Transkript

1 ÖZET TÜRK BOÐAZLARI GEMÝ TRAFÝK HÝZMETLERÝ PROJESÝ ÜZERÝNE GÖRÜÞLER Dr. Göknil GÜLER 1, Doç. Dr. Halil ERKAYA 2 Boðazlarda yapýlan uluslararasý ve ulusal deniz trafiði, 1994 yýlýndan zamanýmýza kadar bu teþkilat tarafýndan tamamen insan gücüne dayalý olarak mütevazý imkanlar kullanýlarak gerçekleþtirilmektedir. Uzun araþtýrma ve çalýþmalardan sonra, 31 Ekim 2003 tarihinde Ýstanbul Boðazý, Çanakkale ve Marmara Denizi ni de içine alacak bölgede uygulanacak Türk Boðazlarý Gemi Trafik Yönetim ve Bilgi Sistemi adý altýnda ulusal ve uluslar arasý kurallara uygun olarak çaðdaþ ve teknolojinin son imkanlarý kullanýlarak Diferansiyel GPS, Radar istasyonlarý, Elektronik Harita Görüntü ve Bilgi Sistemi, Elektronik Seyir Haritasý, VHF/RDF haberleþme teknolojisi, Doppler akýntý algýlayýcýlari, meteorolojik ve oþinografik algýlayýcýlar gibi bileþenlerden oluþarak hazýrlanan proje Trafik Kontrol Merkezleri nden uygulanmaya baþlayacaktýr. Burada sistemin, deniz trafiðinden kaynaklanabilecek risk ve tehlikelere karþý bu teknolojileri nasýl kullanýlacaðý hakkýnda bilgi verilecektir. Ayrýca dünyada 2008 yýlýndan itibaren kullanýlmaya baþlanacak olan AIS teknolojisi ve bu teknolojinin radar teknolojisine göre avantaj ve dezantajlarý sunulacaktýr. Traffic System will be start to be applied by Traffic Control Centers.In this study information will be given about how the system will use these technologies in order to overcome the dangers and risks at sea traffic. Additionally in this studyais technology which will begin to be used by 2008 in the world and also its advantages and disadvantages according to radar technology will be presented. Keywords: VTS, ECDIS, ECS, Radar, AIS, DGPS 1. GÝRÝÞ Geliþmiþ ülkelerin, yoðun ve karmaþýk deniz trafiðine sahip bölgelerinde, deniz trafiðini düzenlemek ve yönetmek üzere, teknolojik geliþmelerin olanaklarýndan da istifade ederek kullandýklarý yöntemlere benzer bir yöntem, dünyanýn en yoðun, karmaþýk ve seyir zorluklarý yönünden en riskli su yolu olan Türk Boðazlarý nda da uzun araþtýrma ve çalýþmalardan sonra Ýstanbul Boðazý (Þekil 1), Çanakkale ve Marmara Denizi ni de içine alacak bölgede uygulanacak Türk Boðazlarý Gemi Trafik Hizmetleri (TBGTH) Bilgi Sistemi adý altýnda 31 Ekim 2003 Saat 14:00 itibariyle faaliyete geçecektir. Anahtar kelimeler : VTS, ECDIS, ECS, Radar, AIS, DGPS OPINIONS ON THE TURKISH STRAITS VESSEL TRAFFIC SERVICES ABSTRACT National and International.sea traffic in Turkish Straits has been established by utilising modest technologies since As a result of long researches and studies Turkish Straits Vessel Traffic Management and Information System will be carried out in the regions of Bosphorus of Istanbul involving Canakkale and Marmara Sea. This system will be based on Differential GPS, Radar, ECDIS, ECS, VHF/RDF Communication technologies, Doppler current sensors, meteorologic and oceonographic sensors. Turkish Straits Vessel 1 YTÜ, Ýnþaat Fakültesi, Jeodezi ve Fotogrametri Müh. Bölümü, Beþiktaþ 34349, Istanbul, Turkiye, [email protected] 2 YTÜ, Ýnþaat Fakültesi, Jeodezi ve Fotogrametri Müh. Bölümü, Beþiktaþ 34349, Istanbul, Turkiye, [email protected] Þekil 1. Ýstanbul Boðazý Proje, tarihinde ihaleye çýkarýlmýþ ve tarihinde Amerikalý bir þirket olan Lockheed Martin Overseas Corporation firmasýna 45 Milyon USD bedelle ihale edilmiþtir. Projenin tamamlanmasý yaklaþýk 4 yýl sürmüþtür

