maiyeterinin düþürümesi, enfasyon muhasebesi uyguamasýna geçimesi gerekmektedir. Takitçiiðin önenmesi, Moda-Marka Tebiðinin Para Kredi Kuruunca sürate çýkarýmasý, firmaarýn kendi koeksiyonarýný ouþturmasý ve dýþ pazararda kendi markaarýný anse etmesi, bu amaça firmaarýn araþtýrma geiþtirme çaýþmaarýnýn ve dýþ pazarda marka imajýnýn yereþtirimesinde gereki özendirici teþvikerin saðanmasý gerekidir. Türk saraciye sektörünün önünde muhteif aternatif pazarar buunmasý nedeniye, bu pazararda temas oanaðý yaratmak üzere sektörün tanýtým faaiyeterinin artýrýmasý, uusararasý organizasyonar düzenenmesi, mevcut organizasyonarýn geiþtirimesi, günümüz ietiþim ve teknooji aanarýndaki geiþmeer dikkate aýnarak pazarama aðarýnýn ouþturumasý için gereki atyapý, donaným ve tanýtým çaýþmaarýnýn gerçekeþtirimesi gerekmektedir. Saraciye sektörüne iiþkin istatistikerin ve verierin topanmasý ve sýnýfandýrýmasý, ithai zorunu oan kimyasa maddeerin yurt içinde üretiebimesinin yoarýnýn buunmasý, kaite farkýýkarýnýn ortadan kadýrýmasý ve standardizasyonun saðanmasý için, saraciyeciik deri standardý hazýranýp uyguanmasý saðanmaýdýr. Yeni pazarar ve yabancý sermaye yatýrýmarý da önemi hedefer oarak öne çýkarýmaýdýr. Kaitei ve ekonomik ham deri ede edebimek için hayvancýýðýn geiþimini teþvik edici, enerji maiyeteri ve kredi faizerini düþürücü yöndeki poitikaarýn uyguamaya konmasý gerekidir. Sektörün geiþimi açýsýndan sektöre oan organize yatýrýmarýn ve teþvikerin artýrýmasý, sektörde yer aan çok sayýdaki küçük ve orta öçeki iþetmeerin geiþtirimesi ve dýþ ticaret içerisinde daha faza pay sahibi omaarý için teþvik edimeeri gerekmektedir. Saraciye sektörü için zorunu kimyasa maddeerin yurt içinde üretiminin yoarý buunmaýdýr. Kaite farkýýkarýnýn ortadan kadýrýmasý ve standardizasyonun saðanmasý için, saraciye'ik deri standartarý hazýranýp uyguanmaýdýr Deri Kimyasaarý Deri kimyasaarý üretim sanayii, deri üretim sürecinin her hakasýnda, hatta Ar-Ge gerektirmeyen günük uyguamaarda bie prosesi þekiendirir niteiktedir. Özeike kaitei butik üretim tarzýnda güçü kimya sanayii önemi rekabet unsuru omaktadýr. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 33

46 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ Derinin özgün yapýsýný gözetmeksizin yapýan standart deri üretimi öze bir Ar-Ge'ye gereksinim duymayan bir yapýdadýr. Türkiye'nin sektöre geiþmesi, pazar oanakarý ve rekabet yapýsý göz önüne aýndýðýnda, derinin özgün yapýsýnýn korunmasý gereði açýkça görümektedir. Bu ise Ar-Ge'nin itici gücüne gereksinim duymaktadýr. Geiþme için Ar-Ge, omazsa omaz bir koþu arz etmektedir ve deri üreticisi ve kimya sektörünün ortak bakýþýný ve dayanýþmasýný zorunu kýmaktadýr. Ar-Ge kurumsaaþtýrýmadýðý sürece geiþme bekemek ise rastantýara kamaktadýr. Deri firmaarý, üretim hacmi ne oursa osun, gereki Ar-Ge yatýrýmýný yapabimek için küçük boyuttadýrar. Ar-Ge için gereki niteikteki eemaný finanse edecek yapýya sahip deðierdir. Kimyasa madde üreticieri ise bu yatýrýmý yapabiecek büyüküðe ve yapýya sahiptir. Deri kimyasaarý sektöründe de, stratejik hedefer iç ve dýþ piyasa aanarýný kapsamaýdýr. Deri kimyasaarý sektörünün durumu, doðrudan deri sektöründeki geiþmeere baðýdýr. Deri kimyasaarý iç pazar payý 1998 kriziye birikte yüzde 40 oranýnda küçümüþtür. Ýç pazara igii ik stratejik hedef, 1997 düzeyinin yeniden yakaanmasý ve geçimesidir. Bu nedene sektörün uusararasý aanda etkiniðini artýrmasý gerekidir. Dünya pazarýnýn tekeþtiði, "iç pazar", "dýþ pazar" ayrýmarýnýn giderek kamadýðý bir ortamda, hiçbir sektörün tek baþýna "iç pazar"a yöneik çaýþmasý oasý deðidir. Bu tür bir odakanma uzun erimde "iç pazar"daki pazar payýnýn da kaybedebimesine yo açabiecektir. Sektörün artan enerji ihtiyacýnýn karþýanmasý, kaifiye persone konusundaki güçükerin giderimesinde þirket içi ve dýþý eðitime destek ve Ar-Ge çaýþmaarýna teþvik, deri kimyasaarý at sektörümüzün kurumsa düzeneme ve destek bekentieridir. 34 Ýstanbu Sanayi Odasý

47 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ 1.6. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ UYGULAMA PLANI Konu Baþýkarý Ýgii Mercier 1. Rusya pazarýnýn dýþýnda yeni pazarara yönemek 2. Moda ve marka yaratmada önder omak 3. Sektörde, iþböümünün geiþtirierek, iþetmeerin bei ürün türerinde uzmanaþmaarýný saðamak 4. Ürün geiþtirme ve Ar-Ge 5. Kamu hizmet maiyeterinin düþürümesi ÝTKÝB, ÝSO, sektör dernekeri, DTM, igii öze sektör iþetmeeri Ýgii öze sektör iþetmeeri, mesek iseeri, üniversiteer, sektör dernekeri, KOSGEB Sektör dernekeri, igii öze sektör iþetmeeri, DPT TÜBÝTAK, üniversiteer, KOSGEB Çaýþma ve Sosya Güvenik Bakanýðý, Maiye Bakanýðý, Enerji ve Tabii Kaynakar Bakanýðý At Sektörere Özgü Strateji ve Poitikaar Ham Deri: 1. Hayvancýýðýn ýsahý ve geiþtirimesi 2. Kesim ve yüzüm standartarýna uyum 3. Ham deri ithaatýnýn kurumsa yapýya kavuþturumasý 4. Ham deri ihracatýndaki yasakarýn kadýrýmasý Tarým ve Köy Ýþeri Bakanýðý, sektör dernekeri, igii öze sektör iþetmeeri Beediyeer, TSE, KOSGEB Ýgii öze sektör iþetmeeri, sektör dernekeri, Tarým ve Köy Ýþeri Bakanýðý, TOBB, Ýthaat Gene Müdürüðü Ýhracat Gene Müdürüðü, TOBB, DTM, igii öze sektör iþetmeeri, sektör dernekeri Deri Konfeksiyon: 1. Rusya pazarýnýn korunmasý 2. Moda-tasarým amaçý eðitim 3. Bavu ticareti ve öze faturaý ihracatýn kayýtý ihracata dönüþtürümesi 4. Fuar teþvikerinin yeniden düzenenmesi 5. Ýstihdamýn teþvik edimesi DTM, igii öze sektör iþetmeeri, sektör dernekeri, Odaar, ÝGEME TÜBÝTAK, üniversiteer, KOSGEB Maiye Bakanýðý, ÝTKÝB, DPT, Gümrüker Gene Müdürüðü DTM, KOSGEB, Odaar Çaýþma ve Sosya Güvenik Bakanýðý, DTM, Yüksek Panama Kuruu Deri Ýþeme: 1. Niteiki iþgücü ouþturumasý 2. Deri Araþtýrma Kurumunun kurumasý Mii Eðitim Bakanýðý, üniversiteer, TASEV, KOSGEB Ýgii öze sektör iþetmeeri, sektör dernekeri, TÜBÝTAK, KOSGEB, TOBB Saraciye: 1. Ucuz ve kaitesiz ithaatýn önenmesi 2. Yabancý sermaye yatýrýmarýnýn teþvik edimesi ve yeni pazararýn ouþturumasý 3. Saraciyeik deri standardýnýn ouþturumasý Ýthaat Gene Müdürüðü, Gümrüker Gene Müdürüðü, TSE ÝGEME, ÝTKÝB, DTM, DPT, igii öze sektör iþetmeeri, sektör dernekeri TSE, igii kuruuþar, sektör dernekeri Deri Kimyasaarý: 1. Ar-Ge'nin kurumsaaþmasý Ýgii öze sektör iþetmeeri, sektör dernekeri, TÜBÝTAK, KOSGEB Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 35

48 Böüm 1. DERÝ VE DERÝ ÜRÜNLERÝ 36 Ýstanbu Sanayi Odasý

49 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ 2.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Ayakkabý sanayii 2,3 miyar doarýk iç ve dýþ ticaret hacmi ie, 400 bin kiþiye istihdam yaratmaktadýr. Sektör, kuruu kapasitesi ie, ükemiz ihtiyacýný tamamýya karþýayabiecek ve ihracat yapabiecek düzeydedir. Tamamý ie astik ve/veya pastik hammaddeden yapýanar hariç, ayaða giyien her türü ayakkabýyý kapsamaktadýr. Bu ürüneri; Teriker Botar (sanayi, güvenik ve askeri) Çocuk ayakkabýarý Erkek ayakkabýarý Kadýn ayakkabýarý Spor ayakkabýarý oarak grupandýrmak oasýdýr. Sektör, girdieri itibarý ie, deri, teksti, meta, pastik gibi birçok diðer iþkou ie iiþki içindedir. Ayakkabý üreten iþetmeer üretim teknoojieri açýsýndan üç grupta tanýmanmaktadýr. i. Tamamen makineeþmiþ iþetmeer: Üretimin tamamý, bir fabrika sistemi içinde makine kuanýarak yapýmaktadýr. ii. Yarý makineeþmiþ iþetmeer: Kýsmen makine kýsmen e aeteri kuanýarak üretim yapýmaktadýr. iii.e aeteri ie üretim yapan iþetmeer: Tamamen e aeteri ve iþi koayaþtýrýcý basit makineer kuanýmaktadýr. Ayakkabý üretimi makineeþmiþ osa dahi, e sanatý vasfýný korumaktadýr. Üretimin herhangi bir safhasýnda e becerisi bir þekide devreye girmektedir. Sektördeki iþetmeerin yüzde 3'ü tamamen makineeþmiþ, yüzde 63'ü yarý makineeþmiþ ve yüzde 34'ü e aeteri ie üretim yapan iþetmeerden ouþmaktadýr SEKTÖRÜN GELÝÞÝMÝ Ayakkabý üretiminde kuanýan hammaddeerin baþýnda deri gemektedir. Deri, ayakkabýnýn üst yapýsýnda dýþa ve içe geecek þekide yüz ve astar oarak, ayakkabýnýn atýnda ise taban oarak kuanýmaktadýr. Deri haricinde çeþiti teksti ürüneri ve sentetik ürüner de özeike son yýarda yüz ve astar oarak ayakkabýnýn teme girdieri durumuna gemiþtir. Benzer durum taban için de geçeridir. Deri (kösee) dýþýnda; poiüretan, termopastik, PVC gibi mazemeerin taban oarak kuanýmasý giderek yaygýnaþmaktadýr. Sektör, insan giyiminin vazgeçimez bir parçasýný üretmektedir. Giyim ürüneri üreten diðer sektörer gibi, moda ie etkieþim içindedir. Bu nedene tasarým ve yaratýcýýk, sektör için vazgeçimez iþeverdir. Katma deðeri yüksek ürünün moda ve/veya markaý oma zorunuuðu, tasarým ve yaratýcýýðý öne çýkarmaktadýr. Sektör, yakýn tarihe kadar, babadan oðua geçen bir e sanatý oarak varýðýný sürdürmüþtür yýýndan itibaren küçük sanayi görünümü kazanmaya baþamýþtýr. 1960'ý yýarda, küçük sanayi yapýsý deðiþmeden devam etmiþtir. 1970'i yýarda Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 37

50 Böüm 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ sanayieþme çabaarýna karþýn sanayieþme süreci gerçek anamda tamamanamamýþtýr. 1980'i yýarda, ayakkabý sanayiinde, odukça ciddi sayýabiecek makine parký yatýrýmarý yapýmýþtýr. Bu dönemde sektörün yakaþýk yüzde 15'i sanayieþme sürecini tamamamýþtýr. 1990'ý yýar, sektörün pazar arayýþarýný yaygýnaþtýrdýðý dönem omuþtur. 1990'ý yýarýn baþýnda ihracat, baþta Rusya'ya omak üzere hýzanmýþ, goba krize birikte iç piyasadaki darama yüzünden Rusya pazarý daha da önem kazanmýþtýr. 1990'ý yýarýn ikinci yarýsýnda ise Rusya'da yaþanan büyük kriz, Türk ayakkabý sanayiini büyük öçüde oumsuz etkiemiþtir. Ýç pazardaki darama ie birikte ayakkabý sektöründeki þartar iyice aðýraþmýþtýr. Günümüzde ayakkabý sektörü bütünüye KOBÝ'erden ouþmaktadýr. Yönetimdeki aie yapýsý enstitüeþmeye baþamýþtýr. Yan sanayinin geiþmesi doðrutusunda ayakkabý üretimi, montaj yapan bir organizasyon oma yönünde geiþmektedir. Tasarým ve kesim iþetme içerisinde yapýmakta, ayakkabýyý ouþturan parçaar dýþ iþetmeerde ayrý ayrý ürettiriip satýn aýnmakta ve ana iþetmede ayakkabý haine getirimektedir. Tasarým, 1994 yýýna kadar yabancý dergierden yararanýarak gerçekeþtirimiþtir. Ýki 1994 yýýnda yapýan Genç Yeteneker Tasarým Yarýþmasý ik kez Mimar Sinan Üniversitesi öðrencieri arasýnda yapýmýþ ve sektörde tasarým konusunda kendi öz çizgierimiz younda ik adýmar atýmaya baþanmýþtýr. Baþatýan bu organizasyon sektörde büyük igi görmüþ ve sonuçarý sektör temsicierini umutandýrmýþtýr. Bunun sonucunda, Mimar Sinan Üniversitesi Ayakkabý Tasarým Böümünün bu yýdan itibaren eðitime açýmasýna karar verimiþtir. Yeni yetiþen bu genç ekipe birikte, tasarýmda bigisayar kuanýmaya baþanmýþtýr. Modeerin daha çok taebe göre beirendiði sektörde, tüm geiþmeere karþýn ayakkabý imaatçýarý, Ýtaya baþta omak üzere geiþmiþ ükeerdeki tasarýmardan etkienmektedir. Montajda, kuruu kapasite 500 miyon çift düzeyine eriþmiþtir. Yetiþmiþ insan gücüne sahip montaj sanayiinde erkek ayakkabý kapasitesi topam kapasitenin yüzde 65'idir. Küçük ve orta öçeki sanayi iþetmeerinin hakim oduðu Türkiye ayakkabý sektörü, 1995'i yýardan sonra çeþiti yoara ihracat performansýný geiþtirmek için çýkýþ you aramýþ, daðýtým ve pazarama aanýnda dünya ükeerinin de mode oarak kabu ettiði Sektöre Dýþ Ticaret Þirketini kurmuþtur. Sektöre Dýþ Ticaret Þirketerinin yanýzca üyeerine hizmet vermek zorunuuðu vardýr. Bu sebepe dýþ satým, pazarama ve daðýtým aanýnda firmaar kendi pazarama ve daðýtým þirketerini kurmaya baþamýþtýr. TASD (Türkiye Ayakkabý Sanayicieri Derneði), AYSAD (Ayakkabý Yan Sanayicieri Derneði), TUAF (Türkiye Umum Ayakkabýcýar Federasyonu) ve TASEV (Türkiye Ayakkabý Sektörü Araþtýrma Geiþtirme ve Eðitim Vakfý) gibi kuruuþar sektörün ivme kazanmasýnda ve örgütenmesinde önemi ro üstenmiþerdir. 38 Ýstanbu Sanayi Odasý

51 Böüm 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ 2.3. SEKTÖRÜN TEMEL GÖSTERGELERÝ 90'ý yýarda atýým yapan sektör, üke ekonomisinde yarattýðý katma deðer açýsýndan önemi bir paya sahiptir. Türk ayakkabý sanayii, kuruu kapasitesi açýsýndan uusararasý pazararda söz sahibi oabiecek düzeye eriþmiþtir. Üretimin yüzde 90'ýný iç pazara satan sektör, sahip oduðu ihracat potansiyeini yeterince deðerendirememenin sýkýntýarýný aþmaya çaýþmaktadýr Üretim Türkiye ayakkabý sektörünün topam yatýrýmar içindeki payý yüzde 2 düzeyindedir. 500 miyon çift/yý üretim kapasitesine sahip oan ayakkabý sanayiinde 2002 yýý itibariye yakaþýk 300 miyon çift/yý üretim yapýmaktadýr. Üretimin yüzde 67'si sanayieþmiþ iþetmeerde, yüzde 33'ü ise yarý sanayieþmiþ veya e üretimi yapan iþetmeerde gerçekeþmektedir. Terik dýþýnda kaan, birim satýþ fiyatý daha yüksek ayakkabýarýn ise yüzde 50'si tam, yüzde 50'si yarý sanayieþmiþ iþetmeerde üretimektedir. Ayakkabý sanayiinin topam GSMH içindeki payý yüzde 1,4 düzeyindedir. Gene oarak üretim girdierinin yüzde 30'u itha, yüzde 70'i ise yeridir. Ýþetmeer Ýstanbu Ýzmir Konya Adana Gaziantep Bursa miyon $ Ayakkabý Grafik 1. Ayakkabý sektörü üretimi Kaynak: TASD. 0 Küçük Orta Yan sanayi Tabo 1. Sektörün coðrafi daðýýmý (2002) (%) Kaynak: TASD miyon çift TOPLAM Orta Küçük Yýýk üretim adedi Terik Bot Çocuk ayakkabýsý Spor ayakkabý Erkek ayakkabýsý Bayan ayakkabýsý 313,75 108,00 10,25 30,00 16,50 70,00 79,00 209,50 105,00 9,50 8,00 16,00 26,00 45,00 104,25 3,00 0,75 22,00 0,50 44,00 34,00 Grafik 2. Tiper itibariye üretim (2002) Kaynak: TASD. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 39

