EYUPSULTAN SEMPOZYUMU

Transkript

1 E Y Ü P S U L T A. N S E M PO Z YU M U IV TARİHİ, KÜLTÜRÜ VE SANATIYLA EYUPSULTAN SEMPOZYUMU IV TEBLiGLER Türkiye Diyanet Vakfı İsHim Araştırmaları Merkezi Kütüphanesi Dem. No: f Tas. No: '3S6.ıLıı,, '-!U.S EYÜP BELEDİYESİ KÜLTÜR VE TURİZM MÜDÜRLÜGÜ Tel: (0212) Fax: (O 212)

2 T. A R i H K. Ü L T ü R Ü V E S A N A T Y L A EYÜP BELEDiYE Sİ KÜLTÜR YAYINLARI 13 GENEL YÖNEfİM: OSMANSAK YA YlN SORUMLUSU: İRFAN ÇALIŞAN GRAFiK TASARlM: Y AZIEVi İLETiŞiM HİZMETLERİ FiLM ÇlKlŞ: KO MBİ BASH SEÇİL OFSET CİLT BAYINDIR BASlLDI GI YER, İSTANBUL BASKITARiHi>'. KASIM 2Öo :.ı:: - Eyüpsultan Senıpozyııınu kitabında kullanılan, tebliğ sahiplerine ait olanlar dışındaki görsel malzemeler Eyüp Belediyesi, Kazını Zaim ve Yazıevi İletişim Hizmetleri arşivlerine aittir.. Kitaptaki tüm yazıların ve görsel malzemelerin yayın hakkı Eyüp Belediyesi'ne aittir. Bir başka yerde izinsiz olarak yayınlanamat ve kullanılamaz.

3 T A R H K Ü L T Ü R Ü V E S A N A T I Y L A S NAN IN EYÜP TEK CAM VE MESC TLER ÜZER NE GÖZLEMLER Z Doç. Dr. SUPH SAATÇ 1946 da Kerkük te do du. Liseyi Kerkük te tamamlad..d.g.s. Akademisi ni, bugünkü ad yla Mimar Sinan Üniversitesi ni 1974 te bitirdi..t.ü de doktoras n yapt. M. S. Üniversitesi nde doçent oldu. Halen Mimar Sinan Üniversitesi Meslek Yüksek Okulu Mimari Restorasyon Program Baflkan olarak görev yapmaktad r. Yay nlanm fl kitaplar, ulusal ve uluslararas toplant larda sunulmufl birçok bildirisi bulunmaktad r. 178

4 E Y Ü P S U L T A N S E M P O Z Y U M U I V Resim 1. Arpac bafl Mescidi Onalt nc yüzy l n ünlü yap ustas Sinan genelde bir stanbul mimar olarak kabul etmek yanl fl say lmaz. Sinan n yapt dörtyüzün üzerindeki eserlerden en büyük pay stanbul alm flt r. Onalt nc yüzy lda dünyan n en önemli kültür, sanat ve ticaret merkezi hâline gelen stanbul, Osmanl -Türk egemenli inin, dünya üzerindeki simgesi olmufltu. Bu bak mdan stanbul, Osmanl Devleti nin politik, ticarî, kültürel ve sanatsal gücünü sergileyen konumu ile, mimarî aç dan da önemli bir statü kazanm flt. stanbul un bir dünya baflkenti olarak önem kazanmas nda, devletin politik gücüne ve anlay fl na göre Sinan n, mimari çabalar n bu kent üzerine yo unlaflt rmas n n büyük rolü oldu u unutulmamal d r. Sinan n stanbul daki yap lardan en büyük pay da, Eyüpsultan semti alm flt r. Yapt m z tesbitlere göre Sinan n Eyüp e kazand rd yap lar n say s 28 i bulmufltur. nfla edilen bu yap lar, türlerine göre flöyle da lmaktad r: 10 türbe, 8 cami ve mescit, 4 e itim yap s, 3 hamam, 2 saray ve 1 tekke. Bu da l mdan da anlafl laca gibi Eyüp, stanbul kentinin en önemli nekropolü kabul edilmifltir. Eyüp teki Sinan eserlerini, yap türlerine göre topluca flöyle s ralamak mümkündür. 179 Cami ve Mescitler: Arpac bafl Mescidi Davud A a Mescidi Defterdar Camii Dökmeciler Mescidi Niflanc Mustafa Pafla Camii Süleyman Subafl (Karc Süleyman, Müzevvir veya Münzevi) Mescidi fiah Sultan Camii Zal Mahmud Pafla Camii E itim Yap lar : Sokullu Mehmed Pafla Medresesi Sokullu Mehmed Pafla Darülkurras Zal Mahmud Pafla Medresesi (Üst medrese) Zal Mahmud Pafla Medresesi (Alt medrese) Türbeler: Aya Pafla Türbesi Dukaginzade Mehmed Pafla Türbesi Lala Hüseyin Pafla Türbesi Pertev Pafla Türbesi Semiz Ali Pafla Türbesi Siyavufl Pafla Türbesi Siyavufl Pafla Evlad Türbesi Sokullu Mehmed Pafla Türbesi Sokullu Mehmed Pafla Evlad Türbesi Zal Mahmud Pafla Türbesi