2 2. TBGTH SÝSTEMÝ NÝN TANIMLANMASI Radar, Elektronik Harita (ECS), Elektronik Harita Görüntü ve Bilgi sistemi (ECDIS),AIS, kapalý devre televizyon kamaralarý, VHF cihazlarý ve VHF yön bulucularý kullanýlarak TBGTH alanýndaki gemi trafiði izlenir. TBGTH ayrýca katýlýmcý gemileri ilgilendiren, seyir yardýmcýlarý bilgilerini, seyre etki edecek tehlikeleri ve olasý gemi hareketlerini deðiþik kaynaklardan elde eder. Gemi trafiðinin izlenmesi, seyir kurallarýna, kanun tüzük ve yönetmeliklerine baðlý olarak gemilerin trafik açýsýndan emniyetli ve verimli bir þekilde seyretmeleri ile ilgili bilgilerin elde edilmesine yardýmcý olur. TBGTH çeþitli kaynaklardan elde ettiði verileri analiz ederek katýlýmcý gemilerin istek ve gereksinimleri doðrultusunda daðýtýr. Bu bilgilendirme, düzenli aralýklarla olabileceði gibi gemilerin talepleri üzerine de yapýlabilmektedir. Yapýlan bilgilendirmenin amacý katýlýmcý gemilerin emniyetli bir seyir yapabilmelerini kolaylaþtýrmak ve gemi kaptanlarýnýn bu yönde alacaklarý kararlara katkýda bulunmaktýr. Þekil 2. TBGTH nýn Ýstinye de bulunan merkez binasý (Oðuzülgen, 2002) Türk Boðazlarý Gemi Trafik Hizmetleri Sistemi, Ýstanbul ve Çanakkale Boðazlar ý ve bu boðazlarýn kuzey ve güney yaklaþýmlarýný kapsar. Yakýn bir gelecekte Marmara Denizi de sisteme dahil edilerek Türk Boðazlarý nýn tamamý TBGTH nin hizmet alaný içinde olacaktýr. Sistem, Ýstanbul Boðazý giriþ ve çýkýþýndan itibaren 20 mil uzaklýktaki alaný kapsayacak þekilde uygulanacaktýr. Bölge 4 sektöre ayrýlmýþ olup bu sektörler Kadýköy, Kandilli, Kavak ve Türkeli olmak üzere sýralanmaktadýr. Böylece bir gemi Boðaz a giriþinden çýkýþýna kadar izlenebilmektedir. Ýstanbul Boðazý nda Ýstinye de bir trafik kontrol merkezi bulunmaktadýr (Þekil 2). Bunlardan baþka 8 trafik gözetleme istasyonu (insansýz radar kulesi) Yom Burnu, Garipçe, Beykoz, Rumeli kavaðý, Kanlýca, Kandilli, Üsküdar ve Ahýrkapý da bulunmaktadýr. Çanakkale Boðazý ise 3 sektöre ayrýlmýþ olup bu sektörler, Gelibolu, Nara ve Kumkale de bulunmaktadýr. Ayrýca 1 trafik kontrol merkezi ile 5 trafik gözetleme istasyonu bulunmaktadýr. Türk Boðazlarý Gemi Trafik Hizmetleri, Ulaþtýrma Bakanlýðý Denizcilik Müsteþarlýðý Kýyý Emniyeti ve Gemi Kurtarma iþletmeleri Genel Müdürlüðü tarafýndan yürütülmektedir ( Burada gemilere; Bilgi Hizmeti Seyir Yardýmý Hizmeti Trafik Organizasyon Hizmeti verilecektir. Gerek görüldüðü zamanlarda katýlýmcý gemilere, olasý tehlikeyi ortadan kaldýrabilmeleri için yapacaklarý manevralarla ilgili olarak TBGTH operatörleri tarafýndan tavsiyelerde bulunabilecektir. TBGTH bilgi ve tavsiye yanýnda eðer bir geminin tehlikeye girdiðini gözlemlerse, buna göre gemiyi uyaracaktýr. Gemi tehlikeye girdiðine dair uyarýldýðýnda TBGTH, geminin kaza önleyici uygun hareketleri yaptýðýna emin olana kadar izlemeye devam eder. Talimatlar, TBGTH tarafýndan, kurallarýn ihlal edildiði saptandýðýnda veya acil ve görünür bir tehlikenin katýlýmcý gemi tarafýndan fark edilmediði düþünüldüðünde verilecektir. 2.1 TBGTH Bilgi Sistemi nin Bileþenleri 2 adet gemi Trafik Kontrol Merkezi (Ýstinye-Ýstanbul, Akbaþ-Çanakkale), 13 adet insansýz Trafik Gözetleme Ýstasyonu (hepsinde radar ve CCTV/IR kameralar var) (Þekil 3.), 2 adet dgps referans istasyonu, 4 adet VHF/DF istasyonu, 5 adet racon istasyonu, 5 adet otomatik meteoroloji istasyonu, 5 adet yüzey suyu ölçüm algýlayýcýsý, 3 adet tuzluluk sýcaklýk profilleyicisi, 14 adet doppler akýntý algýlayýcý, Kayýt ve denetim birimleri, 24 adet VHF, 2 adet MF/HF telsiz teçhizatý