52 Böüm 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ Terik, spor ve erkek ayakkabý üretimi, çocuk ve kadýn ayakkabýsý üretimine göre daha geiþmiþtir. Teknoojik oarak tüm ayakkabý tiperi üretiebimektedir itibariye ayakkabý sektörü, esas oarak Ýstanbu, Ýzmir, Konya, Adana, Gaziantep, Bursa omak üzere 6 ide yoðunaþmýþtýr. Üke üretiminde piot bögeer ise, Gaziantep, Ýzmir ve Ýstanbu'dur. Diðer üç i oan Adana, Konya ve Bursa ise, geiþmeyi hýzandýran ve büyümeye müsait bögeerdir Ýhracat Sektörün performansý önemi öçüde ihracata baðýdýr. Bu nedene yurt dýþý taebindeki deðiþikiker sektörün baþarýsýný etkiemektedir. Kayýtý ihracat tutarý ie topam ihracatýmýzda yakaþýk yüzde 0,4'ük bir paya sahip oan sektör, bavu ticareti rakamarýnýn da bu tutara ekenmesi ie payýný yakaþýk yüzde 1'ere çýkarmaktadýr. Son on yýýk dönemde ihracat konusunda önemi geiþmeer kaydeden ayakkabý sektörünün 1994 yýýnda gerçekeþtirmiþ oduðu 158 miyon doar tutarýndaki kayýtý ihracat, bunu izeyen üç yýda yüzde 33 gibi kayda deðer bir oranda artarak, 1997 yýýnda 217 miyon doar düzeyine uaþmýþ, 2001 yýýnda ise ihracat 157 miyon doar düzeyinde kamýþtýr. Türkiye'nin ayakkabý ihracatýnda en önemi grubu deriden mamu ayakkabýar ouþturmaktadýr yýýnda ihracatýn yarýdan fazasýný (yüzde 50,4) bu ürüner ouþturmuþtur. Kauçuk ve pastik maddeerden mamu ayakkabýar, topam ihracat içinde yüzde 28,3'ük pay ie ikinci sýrada yer amaktadýr. Ayakkabý ihracatýmýzýn tamamýna yakýn bir böümünü deriden veya diðer maddeerden mamu ayakkabýar ouþtururken, ayakkabý aksamý, topam ayakkabý ihracatý içindeki yüzde 3,3'ük payý ie en at sýrada buunmaktadýr. Bunun nedeni ayakkabý sektörünün, daha çok ayakkabý aksamý itha eden ve bunu iþeyip ürün haine getirdikten sonra ihraç eden bir yapýya sahip omasýdýr. Ýspanya, Portekiz gibi Avrupaý üreticiere rekabet edebiecek büyük bir kapasiteye sahip oan sektörün ihracatý, mevcut üretim potansiyeine göre odukça yetersizdir. Ancak, bu potansiye dünyada biinmemektedir. Özeike Ýspanya, Portekiz ve Ankara Mersin Maatya Gaziantep AKINAL Gaziantep Konya Manisa Ýzmir Bursa Üretim/Tüketim Tip. Türkiye genei (yüzde 60 böge içi, yüzde 40 böge dýþý) Ýstanbu-Ýzmir-Eazýð-Muþ-Bingö-Van-Diyarbakýr Ortadoðu ve Türki Cumhuriyeter Ýç piyasa Türkiye genei Türkiye genei Yurt içi Ýç piyasa ihracat Laei bavu ticareti Ýç piyasa ihracat Laei bavu ticareti Trabzon ve Karadeniz Bögesi Ýstanbu ve Yurt içi Anadou Yör. Ýhr. ve Ýhr. Bö. Akdeniz böge içeeri Göer bögesi Ortadoðu ve Türki Cumhuriyeter Irak Ege ve Marmara Avrupa ve Asya ükeeri Ýsrai-Ýran-Ürdün-Dubai-Lübnan-Yuanistan-Rusya-Hoanda-Kanada- Arabistan-Ýngitere Karadeniz Bögesi Bakan ükeeri (Romanya-Makedonya-Kosova-Bosna Hersek) Ýsrai-Ukrayna Türki Cumhuriyeter ve diðereri Tabo 2. Üretim merkezi itibari ie tüketim-ihracat bögeeri Kaynak: TASD. 40 Ýstanbu Sanayi Odasý

53 Böüm 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ miyon $ Ýhracat Ýthaat Ýhracat (ayakkabý) Ýhracat (terik) Ýhracat (bavu tic.) * , , ,2 181, Grafik 3. Ayakkabý sektörü ihracat, ithaat rakamarý ve projeksiyonar Kaynak: ( rakamarý) ÝTKÝB-TASD. *: Ýk 11 ayýk verier Ýtaya gibi Avrupaý ayakkabý üreticisi ükeere rekabet ediebimesi için sektörün üretim potansiyeinin tanýtýmýnýn yapýmasý gerekmektedir. Üke ayakkabý sanayiinin ve ortakarýnýn tanýtýmýný fuararda ve açmýþ oduðu iki yurt dýþý maðazada yapmakta oan ASD Sektöre Dýþ Ticaret Þirketi'nin çaýþmaarý bu yönde güze bir örnektir. ASD'nin ve benzeri kuruuþarýn faaiyeterinin destekenerek geiþtirimesi sektörün ihracatýný büyük oranda etkieyecektir Ýthaat 1990'arýn ikinci yarýsýnda, ekonomik anamda ciddi deðiþikiker yaþanmýþtýr. Özeike goba kriz, Türk ayakkabý sanayiini ciddi þekide etkiemiþtir yýýndaki Gümrük Biriði ve AB ie uyum çerçevesinde gümrük vergi oranarý sýfýranmýþ, AB dýþý ükeer için uyguanan ortak gümrük tarifeeri sonucunda gümrük vergierinde yüzde indirim yapýmýþtýr. AB ükeerinden ithaat ciddi oranda artmýþ, AB dýþýndaki ükeerin haksýz rekabetiye karþý karþýya kaýnmýþtýr. Rusya S. Arabistan Poonya Ukrayna Kazakistan Fransa Macaristan Amanya Bugaristan Özbekistan Diðer Topam * 90,0 22,0 19,3 12,3 11,2 12,3 7,8 10,0 15,7 17,3 18,7 15,5 7,5 4,4 5,1 5,9 4,9 4,5 6,6 8,0 4,210,2 6,2 5,6 6,5 2,7 3,2 1,4 0,1 0,6 5,1 5,7 5,3 7,6 9,1 12,0 4,6 3,4 3,8 5,0 3,0 4,7 4,3 4,7 6,4 5,9 7,4 14,1 4,22,9 3,8 3,9 0,9 5,5 3,7 2,7 3,5 3,7 0,6 0,8 45,9 43,0 43,3 54,4 94,9 97,1 186,2 109,5 113,0 127,6 157,0 172,7 Tabo 3. Ayakkabý ihracatýnýn ükeere göre daðýýmý (miyon $) Kaynak: ÝTKÝB-TASD. *: Ýk 11 ayýk verier Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 41

54 Böüm 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ Diðer bir ifade ie, 1996 yýýnda Türkiye pazarý önemi oranda ithaata açýk hae gemiþtir. Ýthaatý özendirici bir niteik taþýyan bu uyguama, ithaat rakamarýnda ciddi bir artýþý beraberinde getirmiþtir. Ayakkabý ithaatý 1994 yýýndaki 28,1 miyon doarýk seviyesinden 1997 yýýnda 135 miyon doara çýkarak 3 yýýk sürede 5 kat artmýþ ve endiþe verici bir düzeye uaþmýþtýr. Ýthaatta en büyük payý, sýrasýya deriden mamu ayakkabýar ie pastik ve kauçuktan mamu ayakkabýar, ayakkabý tabaný ve takviye mazemeeri amaktadýr. Deri ayakkabý ve ayakkabý tabaný çoðunuka Ýtaya ve Ýspanya'dan; pastik veya kauçuk ayakkabýar ise Uzakdoðu'dan, özeike Çin kaynaký omasýna raðmen Tayvan, Kore, Vietnam ve Endonezya'dan itha edimektedir. okuarýnýn atyapýsýnda devet desteði gerekmektedir. Bu aandaki boþuðu TASEV'in öncüüðünde baþayan 24 dersiki TASEV Ayakkabýcýýk Mesek Lisesi ie giderme sürecine girimiþtir. Yan sanayinin ihtiyaç duyduðu mühendisik, kimyagerik, iþetmeciik aanýndaki insan gücü ise gene eðitim programarýndan saðanmaktadýr. Ayakkabý mesek iseeri, TASEV Anadou Ayakkabýcýýk Mesek Lisesi ve MSÜ Ayakkabý Tasarým böümü sektör ihtiyacýný karþýayamamaktadýr Ýstihdam Ayakkabý sanayiinde, yan sanayi dahi 2002 yýýnda yakaþýk 400 bin kiþi istihdam edimektedir. Ýstihdamýn 50 bini büyük ve orta öçeki iþetmeerde, 350 bini küçük öçeki iþetmeerdedir. Ayakkabý sektörü, kökü bir geeneðe sahip onca sistemine dayanan ve bu sistemin özeiði oan ustaçýrak iiþkisini haen devam ettiren bir sektördür. Deneyim sahibi eeman istihdamý yoðundur. Özeike saya dikiminde niteiki eeman istihdamý yüksektir. Ýþgücü eðitimi, iþyerinde verien iþ baþý eðitimi ve usta çýrak iiþkisi ie saðanmaktadýr. Forma disipin içinde mesek okuu iþgücü yeni ouþmaya baþamýþtýr. Ancak sektörde sanayieþme sürecinin ihtiyaç duyduðu ara teknik eeman eksiði buunmaktadýr. Orta kademe yönetici açýðý sektörün bir diðer sorunudur. Bu eksikiði gidermek üzere mesek okuarý kurumuþtur. Ancak bu okuar henüz yeteri deðidir. Eðitimin destekenmesi ve geiþtirimesi gerekmektedir. Okuardan yetiþen persone niteik açýsýndan yetersizdir. Mesek 42 Ýstanbu Sanayi Odasý

55 Böüm 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ 2.4. DÜNYA AYAKKABI SEKTÖRÜNDEKÝ GELÝÞMELER VE GÜMRÜK BÝRLÝÐÝNÝN SEKTÖRE ETKÝLERÝ Gümrük Biriðinin Sektöre Etkieri Goba krizin yarattýðý aðýr þartar ayakkabý sanayiini ciddi þekide etkiemiþtir. Gümrük Biriði ve AB'ye uyum çerçevesinde gümrük vergi oranarýnýn sýfýranmasý, AB dýþý ükeer içinse, uyguanan gümrük oranarýnýn düþürümeeri sonucunda, özeike AB ükeerinden ithaat ciddi oranda artmýþtýr. AB dýþýnda ise gümrük duvararý nedeniye haksýz rekabet yaþanmaktadýr yýýnda Gümrük Biriði çerçevesinde, ayakkabý ithaatýna uyguanan, gümrük vergierinin sýfýranmasý, üçüncü ükeere karþý ise AB'nin ortak gümrük tarifesi (OGT)'ne adapte edimesi nedeniye, mevcut gümrük vergierinde yüzde 60-70'er oranýnda indirim yapýmak durumunda kaýnmýþtýr yýýndan itibaren büyük artýþar gösteren deriden mamu ayakkabýar ve diðer ayakkabý türeri ithaatý, Türk ayakkabý sektörünü oumsuz yönde etkiemiþtir. Henüz sanayieþme sürecini tam bitirememiþ, doða savunma mekanizmaarýný bizzat kendisi uyguamaya hazýr omayan ayakkabý sektörünün, üretimde osun, ihracatta osun bu en önemi ve hayati kaemerinin önünün ithaata kesimesi çok ciddi sýkýntýar yaratmýþtýr. Ayrýca, Dünya Ticaret Örgütü Anaþmasý kapsamýnda, 2005 yýýnda uyguanmasý pananan gümrükerin sýfýranmasý sonucunda; çaðdaþ anamda geiþmesini tamamayamayan Türk ayakkabý sektöründe ciddi bir sýkýntý yaþanmasý bekenmektedir. Ancak sanayieþmesini tamamamýþ ve dünya pazararý içinde yer aabiecek pazarama organizasyonarýný kurmuþ iþetmeer görecei avantaj yaratabiecek, yüksek teknoojii makine parký yatýrýmarý yaptýkarý oranda rekabet þansarý yükseecektir. Küçük ve orta büyükükteki iþetmeerin esnek davranmamaarý hainde ciddi sorunar bekenmektedir. Ayakkabýda AB ükesi oan Ýtaya, Ýspanya ve Portekiz dýþ pazararda sektörün en önemi rakiperdir. Türkiye bu rekabette, kaite standardýný artýrmak koþuuya üstünük saðayabiecek durumdadýr. Bugün, sektörün kaite standardýnýn düþük omasý nedeniye dýþ pazararda rekabet gücü düþüktür. Türk ayakkabý sektörü, kuruu kapasitesiye dünya öçeðinde rekabet edebiecek, dünya markaarý yaratabiecek güçtedir. Bunun için, kaitesini Avrupa standartarýna çýkartmasý zorunudur Dünyada ve AB'de Ayakkabý Sektörü Dünya ayakkabý üretimi son yýarda yüzde 3 ie yüzde 5 arasýnda artmaktadýr. Dünya ayakkabý üretimi miyon çifttir. Kiþi baþýna yýda ortaama 2 çift ayakkabý kuanýmaktadýr. Ayakkabý tiperine göre deri en popüer ve en yaygýn ayakkabý mazemesidir. Deri ayakkabýar topam içinde yüzde 40'ýk bir paya sahiptir. Bu ayakkabýarýn yüzde 50'si Asya, yüzde 20'si Avrupa, yüzde 18'i Amerika ve yüzde 12'si de diðer bögeerde üretimektedir. Spor ayakkabýarý artýk sat spor yapma amacý dýþýnda, günük ihtiyaçar ya da moda kaygýsý ie de kuanýdýðý için üretimi artmýþtýr. Üretim adedi topam ayakkabý üretiminin yüzde 20'sine yakýndýr. Üretimin yüzde 80'i Asya ükeeri tarafýndan yapýmaktadýr. Ýþ ayakkabýarý, ayakkabý topam üretimi içinde sadece yüzde 2'ik bir paya sahiptir. Bu rakama, çeik burunu koruyucu ayakkabýarýn yanýnda diðer unsurarý ie standart ayakkabýdan farkýaþan (eektrik izoasyonu veya benzine dayanýkýýk gibi) ayakkabýar da dahidir. Ayakkabý sektöründe Çin, yüzde 50'nin üzerindeki payýya en büyük üretici, tüketici ve ihracatçý konumundadýr. Üretimde Çin'i Hindistan, Breziya, Endonezya, Ýtaya, Meksika, Tayand, Pakistan ve Türkiye izemektedir. Çin miyon çift ie baþý çekerken, Hindistan 800 miyon, Breziya 600 miyon Endonezya 500 miyon çift ie bu ükeyi takip etmektedir. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 43

56 Böüm 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ miyon çift Ýthaat Ýngitere ABD Ýspanya Portekiz Ýtaya Japonya Hong Kong Breziya Grafik 4. Seçimiþ ükeerin yýýk ortaama ithaat rakamarý Kaynak: ÝTKÝB-TASD. Tüketimde ise Çin ve ABD ik iki sýrayý amaktadýr. Arkaarýndan geen ükeere araarýnda büyük bir fark vardýr. Çin'in yýýk tüketimi miyon çift, ABD'nin ise miyon çiftin üstündedir. Sýrasý ie bu ükeeri Hindistan, Japonya, Breziya, Fransa, Amanya, Endonezya, Ýngitere ve Pakistan izemektedir. Ýthaat sýraamasýnda ABD, Hong Kong, Japonya, Amanya, Ýngitere, Fransa ve Ýtaya ik sýraarda yer amaktadýrar. ABD, miyon çift üzerindeki ithaatý ie birinci sýradadýr. Kanada ve Beçika ik sýraardaki yererini kaybederken, yererine Poonya ve Rusya geçmiþtir. ABD'nin ardýndan Hong Kong, Japonya, Amanya, Ýngitere, Fransa, Ýtaya, Hoanda, Poonya ve Rusya gemektedir. ABD hariç bu pazararýn topam ithaatý miyon çifti geçmektedir. Bei baþý ihracatçýar Çin baþta omak üzere Hong Kong, Ýtaya, Vietnam, Endonezya, Breziya, Ýspanya, Tayand, Portekiz ve Meksika'dýr. Çin'in üretim ve ihracat artýþarý Kuzey Amerika ve Batý Avrupa'daki kayba eþittir. Üretim trenderi, Ortadoðu ve Avustraya'da düþüþ, Güney Amerika, Doðu Avrupa ve Afrika'da ise düþük oranda artýþ gösterirken Asya'da düzeyini korumaktadýr. ABD en büyük pazar oma konumunda oup, miyon çifti aþan ithaatý ie dünya ithaatý içindeki payý yüzde 15'i geçmiþtir. Doðu Avrupa ükeeri de giderek tüketimerini artýrmaktadýr. Ýngitere+Ýspanya+Portekiz+Ýtaya+Japonya+HongKong+Breziya Ýtaya Katma deðeri yüksek ayakkabý üreten ve sanayi yapýsý açýsýndan ükemize en çok benzeyen üretici üke Ýtaya'dýr. Moda açýsýndan oduðu kadar sanayi geiþimi, ortak ticaretimiz ve potansiye iþbiriði açýsýndan da en çok inceenmesi gereken ükedir. Ýtaya yýda, 280 miyon çift deri, 120 miyon çift deri dýþý omak üzere, topam 400 miyon çift ayakkabý üretmektedir. 200 miyon çift ithaat, 370 miyon çift ihracat ve 230 miyon çift iç pazar tüketimi vardýr. Üretimini 800'e yakýn iþetme ve çaýþaný ie gerçekeþtirmektedir. Yüzde 88 civarýndaki ithaat-tüketim oraný, Ýtaya'nýn itha ettiði ayakkabýarýn önemi bir böümünü ihraç ettiðini, marka ve tasarým katma deðerini ükesinde býraktýðýný göstermektedir. Ýthaat ve ihracat yaptýðý ükeer inceendiðinde reexport iþemi açýkça görümektedir. Ýtaya'nýn üretiminin yüzde 70'i deri ayakkabýdýr. Kiþi baþý tüketimi ise 3,9 çift/yý'dýr Ýspanya ve Portekiz Portekiz ayakkabý sanayii üretimi düþük düzeyde omasýna karþýn, dýþa açýým poitikaarý açýsýndan inceenmeye deðer bir ükedir. Portekiz'in 100 miyon çift üretimi, 25 miyon çift ithaat, 85 miyon çift ihracat ve 40 miyon çift iç tüketimi buunmaktadýr. Sektör firma ve çaýþaný ie ükesinin en önemi sanayierinden 44 Ýstanbu Sanayi Odasý