5 T A R H K Ü L T Ü R Ü V E S A N A T I Y L A Resim 2. Davut A a Mescidi Resim 3. Davut A a Mescidi. hata duvar nda görülen tahribatlar. Resim 4. Davut A a Mescidi. çeriye eklenen oda. Hamamlar: Dere (Akarçeflme/Çömlekçiler) Hamam Niflanc Mustafa Pafla Hamam Türbe (Eski Yeni) Hamam Saraylar: Semiz Ali Pafla Saray (Kaynaklarda 2 saray olarak geçmekte, ancak haklar nda bilgi edinilememektedir) 180 Tekke: fiah Sultan Tekkesi (Günümüze ulaflmam flt r) Eyüp teki Sinan eserlerinin ço u günümüze ulaflm flt r. 28 adet eserden dördü günümüze ulaflmam flt r. Bu bildiride Sinan n Eyüp te infla etti i cami ve mescitleri ele alm fl olaca z. Arpac bafl Mescidi Eyüp Akarçeflme dedir. Bânisi Arpac Hayrettin dir. Yap l fl tarihi kesin olarak bilinmiyor. Asimetrik planl, ahflap duvar ve çat l bir mescittir. Eski plan ile ilgisi kalmayan bugünkü mescid 1901 de ve en son 1986 da onar m görmüfltür. Sinan üslubu ile iliflkisi kalmayan bir mescid hâline gelmifltir. (Resim 1) Davud A a Mescidi Kap a as Mescidi olarak da tan nan bu eser Eyüp Niflancas ndad r. Bânisi Davut A a (öl. 1555) minarenin önünde gömülmüfltür. Küçük ölçüde olan mescit, bodur minareli ve çat l d r. Birçok onar m geçirmifl olmas na ra men nisbeten korunmufltur. çine, kütüphane odas olarak kullan lan baz ekler yap lm flt r. Ancak uyumlu olmayan malzemeler kullan lmas, mescidin yal n ve saf görünüflünü zedelemifltir. Yan ndan giden asfalt yolun kodunun yükselmesi ise, ihata duvar ndaki pencerelerin hemzemin hale gelmesine yol açm flt r. Bu arada ayn yoldan geçen a r tafl tlar n, zaman zaman ihata duvar na çarpmalar, duvar n ve pencere sövelerinin k r l p da lmalar na yol açt gözlenmifltir. Dolay s yla baz önlemler al narak, mescidin daha fazla h rpalanmas önlenmelidir. (Resim 2, 3 ve 4) Defterdar (Nazl Mahmud Efendi) Camii Eyüp te ayn adl semttedir. Kitabesine göre 1540 ta yap lm flt r. Kareye yak n planl cami, k sa minarelidir. Beden duvarlar kesme küfeki tafl ndan yap lm fl sak fl bir camidir. Üstü kiremit örtülü k rma çat s n n yenilendi i anlafl l yor ve 1895 depremlerin-