3 Ayrýca, sisteme sonradan ilave edilen, yer tahsisleri tamamlanmýþ, ancak inþaat ihalesi henüz gerçekleþmemiþ olan Marmara Denizi ndeki 3 adet trafik gözetleme istasyonu da yaklaþýk 1 sene içinde sisteme dahil olacaktýr. Sistem tam olarak devreye girdiðinde, Türk Boðazlarý na giriþ yapan her türlü gemi, Ýstanbul ve Çanakkale Boðazlarý ndaki trafik kontrol merkezlerinden izlenecek, kontrol edilecek ve yönetilecektir. Lockhead Martin (Amerikan) firmasýnýn yaptýðý yazýlým Unix system ile çalýþýyor. Kameralar Aselsan dan radarlar Ýtalyan firmasýndan haberleþme sistemi Netaþ tan alýnmýþtýr. Sorumluluk alanýndaki deniz trafiðinin emniyetini saðlamak, arttýrmak, Gemilerin seyir emniyetini, gemi kaptanýnýn sorumluluðunu esas alarak, etkin bir þekilde saðlamak, arttýrmak, Sorumluluk alanýndaki deniz trafiði ile ilgili tüm ses, veri ve görüntülerin kaydýný yapmak ve bu bilgileri gerekli durumlarda gemilere aktarmak, bu amaçla kullanýlacak seyir bilgilerini hassas bir þekilde ölçmek ve kayýtlarý tutmak, gerektiðinde yeniden göstermek. Türk Boðazlarý nda deniz trafiði ile ilgili olarak ulusal ve uluslararasý kurallarýn uygulanmasýný saðlamak, Kaza olmasý halinde, etkin bir þekilde ve süratle müdahale edilmesini saðlamak, can ve mal güvenliði, deniz kirlenmesi ve diðer ekonomik kayýplarý asgariye indirmek ve trafiðin en kýsa zamanda güvenle devamýný saðlamak, Geçiþ yapan gemilerle ve bölgeyle ilgili kayýt ve bilgileri, yönetmelikler çerçevesinde ilgili kurum ve kuruluþlara aktarmak, Kaza riskini en aza indirmek için gemi kaptanlarýnýn seyir ile ilgili kararlarýna yardýmcý olabilecek gerekli bilgileri zamanýnda saðlamak, acil durumlarda gerekli uyarý, tavsiye ve talimatlarý vermek, Komþu VTS merkezleri ile karþýlýklý bilgi alýþ veriþinde bulunarak, daha etkin bir trafik organizasyonu ve yönetiminin yapýlabilmesini saðlamak olarak sýralanabilmektedir. 3. TBGTH SÝSTEMÝ NÝN ÇALIÞMASI Seyir Planý 1 (SP1) bilgileri olan gemi adý, çaðrý iþareti, bayraðý, IMO no, tarih ve zamaný, mevki (enlem-boylam), devamlý manevra sürati, rotasý, kalkýþ limaný, Boðaz a giriþ tarihi ve zamaný (UTC), varýþ limaný, tehlikeli yük taþýyýp taþýmadýðý, ne kadar ton yük taþýdýðý, yükünü nereden nereye taþýdýðý, kýlavuz kaptan isteði (evet-hayýr), nereye giriþ yapacaðý, eni, boyu, su üstünde kalan kýsmý gibi bilgiler, veri giriþ operatörleri tarafýndan bilgisayara yüklenmektedir. Þekil 3. Trafik Gözetleme Ýstasyonu (Ýnsansýz Radar Kulesi) (Oðuzülgen, 2002). 2.2 Sistemin Boðazlar Bölgesi ndeki deniz trafiðine katkýsý Türk Boðazlarý ndaki deniz trafiðini her türlü çevre þartlarýnda, gece ve gündüz devamlý olarak izlemek, Sorumluluk alanýndaki deniz trafiðinin emniyetini saðlamak, arttýrmak, Radar kulelerinden gelen radar ekolarý, elektronik deniz haritasý üzerinde belirmektedir. Ekonun üstüne gelindiðinde geminin enlem boylamý cursor ile belirlenip tesbit edilmektedir. Sistem yazýlýmý 2 saniye aralýklarla takip edilmektedir. Gemiler, VTS sahasýna giriþ yaptýklarýnda önce VHF ile sözlü iletiþim kuruluyor ve o geminin hangi gemi olduðu, mevkisi öðrenildiðinde, radar ekosunun yanýp söndüðü yere o gemi ile ilgili bilgiler olan SP1 bilgileri etiketleniyor. Böylece gemi VTS merkezi tarafýndan tanýmlanmýþ olmaktadýr. Her geminin hareketini baðýmsýz olarak izlenebileceði gibi gemilerin birbirlerine göre hareketleri de gemilerde gerekli donanýmlarýn bulunmasý halinde izlenebilecektir

4 Kontrol merkezinde bulunan Elektronik Harita Görüntü ve Bilgi Sistemi (ECDIS) içinde bulunan elektronik haritanýn ölçeði bir alaný istenildiði gibi inceleyebilmek için büyültülüp küçültülebilmektedir. Boðaz ýn herhangi bir yerinde yapýlacak çalýþmalar geçici olarak elektronik haritaya iþlenebilmekte. Örneðin belli bir zamanda dip tahribatýný inceleyecek gemiler ile ilgili gösterimler harita üzerine ilave edilip kaldýrýlabilmektedir. Tüm gemi geçiþleri izlenerek kaydedildiði için herhangi bir geminin daha önceki bir zamandaki geçiþi history den çaðrýlarak