57 Böüm 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ Ýtaya Ýspanya Portekiz Fransa Amanya Hoanda Ýngitere Breziya Meksika Çin Hong Kong Hindistan Endonezya Japonya Vietnam ABD Kiþi Baþý Tüketim (çift/yý) Topam Üretim (miyon çift) Ýhracat (miyon çift) Ýthaat (miyon çift) Tüketim (miyon çift) Ýstihdam (adet) Firma Sayýsý (adet) 3, , , ,6 3,9 3, , , , , , , , , , , Tabo 4. Seçimiþ ükeerde ayakkabý sektörü 2002 yýý göstergeeri Kaynak: ÝTKÝB-TASD. biridir. Ýthaatý iç tüketimde kuanmaktadýr. Üretiminin çoðunu ihraç etmektedir. Büyük dýþ markaarýn üreticisi oarak kakýnmýþ, son zamanarda kendi markaarýný yaratarak katma deðeri yüksek ürün ihraç etmeye baþamýþtýr. Sanayi atyapýsý çok formadir. Eðitim, araþtýrma, kaite kontro ve standartar, oku ve aboratuarara kurumsaaþmýþtýr. Kiþi baþý tüketimi 3,9 çift/yý'dýr. Ýspanya ayakkabý sektörü, yýda 200 miyon çift üretim, 80 miyon çift ithaat, 140 miyon çift ihracat yapmaktadýr. Ýspanya'nýn ayakkabý iç tüketimi 140 miyon çift düzeyindedir. Yüzde 57'ik ithaat-iç tüketim oraný ve aým satým yaptýðý ükeere bakýdýðýnda, Ýspanya'nýn üretimini satan, ithaatýný da iç pazarda tüketen bir üke oduðu anaþýmaktadýr. Ayakkabý sanayiinde 300 iþetmesi ve çaýþaný vardýr. Deri ayakkabý üretimi topam üretimin yüzde 80'i gibi yüksek bir düzeydedir. Moda ürüner ihraç etmektedir. Kendi özgün ayakkabý çizgisini yaratarak bu tarz ürünere taep ouþturabimiþtir. Kiþi baþý tüketim 3,6 çift/yý'dýr Diðer Avrupa Ükeeri Fransa, azaan üretimi, artan ithaatý ve her tarz ayakkabý aýmý ie Türkiye için bir potansiye ihracat ükesidir. Ýthaat-tüketim oraný yüzde 85'tir. Kiþi baþý tüketimi 5,6 çift/yý'dýr. Amanya artýk üretimi terk etmektedir ve yüzde 100'ün üzerinde ithaat - iç tüketim oraný ie Avrupa'nýn en büyük aýcýsý konumundadýr. Mevcut Türk nüfusu, Türkiye için avantajý bir pazar ouþturmaktadýr. Türk ayakkabýsýnýn bu pazarda þansý büyüktür. Kiþi baþý tüketimi 3,9 çift/yý'dýr. Hoanda, yüzde 250'ik ithaat - iç tüketim oranýna sahiptir. Amanya, Ýngitere ve Ýtaya'ya ihracat yapan Hoanda, Avrupa'nýn ayakkabý tüccarý durumundadýr. Topam 120 miyon çift ihraç etmektedir. Kiþi baþý tüketimi 3,0 çift/yý'dýr. Ýngitere, 280 miyon çift ithaatýnýn hemen hemen tümünü iç pazarýnda tüketmektedir. Ýthaatýnýn yüzde 75'ik böümünü düþük Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 45

58 Böüm 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ fiyatý ayakkabýar ouþturmaktadýr. Yüksek fiyatý ayakkabýarý Ýtaya ve Ýspanya'dan itha etmektedir. Kiþi baþý tüketimi 4,6 çift/yý'dýr Güney Amerika Breziya, yýda 600 miyon çift üretim yapmaktadýr. Ýthaatý 10 miyon çifti geçmemektedir. 450 miyon çiftik bir iç pazarý ve 160 miyon çift ihracatý vardýr iþetmede kiþi çaýþtýrmakta oan Breziya ayakkabý sanayii teme oarak ABD ve diðer Amerika ükeerine satýþ yapmaktadýr. Avrupa'daki pazarý Ýngitere'dir. Ýhracatýnýn yüzde 80'ini deri ayakkabý ouþturmaktadýr. Kiþi baþý tüketimi 2,5 çift/yý'dýr. Meksika, 300 miyon çifte uaþan üretiminin 200 miyon çiftini iç pazarýnda tüketmekte, geri kaan 100 miyon çiftin yüzde 80'ini ABD'ye ihraç etmektedir. Kiþi baþý tüketimi 2,2 çift/yý'dýr Uzakdoðu Çin miyon çift üretim yapabien, bunun miyon çiftini ihraç eden, geri kaan miyon çiftini de tüketen bir devdir. Ýthaat önemsenmeyecek düzeydedir. Üretim ucuz e emeðine dayaýdýr. Her tip ayakkabý yapýmasýna raðmen teme ihraç kaemi spor ayakkabýsýdýr. Dünya spor markaarýnýn arka bahçesi görünümündedir. Yeni kurumakta oan deri iþeme tesiseri ie birikte deri ayakkabý oraný hýza artmakta, ancak, haa yüksek kaitei, moda ürününü üretememektedir. Kiþi baþý tüketimi 2,0 çift/yý'dýr. Hong Kong, Uzakdoðu'nun ticaret merkezidir miyon çift ithaat ve ayný miktardaki ihracatý ie Batýnýn ayakkabý daðýtýcýsý durumundadýr. Kiþi baþý tüketimi 5,4 çift/yý'dýr. Hindistan, dev nüfusunu giydiren, imaat fazasýný da Batý ükeeri markaarýna satan, sanayisi geiþmekte oan bir ükedir. 800 miyon çifte yakaþan üretimi, 700 miyon çifte varan iç pazarý, 50 miyon çift ihracatý vardýr kiþi bu sektörde çaýþmaktadýr. Kiþi baþý tüketimi 0,7 çift/yý'dýr. Endonezya, poitik çakantýardan doayý, ayakkabý sektöründe istikrar saðayamamýþtýr. 300 ie 600 miyon çift arasýnda deðiþen yýýk üretimi buunmaktadýr. Ýhracat 200 miyon çift düzeyindedir. Ucuz ayakkabý üreticisi oarak stratejik öneme sahiptir. Kiþi baþý tüketimi 1,4 çift/yý'dýr. Japonya, Uzakdoðu'nun yüksek fiyatý ayakkabý tipinde en önemi tüketicisidir. 600 miyon çifte yakýn iç pazarý için 425 miyon çift ayakkabý itha etmektedir. Bunun 370 miyon çiftini Çin'den amakta, yüksek fiyatý ayakkabýyý da Ýtaya'dan itha etmektedir. Kiþi baþý tüketimi 4,4 çift/yý'dýr. Vietnam'ýn üretimi 300 miyon çift ayakkabýdýr. Ýhracatý 275 miyon çifttir. Ýhraç ayakkabýnýn yüzde 45'i spor ayakkabýsýdýr ve teme oarak Avrupa'ya ihraç edimektedir. 200 civarýnda iþetmede kiþi istihdam edimektedir. Üretim yüksek kapasitei dev tesiserde yapýmaktadýr. Kiþi baþý tüketimi 0,4 çift/yý'dýr ABD Diðer sektörerde de oduðu üzere, ABD dünyanýn en büyük ayakkabý ithaatçýsý konumundadýr. Üretimi 1995'ten bu yana azamýþ ve 100 miyon çiftten 60 miyon çift düzeyine inmiþtir. Söz konusu imaat, teme oarak, özeiki ayakkabý tiperinden ouþmaktadýr. 50 miyon çiftik ihracatý da yine yüksek fiyatý ve teknik özeiki ayakkabýardýr miyon çift ithaatýn 600 miyonu kadýn, 200 miyonu erkek, 225 miyonu çocuk ayakkabýsý, kaaný karýþýk tip ayakkabýardýr. Kiþi baþý tüketimi 6,5 çift/yý'dýr. 46 Ýstanbu Sanayi Odasý

59 Böüm 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ Sektördeki Teknoojik Geiþmeer Ayakkabý teknoojisi, kuanýan konstrüksiyon teknikeri (içe monta, dýþa monta, Good Year, Strobe, enjeksiyon, tüp konstrüksiyon vs) açýsýndan son yýarda bir farkýýk göstermemiþtir. Teme deðiþikik üretim metotarýnda omuþtur. Üretim verimiiðini yüksetmek, kaiteyi kontro atýnda tutmak ve maiyeteri düþürmek amacý ie ufak ve tanýmý iþ gruparýnýn tam sorumuuk adýðý ring sistemeri kuanýmaya baþanmýþtýr. Bu sistem ara iþemerin otomasyonunu gerektirdiðinden sektöre robot kuanýmý girmiþtir. Ayakkabý üretiminde yapýan tüm iþemerde, makineer sadece e iþini daha standart ve hýzý yapmak için kuanýdýðýndan, ring sistem baþayana kadar otomasyon, sadece mekanik makineerin hidroik ve eektronik oarak geiþmesi ie sýnýrý kamýþtýr. Ring sistemi ie beraber ýsý iþem, taþýma ve zýmpara gibi iþemer tam otomatik hae getirimiþtir. Kesim ve dikim iþemerinde otomasyon daha önce baþamýþ, su jeti, azer veya býçak kuanarak bigisayarý tasarým ve kumanda sistemeri ie kesim, yine bigisayar kumandaý makineer ie dikim iþemeri yapýmaktadýr. Sektör özeike yapýþtýrýcýar ve finisaj mazemeerinde, hem iþetme sýrasýnda hem de öncesi ve sonrasýnda, insan ve çevreye zararý omayacak, su bazý kimyasaarý kuanmaya baþamýþtýr. Ekoojik yakaþým tüm ayakkabý mazemeerinin üretim ve kuanýmýný etkiediði gibi, ayakkabý tasarýmýný da etkieyerek daha sýhhati ayakkabý kavramýný pazara sokmuþtur. Ýeri teknooji yan sanayi mazemeeri ürünerinin ayakkabý sektöründe gerek saya gerekse tabanda kuanýmaya baþanmasý önemi bir aþama omuþtur. Bu ürünere örnek oarak su geçirmeyen ama nefes aan astar ve yüzük mazemeer ie yürüme enerjisini daha ekonomik kuanmaya yarayan taban amortisman sistemerini sýraamak oasýdýr. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 47

60 Böüm 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ 2.5. AYAKKABI SEKTÖRÜNÜN REKABET GÜCÜ Sektördeki iþetmeer çoðunuka 3. nesi aie þirketerinden ouþan, doayýsýya kesintisiz 30 yýýk tecrübeye sahip, risk aabien, KOBÝ'erden ouþmaktadýr çift/gün kapasite ortaamasý ie çok sayýda modei, sezonda tekraranan küçük öçeki sipariþeri karþýayabiecek esnekiktedir. Bu ayýrýcý özeiðini, iþetmede usta çýrak iiþkisi ie yetiþmiþ tecrübei eemanarýna borçudur. Söz konusu küçük ve orta öçeki iþetmeerin topam kapasitesi, mevcut büyük kapasitei diðer iþetmeer ie bireþtiðinde, 500 miyon çift/yý gibi dünya öçeðinde önemi bir topam üretim potansiyeine uaþmaktadýr. Bu potansiye, teknoojik ve kabiiyet oarak her tip ayakkabý üretimini ortaya çýkarmaktadýr. Sektör 80'i yýarda teknooji hamesini yaparak üretim atyapýsýný tamamamýþ, bundan sonra da süreki yatýrýmar ie günce kamýþtýr. Ayakkabý sektörü en son ayakkabý teknoojierini kuanmaktadýr. 70 miyona yakaþan nüfus ve giyim aýþkanýkarý, iç pazarý caný tutmuþ, sektörün geiþimine katkýda buunmuþtur. Ayakkabý sektörü Gümrük Biriði sonrasýnda iç pazar hakimiyetini hiç kaybetmemiþtir. Ýç pazara odakýýk ise yurt dýþý pazarardaki arayýþý geciktirmiþtir. Ayakkabý iþetmeerinin sanayieþme oranýnýn düþüküðü sektörün üretim organizasyonunu yapmasýnda bir enge ouþturmaktadýr. Tecrübei ancak eðitimsiz iþgücü iþetmeere kaynak kaybettirmekte, doayýsýya maiyet getirmekte ve verimsizik yaratmaktadýr. Benzer oarak iþetmeer panamaya kaynak ayýramadýkarýndan, bu faaiyetin kaitesiziði verimsiziðe yo açmaktadýr. Türkiye geneinden soyutanamayacak þekide, Ar- Ge faaiyeteri, ne firmaar ne de organizasyonar bazýnda finanse ediememektedir. Sektör, bu nedene geiþimini hýzandýramadýðý gibi kendine has ve özeiki teknooji ve tasarým üretiememektedir. Ar-Ge yatýrýmarýnýn omayýþý, Türkiye kaynaký tasarýmýn geiþmesini engeemektedir. Markaaþma sürecinin vazgeçimez ayaðýndaki bu eksikik yurt dýþýnda tanýnan marka adedinin çok kýsýtý kamasýna yo açmýþtýr. "Made in Turkey" kavramýnýn yýardan beri stratejik oarak ee aýnmayýp, devet ekonomi poitikaarý içinde yer amamasý, sektörün yurt dýþý markaaþmasýný zayýfatmýþtýr. Sektörde tasarýmarýn üretim sürecine hazýranmasýndaki disipinsizik, teknik hassasiyet ve bigisayar desteðinin eksikiði (CAD ve CAM) ihracatýn önündeki önemi bir engedir. Türkiye hayvancýýk sektörünün geriemesi ie ayakkabý sektörü bir zamanar kuandýðý "yeri hammadde" avantajýný da yitirmiþtir. Birçok sektör için, günümüz ojistik anayýþý ve rekabeti nedeniye dünya pazararýnda yeri hammadde bir avantaj omaktan çýkmýþtýr; ancak sektörün maiyeteri içinde derinin payýnýn yüzde 50'nin üzerinde oduðu düþünüdüðünde saðanabiecek her türü fiyat avantajý ihracatta sektörün rekabetini büyük oranda etkiemektedir. Ükemizin hayvancýýða yatkýnýðý ie hayvancýýðýn geiþmesi, ayakkabý sektörüne bu fýrsatý yeniden kuanma oanaðý verecektir. Sektörün büyük böümü e üretimi yapmaktadýr. Üç-dört nesi öncesinden geen, usta çýrak iiþkisi ie süregeen e iþçiiði becerisi, dünya pazararýnda yok omakta oan, buna karþýn taebi her geçen gün artan "hand made" kavramý pazaramada bir fýrsat haine getiriebiir. 1970'erde baþayan teksti-konfeksiyon hamesi ve takip eden teksti-konfeksiyon ihracatý sürecinde hak ettiði yeri kaçýran ayakkabý sektörü, mevcut teksti-konfeksiyon ihracat aðý içinde kendine bir yer buma þansýna sahiptir. Tüm bunarýn yanýnda, son yýardaki komþu ükeer ie poitik-ekonomik iþbiriði hamesi, sektöre baþta Rusya ve Suriye 48 Ýstanbu Sanayi Odasý