6 E Y Ü P S U L T A N S E M P O Z Y U M U I V den sonra büyük onar m geçirmifltir. Bânisi Nazl Mahmud Efendi nin hattat oldu u bilinmektedir. Cami haziresinin içinde güney yönüne düflen yerde bulunan baldaken biçimindeki türbe, Sinan üslûbunda olup, Ayas Pafla Türbesi ne benzemektedir. Caminin k ble duvar nda görülen çatlaman n, üst s ra pencerelerinin en solundakinin kemerinden bafllayarak, afla s radaki pencereye kadar derinleflti i tesbit edilmifltir. Strüktürünü olumsuz yönde etkileyen bu çatlama için önlem al nmas gerekmektedir. (Resim 5 ve 6) Dü mecibafl Mescidi (Dü meciler Camii) Oluklubay r da bulunan bu esere Dü meciler Mescidi denilmesi galat- meflhur olmufltur. Kârgir olan bu mescit kare planl ve çat l d r. Kare tabanl minaresi kesme tafltan yap lm flt r de kinci Mahmud un harem-i hümayunlar nda 3. haznedar Lalezar Kalfa ve Hadika n n yazar Ayvansarayî nin öncülü ü ile önce flad rvan yollar, sonra mescit, befl kese akçe harcanarak onar lm fl ve yeni has rlar döflenmifltir deki depremde zarar gören yap 1897 (H. 1313) de Emine ve Fatma han mlar n yard m ile tekrar onar lm flt r. Bu onar m belgeleyen tarihi kitabe, son y llara kadar yerinde idi. Camiye yapt m z son ziyarette yap n n bir onar m daha geçirdi i anlafl lm flt r. Bu onar mda cami hem içten, hem de d fltan yeni malzemelerle kaplanm flt r. Minaresi de k sa süre önce onar larak, boya ile süslenmifltir. Bu olumsuz müdahaleler d fl nda, yukar da sözünü etti imiz 1897 tarihli onar m kitabesinin yerinde olmay fl da ilgimizi çekmifltir. Ad geçen onar m kitabesinin nereye ve neden kald r ld anlafl - lamam flt r. (Resim 7) Niflanc Mustafa Pafla Camii Yap l fl tarihi bilinmeyen cami, Tosyal Celaddin in o lu Mustafa Pafla (öl ) taraf ndan infla edilmifltir. Kareye yak n plan, dört yüzeyli çat s ile birlikte sak fl ve tek minarelidir de geçirdi i yang ndan sonra yenilenen camiin, bu yüzden eski plan ve mimarî özellikleri ile ilgisi kalmad ve geçirdi i onar mlarla özgün kimli ini yitirdi i anlafl l yor. fiimdiki camiin cümle kap s n n yer Resim 5. Defterdar (Nazl Mahmud Efendi) Camii Resim 6. Defterdar Camii. K ble duvar ndaki çatlak Resim 7. Dü meciler Camii

7 T A R H K Ü L T Ü R Ü V E S A N A T I Y L A Resim 8. Niflanc Mustafa Pafla Mescidi. Son cemaat yeri Resim 9. Süleyman subafl Mescidi. Resim 10. fiah Sultan Camii ald girifl cephesinin, beden duvar na uymayan boyal tu lalarla örüldü ünü, sözde son cemaat yeri ihdas edildi i ve bunun üstünün de, niteliksiz malzemelerle örtüldü ü gözlemlenmifltir. Ayr ca son cemaat yerine aç lan abdest alma bölümü ile tuvalet yerlerinin uygun tarzda infla edilmedi i tespit edilmifltir. Yan ndaki almafl k duvarl tafl binan n zemin kat nda bir çeflme ve dükkânlar yer almaktad r. Yandan bir merdivenle ç k lan üst kattaki mekân ise, daha çok bir mektep odas na benzemektedir. fiimdi kitapl k olarak kullan - lan bu binan n, Râmi Mehmed Pafla Mektebi oldu u ileri sürülmektedir. (Resim 8) Süleyman Subafl Mescidi Müzevvir, Münzevi ve Karc Süleyman Mescidi olarak tan n r. Yap l fl tarihi kesin olarak bilinmeyen mescidin en ilgi çekici yan, bodur minaresidir. Kareye yak n planl ve çat l olan mescidin beden duvar moloz taflt r. Mescidin en son geçirdi i restorasyon, daha çok abart l bir dekorasyon çal flmas na dönüflmüfltür. Bunun sonucunda, ön taraf ndaki girifl kap s na yap lan onar m, caminin arkas na bitiflen yeni bina, mescidin geleneksel plasti ine ters düflmüfltür. Avlusu, bahçesi (haziresi) olmayan mescidin k ble yönünde ve cadde üzerinde, kitabesiz çeflme yer almaktad r. Çeflmenin en ilgi çeken yan, küçük bir selsebile sahip olmas d r. Yol kodlar - n n sürekli yükselmesi sebebiyle çeflmenin yalak k sm topra a gömülür hale gelmifltir. Kald r ms z tafl t yolu üzerinde bulunan çeflme, s çrayan çamurlar yüzünden toz ve toprak içinde bulunarak, sürekli kirli bir görünüfl arz etmektedir (Resim 9). fiah Sultan Camii Eyüp ün Bahariye semtinde, Silahtara a caddesi üzerindedir. Kitabesine göre 1556 y l nda Yavuz Sultan Selim in k z taraf ndan infla edilmifltir. Enlemesine dikdörtgen kitleli, sak fl bir camidir. Tafl-tu la örgülü beden duvarl ve kiremit örtülüdür. Önündeki son cemaat yeri, genifl saçakl ahflap direklidir. Beden duvarlar ve minare kürsüsü 16. yüzy ldan kalmad r. Minare gövdesinin ise 18. yüzy la ait oldu u tahmin edilmektedir. Ahflap direkli inin de 1971 y l nda yap ld anlafl lmaktad r. Cami 1766 depreminde y - k ld ktan sonra 3. Mustafa döneminde yenilenmifltir. Haliç k y lar n n binalardan ar nd r lmas operasyonunda, k y - da tek bafl na kalm flt r. Bu bak mdan cemaati yok denecek kadar azalm fl ve cami ilgisizlik yüzünden, canl l n yitirmifltir (Resim 10). 182