aldýðý yol ve müteakip rotasý görülebilmektedir. Eðer iki gemi geçiþ verktörleri doðrultusunda bir tehlike arzetti ise gemilerin resmi haritadan fotoðraflanýp arþivlenmektedir. Þekil 4. Gemi hareketlerinin diðer gemiler ve merkez tarafýndan izlenmesi (Güler, 1999) Yakýn geçiþ, yakýn takip, çarpma, karaya oturma riskleri, sistem tarafýndan algýlanarak gerekli uyarý yapýlabilecek ve tüm bu aktiveteler kayýt altýna alýnabilecektir. Trafik gözetleme istasyonlarýnda bulunan radarlar, bulunduklarý mevkiler esas alýndýðýnda kendi görüþ alanlarýnda kalan gemi trafiðini izleyecek, komþu radarlarla belli alanlarda örtüþme yapacaktýr. 360 dönebilen radar antenlerinin hedefi tamamen gemilerdir. Antenin kara tarafýna dönüþlerinde teknik olarak saðlanan sektör kapatma iþlemi ile yayýna izin verilmemektedir. Radar kulelerinde radar antenlerinin haricinde CCD ve Infrared (gece görüþ) kameralar ile gündüz görüþlü kameralar bulunmaktadýr. Bu kameralar sayesinde geminin adý okunabilmektedir. Gece geniþ ve gündüz görüþ hali ekrana yansýtýlabiliyor. Garipçe, Kandilli ve Ahýrkapý radar kulelerinden meteorolojik bilgiler olan hava sýcaklýðý, nem, görüþ mesafesi, rüzgar yönü ve kuvveti gibi meteorolojik bilgiler gelmektedir. Boðaz deniz trafiði için çok önemli bir unsur olan akýntý bilgileri deniz yüzeyinden 1,5 metre aþaðýda olan Doppler cihazý ile alýnmaktadýr. Fakat bu cihazlar deniz yüzeyinden yalnýzca 1,5 metre aþaðýya yerleþtirildiðinden dolayý gemiler tarafýndan devrilebilmektedir. Bu nedenle cihazýn deniz dibine yarleþtirilmesi daha iyi sonuçlar verecektir. VHF- RDF radio direction finder (yön bulucu) aleti 2 kuzey giriþte Yom Burnu ve Türkeli nde, ayrýca 2 adet yön bulucu da Çanakkale Boðazý nda bulunmaktadýr. Gemilere rota belirleyerek way-point leri belirleniyor. Örneðin way point in 100 metre dýþýna çýkýnca, sistem alarm vererek tehlikeye doðru bir gidiþ varsa gemiyi takibe almakta ve gerekli uyarýlarý yapmaktadýr. Gemi alan dýþýna çýktýðýnda ise elektronik haritadan ve sistemden de otomatik olarak çýkmakta, böylece takipten de çýkmýþ olmaktadýr. VTS operatörleri sistem içinde kendi þifreleri ile çalýþmaktadýrlar. Böylece gemilere yapýlacak uyarýlarýn hangi operatörün sorumluluðunda olduðu belli oluyor. 4. AIS (AUTOMATIC IDENTIFICATION SYSTEM/OTOMATÝK TANIMLAMA SÝSTEMÝ) AIS, VHF lerin denizciler için ayrýlmýþ bir kanalýndan yayýn yapan bir iletiþim sistemidir. Bu sistemde gemiler düzenli olarak kýsa aralýklarla kendi konum ve özelliklerini tanýmlayacak ve takip edilebileceklerdir. Bundan baþka geminin hareketi, seyir durumu, nereden nereye gittiði, yükü hakkýnda bilgiyi de içerecektir. Bu bilgiler denizdeki diðer gemiler ve karadaki ilgili merkezler tarafýndan alýnabilecektir. Bu özellikleri nedeniyle deniz trafiðinde gemiden gemiye ve gemi ile karadaki merkez arasýnda bir bilgi geçiþi saðlanabilecektir. AIS otomatik tanýmlama sistemi, uzunluðu 300 gt. dan büyük gemiler için 2008 yýlý itibariyle kullanýlmasý zorunlu hale gelecektir (Istikbal, 2003). Genel olarak her bir AIS sistemi þunlarý kapsar. 1 adet çok kanallý VHF vericisi 2 adet çok kanallý VHF alýcýsý