61 Böüm 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ omak üzere komþu pazararda yer buma þansý yaratmýþtýr. Sektörde baþatýan örgütenme sonucu kuruan TASEV, bir ayakkabýcýýk mesek isesi açmýþtýr. Yine TASEV organizasyonu ie bir ayakkabýcýýk enstitüsü projesi gündemdedir. Bu iki eðitim ve Ar-Ge yatýrýmý yeteri omamaka birikte, sektörün önünde birçok fýrsatýn yaratýmasýna katkýda buunacaktýr. Sektör, 1980'erden beri ekonominin gereði oarak daha faza katma deðeri bünyesinde deðerendirmek için, perakende, toptan ve üretim oarak dikey bir entegrasyon yaþamýþtýr. Bu yapýanma sonucu zaten kýsýtý oan sermaye ve diðer kaynakar her bir iþ için daha da zayýfamýþtýr. Üretim, bunun sonucunda güç kaybetmiþtir. Ayrýca perakendenin çok modei taebi, iþetmeerin kendi perakendeerinin ihtiyacýný giderme zorunuukarý, sektörün üretimini derineþtirmesini ve üretimde uzmanaþmasýný engeemiþtir. Bu durumun deðiþmemesi sektörün rekabeti için bir tehdit ouþturmaktadýr. Yine bu baðamda, ticaretin üretime orana yatýrým avantajý ve kýsýtý sermayenin deðerendiriebimesi, giriþimciyi ticarete kaydýrmýþtýr. Bu ogu da üretimi zayýfatan unsurardan biri oma eðiimindedir. Üretim yatýrýmarýnýn sadece montaj aanýna yapýmasý ie ayakkabýnýn önemi bir böümü oan saya üretimi küçük atöye organizasyonarýna kamýþtýr. Bu yapýnýn, günce teknoojiyi takip edememesi ve endüstriye üretim metotarýný uyguayamamasý sonucu, geiþen ayakkabý sanayii içinde zayýf bir haka ouþturarak, sektörün kaite ve maiyet rekabetini tehdit etmektedir. Güçü Yöner Zayýf Yöner - Esnek ve cesur giriþimci. - Niteiki iþgücü. - AB, Ortadoðu ve Rusya pazarýna yakýnýk. - Topam kuruu kapasite. - Orta ve küçük öçeki, esnek üretim. - Moda ve tasarým zevki oarak Batý'ya yakýnýk ve takip kabiiyeti. - Teknoojik imkanar. - Aie iþetmeerinde 3. nesi: tecrübe. - Güçü iç pazar. - Her tip ayakkabýnýn yapýabiir omasý. - Sektörün ancak yüzde 15'inin sanayieþmiþ omasý. - Yetersiz Ar-Ge faaiyeteri. - Tecrübei ancak eðitimsiz iþgücü. - Pansýzýk nedeniye verimsiz iþgücü kuanýmý. - Ýstatistiki ve stratejik sektöre araþtýrmaarýn eksikiði. - Tasarým. - Pazarama. - Modeden üretime geçiþte teknoojik disipinsizik. - Yurt dýþý pazarda tanýnan markaarýmýzýn azýðý. - "Made in Turkey"in imajý. Fýrsatar Tehditer - Yeri hammadde. - Güçü e üretim kapasitesi. - Güçü konfeksiyon iiþkieri ve ihracatý. - AB dýþý pazarar ie iiþkier ve yakýnýk. - Sýnýr komþusu ükeer ie geiþen poitik ekonomik iiþkier. - Yeni sektöre eðitim yatýrýmarý. - Yeni sektöre Ar-Ge yatýrýmarý. - Ayakkabýnýn üst yapýsý oan saya üretiminde sanayieþememe doayýsýya verimsiz üretim. - Ticaret-üretim çýkmazý. - 'Perakende - toptan üretim' dikeyindeki entegrasyon. - AB ucuz üretimeri ve Uzakdoðu üretimeri (haksýz rekabet). - Ýç pazar kar marjýnýn yurt dýþýna göre yüksek omasý. Tabo 5. Türkiye ayakkabý sektörü Swot anaizi Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 49

62 Böüm 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ 2005 yýýnda ticari maarýn serbest doaþýmý ie daha da artacak oan Uzakdoðu rekabeti ve haksýz rekabet ouþumarý sektörü tehdit etmekte ve kendine yeni bir yön verme zorunuuðu getirmektedir. AB'nin düþük fiyatý üretimeri de haen pazarýmýza etkin oarak girmemiþ omasýna raðmen ieride bu tip üretimerin ticari oarak organize ediebimeeri bir tehdit unsurudur. Güney Ýtaya, Ýspanya, Portekiz, Romanya, Bugaristan bazý örnekerdir. Ayakkabý sektörü, Doðu Avrupa'da Romanya, Bugaristan, Macaristan, Sovenya, Uzakdoðu'da Çin, Tayand ve Afrika'da Tunus ve Fas ie rekabet etmektedir. Ayakkabý üretim maiyeteri açýsýndan; Avrupa'ya göre yüzde 25 daha ucuz, Uzakdoðu'ya göre yüzde 30 ve Kuzey Afrika'ya göre yüzde 10 daha pahaýdýr. Moda gereksinimini agýama ve uyguama açýsýndan Doðu Avrupa ve Kuzey Avrupa ükeerine göre daha avantajý durumdadýr SEKTÖR STRATEJÝ VE POLÝTÝKALARI Sektörün misyonu, sanayi standart ve kaitesine sahip esnek üretim yapabien, kendi tasarýmýný ve markaarýný yaratan, gerek kendi içinde gerekse iiþkii sektörere sinerji içinde dýþ pazarara odaký yüksek katma deðeri ürüner yaratan sektör omaktýr. Vizyonu ise, uusararasý pazararda ayakkabý sektöründe öncü günce teknoojieri kuanan, e üretimi özeiðine sahip, katma deðeri yüksek ürünerde ider ükeer arasýnda yer amak oarak tanýmanabiir. Sektörün hedeferine uaþabimesi için teme strateji ve poitikaar ise aþaðýdaki gibi özetenebiir. Sektörün endüstriyeeþme sürecinin hýzanmasý; fabrikasyon üretimin yaygýnaþtýrýmasý, iþetme üretim kapasiteerinin artýrýmasý, bu kapasitenin ufak adeti çok çeþiti üretim yapma esnekiðine kavuþturumasý. Sanayi standart ve kaitesi saðanýrken, e üretimi özeiðinin kaybedimemesi, "ede üretimiþtir" imajý ürünün, çok iyi çaýþýmýþ bir sanayi düzeninde, ayný kaite tekrar ediebiir þekide üretimesi. E üretimi yapan iþetmeerin katma deðeri daha yüksek ürünere yönemesi, "tamamen ede üretimiþtir" (hand made) kavramýnýn pazaranmasýna yöneik ürün geiþtirimesi. Bu tarz iþetmeerin, hammadde, tasarým ve pazaramaarýnýn reorganize edimesi; ortak çatý atýnda daha geniþ kapasite saðamak amacý ie koordine edimeeri. Sanayi üretimi yapan iþetmeerin de katma deðeri yüksek ürünere yönemesi, bu amaça: ü özgün tasarým yapabime imkanýna kavuþmaarý, ü markaý ürün üretmekte ýsrar etmeeri, özeike yurt dýþý pazararda fason üretici kimiðinden en kýsa sürede çýkýmasý, ü marka yaratabime ve pazarayabime kabiiyetine kavuþumasý, ü özgün teknoojik kabiiyet saðayabimeeri. Pazaramada sinerji yaratýmasý; sektöre dýþ ticaret þirketeri, yörese veya amaç ortaký konsorsiyum veya benzeri kurumaþmaar çatýsý atýnda kaynakarýn daha verimi kuanýmasýnýn saðanmasý. Bu organizasyonar ie: ü ürün tanýtým ve fuar organizasyonarýnýn koordinasyonu youya bu faaiyeterin bireyse katýýma göre maiyeterinin düþürümesi, ü hedef pazar seçimi ve bu pazarda ortak pazarama, daimi sergieme veya komisyoncuarýn ouþturumasý, 50 Ýstanbu Sanayi Odasý

63 Böüm 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ ü hedef pazararda perakendeciik organizasyonu, sigorta, gümrükeme, nakiye ve turizm gibi üçüncü þahýsardan satýn aýnan faaiyeterin ortakaþa yaptýrýmasý, ü hammadde ve yardýmcý mazemeerin tedariðinin ortakaþa yapýmasý, ü bireyse oarak uaþýamayacak finansman imkanarýnýn buunmasý ve kuanýabimesi, ü ortak marka ouþturuabimesi, ü ortak Ar-Ge imkanarý yaratýabimesi, ü meseki ahak ve disipinin kontro ediebimesi, ü aýcýara kaite güvencesi verebiecek sistemin kurumasý. Teksti-konfeksiyon sektörü ie sanayieþme modei, ürün tasarým ve pazarama kanaarýnýn ortak kuanýmý konuarýnda sinerji yaratýmasý. Yabancý sermaye ie ortak üretim, teknooji, Ar-Ge, tasarým ve pazarama konuarýnda iþbiriði yapýmasý. Bu doðrutuda özeike Ýtaya ve Ýspanya ie kurumsa düzeyde iiþkierin geiþtirimesi. Sektörün üretim-toptan-perakende eksenindeki dikey entegrasyondan kurtuup faaiyet konsantrasyonunu derineþtirmesi, sermaye ve emek kaynakarýný daha verimi kuanmasý, sektörde üretim, toptan ve perakende aanarýnda uzman iþetmeerin ouþmasý. Coðrafi yapýanmanýn gözden geçirierek verimiik esasýna göre "Önceiki Ayakkabý Yöreeri"nin kurumasý. Buraarda yörese güçü yönerin ve kabiiyeterin ortaya çýkarýmasý ve üretim - yan sanayi iiþkisinde ortak hizmet birimerinin ouþmasý. Ýhracata yöneik Ar-Ge atyapýsýnýn kurumasý, finansmanýnýn devamýýk saðayacak bir sistematiðe baðanmasý, teknooji, tasarým, kaite, istatistik gibi konuarda biimse çaýþmaarýn hýzanmasý. Mevcut Ar-Ge teþvikerinin ayakkabý sanayiine uygun hae getirimesi, özeeþtirimesi. Marka teþviðinin, gene amaçý oarak, tek tek markaar dýþýnda da "Made in Turkey" ve "Shoes Made in Turkey" kavramýný kuvvetendirecek þekide geiþtirimesi, detayandýrýmasý. Bu konuda büyük rekam kampanyaarýnýn yapýabimesini koayaþtýracak þekide düzenenmesi. Ayakkabý sanayiine yöneik yüksek öðrenim oanaðýnýn açýmasý. Yurt dýþý pazaramada tek yönü, tek pazar anayýþý terkedierek çok yönü, çok pazarý yaratýcý pazarama anayýþýnýn benimsenmesi. Orta Avrupa, Doðu Avrupa, Ortadoðu, Rusya, Türki Cumhuriyeter, ABD, Kanada, Kuzey Afrika'nýn hedef pazarar oarak beirenmesi. Bu doðrutuda baþta Yunanistan, Rusya ve Suriye omak kaydý ie yakýn komþuarýmýza geiþen diðer iþkierimiz doðrutusunda, ayakkabý sektörünün de yoðun iiþkiye girmesi. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 51

64 Böüm 2. AYAKKABI SEKTÖRÜ 2.7. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ UYGULAMA PLANI Konu Baþýkarý Ýgii Mercier 1. Sektörün endüstriyeeþme sürecinin hýzanmasý 2. Sanayi standart ve kaitesinde "e üretimi" kaitesinin saðanmasý 3. Sanayi ve e üretiminde katma deðeri yüksek ürünere yönemesi Ýgii öze sektör iþetmeeri, DTM, Sanayi ve Ticaret Bakanýðý Ýgii öze sektör iþetmeeri, DTM, Sanayi ve Ticaret Bakanýðý, mesek iseeri, TUAF Ýgii öze sektör iþetmeeri, TASEV, Sanayi ve Ticaret Bakanýðý n n n Özgün tasarým Markaý ürün Özgün teknoojik kabiiyet saðanmasý Ýgii öze sektör iþetmeeri, üniversiteer, TASD Ýgii öze sektör iþetmeeri, DTM Ýgii öze sektör iþetmeeri, mesek iseeri, üniversiteer, KOSGEB, TÜBÝTAK 4. Pazaramada sinerji yaratýmasý 5. Teksti-konfeksiyon sektörü ie iþbiriðinin geiþtirimesi 6. Yabancý iþetmeere iþbiriði 7. Sektörün üretimde uzmanaþmasý 8. Ayakkabý sektörü için niteiki endüstri bögeeri ouþturumasý 9. Sektörün Ar-Ge atyapýsýnýn kurumasý 10. "Made in Turkey" ve "Shoes Made in Turkey" imajýnýn geiþtirimesi 11. Niteiki insan kaynakarýnýn geiþtirimesi 12. Pazar portföyü riskinin azatýmasý ASD, TASD, Sanayi Odaarý, igii öze sektör iþetmeeri, Sanayi ve Ticaret Bakanýðý, ÝTKÝB, ÝGEME, DTM TASD, TGSD, ÝTKÝB, DTM, ASD, igii öze sektör iþetmeeri DTM, ticaret ataþeikeri, DEÝK, Ýtaya ve Ýspanya iþadamarý dernekeri, Sanayi Odaarý, TASD Ýgii kuruuþar Sanayi ve Ticaret Bakanýðý, DPT, TOBB TÜBÝTAK, üniversiteer, TASEV, KOSGEB Sanayi ve Ticaret Bakanýðý, Kütür ve Turizm Bakanýðý, DTM, ÝGEME, ÝTKÝB, TASEV Mii Eðitim Bakanýðý, üniversiteer, TASEV, KOSGEB Ýgii öze sektör kuruuþarý, ÝGEME, ÝTKÝB, dýþ ticaret ataþeikeri, ASD 52 Ýstanbu Sanayi Odasý

65 3. AYAKKABI YAN SANAYÝÝ 3.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Ayakkabý yan sanayii, ayakkabý sektörü için 50'nin üstünde parçayý üreten ve farký sektörerde faaiyet gösteren iþetmeeri kapsamaktadýr. Ayrý bir sektör oarak deðerendirise dahi yapýsa özeikeri nedeniye, ayakkabý sektörüye bir arada oup bütünün ayrýmaz bir parçasýdýr. Ayakkabý yan sanayiini 19 at sektörde sýnýfamak oasýdýr. Sektör, ayakkabýya mazeme veren tüm üreticieri, ayakkabý tasarýmcýarýný, ithaat ve ihracatçýarý ve yabancý firma temsiciikerini kapsamaktadýr. Sektör; - hazýr taban, - kösee, - yüzük ve astarýkar, - ayakkabý baðý ve saraç iperi, - aksesuarar, - iç taban, - ayakkabý yapýþtýrýcýarý, - bitim mazemeeri, - etiket ve ambaaj mazemeeri, - fort bombe, - çivi ve vidaar, - ökçe, - dokunmuþ ve dokunmamýþ mensucattan sayaýk, - dikiþ ipikeri, - ayakkabý imaatýnda kuanýan makineer, - býçakar ve kesici aeter, - takviyeik mazemeer, - emniyet ayakkabýarý için meta taban ve bombeer, - kaýpar ve modecier oarak at grupara ayrýmaktadýr. % Ýþetmeer Ýstanbu Ýzmir Konya Adana Gaziantep Bursa Diðer Grafik 1. Sektörün coðrafi daðýýmý (2002) (%) Kaynak: AYSAD. Ýstanbu dýþý topam Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 53

66 Böüm 3. AYAKKABI YAN SANAYÝÝ 3.2. SEKTÖRÜN GELÝÞÝMÝ Ayakkabý yan sanayiinde faaiyet gösteren iþetmeer çoðunuka küçük ve orta öçekidir ve KOBÝ'erin tipik özeikerini taþýmaktadýr. Üretim baþta Ýstanbu, Ýzmir, Gaziantep omak üzere Konya, Adana ve Bursa ierinde yoðunaþmýþtýr. Çoðunda yönetim fonksiyonarý aie bireyerindedir. Bu nedene stratejik kararar daha hýzý aýnabimekte, iþetmede ouþan bigi birikimi korunarak ve bir sonraki kuþaða aktarýarak rekabet gücü artýrýabimektedir. Ancak aie iþetmeeri bu üstünükerine karþýn çoðunuka entegrasyona ve ortakýkara kapaý omaarý nedeniye kurumsaaþmanýn önünü kapamaktadýrar. Sektörde geneike yabancý tasarýmcýarýn ürüneri kuanýmaktadýr. Yabancý tasarýmcýar, Ýtaya aðýrýký omak üzere, Ýspanya ve Fransa gibi ükeerin tasarýmcýarýdýr. Yabancý tasarým ürüneri yüzde 90 oranýndadýr. Ýtaya'dan geen tasarýmar, Türk tasarýmcýsýnýn kendisini ifade etmesine imkan vermemiþ, yeri tasarýmcýar geenekse yapý içinde geneike ýstampacý (kesim þabonu çýkaran kiþi) oarak kamýþardýr. Türkiye'de sektördeki tasarýmcýýk, daha çok modeciik ve ýstampacýýk oarak anaþýmaktadýr. Bu bakýmdan da geenekse onca tarzýnýn etkierini ve izerini taþýmaktadýr. Bu iþkounda çaýþanar doðrudan tasarýmcý oarak deði, modeci ve ýstampacý oarak yetiþmiþerdir. Ükemizde son 10 yýdaki ayakkabý tasarým yarýþmaarý ve bu yarýþmaara yüksek öðrenim kurumarý öðrencierinin katýýmý, deðiþim rüzgarýnýn habercisidir. Ancak Türk tasarýmcýsýnýn teknik ve ýstampa bazýnda yurt dýþýna da iþ yaptýðý unutumamaýdýr. Bu aanda odakanýan ükeer Suriye ve diðer Ortadoðu ükeeri baþta omak üzere eski SSCB ve Bakan ükeeridir. Sektör, ayakkabý sanayiinde oduðu gibi, özeike döneminde eski SSCB'nin daðýmasýya önemi kazanýmar yaþamýþtýr. Yeni ouþan ükeer ayakkabý yan sanayii için kýsa sürede önemi ihracat pazararý konumuna gemiþtir. Söz konusu ükeerde ouþan öze sektör Türkiye'den çok miktarda bitmiþ ürün ve hammadde ithaatý gerçekeþtirmiþtir. Zaman içinde bu ükeerin ithaatçýarý bitmiþ ürün ithaatýndan yarý mamu ürün ithaatýna yönemiþtir. Bu geiþmeer doðrutusunda sektörde hýzý bir yatýrým hamesi gerçekeþmiþtir. Son 4-5 yý içinde, sektörün üretim hattýnda mekanik makineerin yerini eektronik makineer amýþtýr. Emek yoðun süreçer teknooji yoðun süreçere dönüþmüþtür. Örneðin, kasik makineerin yerini bigisayar desteki oanar amýþ ve kesim iþinde CAD-CAM imkanarý kuanýmaya baþanmýþtýr. Ancak giriþimcierin makine parkarýný yeniemeeri ve kapasiteerini yüksek düzeye çýkarmaarý sonrasý Rusya pazarýnda yaþanan kriz nedeniye atý kapasite ouþmuþtur. Güveniir ve istikrarý pazarara odakanýmasý durumunda Türkiye'de çaðdaþ teknoojiyi kuanan çok sayýdaki büyük iþetmenin daha da geiþmesi saðanabiecektir. 54 Ýstanbu Sanayi Odasý