8 E Y Ü P S U L T A N S E M P O Z Y U M U I V Zal Mahmud Pafla Camii Vezir Damat Zal Mahmud Pafla taraf ndan yapt r lm flt r. Sinan n Eyüp te infla etti i en önemli külliyesinin merkezidir. Görsel bak m ndan da külliye, Eyüp ün tarihsel dokusuna etkili bir kimlik kazand rm flt r. Kübik formundaki dikdörtgen kitleli cami, dört s ra pencereleri ile külliyenin tüm elemanlar na egemen bir plasti e sahiptir depreminde y k lan minaresi yenilenen cami, y llar aras nda köklü bir onar m görmüfltür. Tafl d büyük öneme karfl l k külliyenin bütünü, gerekti i özenden yoksun kalm flt r. Özellikle külliyenin bat - s ndan akan h zl bir motorlu tafl t yolun, bat duvarlar n n sürekli kirlenmesine yol açt gözlenmifltir. Kald r ms z ve geniflli i yetersiz olan yolun araç trafi inden ar nd r lmas, külliyenin zemin titreflimlerinden de kurtulmas na yol açaca flüphesizdir. Ayr ca, son cemaat yerindeki tafl korkuluklar n yer yer k r ld, bunun gibi üst medresenin de tafl korkuluklar n n zarar gördü ü tesbit edilmifltir. Bu bak mdan daha büyük tahribatlar n meydana gelmesini önlemek için, bunlar n bak mdan geçirilmesi, akla ilk gelen önerilerdir. Medrese ve külliyeye ait di er bölümlerin de kullan m hususunda gerekli özenin gösterilmesi ve ifllevsel aç dan fazla zorlanmaya gidilmemesi gerekti ine dikkat edilmelidir (Resim 11 ve 12). Sonuç olarak, Mimar Sinan taraf ndan Eyüp te infla edilmifl cami ve mescitlerin hemen hepsi günümüze ulaflm flt r denilebilir. Zal Mahmud Külliyesi gibi, önemli an tlar özgün kimli ini korumufltur. Cami ve mescitlerin bir k sm özgün kimli ini yitirerek ayakta kalabilmifl, bir k sm ise k smen kendini koruyabilmifltir. Özellikle mahalle mescitlerinin ço u, ne yaz k ki bilinçsiz müdahaleler yüzünden zarar görmüfllerdir. Bir ço u iyi niyet ürünü olan bu tarz müdahalelerin, uzmanlara dan fl lmadan, eserlerin de erleri takdir edilmeden ve en kötüsü ruhsat al nmadan yap lan bu tarz onar mlar n, ileride telafisi mümkün olmayan zararlar do urdu u görülmektedir. Bütün bunlar n d fl nda, iyi durumda günümüze ulaflan eserlerin bir k sm nda da bozulmalar bafllam fl, hatta bunlar n büyük bir k sm, ihmal ve özensiz kullan mlar aç s ndan kötü durumlara sürüklenmifltir. Tarihi eserlerin tafl yamayaca ifllevlerin yüklenmesinden do an kimi sorunlar da, an tlar m z n daha çabuk y pranmas na yol açmaktad r. Bu hususta da ak ll ve mant kl yaklafl mlar n olmas na dikkat edilmelidir. Kültür tarihimizin önemli birer belgesi olan bu mimari de erlerin, koruma ve onar m ad na, daha fazla tahrip edilmelerini önlemek için, resmi-sivil, merkezi-yerel bütün kurulufllar n yan s ra, birey olarak tüm toplum katlar n n duyarl olmas, asgari vatandafll k görevlerimizin bir gere i kabul edilmelidir. Resim 11. Zal Mahmud Pafla Camii. Yo un araç trafi inden dolay külliyenin bat duvar n n durumu. Resim 12. Zal Mahmud Pafla Camii. Son cemaat yeri ve üst medresenin tafl korkuluklar n n durumu. 183