5 Tek kanallý VHF alýcýsý 1 adet merkezi iþlemci aygýtý (CPU) Zaman ve konum doðruluðu için 1 adet dahili GPS alýcýsý Zaman bilgisi dahili bir GPS alýcýsýndan elde edilir. AIS in, Elektronik Harita (ECS), Elektronik Harita Görüntü ve Bilgi sistemi (ECDIS), otomatik radar plotlama sistemi (ARPA) gibi navigasyonda kullanýlan sistemler ile entegre edildiðinde daha yararlý bir þekilde kullanýlabilirliði arttýrýlýr. 4.2 AIS in Yararlarý AIS, denizcilere birçok yarar saðlamaktadýr. Geminin çaðrý iþareti ve adý verildiðinde gemiye ait otomatik olarak tüm bilgiler bilgisayar ekranýna dökülmektedir. Bunun yanýnda gemiyle sözlü iletiþim kurulmak istendiðinde VHF kanalýndan gemi ile irtibat kurulabilir. VTS merkezlerinin çoðu, her bir gemiden VTS bölgesine yaklaþtýðýnda veya giriþ yaptýðýnda rapor istemektedirler. VTS operatörü sahasýna giriþ yapan geminin göndermiþ olduðu rapor ile, radar ekosunun elektronik harita üzerine düþürülmüþ görüntüsünü üst üste çakýþtýrýr. Bu iþlem zaman alýcý ve tamamen geçiþ yapan gemilerin iþbirliði ve katýlýmýna baðlýdýr. Bazý gemilerin bu iþbirliðine katýlmadýklarý görülmektedir. Ýstanbul Boðazýnda herhangi bir zorunluluðunun olmamasý, beraberinde potansiyel tehlikeler doðurmakta ve bu durum VTS operatörü için de zorluklar oluþturmaktadýr. VHF yön bulucu ekipmanlarý gemilerde bulunsa da VTS trafik görüntüsü hala gemilerin sözlü olarak VHF ile kimliklerini bildirmelerine ve bu bilginin yön bulucu ile belirlenen radar izi ile baðdaþmasýna baðlýdýr. Bu nedenle AIS in emniyet eksiklerine ve zaman kayýplarýnýn üstesinden gelmede önemli yardýmlarý olacaktýr. 4.3 AIS in gemi takibine katkýlarý: (IALA / AISM, 2001) Þekil 5. Klavuz Kaptanýn Taþýnabilir AIS Cihazlarý 31 Ekim 2003 tarihinde uygulanmaya baþlanacak olan TBGTH sisteminde dgps teknolojisi ve GPS alýcýsý olmayan gemi ve tekneler için radar teknolojisi kullanýlacaktýr. 4.1 AIS ve Radar ýn karþýlaþtýrýlmasý (Harre, 1999) RADAR Uygulamada tüm detaylar, hedefler görülebilir Kýyý çizgileri, diðer sabit ve akan hedefler görülebilir... Radar gölgeleri nedeniyle tüm alan her zaman kaplanmayabilir. Hava þartlarýndan etkilenir. Hedef sayýsýnda kýsýtlama yoktur. Tüm hedefler için yüksek güncelleme hýzý Donaným maliyeti yüksektir AIS Yalnýz AIS kullanan gemiler görülebilir.... Kýyý çizgileri görülebilir deðildir, sabit ve akan seyir ile ilgili yardýmcýlar eðer AIS teknolojisiyle donatýlý ise görülebilir. Tüm alan kaplanýr.... Hava þartlarýndan çok az etkilenir Hedef sayýsý kýsýtlýdýr. Güncelleme hýzý hedefin hýzýna baðlýdýr Donaným maliyeti düþüktür a) Geniþ alan coðrafi kapsama : AIS teknolojisi ile çalýþan VTS sistemleri gemilerin hassas konum ve kimlik bilgilerinin alýnmasýnda VHF radyo iletiþim frekansýnýn maksimum aralýðýndan yararlanmaktadýr. Sonuçta bilinen radar menzilinin dýþýnda kalan gemilerin de tesbiti mümkün olmaktadýr. b) Daha hassas konum doðruluðu : AIS in amacý dgps düzeltme sinyallerinin yardýmýyla 10 mt.nin altýnda konum doðruluðu elde etmektir (Þekil 6). Radarda bu hassasiyet m arasýndadýr. Þekil 6. AIS sisteminin GPS sayesinde ulaþtýðý doðruluk. (Harre, 2002)

6 c) Radar gölgesi bölgelerinin olmamasý: Kýyý ve limana yakýn sularda gemilerin radar tarafýndan izlenmesi, kýyýlar ve kýyýya yakýn yerlerdeki binalar tarafýndan engellenebilmektedir. Böylece gölgeli alanlar radar bazlý VTS lerin gemileri hassas olarak izlenmesini engellemektedir. Bu da kritik zamanlarda tehlikelere yol açabilir. Ýzlemenin kaybý nedeniyle bu görüntülerin tekrar elde edilmesi gerektiðinde, artacak iþ gücü VTS merkezine ilave yük bindirmektedir. d) Trafik görüntüsünün doðruluðu Gemi takibinde, iki geminin birbirine yakýn geçmesi durumunda radar izleri birbiriyle karýþýr. Böyle bir durum gemi trafik görüntüsünde yanýlgýya yol açacaktýr. Durumun hemen VTS operatörü tarafýndan fark edilip düzeltilmesi gerekir. Yine bu da iþ yükünü arttýracaktýr. Buna karþýn AIS te daha hassas bir þekilde geminin izi yakalanabilecektir. e) Gerçek zamanlý manevra bilgileri Radar bazlý VTS sistemleri, geminin detaylý rota ve hýz bilgilerini saðlar. Gerekli olduðunda bu bilgi history den çaðrýlarak hesaplanýr. Bunun tersi