67 Böüm 3. AYAKKABI YAN SANAYÝÝ 3.3. SEKTÖRÜN TEMEL GÖSTERGELERÝ Ayakkabý yan sanayii sektörünün üretimi, 2002 yýý itibariye 475 miyon doar düzeyinde oup, GSMH içinde yakaþýk yüzde 0,3'ük paya sahiptir. Sektörün topam yatýrýmar içindeki payý da benzer düzeydedir. Sektörde bazý aanarda yeri üretim buunmamaktadýr. Örneðin, ayakkabý monte sistemeriye igii makineerin tamamýna yakýný ithaat youya karþýanmaktadýr. Üretien makineer; termo ve pastik enjeksiyon, kesim presi, dikiþ makineeri ve bazý ara monte makineeridir ki bunar, Türkiye ihtiyacýný karþýayacak kapasite ve teknooji düzeyindedir. Ayakkabý yan sanayii sektörü ürün çeþidi açýsýndan yeteri osa da gene oarak yatýrýma açýk bir sektördür. Kimi aanarda uusararasý rakipere göre üretim kaitesi düþük omasýna karþýn kimyasaar, iç taban, taban ve tekstie dayaý ürünerde kaite düzeyi eþit hatta daha yüksektir. Türk ayakkabý yan sanayii Avrupa'da Ýtaya ve Ýspanya'nýn ardýndan 3. sýrada yer amaktadýr. Ýhracatta odakanýan bögeer Baðýmsýz Deveter Topuuðu, Türki Cumhuriyeter, Ortadoðu ve Kuzey Afrika ükeeridir. Rusya, Ýran, Irak, Suriye, Gürcistan, Makedonya, Bugaristan ve Ukrayna baþýca ihracat pazararýdýr. Kayýtý ihracat yanýnda bu ükeere yapýan bavu ticareti de önemi düzeydedir. Dýþ pazararda, Ýtaya, Ýspanya, Portekiz, Hoanda ve Fransa Türkiye'nin rakibi durumundadýr. Sektörün topam ihracatý 74 miyon doar düzeyindedir. Ayakkabý yan sanayii, girdierinin yüzde 30'u itha, yüzde 70'i yeri üretim omasýna karþýn bazý ürünerde yüzde oranýnda dýþa baðýmýýk göstermektedir. Bu özeik, makine ve kimyasaarda öne çýkmaktadýr. Sektörün dýþa baðýmýýðý, yatýrýmarý caydýrýcý bir faktör oarak ortaya çýkmaktadýr. Ucuz ve kaitesiz Uzakdoðu ürünerinin itha edimesi, sanayieþen ayakkabý yan sanayiinde yeniden düþük kapasitei ve kaitesiz üretime veya üretimin tamamen durmasýna neden omaktadýr. Topam ithaat, ihracatýn yakaþýk iki katý oup160 miyon doar düzeyine eriþmiþtir. Sektör, 3 kiþiik atöyeerden 350 kiþiik fabrikaara kadar istihdam oanaðý yaratan farký iþetmeerden ouþmaktadýr. Söz konusu iþetmeerde yakaþýk oarak 11 bin kiþi çaýþmaktadýr. Ýstihdamýn at daðýýmýna bakýdýðýnda, hazýr tabanda dört bin, iç taban ve mostrada bin ve ayakkabý makine sektöründe bin kiþi omak üzere aðýrýk bu üç at sektördedir. Türkiye'de ayakkabý yan sanayii sektöründe çaýþan firmaarýn yüzde 28'inde 10 ve daha az kiþi, yüzde 30'unda kiþi, yüzde 11'inde kiþi, yüzde 14'ünde kiþi, yüzde 8'inde kiþi, ve yüzde 9'unda 100'den çok kiþi çaýþmaktadýr Hazýr Taban Taban ayakkabýyý farký kýan ve markaya çaýþan bir girdidir. Ayakkabý yan sanayii içinde payý en yüksek oan at sektörerden birisidir. Bu aanda yakaþýk firma üretim yapmaktadýr. Yýýk 175 miyon doar deðerinde topam 70 miyon çiftik TR-PVC ve PU taban üretimi söz konusudur. Sektörde kapasite kuaným oraný yüzde 80 düzeyindedir. Üretici firmaarýn büyük çoðunuðu aie þirketeridir ve üretim Ýstanbu, Ýzmir, Konya, Gaziantep ve Antakya gibi þehirerde yoðunaþmýþtýr. Taban türüne göre makine parký önemi fakýýkar göstermektedir. Hazýr ayakkabý tabaný üretiminde kuanýan makineer ve teknooji açýsýndan Türkiye ie AB ükeeri, hatta dünya ükeeri arasýnda önemi bir fark buunmamaktadýr. TR-PVC taban makineeri aðýrýký oarak yeridir (yüzde 90 oranýnda). Buna karþýn PU taban makineerinin yakaþýk yüzde 80 Ýtayan makineerdir. Bu aanda Gaziantep'te birkaç üretici firma buunmaktadýr. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 55

68 Böüm 3. AYAKKABI YAN SANAYÝÝ miyon $ Üretim Ýhracat Ýthaat Grafik 2. Teme göstergeer ve projeksiyonar Kaynak: AYSAD. Sektörün yýýk 50 miyon doar deðerinde 20 miyon çiftik ihracatý, 90 miyon doar deðerinde 30 miyon çiftik ithaatý buunmaktadýr. Taban üretiminde kuanýan mazemenin yüzde 75'i ithadir. Çaýþanarýn çok büyük böümü mavi yakaýdýr. Bazý büyük firmaarda yüksek oku mezunarýnýn oraný yüzde 5'e kadar çýkmaktadýr. Topam istihdamýn ise yüzde 2'si yüksek oku, yüzde 15'i ise ve yüzde 83'ü iköðretim mezunudur Kösee, Neoit, EVA Katkýý Taban ve Diðereri Sektörde faaiyet gösteren iþetmeerin yakaþýk yarýsý aie þirketidir. Kuanýan teknooji, geiþmiþ üke firmaarýya eþ düzeydedir. Sektörün topam üretimi 75 miyon doar düzeyinde oup 25 miyon çifttir. Yakaþýk 10 bin çift karþýýðý 50 bin doar ihracat söz konusudur. Yakaþýk 500 bin çift oan ithaat ise 2,5 miyon doar düzeyine eriþmektedir. Topam istihdamdan mavi yakaýar yüzde 85, beyaz yakaýar yüzde 15 pay amaktadýr Ayakkabý Baðý ve Saraç Ýperi Yedi-sekiz firmanýn faaiyet gösterdiði bu üretim aanýnda 50 miyon çift ve 5 miyon doar deðerinde üretim yapýmaktadýr. Kuanýan teknooji yurt dýþý rakip firmaarýn kuandýðý teknoojinin az da osa gerisindedir. Topam yýýk ihracat yakaþýk 3 miyon çift ve 500 bin doar deðerindedir. Ýthaat ise 250 bin doar deðerinde çifttir. Çaýþanarýn yüzde 70'ini mavi, yüzde 30'unu beyaz yakaýar ouþturmaktadýr Aksesuarar Yakaþýk 60 miyon adet ve 600 bin doar deðerinde üretim yapýan sektörde firma faaiyet göstermektedir. Sektörde 50 bin doar deðerinde 3,5 miyon adetik ithaat, 50 bin doar deðerinde 5 miyon adetik ihracat söz konusudur. Sektörde aie þirketerinin payý yüzde 60 düzeyindedir. Çaýþanarýn ise yüzde 85'i mavi yüzde 15'i beyaz yakaýdýr Etiket ve Ambaaj Makineeri Bu at sektörde 3 miyon doar deðerinde 5 bin tonuk üretim, 200 bin doar deðerinde 200 tonuk ihracat söz konusudur Ýç Taban ve Mostra Ýþetmeer çoðunuka ieri teknooji kuanmaktadýr ve sektörde yakaþýk firma faaiyet göstermektedir. Ýç tabanda (mostra da dahi omak 56 Ýstanbu Sanayi Odasý

69 Böüm 3. AYAKKABI YAN SANAYÝÝ Üretim Ýhracat Ýthaat Ýstihdam Aksi beirtimedikçe (çift) Hazýr taban Kösee - neoit - EVA katkýý taban Ayakkabý baðý ve saraç iperi Aksesuarar (adet) Ýç taban Mostra Ýç taban ve mostra Ayakkabý yapýþtýrýcýarý (ton) Bitim mazemeeri (ton) Etiket ve ambaaj mazemeeri (ton) Fort bombe (m 2 ) Çivi ve vidaar (ton) Ökçe Dokunmuþ ve dokunmamýþ mensucattan sayaýk* (m 2 ) Dikiþ ipikeri (m) Ayakkabý imaatýnda kuanýan makineer (adet) Býçakar ve kesici aeter (m) Takviyeik mazemeer (m) Takviyeik mazemeer-atekser (m) Emniyet ayakkabýarý için meta taban ve bombeer** Kaýpar Diðer Topam Birim Deðer ($) Birim Deðer ($) Birim Deðer ($) Çaýþan * yüzük ve astarýk ** çeik bombe - çeiki taban - taban çeiði Tabo 1. Ayakkabý yan sanayii at kategorieri 2002 rakamarý Kaynak: AYSAD. üzere), Türkiye topam üretimi 54 miyon doar deðerinde ve 110 miyon çifttir. Topam ithaat 5,5 miyon doar deðerinde 8 miyon çift, topam ihracat ise 550 bin doar deðerinde 1,5 miyon çifttir. Firmaarýn yüzde 90'ý aie þirketi oup çaýþanarýn yüzde 90'ý mavi yüzde 10'unu beyaz yakaýdýr Ayakkabý Yapýþtýrýcýarý Bu üretim daýnda, Avrupa Biriði ükeeri ie aradaki fark zaman içinde Türk iþetmeeri ehine hýza kapanmýþ, teknooji ve kimyasa madde yönünden Türkiye bu ükeere eþ düzey rekabet gücüne eriþmiþtir. Sektörde 8-10 iþetme faaiyet göstermektedir. Topam üretim 25 miyon doar deðerinde 20 bin ton, topam ithaat 1,5 miyon doar deðerinde 500 tondur. Ýhracat ise 3,5 miyon doar deðerinde tondur. Ýþetmeerin yüzde 70'i aie þirketi oan sektörde çaýþanarýn yüzde 90'ý mavi ve yüzde 10'u beyaz yakaýdýr. Teknooji yoðun çaýþan bazý firmaarda mavi yakaýarýn oraný yüzde 40'ara kadar düþmektedir Bitim Mazemeeri (Boya ve Finisaj Mazemeeri) Az sayýda iþetmenin faaiyet gösterdiði bir sektördür. 3 miyon doar deðerinde 500 ton üretim, 7 miyon doar deðerinde 1000 ton ithaat, 1 miyon doar deðerinde 200 ton ihracat söz konusudur. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 57

70 Böüm 3. AYAKKABI YAN SANAYÝÝ Yurt dýþý rakipere göre teknooji ve Ar-Ge açýsýndan rekabet gücü düþük oan sektör bu farký giderek kapatmaktadýr. Sektörde çaýþanarýn yüzde 90'ý mavi yüzde 10'u beyaz yakaýdýr Fort Bombe Topam üretimi 2 miyon doar deðerinde 1 miyon m 2 oup, sektörde 2 miyon doar deðerinde 750 bin m 2 'ik ithaat, 100 bin doar deðerinde 50 bin m 2 'ik ihracat yapýmaktadýr Çivi ve Vidaar Sektörde iþetme faaiyet göstermektedir. Topam üretim 500 ton ve 3,5 miyon doar deðerindedir. 200 bin doar deðerinde 70 tonuk ithaat yapýmaktadýr. Kuanýan teknooji yurt dýþýndaki firmaara eþ düzeydedir. Çaýþanarýn yüzde 90'ý mavi yüzde 10'u ise beyaz yakaýdýr Ökçe Az sayýda iþetmenin faaiyet gösterdiði bir sektördür. Üretim 5 miyon çift ve 5 miyon doar deðerindedir. 50 bin doar deðerinde 50 bin çiftik ithaat, 250 bin doar deðerinde 250 bin çiftik ihracat söz konusudur Dokunmuþ ve Dokunmamýþ Mensucattan Sayaýk (Yüzük ve Astarýkar) Topam iþetme buunan sektörde üretim, 7 miyon doar deðerinde 6 miyon m 2 'dir. 7 miyon doar deðerinde 6 miyon m 2 'ik ithaat, 2 miyon doar deðerinde 2 miyon m 2 'ik ihracat yapýmaktadýr. Ýþetmeerin tamamýna yakýný aie þirketi niteiðindedir. Ýþetmeerin yarýsý yeni teknooji kuanmaktadýr. Çaýþanarýn yüzde 90'ý mavi yüzde 10'u beyaz yakaýdýr Dikiþ Ýpikeri Bu at sektörde 20 miyon doar deðerinde 100 miyon metreik üretim, 4 miyon doar deðerinde 15 miyon metreik ithaat, 3 miyon doar deðerinde 10 miyon metreik ihracat yapýmaktadýr. Kuanýan teknooji odukça eskidir. Çaýþanarýn yüzde 82'si mavi yüzde 18'i beyaz yakaýdýr Ayakkabý Ýmaatýnda Kuanýan Makineer Topam üretim 10 miyon doar deðerinde 500 adettir. Topam ithaat 25 miyon doar deðerinde 400 adet ve topam ihracat 2 miyon doar deðerinde 100 adettir. Sektörde yakaþýk 25 iþetme faaiyet göstermektedir. Sektördeki iþetmeerin yüzde 90'ý aie þirketi oup, kuanýan teknooji yurt dýþý firmaarýn biraz gerisindedir. Çaýþanarýn üzde 85'i mavi yüzde 15'i ise beyaz yakaýdýr Takviyeik Mazemeer Takviyeik mazemeer (ateks dahi) at sektörünün, 7,5 miyon doar deðerinde 6 miyon metreik üretimi, 3 miyon doar deðerinde 2 miyon metreik ithaatý, 200 bin doar deðerinde 100 bin metreik ihracatý buunmaktadýr. Kuanýan teknooji yurt dýþý rakiperin biraz gerisindedir. Çaýþanarýn yüzde 85'i mavi yüzde 15'i beyaz yakaýdýr Emniyet Ayakkabýarý Ýçin Meta Taban ve Bombeer (Çeik Bombe - Çeiki Taban - Taban Çeiði) Sektörün 25 miyon doar deðerinde 75 miyon çiftik üretimi, 5 miyon doar deðerinde 10 miyon çiftik ithaatý buunmaktadýr. 58 Ýstanbu Sanayi Odasý

71 Böüm 3. AYAKKABI YAN SANAYÝÝ Kaýpar 25 firmanýn faaiyet gösterdiði sektörde 7,5 miyon doar deðerinde 1 miyon çiftik üretim, 350 bin doar deðerinde 50 bin çiftik ithaat, 250 bin doar deðerinde 50 bin çiftik ihracat söz konusudur. Kuanýan teknooji yurt dýþý firmaara yakýn ancak biraz geridedir. Çaýþanarýn yüzde 80'i mavi yüzde 20'si beyaz yakaýdýr GÜMRÜK BÝRLÝÐÝNÝN SEKTÖRE ETKÝLERÝ VE DÜNYA AYAKKABI YAN SANAYÝÝ Yan sanayinin Avrupa açýýmý henüz ihma ediecek düzeyde oduðu için Gümrük Biriðinin sektöre etkieri konusunda bir yargýda buunmak odukça güçtür. Ayakkabý yan sanayiinde standartar yereþtiðinde, Gümrük Biriðinin Türkiye ehine bir etki yaratacaðý açýktýr. Bu nedene ayakkabý yan sanayiinin, Türkiye'nin önemi üretim araçarýndan birisi omasý oasýdýr. Gümrük Biriðinin ithaatta saðadýðý serbestinin sektörde makine ve teknooji yatýrýmýnýn önünü açmasý oumu oarak deðerendiriebiecek bir geiþmedir. Ocak 1996'da AB ie imzaanan Gümrük Biriði anaþmasý, ayakkabý sektörü ie birikte ayakkabý yan sanayii sektörünün yapýanmasýnda da strateji deðiþikiðine yo açmýþtýr. Uzun dönemde tamamanabiecek ve sonuçarý görüebiecek oan bu strateji deðiþikiði, KOBÝ'er hainde organize durumda oan iþetmeerin, yeni yatýrýmara ve yurt dýþý iþbirikerine yönemesi zorunuuðunu getirecektir. AB ükeerinden Ýtaya, Ýspanya, Amanya ve Portekiz ayakkabý yan sanayii rekabet gücü yüksek ükeerdir. Fransa ve Hoanda rekabet gücü açýsýndan bu ükeeri izemektedir. Ancak, son yýarda AB ükeeri bu güçerini giderek kaybetmektedir. Uzakdoðu ükeeri, AB ükeerini tehdit etmektedir. Özeike Çin, üretim yanýnda, danýþmanýk, sermaye ve iþgücü açýsýndan önemi geiþmeer saðamýþtýr. Breziya da yan sanayide önemi bir yere sahiptir. Türkiye sektörde giderek güçenmektedir ve AB dýþýndaki ükeere göre AB pazarýna yakýnýk açýsýndan önemi üstünüðe sahiptir. Ancak ürün standartarý yanýnda AB çevre standartarýna uygun üretimi en kýsa sürede saðamak zorundadýr. Bu ise ayakkabý yan sanayiinde çevre ie dost bir üretim için yatýrým gereðini ortaya koymaktadýr. Ayakkabý yan sanayiinin emek-yoðun omasý ve AB ükeerinin bu sektörü giderek terk etmeeri bu pazararda Türk ayakkabý yan sanayiine fýrsatar yaratmaktadýr. Ýngitere, Fransa ve Amanya ayakkabý yan sanayiini terk etmektedir. Ýtayan firmaar Türkiye ve benzer ükeere ortakýkar kurma youna gitmektedir. Gümrük Biriði ie birikte ithaatýn koayaþmasý ise iç pazarda rekabeti artýrmýþ ve üreticierde kaite biincinin geiþmesine yo açmýþtýr. Bu geiþmeer sektör açýsýndan umut vericidir. Türkiye'de çaðdaþ teknoojiyi kuanan çok sayýda üreticinin buunmasý ise fýrsatarýn kuanýmasýný koayaþtýrmaktadýr. Dünyada, ayakkabý yan sanayii pazarýnda Amanya ve Ýtaya'dan Poonya, Çek Cumhuriyeti ve Ukrayna'ya; yine Ýtaya'dan, Suriye, Tunus, Bugaristan ve Romanya'ya; Ýspanya ve Fransa'dan, Türkiye'ye ve benzer oarak Ýtaya'dan Portekiz ve Türkiye'ye; Türkiye'den ise Ýran, Suriye, Romanya, Cezayir gibi ükeere bir yöneim söz konusudur. Özeike ucuz üretimin yapýdýðý Uzakdoðu'ya (Çin, Kore, Tayvan, Hindistan) doðru bir eðiimden ayrýca söz etmek gerekmektedir. Ayakkabý yan sanayiinin geiþmiþ oduðu ükeerin baþýnda Ýtaya gemektedir. Sektör, Ýtaya'da ayakkabý sanayii ie birikte üke ekonomisinin yüzde 12'sini, mii hasýanýn da yüzde 15'ini ouþturmaktadýr. Sektör, Ýtaya ekonomisi için büyük önem taþýmaktadýr. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 59