AIS te bu bilgiler direk olarak gemi navisgasyon sisteminden elde edilir ve otomatik olarak yayýnlanýr. f) Gemilerin izlenmesinde meteorolojik etkiler Radarýn performansý radyo frekansýnýn bir fonsiyonu olarak kuvvetli yaðmur ve kar yaðýþýnda bir çok filtre yöntemlerine raðmen azalmaktadýr. Buna karþýn VHF radyo vericisi meteorolojik þartlardan radar da olduðu kadar etkilenmemektedir. Sonuç olarak AIS verileri ile çalýþan VTS merkezleri olumsuz hava þartlarýnda radara göre çok daha doðru trafik düzenlemeleri yapabilmektedir. AIS in mevcut Radar bazlý istasyonlara adaptasyonu, mevcut sistemin dizaynýndan ve yaþýndan etkilenmektedir. Tam bir uyumun saðlanmasý ancak cihazlarý üretici firmalarla yapýlacak detaylý görüþmelerden sonra mümkün olabilmektedir. 5. SONUÇ VE ÖNERÝLER Boðazlarda yapýlan uluslararasý ve ulusal deniz trafiði, 1994 yýlýndan zamanýmýza kadar tamamen insan gücüne dayalý olarak mütevazý imkanlar kullanýlarak gerçekleþtirilmektedir. Türk Boðazlarý Gemi Trafik Hizmetleri (TBGTH) Bilgi Sistemi, Türk Boðazlarý ndan geçiþi daha güvenli bir hale getirecektir. Bu nedenle sistemin devreye girmesi Türk Boðazlarý açýsýndan önemli bir geliþmedir. Geliþmiþ ülkelerin, yoðun ve karmaþýk deniz trafiðine sahip bölgelerinde, deniz trafiðini düzenlemek ve yönetmek üzere, teknolojik geliþmelerin olanaklarýndan da istifade ederek kullandýklarý yöntemlere benzer bir yöntem, dünyanýn en yoðun, karmaþýk ve seyir zorluklarý yönünden en riskli su yolu olan Türk Boðazlarý nda da uzun araþtýrma ve çalýþmalardan sonra Türk Boðazlarý Gemi Trafik Hizmetleri (TBGTH) Bilgi Sistemi adý altýnda 31 Ekim 2003 Saat 14:00 itibariyle faaliyete geçecektir. Teknolojinin son imkanlarý kullanýlarak Diferansiyel GPS, Radar istasyonlarý, Elektronik Harita Görüntü ve Bilgi Sistemi, Elektronik Seyir Haritasý, VHF/RDF haberleþme teknolojisi, Doppler akýntý algýlayýcýlarý, meteorolojik ve oþinografik algýlayýcýlar gibi bileþenlerden oluþarak hazýrlanan proje Trafik Kontrol Merkezleri nden uygulanmaya baþlayacaktýr yýlýndan itibaren kullanýlmaya baþlanacak olan AIS teknolojisi þu anda kullanýlacak radar ve dgps teknolojisi baz alýnarak oluþturulan sisteme entegre edildiðinde Türk Boðazlarý nda da geliþmiþ ülkelerde kullanýlan günümüz teknolojisine ulaþýlmýþ olacaktýr. KAYNAKLAR Güler,G., (1999). Ýstanbul Boðazý Deniz Trafiði nin DGPS Yardýmýyla Kontrolu ve Yönetimi, Doktora Tezi, YTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, Jeodezi ve Fotogrametri Anabilim Dalý, Ýstanbul. Þekil 7. AIS in VTS Radar Ýstasyonuna Entegrasyonu (Harre, 2002) Harre, I. (1999)., International SymposiumÊ ETT 99/SATNAV 99, jointly organised by DGON and NIN, Potsdam

7 Harre, I. (2002), AIS in VTS - The Impact on the Equipment Composition and on Dayto-Day Operations, International Symposium INFORMATION ON SHIPS - ISISÊ 2002, German Institute of Navigation DGON, Hamburg. Ýstikbal, C. (2003), AIS (Otomatik Tanýma Sistemi) ile her yerde VTS konforu, Türk Klavuz Kaptanlar Derneði Dergisi, Ýstanbul. Oðuzülgen, S. (2002). Türk Boðazlarý nda Gemi Trafiðinin Yönetimi, Deniz Ticareti Dergisi, Aðustos 2002, 36-40, Istanbul. IALA / AISM, (2001). Guidelines on AIS as a VTS Tool, 1-16, Saint Germain en Laye. Kýyý Emniyeti ve Gemi Kurtarma Ýþletmeleri Genel Müdürlüðü, Türk Boðazlarý Gemi Trafik Hizmetleri, 250