72 Böüm 3. AYAKKABI YAN SANAYÝÝ Ýspanya ve Portekiz ise sektörün geiþmiþ ve ekonomi içindeki payýnýn yüksek oduðu diðer AB ükeeridir. Her iki ükede de, yan sanayinin payý yüzde 8'er düzeyindedir. Ayakkabýda Avrupa'nýn en büyük 3. ihracatçý ükesi oan Ýspanya, yabancý yatýrýmcýarý çekmede dünya 9.'su durumundadýr. Ýhracat yapýabiecek üke oarak da önemi bir potansiyee sahiptir. Türkiye yan sanayii, ayakkabý üretiminin giderek önem kazandýðý Poonya, Romanya ve Sovakya gibi üke pazararýnda önemi potansiyee sahip oabiecek güçtedir. Breziya ve Arjantin de sektör açýsýndan önde geen ükeer arasýnda yer amaktadýr. Yan sanayinin bu üke ekonomierinde yakaþýk yüzde 8 düzeyinde payý buunmaktadýr. Son yýarda birçok sektörde atýým yapan Çin de sektörde giderek rekabet gücü kazanan ükeerin baþýnda gemektedir. Çin'in sektörde dünya pazarýnda çok ciddi bir rakip oduðu açýktýr. 2002'de Dünya Ticaret Örgütü'ne giren Çin, Hindistan ve Pakistan'ýn beraberce sektörde büyük bir güç oacakarý açýktýr. ABD'de ise ayakkabý ve yan sanayi üretimi giderek terk edimektedir. Bu pazardan en faza yararanan baþýca ükeerin Meksika ve Güney Amerika ükeeri omasý doðadýr. Büyük bir potansiyee sahip omasýna karþýn Türkiye'nin ABD ie ticaretinde ik on arasýnda, deri ve deri ürüneri yer amamakta, Türkiye bu pazardan yeterince yararanamamaktadýr. 60 Ýstanbu Sanayi Odasý

73 Böüm 3. AYAKKABI YAN SANAYÝÝ 3.5. AYAKKABI YAN SANAYÝÝNÝN REKABET GÜCÜ Sektörde haksýz rekabet koþuarý hüküm sürmekte, kayýt dýþý ekonomi büyük oranara varmakta ve yasa mevzuat eksikiðinden ötürü markaaþma zarar görmektedir. Kayýt dýþýýkta sadece KDV oranarýndaki haksýz rekabet yüzde 18'dir. Bu da, KDV pazarýkarýna, fatura pazarýkarýna neden omaktadýr. Enerji fiyatarý, sanayiciye atýndan kakýamaz maiyeter yükemektedir. Sanayicimiz Avrupa'nýn en yüksek enerji maiyetini öder durumdadýr. Finansman güçükeri ve pazarama sektörün en büyük sorunarýndandýr. Pazarama konusundaki eksikik özeike tanýtým çabaarýnda ortaya çýkmaktadýr. Tanýtým çabaarý için kaynak yetersiziði ise bu çabaarýn önündeki en önemi engedir. Sektör hammadde açýsýndan dýþa baðýmýdýr. Yakýn bir geecekte de bu yapýnýn bir ikame poitikasýya deðiþmesini/deðiþtirimesini bekemek gerçekçi omayacaktýr. Ýhracatta gerek bürokrasi gerekse onay mercierinin birbirerinden fizikse oarak uzak omaarý yükeme sýrasýnda zamana yarýþmayý gerektirmektedir. Bu iþemerin sadeeþtirimesi gerekmektedir. Ýhracat bedei dövizerin yurt dýþýndan getirimesinde, dekarasyonda, zoruk hatta imkansýzýk yaþanmaktadýr. Türkiye'nin tasarýmda önemi bir yeri buunmamaka birikte, son yýarda, takidi ve kopyacýýðý aþan giriþimer ve tasarým ürüneri ortaya çýkmaya baþamýþtýr. Tasarým konusunda, Türkiye orijini bir moda akýmý, kendini yaratacak temeerden hep yoksun kamýþtýr. Tasarýma yöneik bütçeer firmaarýn hep ihma ettikeri harcamaar omuþtur. Bu yüzden Türk tasarýmcýarýnýn yabancý tasarýmcýara karþý rekabet gücü ne yazýk ki hep düþük kamýþtýr. Güçü Yöner Zayýf Yöner - Risk aabien müteþebbis. - Adaptasyonu yüksek iþgücü. - Dünya coðrafyasýndaki pozisyon üstünüðü. - Ürün çeþitiiði yaratabien üretim kapasitesi. - Dünya pazarý ie üke pazarýnýn iç içeiði. - Yeni teknoojiere aþinaýk. - Aie iþetmeerinin öz-savunu mekanizmaarý. - Yaratýcýýðýn zayýfýðý. - Geenekse iþetmeciik fesefesi. - Ýþgücünün düþük verimi. - Ýstatistik üretimi karþýsýnda ketumuk. - Marka oabimede zayýfýk. - Profesyone yöneticierin buunmamasý. - Teknooji bakýmýndan yurt dýþýna baðýmýýk. - Maiyeterin yüksekiði. - Sermaye birikimi yetersiziði. - Mevzuat noksanýðý. Fýrsatar Tehditer - Ayakkabýnýn verimi bir sektör omasý ve doayýsýya yan sanayi için de pazar geniþetme potansiyei. - Dünya haritasýnda, poitik deðiþimerin demokrasiye doðru oduðu ve entegrasyonun arttýðý bir bögede buunumasý. - Sistematik eðitime duyuan ihtiyaç ve buna cevap verebiecek yatýrýmar. - Ayakkabý ve ayakkabý yan sanayii sektörerine yöneen Uzakdoðu tehdidi doayýsýya uusa yan sanayi pazarýnýn darama oasýýðý. - Komþu ükeer pazararýna giriþi engeeyen korumacýýk. - Aþina ounan teknoojiyi baþarýya kuanamama. Tabo 2. Türkiye ayakkabý yan sanayii Swot anaizi Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 61

74 Böüm 3. AYAKKABI YAN SANAYÝÝ Türkiye'nin geçmiþteki iyi üreticieri bugünün iyi ithaatçýarý konumuna gemiþtir. Bu konum deðiþikiði, yan sanayinin geiþmesini ve yeni ürünerin ortaya çýkmasýný engeemektedir. Türkiye'nin yerküre üzerindeki coðrafi konumu, yan sanayi sektörü açýsýndan avantajar saðayan idea bir konumdur. Bazý ürün gruparý açýsýndan dünya kaitesinde oan yan sanayi ürüneri, kimyasa madde üretiminde ise, dünya standartarýnýn üstündedir. Yaratýcý ve risk üstenen giriþimci potansiyei, esnek üretim yeteneði ve sipariþeri karþýamadaki hýzý ise sektörün en önemi üstünükeridir. Esnek üretim yeteneði ve sipariþeri karþýamadaki hýzý ise sektörün en önemi üstünüðüdür SEKTÖR STRATEJÝ VE POLÝTÝKALARI Türkiye'nin, özeike 1990'dan sonra, çevresindeki siyasi geiþmeerin yarattýðý ekonomierin dünya pazarýna katýmasýya ouþan 1,5 miyar nüfusu müþteri potansiyeinden yararanmasý oasýdýr. Bu pazarara yakaþýk yýýk 6-7 miyar doar ihracat yapma fýrsatýndan geecek 10 yýýk bir perspektifte gerek ayakkabý gerekse ayakkabý yan sanayii oarak yararanýmasý pananmaýdýr. Sektörün misyonu, kurumsaaþma sürecini tamamamýþ, tasarým ve kaitede AB ükeeri içinde öncü ükeer arasýnda yer aan, baþta geiþmiþ bir Türk ayakkabý sektörü omak üzere çevre ve AB ükeeri üreticierinin tedarikçisi oan bir ayakkabý yan sanayii omaktýr. Vizyonu ise, ayakkabý yan sanayiinde AB ve çevre ükeerin merkezi omaktýr. Sektörün hedeferine uaþabimesi için izenecek strateji ve poitikaar kýsaca aþaðýdaki gibi özetenebiir. Niteiki iþgücü, eðitim ve sosya güvenik yükümüükeri: ü Sektörde niteiki eeman eksikiði önemi bir sorundur. Eðitimiþ ara eeman eksikiðini gidermeye yöneik eðitim projeerinde, sektörümüzün desteði kadar, kamunun da desteði gerekmektedir. Üretim hattýnda teknik eeman yerine düz iþçi kuanýmý yaygýndýr. Deneyimi eeman ise bu eksikik nedeniye süreki yer deðiþtirmektedir. Bu sorunu çözmek için TASEV (Türkiye Ayakkabý Sektörü Araþtýrma Geiþtirme ve Eðitim Vakfý), Ayakkabý Anadou Mesek Lisesi projesini yürürüðe koymuþtur. Bu giriþim sorunu çözmede önemi bir atýým osa bie tek baþýna yeteri deðidir. Üniversiteerin de bei aanarda katkýsý gerekmektedir. Aci önem oarak, KOSGEB ve AB MEDA Fonu ie uyguanacak Ayakkabý Enstitüsü projesi çerçevesinde kýsa sürede sertifikaandýrma, eðitim ve aboratuvar hizmeteri sunumasý bu sorunun çözümüne yardýmcý oacaktýr. ü Üniversiteerde, ayakkabý ve ayakkabý yan sanayii ürüneri tasarýmý doðrudan eðitim konusu deðidir. Bazý endüstri tasarým ve moda böümerinde zaman zaman proje bazý ayakkabý tasarýmarý görümektedir, ancak iyi niyeti bu çabaarýn yetersiz oduðu bir gerçektir. Bu nedene üniversiteerin igii faküteerinde ayakkabý ve ayakkabý yan sanayii tasarýmý aanýnda niteiki eeman yetiþtirimesi hedefenmeidir. 62 Ýstanbu Sanayi Odasý

75 Böüm 3. AYAKKABI YAN SANAYÝÝ ü Sektörde eðitim düzeyi düþüktür. Çaýþanarýn eðitim açýðýnýn karþýanabimesi için KOSGEB, ÝGEME gibi kamu kuruuþarý ie sektördeki mesek kuruuþarý birikte hareket ederek eðitim programarý geiþtirmeidir. Bu iþbiriði ie sektörün üretim ve yönetim fesefesi deðiþtiriip çaðdaþaþtýrýabiir. Saðanacak destekere ek oarak iþetmeerin de bütçeerinde oanakar öçüsünde eðitime kaynak ayýrmaarý kaçýnýmazdýr. ü Çaýþma hayatýný ve istihdam düzeyini etkieyen yüksek vergi ve sosya güvenik yükümüükerin azatýmasý ve iþemerinin koayaþtýrýmasý gerekmektedir. Sosya Güvenik Sistemi tabana yayýamadýðý için kayýtý çaýþan iþverene çok faza yük getirmektedir. Bu yükümüükerin, çok sayýda iþetmeyi kayýt dýþýýða yönettiði ne yazýk ki bir gerçektir. En kýsa sürede SSK ve vergi yükeri düþürümei ve adi hae getirimeidir. Tüm sektörerde oduðu gibi haksýz rekabete neden oan kayýt dýþý ekonominin önüne geçimesi kaçýnýmazdýr. Tasarým, Ar-Ge ve pazarama: ü Ayakkabý yan sanayiinde faaiyet gösteren küçük öçeki iþetmeer, kendierinin saðayamayacaðý teknik yardýmý, baðý odukarý Sanayi ve Ticaret Odaarý ve dernekerden ya da merkezerden aabimeidir. Pazarama konusunda da bu kurumarýn söz konusu iþetmeere yardýmcý omasý gerekmektedir. Bu destek, dýþ pazararda ofis ya da showroom açma ya da pazarama aanýnda örgütenme biçiminde saðanabiir. Ayakkabý sanayii üreticisi mutaka biinçendirimei, üretimde kaitesiz mazeme ve deri kesinike kuanýmamaýdýr. Rekabet gücü, kötü mazeme ve deri kuanýmý nedeniye yitirimemeidir. Söz konusu geiþme ayakkabý yan sanayiinin geiþmesini de saðayacaktýr. ü Tasarým, saya ve montajýn tümü bir zincirin hakaarýný ouþturmaktadýr. Günümüzde bu hakaarýn verimi odukarý söyenemez. Kayýt dýþý üretim önenerek giriþimcinin, yatýrýmcýnýn ve sermayenin korunmasý ve güçendirimesiye, rekabeti baþarabiecek standardýn ve kaitenin yakaanmasý gerekmektedir. Bu ise Ar-Ge'nin aðýrýk kazanmasý ie oasýdýr. Sektöre yöneik Ar- Ge çaýþmaarý özendirimeidir. Bunarýn gerçekeþtirimesi hainde, yýýk ortaama miyon çift ayakkabý üretimi ve buna destek veren yan sanayi ie yakaþýk ortaama yýýk 6 miyar doarýk bir ticaret hacmi ve Türkiye nüfusunun beþte birini istihdam edecek bir sektörün yaratýmasý oasýdýr. Ýhracat ve özendirici mekanizmaar: ü Komþu ükeerde yüksek oranda korumacýýk, bürokratik engeer, yasakar ya da yüksek vergier buunmaktadýr. Bu sorunar hükümeter nezdinde etkin giriþimere çözümenmeidir. ü Kamu kuruuþarýnýn yurt içi ve yurt dýþý fuar destekeri ve niteiki eeman istihdamýný teþvik edici desteker, fesefe oarak kabu ediip onayanan destekerdir. Ancak, bu desteker dar bir aana hitap etmekte ve duyuruarý tam yapýamamaktadýr. Fuar destekeri için yapýan ödemeer ise bürokratik engeer yanýnda uzun vadeere yayýmaktadýr. Söz konusu özendirici mekanizmaarýn basiteþtirimesi, yaygýnaþtýrýmasý ve ödemeerinin hýzandýrýmasý gerekidir. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 63

76 Böüm 3. AYAKKABI YAN SANAYÝÝ ü Yurt dýþýndan itha edien, TSE standartarýna uymayan kaitesiz ürünerin yurda giriþi engeenmeidir. Bu konuda TSE, bir kurum oarak daha etkin omaý ve yüksek standartar aramaýdýr. Bei coðrafi bögeere göre üretimiþ ve Türkiye'nin ikim koþuarýna uymayan ürünerin ükeye giriþi engeenmeidir. Ýthaatýn önündeki engeer ve ithaatýn yarattýðý haksýz rekabet: ü Sektör, gerek Uzakdoðu orijini ürünerin ucuz omaarý, gerekse "düþük fatura bedei ithaat" doayýsýya haksýz rekabet ortamýna girmiþtir. Bu ortam, hem yatýrýmarý hem de istihdamý tehdit etmektedir. Bu nedene anti-damping uyguamaarýna etkinik kazandýrýmasý gerekmektedir. ü Çin baþta omak üzere Uzakdoðu'dan geen, yan sanayii tehdit eden ve kimi iþetmeerin kapanmasý sonucunu verecek oan, suni deri, neoit, deeping materias (non-woven, fort bombe) gibi yan sanayi mazemeerinin giriþinin koþua baðanmasý gerekidir. ü Ayakkabý yan sanayii sektörünün, girdi oarak kuandýðý sovent gibi kimi ürünerin ithainin önünde zaman zaman ortaya çýkan bürokratik engeer, bir an önce kadýrýmaýdýr. Ýyi niyeti sanayici ie yasa boþukarý kötü amaçar için kuananar karýþtýrýmamaýdýr. Petro ie igii faaiyeterin büyük böümü çok uusu þirketer tarafýndan yapýmaktadýr. Bu þirketerin kendi otokontro sistemerini kurmaarý saðanmaýdýr. Bu otokontro sistemeri deveti birçok yükümüükten kurtaracaktýr. Yabancý sermaye ve atyapý: ü Yabancý sermayenin geiþi, sektörün önünü çok kýsa sürede açacaktýr. Yabancý firmaardan moda ve tasarýmýn yanýnda pazarama konusunda da büyük desteker saðanabiecektir. Bu nedene, Türkiye'de yatýrým yapacak firmaara ya da yabancýara ortakýk yapacak yeri firmaara, vergi indirimeri gibi özendirici desteker saðanmaýdýr. ü 1985 yýýnda baþayan ve çok küçük eksikeri kaan Ýstanbu Ýkitei Projesi tamamanarak ayakkabý yan sanayii sektörünün Türk ekonomisine katma deðer yaratmasý saðanmaýdýr. 64 Ýstanbu Sanayi Odasý

77 Böüm 3. AYAKKABI YAN SANAYÝÝ 3.7. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ UYGULAMA PLANI Konu Baþýkarý Ýgii Mercier 1. Niteiki insan kaynakarýnýn geiþtirimesi 2. Ýþgücü maiyeteri üzerindeki kamu payýnýn azatýmasý 3. Ar-Ge ve tasarým çaýþmaarýnýn özendirimesi 4. Ýhracatý özendirici mekanizmaarýn etkineþtirimesi ve koayaþtýrýmasý 5. Teme girdi ithaatýnýn koayaþtýrýmasý 6. Haksýz rekabete yo açan ithaatýn önenmesi 7. Yabancý iþetmeere iþbiriði 8. Sovent vb ürünerin ithaatýnýn önündeki bürokratik engeerin kadýrýmasý 9. Sektördeki KOBÝ'ere teknik yardým saðanmasý Mii Eðitim Bakanýðý, TASEV, üniversiteer, KOSGEB Çaýþma ve Sosya Güvenik Bakanýðý, Maiye Bakanýðý TOBB, TÜBÝTAK, KOSGEB, igii öze sektör kuruuþarý, üniversiteer, ayakkabý öze sektör iþetmeeri, TASEV ÝGEME, DTM, Hazine Müsteþarýðý, KOSGEB, ÝTKÝB, AYSAD Gümrük Müsteþarýðý, AYSAD, Enerji ve Tabii Kaynakar Bakanýðý TSE, Gümrük Müsteþarýðý, Sanayi ve Ticaret Bakanýðý, TOBB, AYSAD, igii öze sektör iþetmeeri DTM, ticaret ataþeikeri, DEÝK, Sanayi Odaarý, AYSAD Petro Kanununda deðiþikik, TBMM, Enerji ve Tabii Kaynakar Bakanýðý Sanayi ve Ticaret Odaarý, KOSGEB, üniversiteer, ÝGEME Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 65

78 Böüm 3. AYAKKABI YAN SANAYÝÝ 66 Ýstanbu Sanayi Odasý

79 4. SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜ 4.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Son 10 yýda ükemizde hýzý bir geiþim gösteren "suni deri" sektöründe, bez, non-woven, kuagüe vb zeminer üzerine poiüretan (PÜ), PVC kapama ve fok uyguama yapýmasý suretiye, döþemeik, giyimik, ayakkabýýk, çantaýk ve terikik oarak kuanýabien kumaþarýn üretimi yapýmaktadýr. Ürüner geneike doða derinin ikamesi oarak geiþtirimeke beraber, doða derinin kuaným aanarý dýþýnda da kuanýmaktadýr. Doða deriye yakýn özeiker taþýyan kumaþarýn üretiminde saðanan geiþmeer sonucu, son dönemerde sektörün tanýmanmasýnda "suni deri" yerine "insan yapýmý deri" kavramý öne çýkmaktadýr. Suni deri sektörü gene oarak; PVC kapama suni deri, PÜ kapama suni deri ve Suni süet omak üzere üç at sektör oarak sýnýfandýrýmaktadýr Poivinikorit (PVC) Kapama Suni Deri Suni deri sanayiinin ik dönemerinde sadece PVC kapama yapýmýþtýr. Odukça geniþ kuaným ve uyguama aaný buunan PVC kapama ürüner diðer suni deriere göre daha ucuzdur. PVC kapama suni derier; oto döþeme, ev ve ofis döþeme, çanta, terik, ayakkabý, yaðmuruk, kaban, mont vb dýþ giyim, saraciye ve aksesuar aanarýnda kuanýmaktadýr Poiüretan (PÜ) Kapama Suni Deri Hammadde ve üretim teknoojisinde saðanan geiþmeer sonucu, son 10 yýda suni deri imaatýnda PÜ kuanýmaya baþanmýþtýr. PÜ ürüner PVC ürünere orana pahaý omaka beraber, daha sýhhi ve ekoojik omaarý, nefes aabiirik, yumuþakýk, teknik deðerer ve görünüm yönerinden doða deriye çok yakýn özeiker taþýmaarý nedeniye tercih edimektedir. PÜ kapama suni deri ürüneri; ev ve ofis döþeme, mont, kaban, fantezi giyim, pantoon, gömek vb giyim ve ayakkabý aanarýnda tercih edimektedir Suni Süet Bu sektörde, eyaf iferinden ede edien fok tozarýnýn deðiþik zeminer üzerine uyguanmasý suretiye doða deri, süet ve kadifeye benzer kumaþar üretimektedir. Yakaþýk 30 yýdýr ABD ve Avrupa'daki büyük firmaarca ve son 10 yýdýr ükemizde üretimekte oan suni süeter özeike mobiya döþemeerinde kuanýagemiþtir. Son yýarda üretim teknoojisindeki geiþmeere birikte giyim sektörü tarafýndan da yoðun oarak taep edien suni süet ürüneri; ev ve ofis döþeme, mont, ceket, gömek, pantoon vb giyim, ayakkabý, çanta, saraciye ve aksesuar aanarýnda kuanýmaktadýr. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 67

80 Böüm 4. SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜ 4.2. SEKTÖRÜN GELÝÞÝMÝ Uygarýðýn erken dönemerinden beri birçok aanda kuanýmakta oan doða deriye benzer ürünerin geiþtirimesi amacýya yapýan ik çaýþmaar, yað, sünger veya çözünebien pamuðun kaðýt veya bez zemin üzerine apikasyonunu içermektedir. Çinier'in 1400'ü yýarda bamumuna dadýrýmýþ kumaþtan yaptýkarý þemsiye, günümüz suni deri teknoojisinin baþangýcý oarak görümektedir. Bu çaýþmaar, daha sonra "direkt kapama" oarak isimendiriecek iþemin tarihteki ik uyguamasýdýr. Kumaþýn, tamamýya farký bir mazemeye kapanarak/bireþtirierek iþevinin geiþtirimesi düþüncesi bu þekide ouþmuþtur. Bugün kuanýan PVC ve PÜ gibi poimererin ik örnekeri 1839 yýýnda Goodyear tarafýndan üretimiþtir. Goodyear, kükürte vukanize edimiþ kauçuk oan iboniti üretmiþtir. Ancak, o yýarda henüz poimer kavramý ortaya atýmamýþtýr. 1900'ü yýarda Ýtaya'da direkt kapama iþemiye mezure üretimiþtir. Takip eden yýarda, 1. Dünya Savaþý sýrasýnda Amanar'ýn ürettiði ik U-Boat modei dýþ etkenere karþý son derece dayanýksýzdýr yýarý arasýnda Aman kimyacý H. Staudinger "makromoekü" hipotezini ortaya atmýþ ve deneyse oarak ispatamýþtýr. Ýþte bu tarihten sonra poimer kimyasý dünyada bir devrim yaratmýþtýr. 1960'ý yýarda kumaþ ve pastik özeikerini ayný anda içeren bir yapýdan bahsedimeye baþanmýþtýr. Yüzeye, doða deri efekti veriirken, kumaþ yapýnýn saðamýðý saðanmýþtýr. Bu yýarda "transfer kapama" ortaya çýkmýþtýr. Son 25 yýda fok hammaddesi oan eyaf, PVC, PÜ, nayon ve diðer poimererdeki geiþmeer, suni deri üretiminde yeni oanakar saðamýþ, ayakkabý, kotuk döþeme, giyim, ambaaj, terik, kemer, oto döþeme, ajanda ve çanta baþta omak üzere birçok aanda kuaným oanaðý doðmuþtur. Bu geiþim neticesinde suni deri, doða deriye rekabet eder hae gemiþtir. Su geçirmezik, dayanýkýýk ve fiyat uygunuðu gibi avantajarý nedeniye suni deriye oan taep hýza artmýþtýr. Özeike non-woven teknoojisinin geiþmesi ve üretimde PVC yerine PÜ'nün kuanýmasýya fizikse özeikeri ve görünüþü doða deriye çok yakýn oan suni deri üretimi baþarýmýþtýr. Bu niteikteki suni deri, doða derinin kuanýdýðý her aanda rahatýka kuanýmaya baþanmýþtýr. Yakýn dönemde teksti ve özeike kimyasa eyaf sektöründe ede edien ieremeer, doða derinin yerini aabiecek aternatif ürüner geiþtirimesine oanak saðamýþtýr. Günümüzde giderek yaygýnýk kazanan ve giyimden ayakkabýya, çantaýktan döþemeik sektörüne kadar geniþ bir yepazede kuaným aaný buan "utra microfiber süet" ürüner doða deriye yakýn özeiker taþýmasýnýn yanýnda çevre dostu omasý nedeniye uusararasý pazararda yoðun taep bumaktadýr. Bu ürüner ABD, Ýtaya, Kore, Tayvan ve Japonya'da üretimektedir. Küreseeþme süreci ie birikte ükeer arasýnda yapýan bögese iþbirikeri, üretici ükeerin ihracat faaiyeterine aðýrýk vermesi, ma ve sermayenin serbest doaþýmý önündeki engeerin kadýrýmasýna yöneik baskýarýn artmasý ve son dönemde iberaeþmek isteyen Çin gibi büyük ekonomierin dýþ ticarete açýmasý vb geiþmeer, suni deri sektöründe de beireyici unsur haine gemektedir. Örneðin, sektör ürünerinde, Gümrük Biriði çerçevesinde Avrupa Biriði üyeeri ie Türkiye arasýnda gümrük vergieri veya kota buunmamaktadýr. Dünya ticaretinden pay amak isteyen Çin ve Tayand gibi Uzakdoðu ükeeri ise Ortadoðu ve Rusya pazararýnda etkin ükeer haine gemiþ, 5 büyük Çin firmasý Türkiye'de düþük fiyatara satýþ yaptýkarý ofiser açmýþtýr. Sanayieþmiþ ükeer ise çevrese faktörer ve üretim maiyeteri gibi nedenere bazý sektörerdeki üretimerini sermaye dönüþünü garantiye aacak hukuki atyapýyý saðayan ükeere kaydýrmakta, bazý sektöreri ise terk etmektedirer. 68 Ýstanbu Sanayi Odasý

81 Böüm 4. SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜ Küreseeþme sürecinde yaþanan bu ve benzeri geiþmeer yeni oanakar saðamanýn yanýnda, süreci doðru deðerendiremeyen ükeer/firmaar için önemi riskeri de beraberinde getirmektedir SEKTÖRÜN TEMEL GÖSTERGELERÝ Türkiye suni deri sektörü 1990'ara kadar muþamba ve bazý kapama türerinin ötesine geçememiþtir. Ancak, 1990'ardan itibaren teknoojide saðanan iereme, özeike Rusya pazarýnýn açýmasý ve Laei üzerinden yapýan bavu ticareti sonucunda, sektör son 10 yýda hýza büyümüþtür. 1995'ten sonra yapýan teknooji yatýrýmarý ie birikte kaite ve fiyat açýsýndan Avrupaý üreticiere rekabet ediebiecek duruma geinmiþtir. Dünyadaki teknoojik geiþmeere uygun yatýrým yapýmaka beraber, Türkiye suni deri sektörü gerek hammadde gerekse makine teknoojisinde dýþa baðýmý durumdadýr. Rusya'da 1998 yýýnda yaþanan ekonomik kriz, bavu ticareti cirosunun son yýarda çok düþmesi ve Çini üreticierin kaite sorununa raðmen odukça düþük fiyatar sunmasý, Türkiye suni deri sektörünün Rusya pazarýnda önemi öçüde küçümesine neden omuþtur yýýnda Laei'ye baðýmý omaktan kurtumak için dýþ piyasaara aðýrýk veren suni deri üreticieri, 2001 yýýnda ihracat rakamarýný yeniden eski düzeyine taþýmýþtýr. Sektör, ortaama yüzde ihracat aðýrýký çaýþmakta oup, bazý büyük firmaarýn satýþarýndaki ihracat payarý yüzde 80'eri aþmaktadýr. Ýhraç pazararýnýn baþýnda AB ükeeri, eski Doðu Avrupa ükeeri, Kuzey Amerika ve Ortadoðu ükeeri gemektedir. Suni deri firmaarý, yeni ürün geiþtirme, Ar-Ge, yeni teknooji ve yeni pazar arayýþarýya ihracatarýný artýrmayý hedefemektedir. Dýþ pazarardaki rakiper, Ýtaya ve Çin baþta omak üzere, ABD, Ýsrai, Ýspanya, Beçika ie Kore ve Tayand gibi Uzakdoðu ükeeridir. Sektörün önde geen ükesi oan Ýtaya'da da yakaþýk oarak Türkiye'deki kadar suni deri fabrikasý buunmaktadýr. Ancak Ýtaya'nýn kapasite kuaným oraný ve topam üretim miktarý metre bazýnda Türkiye'nin topam üretiminin yüzde 30 üzerindedir. Ýtaya, Türkiye'yi ciddi bir rakip oarak görmeke beraber, Türkiye Ýtaya'ya göre hammadde maiyeteri ve pazarara (aðýrýký oarak AB, Amerika) oan mesafesinden doayý daha dezavantajý bir konumdadýr. Son birkaç yýda ise Çin, uusararasý pazararda önemi rakiperimizden biri haine gemiþtir Üretim Türkiye'de 2002 yýý itibariye 25 civarýnda suni deri üreticisi firma faaiyet göstermektedir. Ýstanbu Sanayi Odasý verierine göre, sektörün günde 8 saat ve yýda 300 iþgünü üzerinden hesapanan üretim kapasitesi 80 miyon metre civarýndadýr. Suni deri üretiminde girdierin yakaþýk yüzde 90 gibi büyük bir oranýnýn itha edimesi, Türkiye'nin uusararasý rekabet gücünü oumsuz etkiemektedir. Ýþçiik ve enerji maiyeteri Çin ve diðer Uzakdoðu ükeerine göre daha yüksektir. Dövizdeki dagaanmaar, hammadde fiyatarý ve üretim maiyeterinde beirsizikere neden omaktadýr. Türkiye suni deri sektörü, yakaþýk 10 yýda Ýtaya'dan sonra dünya ikinciiðini yakaamýþ, makine parký ve donaným konuarýnda Ýtaya'daki rakiperine yakýn seviyeye gemiþtir. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 69

82 Böüm 4. SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜ $ Topam ihracat Ýhracat (PVC) Ýhracat (PÜ) Topam ithaat Ýthaat (PVC) Ýthaat (PÜ) Ýhracat / Ýthaat * ,0 9,2 7,7 12,5 8,4 3,5 14,2 0 Grafik 1. PVC ve PÜ suni deri ihracat ve ithaat rakamarý Kaynak: ÝTO-ÝTKÝB. *: Ýk 11 ayýk verier Ýhracat Ükemiz suni deri sektörü, yapýan modern yatýrýmar, Ar-Ge ve tasarým çaýþmaarý, üretim ve pazarda uzmanaþma ve saðanan kaite standartarý neticesinde dýþ pazararda rekabet eder hae gemiþtir. Haen yakaþýk 50 ükeye doðrudan ihracat, iç piyasadaki çok sayýda konfeksiyon, ayakkabý, çanta ve mobiya imaatçýsý firma üzerinden de doayý ihracat yapýmaktadýr. Bu sektör, doðrudan ve doayý ihracatýn yanýnda, suni deri ürünerinin iç piyasa taebini önemi öçüde karþýayarak ithaatýn azamasý suretiye ükemize önemi miktarda döviz kazandýrmaktadýr. Ukrayna, Poonya, Rusya, Amanya, Suriye ve Ýsrai Türkiye suni deri ihracatýnda en büyük paya sahip aýcý ükeerdir. Sektörün geiþim yýarýnda ihracatta PVC ürüner yüksek paya sahip ourken Rusya aýcý oarak ik sýrada yer amýþtýr. Son yýarda PÜ suni deri ihracatta aðýrýký hae gemiþ, Amanya ve Poonya gibi ükeerin payý artmýþtýr itibariye suni deri ihracatý, doarý PVC ve doarý PÜ omak üzere topam doardýr Ýthaat Amanya, Ýtaya ve Çin suni deri ithaatý yapýan baþýca ükeerdir itibariye suni deri ithaatý, doarý PVC ve doarý PÜ omak üzere topam doardýr. Yýara göre farkýýk göstermesine karþýn gene oarak ihracat, ithaat tutarýnýn 9-10 katýdýr. Suni deri üreticisi firmaarca yapýan direkt ihracatýn yanýnda, ayakkabý, çanta ve mobiya imaatçýsý ihracatçý firmaara ve ihracatçý konfeksiyoncuara önemi miktarda satýþ yapýmaktadýr. 70 Ýstanbu Sanayi Odasý

83 Böüm 4. SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜ Avrupa Biriði'nde Suni Deri Ýthaat ve Ýhracatý Türkiye dýþ ticarette ihracatçý konumunda omaka beraber, Ýtaya ve Amanya gibi önde geen AB ükeeriye karþýaþtýrýdýðýnda, dýþ ticaret hacmi arzuanan düzeye uaþamamýþtýr yýýna kadar AB ükeerinde sektörün yüzde 5 büyüyeceði dikkate aýndýðýnda, Türkiye açýsýndan sektörün büyük potansiye taþýdýðý görümektedir Ýstihdam Türkiye suni deri sektöründe 2002 yýý itibariye yakaþýk oarak persone istihdam edimektedir. Üretici firmaarda saðanan istihdamýn yanýnda, çoðunuðu ihracat amaçý faaiyet gösteren çok sayýda ayakkabý imaathanesi, konfeksiyon atöyesi ve mobiya üreticisi firmaya uygun maiyetere hammadde saðanarak istihdama doayý katký saðanmaktadýr DÜNYA SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜNDEKÝ GELÝÞMELER VE GÜMRÜK BÝRLÝÐÝNÝN SEKTÖRE ETKÝLERÝ Suni deri sektöründe gene eðiimer Ýtaya'daki büyük suni deri firmaarýnca beirenmektedir. Özeike döþemeik sektöründe yaygýn oarak kuanýan suni süet kumaþarda ise en büyük üretici oan ABD ve Ýspanya firmaarý sektöre yön vermektedir. Ayakkabýýk, giyimik ve döþemeik sektörerine yöneik oarak geiþtirien ürüner, deðiþik Avrupa þehirerinde üç sektör için ayrý ayrý oarak yýda iki kez düzenenen geniþ katýýmý fuararda tanýtýmaktadýr. Makine ve hammadde teknoojisi ise Ýtayan ve Aman firmaarý tarafýndan yönendirimektedir. Suni deri sektörünün baþangýç ükesi ve kabi oarak kabu edien Ýtaya, hammadde ve makine teknoojisi, üretim ve ihracat miktarý, moda ve eðiimerin beirenmesi açýsýndan sektördeki ideriðini haen korumaktadýr. Ýtayan firmaarý, 1960'ardan beri sektörde buunmaarýnýn avantajýya son derece profesyoneeþmiþ, kaite standartarýný ouþturmuþ, pazar hakimiyeterini geiþtirmiþ, iþ bigisi yüksek ve yeteri sayýda kaifiye eemana sahip durumdadýr. Ükede civarýnda faa suni deri üreticisi firma buunmakta oup, ik 10 büyük firma sektörü yönendirmektedir. Yüksek enerji ve iþçiik maiyeteri, çevrese faktörer, küreseeþme sürecinin gereki kýdýðý terciher ve iç ekonomik sorunar neticesinde Ýtaya'da faaiyet gösteren firma sayýsý son 2 yýda 100'den yakaþýk 50'ye düþmüþtür. Özeike utra microfiber, PVC ve PÜ kumaþarda sektördeki aðýrýðýný korumakta oan Ýtayan ürüneri yüksek fiyatardan aýcý buabimektedir. Türkiye ie birikte Çin son yýarda uusararasý pazararda söz sahibi ükeerden biri haine gemiþtir. Çin'de yapýmýþ oan devet yatýrýmarýna iave oarak iberaeþen ekonomisiye birikte öze sektörün de suni deri yatýrýmarý artmýþtýr. Çin'de suni deri üretiminin yapýdýðý iki sanayi bögesi buunmaktadýr. Çin suni deri sektörü, ucuz iþçiik ve enerji maiyeteri, yatýrým ve ihracata yöneik devet desteði neticesinde, özeike Rusya ve Ortadoðu gibi fiyata duyarý pazararda pazar payýný önemi öçüde artýrmýþtýr. Çini firmaar gene oarak Avrupa ve ABD firmaarýný kýsa sürede takit etmekte oup, teknooji ve gene eðiimer açýsýndan beireyici, konumda deðidir. Ýtaya'ya benzer bir süreç Çin'de de yaþanmýþ ve 2000 yýýnda yakaþýk 300 firmanýn faaiyet gösterdiði suni deri sektöründeki firma sayýsý, yoðun rekabet neticesinde 2 yýda yarý yarýya azaarak 150'ye düþmüþtür. ABD, Ýspanya, Beçika, Ýsrai ve Uzakdoðu ükeeri ise firma sayýsý sýnýrý omaka beraber daha çok foku suni süet kumaþarda önde geen diðer üretici ve ihracatçý ükeerdir. Hammadde üretimi açýsýndan PVC ve PÜ hammaddeerinde Ýtaya; eyafta (fok hammaddesi) ABD ve Fransa; utra microfiber eyafta ABD ve Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 71