8 ÖZET FATÝH CAMÝÝ FOTOGRAMETRÝK RÖLEVE ÇALIÞMALARI Naci YASTIKLI 1, F. Gül BATUK 1, Ümit GÜMÜÞAY 1, Timur AKÇALI 1, Ýbrahim ÇETÝN 1 17 Aðustos 1999 tarihindeki Kocaeli depreminden zarar gören, Ýstanbul Fatih Camii nin röleveleri Fotogrametrik yöntemle YTÜ Fotogrametri ve Uzaktan Algýlama Anabilim Dalý tarafýndan hazýrlanmaktadýr. Röleve çalýþmalarý camii dýþ cephesinin, ve kesitlerinin çiziminden oluþmaktadýr. Fotoðraf çekilecek yüzeyler üzerine belirli sýklýkta özel iþaretler yapýþtýrýlmýþtýr. Bu özel iþaretlerin koordinatlarý, tesis edilen kontrol aðý yardýmýyla ölçülmüþtür. Fotoðraf çekiminde yarý metrik analog kamera kullanýlmýþtýr. Stereo deðerlendirme yapýlacak kýsýmlarýn fotoðraflarý % 85 bindirmeli olarak çekilmiþtir. Fotoðraflar tarayýcý ile taranarak sayýsal hale getirilmiþtir. Fatih Camii fotogtametrik röleveleri, düzlem yüzeylerde tek resim deðerlendirilmesi yöntemi, derinlik farkýnýn bulunduðu kýsýmlarda stereo deðerlendirme yöntemi kullanýlarak hazýrlanmýþtýr. Anahtar kelimeler : Yersel Fotogrametri, Röleve, Stereo Deðerlendirme ABSTRACT FATÝH MOSQUE PHOTOGRAMMETRIC SURVEY The photogrammetric survey of Fatih Mosque, which was damaged by Kocaeli Earthquake in 17 August 1999, has been implemented by Division of Photogrammetry and Remote Sensing, Yýldýz Technical University. The photogrammetric survey is consist of the surveying of mosque facades and the plotting perpendicular profiles. The signalised points were established on Fatih mosque facades surfaces. The coordinates of signalised points were measured using geodetic network. For image acquisition, semi metric analogue camera has been used. The % 85 overlapped stereo photographs of some facades have been taken for stereo plotting. The digital images have been obtained by scanning taken photographs using scanner. The vector plotting of Fatih Mosque has been prepared by 1 YTÜ, Ýnþaat Fakültesi, Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliði Bölümü, 34349, Ýstanbul, Turkiye, [email protected], [email protected], [email protected], timur@yýldýz.edu.tr, [email protected] using single image rectification for plane surfaces and stereo plotting for some facades, which have dept differences. Keywords: Close Range Photogrammetry, Photogrammetric Survey, Stereo Plotting 1. GÝRÝÞ Tarihi yapýlarýn rölevelerinin yersel fotogrametri yöntemiyle çizimi yýllardýr baþarýyla gerçekleþtirilmektedir. Klasik yersel fotogrametri yönteminde tarihi yapýnýn stereo fotoðraflarý metrik kameralar ile çekilmekte, stereo modeller analog stereo deðerlendirme aletlerinde oluþturulmaktaydý. Rölöve çizimleri kaðýt altlýklar üzerine yapýlmakta ve bu çizimler iþverene teslim edilmekteydi (Kraus, 1993). Sayýsal fotogrametri yöntemi ile birlikte klasik analog ve analitik deðerlendirme aletlerinde yapýlan yöneltme iþlemlerinin yerini sayýsal fotogrametri aletlerinde yapýlan otomatik yöneltme iþlemleri almýþtýr. Bugün sayýsal fotogrametri yöntemi ile çekilen fotoðraflar taranarak bilgisayar ortamýna aktarýlmakta, diðer bütün yöneltme ve çizim iþlemleri bilgisayar ortamýnda gerçekleþtirilmektedir. Sayýsal fotogrametri yöntemi, otomatik ölçme iþlemleri, sayýsal 3 boyutlu vektör veri, sayýsal ortofoto ve sayýsal arazi ve yüzey modelleri gibi birçok imkanlar sunmaktadýr (Schenk, 1999). Bu sayýsal yöntemler yersel fotogrametri yönteminde de baþarý ile kullanýlmaktadýr. Sayýsal yersel fotogrametri yönteminin saðladýðý bu yeni imkanlar kullanýlarak tarihi yapýlarýn sayýsal üç boyutlu modelleri de kolaylýkla oluþturulabilmektedir. Sayýsal yersel fotogrametri yönteminde, sayýsal tek fotoðraf deðerlendirmesi düzlem yüzeyler için iyi bilinen ve baþarý ile kullanýlan bir yöntemdir. Sayýsal tek fotoðraf deðerlendirmesi ile, ayný veya farklý kameralar ile çekilen çok sayýda fotoðraf kullanýlarak tarihi yapýnýn tamamýnýn görülebildiði mozaikler hazýrlanabilir. Tarihi yapýnýn yüzeyinde derinlik farklarýnýn bulunmasý durumunda sayýsal