84 Böüm 4. SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜ Ýhracat Ýthaat Amanya Fransa Ýngitere Ýspanya Yunanistan Ýtaya Topam Tabo 1. AB üyeerinin suni deri dýþ ticareti Kaynak: Fokser Group. Uzakdoðu ükeeri; makine üretimi ve teknoojisinde Ýtaya ve Amanya ve son dönemerde Çin sektörün önde geen ükeeridir. Suni deri sektörünü yakýndan igiendiren bir konu da, yaþanan küreseeþme süreci ve bu sürecin bir parçasý oan Avrupa Biriði'dir. Ankara Anaþmasý ve sonrasýnda imzaanan Katma Protoko ie Türkiye'nin AB üyeiðine ik adýmý oan Gümrük Biriði gerçekeþtirimiþtir. Gümrük Biriði sadece Türkiye ie AB ükeeri arasýnda karþýýký oarak gümrük vergierinin sýfýranmasý demek deði, ayný zamanda sýnai ürünerin serbest doaþýmýnýn önündeki engeerin kadýrýmasýdýr. Sýnai ürünerin serbest doaþýmý ie; Teknik mevzuat, Standartar, Uygunuk deðerendirmeeri konuarýnda ükeer arasýndaki farkýýkarýn giderimesi amaçanmaktadýr. Türk ekonomisinde son günerde yaþanan geiþme ve deðiþimer, Gümrük Biriði ie geen uusararasý pazarara açýma ogusu, bu pazararda yaþanabiecek risk, beirsizik ve fýrsatar, iþetmeeri bazen oumu, bazen de oumsuz yönde etkieyebimektedir. Gümrük Biriði ie birikte Türkiye'deki sanayi kuruuþarý için bazý bariyerer gündeme gemiþtir. Türkiye'deki sanayi kuruuþarýnýn AB'deki iþetmeer karþýsýnda rekabet edebimeeri için bu bariyereri aþmaarý gerekmektedir. Bunarý üç ana baþýkta topamak oasýdýr. 1. Kaite (ISO 9000 Kaite Standartarý) Rekabetçi, küreseeþen dünya pazararýnda, baþarýý oabimek için, rakip iþetme ve ükeer bazýnda asgari düzeyde sahip ounan bir Kaite Güvence Sisteminin (KGS) geiþtirimesi gerekecektir. Bunun saðanmasý için geenekse sistem ve düþünceerin terk edierek, çaðdaþ kaite düþüncesi ve yönetiminin iþetmeerde hakim kýýnmasý gerekmektedir. Bunun için de kaitenin güvence atýna aýnmasý gereði ortaya çýkmýþ ve ISO 9000 Kaite Standartarý ouþturumuþtur. ISO 9000; iþetmeerde kaite güvencesi için kurumuþ, kapsamý bir standartar kümesidir 2. Güvenik (CE Ýþareti) AB'nin hedeferinden birisi Topuuk içerisinde ürünerin serbest doaþýmý için ticari teknik engeerin kadýrýmasýdýr. Ancak, her üye ükenin farký güvenik ve saðýk gerekeri, farký standartara göre üretim yapýmasý sonucunu doðurmaktadýr. Bu durum ise maarýn serbest doaþýmý için önemi bir enge ouþturmaktadýr. Bu engei aþmak amacýya, benzer ürüneri grupayarak tek bir direktif atýnda topamak suretiye asgari güvenik koþuarýný saðama you benimsenmiþtir. Yeni yakaþýma göre, sanayi maarý üretiminde güvenik ve saðýk ie igii 72 Ýstanbu Sanayi Odasý

85 Böüm 4. SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜ teme gerekere uyumasý zorunuuðu vardýr. Söz konusu direktifer kapsamýna giren ürünerin, AB pazararýnda satýabime ve doaþabime hakkýný ede edebimesi için "CE" iþareti taþýmasý gerekmektedir. 3. Çevre (ISO Çevre Yönetimi Standartarý, Eko-Etiket, Yeþi Nokta) Küreseeþen dünyanýn önde geen unsurarýndan biri çevrese deðererin korunmasýdýr. Çevre unsurarýnýn sorumsuz kuanýmý, çevrese kirenmeyi önemi boyutara uaþtýrmýþtýr. Ýþetmeerin çevreyi kiretmeden üretim yapabimeerini güvence atýna amak ve bunu diðer kuruuþara göstermek amacýya ISO Çevre Yönetim Sistemi Standartarý yayýnamýþtýr. AB pazarýna girmek isteyen sanayi kuruuþarýmýzýn ISO standartarýna uyarak; Kendi faaiyeterini, ürün ve hizmeterini çevreye oan etkieri bakýmýndan deðerendirmeeri, Çevrese açýdan uymak zorunda odukarý yasa ve yönetmeikeri beiremeeri ve izemeeri, Standart gereðine uygun çevre yönetimi sistemi ouþturmaarý, Çevre korumaya karþý taahhüterini sergieyerek bunu; poitika, amaç ve hedefer haine getirmeeri, Çaýþma prosedürerinin çevrese yasa ve düzenemeere uygunuðunu begeemeeri gerekmektedir. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 73

86 Böüm 4. SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜ 4.5. SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜNÜN REKABET GÜCÜ Türkiye suni deri sektörü son 10 yýdaki geiþimini kýsýtý oanakara raðmen kendi öz kaynakarý ie saðamýþtýr. Sektörün potansiyei ve sorunarý henüz kapsamý bir þekide ee aýnmamýþtýr. Türkiye'nin gizi ihracat gücü oan suni deri sektörüne yöneik devet desteði veya projeer mevcut deðidir. Kaifiye eeman eksikiði, uzun metrajý üretim yapýamamasý, hammadde ve makine ithaatýnda yaþanan zorukar, bu aanarda devet desteðinin buunmamasý, enerji ve finansman gibi önemi maiyeterin rakip ükeere orana yüksek omasý ve örgütenme eksikiði sektörün baþýca sorunarýný ouþturmaktadýr. Sektörün hammadde girdierinin önemi bir kýsmý itha edidiðinden, rakip ükeer ayný mazemeeri Türkiye'den daha ucuza ma etmektedir. Bu nedene hammadde ithaatýndaki vergierin azatýmasý ve Türk suni deri üreticierinin hammadde maiyeterinin Avrupa ve Uzakdoðuu rakiperi ie ayný seviyeere getirimesi büyük önem taþýmaktadýr. Ayný þekide makineerin tamamý itha edimekte oup, ikinci e makine ithaatý ve yatýrýmarýn finansmaný konusunda sýkýntýar yaþanmaktadýr. Suni deri üretimi eðitimi veren bir faküte/böüm omadýðý için üretici firmaar kendi imkanarý ie eeman yetiþtirmektedir. Ancak, bu süreç odukça uzun ve maiyeti oabimektedir. Kaifiye eeman buunmamasý, yeni ürün geiþtirimesini engeemekte ve firma maiyeterinin artmasýna yo açarak rekabet imkanýný azatmaktadýr. Kaifiye eeman ihtiyacýnýn karþýanmasý için devetin sektör firmaarý ie iþbiriðine gitmesi, eðitim programarý, teknik iseerde branþ böümü açýmasý gibi birtakým maiyet gerektirmeyen katkýar sunmasý mümkün görümektedir. Finansman ve enerji gibi önemi maiyet unsurarýnýn rakip ükeere nazaran yüksek omasý sektörün diðer bir dezavantajýný teþki etmektedir. Gene oarak ükemizin ve özede suni deri sektörünün yüksek enerji maiyeteri ie çaýþmasý rekabet oanakarýmýzý kýsýtayan bir diðer unsur oup, bu konuda sektörün üretim yapýsýna uygun projeer geiþtirimesi için akademik çevreer ve resmi kuruuþara iþbiriði yapýmasý ve sektörün yarattýðý katma deðer dikkate aýnarak gereki teþvikerin saðanmasý büyük önem taþýmaktadýr. Türkiye suni deri ihracatýnýn artýrýabimesi, Avrupa ve Uzakdoðu'daki firmaara rekabette uzun vadede kaýcý baþarý ede ediebimesi için sektörün potansiyeinin araþtýrýarak, rakip ükeere eþit rekabet oanakarýna imkan verecek devet desteðinin saðanmasý ve sektörün projeendirimesi gerekmektedir. 74 Ýstanbu Sanayi Odasý

87 Böüm 4. SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜ 4.6. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI Ükemizin uzun yýardan beri yaþamakta oduðu ve artýk kronikeþen ekonomik sýkýntýarýn en önemi nedenerinden biri de, yurt dýþýna satýan ma ve hizmeterden ede edien dövizin, yapýan ithaatý karþýayamamasýdýr. Dýþ ticaret dengesinin negatif omasý sonucu döviz ihtiyacý ortaya çýkmaktadýr. Ükemiz, dýþarýdan satýn aýnacak ma ve hizmeter oranýnda yurt dýþý satýþ yapamadýðýndan, ihtiyaç duyuan ma ve hizmeteri satýn aabimek için borçanýmaktadýr. Döviz sýkýntýsýný aþabimek için, ihracatýn asgari oarak ithaatý karþýar düzeye yüksemesi gerekmektedir. Ükemizde kronik hae geen enfasyon sorununun çözümü için uyguanmakta oan ekonomik program çerçevesinde, piyasadan para çekimek suretiye iç taebin azatýmasýna dönük poitikaar yürütümektedir. Ancak iç taebin azamasýya birikte üretim düþmekte ve iþsizik artmaktadýr. Bir yandan enfasyona mücadee sürdürüürken, diðer yandan üretim ve istihdamýn artýrýarak büyümenin saðanabimesi için, ükemizin ihracata dayaý bir büyüme saðamasý gereði ortaya çýkmaktadýr. Türkiye'nin ekonomik sorunarýnýn kaýcý çözümünde ihracatýn öneminden harekete, Türk suni deri sanayii, dýþ ticaret fazasý veren bir sektör yaratmak amacýya üzerine düþeni yapacaktýr. Bu çerçevede sektörün vizyonu, Avrupa ve Asya'da ider üke omak, misyonu ise 2010 yýýnda 500 miyon doar ihracat ie üke ekonomisine katkýda buunmaktýr. Suni deri sektörü, 2000'i yýarda ihracatýmýzda ön pana çýkacak sektörerden oacaktýr. Sektörün geiþimini sürdürebimesi açýsýndan, devet ve sektöre mensup firmaarca dünya ve sektör gerçekerini dikkate aan poitika ve düzenemeer beirenerek hayata geçirimeidir. Ýhracatý artýrabimek ve dýþ pazararda rekabet gücü kazanmak için; P KDV iadeerinin hýzandýrýmasý, P Dahide Ýþeme Ýzin Begesi kapamaarýnýn basiteþtirimesi, P Yurt dýþý fuar ve tanýtýmarýn daha kapsamý destekenmesi, P Ýkii ticaret anaþmaarýnýn yaygýnaþtýrýmasý, P Yurt dýþý maðazaara verien Hazine desteðinin koayaþtýrýmasý, P Eximbank prefinansman kredierinin etkineþtirimesi, P Yurt dýþýnda yere firmaara iþbiriðinin geiþtirimesi, "Türk Maý" imajýnýn geiþtirimesi, P Ürün çeþitiiðinin geiþtirimesi, satýþ öncesi ve sonrasý hizmet kaitesinin geiþtirierek müþteri memnuniyetinin saðanmasý vb uyguamaarda eksikikerin tespit edierek giderimesi gerekmektedir. Ýthaat uyguamaarýnda; P Hammaddeerinin yüzde 90'ýný itha eden sektör ürünerinde vadei satýn amaara uyguanan KKDF oranýnýn sýfýranmasý, P Ýthaatta uyum koþuundan, anti-damping ve rekabet uyguamaarýndan taviz verimemesi gerekmektedir. Örneðin Türkiye'de ofis açarak doðrudan satýþ yapan firmaarýn haksýz rekabete neden oan uyguamaarý tespit edierek engeenmeidir. P Ýkinci e makine ve aparatarýnýn ithaatýndaki sýnýramaarýn sektör ihtiyaçarýna uygun oarak yeniden beirenmesi, sektörün geiþimini sürdürebimesi ve yeni yatýrým açýsýndan önem arz etmektedir. Finans kuruuþarýya birikte sektöre özgü finansman poitikaarý geiþtirimeidir. Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 75

88 Böüm 4. SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜ Güçü Yöner Zayýf Yöner - Geiþmekte oan pazarara yakýnýk. - Kuruu kapasite. - Esnek üretim. - Coðrafi konumdan doayý hýzý tesimat. - Niteiki iþgücü eksikiði. - Uzun metrajý üretim yapýamamasý. - Yüksek enerji maiyeti. - Makine ve hammadde oarak dýþa baðýmýýk. - Teknooji ve Ar-Ge eksikiði. - Hammadde ithaatýndaki vergier. - Örgütü oamamak. - Gümrük mevzuatý. Fýrsatar Tehditer - Suni deri pazarýnýn geniþemesi. - Ayakkabý sektörünün geiþmesi. - Teknoojik geiþmeer. - BDT ve Rusya pazarýnýn kaybedime tehikesi. - Uzakdoðu ve Çin'deki "düþük kaite ve düþük fiyat" poitikasýna dayaý endüstrieþme. Tabo 2. Türkiye suni deri sektörü Swot anaizi Sektöre yöneik Ar-Ge teþviki saðanmasý, ürün ve tasarým yeniikerinin destekenmesi sektörün geeceði açýsýndan önem arz etmektedir. Ýnsan kaynaðýnýn maiyet unsuru omaktan çýkýp firmaarýn en güçü yaný haine gemesi için, P ortakaþa eðitim programarý düzenenmesi, P teknik ise ve yüksek okuarda sektöre yöneik programar hazýranmasý, P üniversiteere iþbiriðinin geiþtirimesi gerekmektedir. Sektör firmaarýnýn üst örgüterini ouþturarak, sektör geiþiminin sürdürüebiir kýýnmasý ve rekabet gücünün artýrýmasý için ortak poitikaar geiþtirimesi hedefenmeidir. Finansman ve enerji hususarýnda iyieþme saðanabimesi için sektörün kaynak durumu ve nakit akýþ dönemeri dikkate aýnarak finansman sürecinin yapýandýrýmasý gerekmektedir. 76 Ýstanbu Sanayi Odasý

89 Böüm 4. SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜ 4.7. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ UYGULAMA PLANI Konu Baþýkarý Ýgii Mercier 1. Dýþ pazarardaki rekabet gücünün artýrýmasý 2. Ýthaatta haksýz rekabetin önenmesi 3. Ýkinci e makine ithaatýnýn sektör ihtiyacýna göre yeniden yapýandýrýmasý 4. Eðitim; ise, teknik ve yüksek okuarda sektöre yöneik programar 5. Ar-ge ve tasarýmý özendirme 6. Ýhracat teþvikerinin etkineþtirimesi 7. Dahide Ýþeme Begeeri iþemerinin basiteþtirimesi 8. Sektörde kurumsaaþma çabaarýnýn hýzandýrýmasý 9. Sektörde iþbiriði ve üst örgüt/dernek DTM, ÝTKÝB, TOBB, igii öze sektör iþetmeeri, ÝGEME DTM, TSE DTM, Gümrüker Gene Müdürüðü, sektör dernekeri, igii öze sektör iþetmeeri Mii Eðitim Bakanýðý, üniversiteer, TASEV, KOSGEB Mii Eðitim Bakanýðý, üniversiteer, TASEV, KOSGEB, TÜBÝTAK EXIMBANK DTM Ýgii öze sektör iþetmeeri Ýgii öze sektör iþetmeeri Avrupa Biriði'ne Tam Üyeik Sürecinde ÝSO Mesek Komiteeri Sektör Stratejieri Geiþtirimesi Projesi - "Deri ve Deri Ürüneri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" 77

90 Böüm 4. SUNÝ DERÝ SEKTÖRÜ 78 Ýstanbu Sanayi Odasý