tek fotoðraf deðerlendirmesi saðlýklý bir çözüm deðildir. Bunun gibi, tarihi yapýnýn yüzeyinde derinlik farklarýnýn bulunduðu yüzeyler için sayýsal ortofoto uygun bir çözüm olarak düþünülebilir (Yastýklý vd. 2001). Tarihi yapýlarýn rölevelerinin hazýrlandýðý birçok projede istenilen sonuç ürün, 1:50 veya 1:100 ölçekli röleve çizimleridir. Derinlik farklarýnýn bulunduðu yüzeylerde diðer bir çözüm stereo deðerlendirmedir. Sayýsal yersel fotogrametri yöntemi ile tarihi yapýlarýn sayýsal üç boyutlu vektör planlarý istenilen ölçekte çizilebilir (Yastýklý vd. 2003). Ýstanbul, Fatih Camii nin röleveleri sayýsal yersel fotogrametri yöntemi ile, Yýldýz Teknik Üniversitesi Fotogrametri ve Uzaktan Algýlama Anabilim Dalý tarafýndan hazýrlanmaktadýr. Bu projedeki iþ adýmlarý; kontrol noktalarý tesis ve ölçümü, fotoðraf çekimi, stereo modellerin oluþumu ve stereo deðerlendirme olarak sýralanabilir. Bu çalýþma ile, Fatih Camii röleve projesindeki iþ adýmlarý ve bu proje verileri yardýmýyla sayýsal yersel fotogrametri yönteminin saðladýðý yeni olanaklar sunulmuþtur

9 2. KONTROL NOKTALARI TESÝS VE ÖLÇÜMÜ Yersel fotogrametri projelerinde kontrol noktasý tesis ve ölçümü en önemli iþ adýmlarýndan biridir. Oluþturularak stereo modellerin mutlak yöneltmesi buna baðlý olarak sonuç ürünün geometrik doðruluðu kontrol noktalarýnýn doðruluðu ve daðýlýmýna baðlýdýr. Fatih Camii fotogrametrik röleve çalýþmalarýnda dýþ yüzeylere belirli aralýklarla iþaretli noktalarý yapýþtýrýlmýþtýr (Þekil 1). Ulaþýlmasý güç bölgelerde doðal ayrýntý noktalarý ölçülmüþtür. 10 cm x 10 cm boyutundaki iþaretli noktalarýn koordinatlarý reflektörsüz total station ile ölçülmüþtür. Bu noktalarýn koordinatlarýnýn ölçümü için camii çevresine yer kontrol noktalarý tesis edilmiþtir. Ýþaretli ve doðal noktalarýn koordinatlarýnýn ölçümü sýrasýnda her bir yüzey için yerel dik koordinat sistemi tanýmlanmýþtýr. Tanýmlanan bu koordinat sisteminin X ekseni yüzeye paraleldir. Dýþ yüzeyler için yaklaþýk 350adet iþaretli kontrol noktasý ve doðal nokta ölçülmüþtür. 3. FOTOÐRAF ÇEKÝMÝ Fatih Camii dýþ cephe ve iç mekandaki fotoðraf çekimleri normal alým durumunda, Rolleiflex 6008 yarý metrik kamera ile yapýlmýþtýr. Bazý bölümlerdeki alýmlar ulaþým güçlükleri ve diðer objelerin kapatmasý gibi engellemeler nedeni ile dönük alým durumunda yapýlmýþtýr. Fotoðraf çekimi sýrasýnda 40 mm ve 150 mm lik iki farký objektif kullanýlmýþtýr. Bu alýmlar sýrasýnda baz/derinlik oraný 1/7 ile 1/10 arasýnda seçilmiþtir. Fotoðraf çekim iþlemi sýrasýnda farklý ölçeklerde yaklaþýk 250 adet fotoðraf çekilmiþtir. Çekilen bu fotoðraflar tarayýcýda 21 mm piksel büyüklüðünde taranarak sayýsal hale getirilmiþtir. 4. STEREO MODELLERÝN OLUÞUMU VE STEREO DEÐERLENDÝRME Stereo deðerlendirme iþlemi klasik yersel fotogrametri yönteminde sýklýkla kullanýlan geleneksek bir yöntemdir. Daha önceki bölümlerde de açýklandýðý üzere Fatih Camii fotogrametrik röleve çalýþmalarýnda derinlik farklarýnýn olduðu yüzeylerde stereo deðerlendirme tercih edilmiþtir. Bu amaç için sayýsal fotogrametrik deðerlendirme aleti kullanýlmýþtýr. Sayýsal fotogrametrik deðerlendirme aleti diðer ismiyle sayýsal fotogrametrik iþ istasyonu iki ayrý monitör, iki adet sistem, çizim için özel mouse ve üç boyutlu görüþü saðlayan kýzýl ötesi emitör ve likit kristal gözlükten oluþmaktadýr. Ýki adet ekrandan ilki stereo görüþ için kullanýlýrken, diðer ekran yazýlýmlar ve grafik kullanýcý ara yüzü için kullanýlmaktadýr. Kýzýl ötesi emitör ve likit kristal gözlük yardýmýyla kýrpma yöntemi ile üç boyutlu görüþ saðlanmakta özel mouse yardýmýyla stereo deðerlendirme yapýlmaktadýr. Stereo modellerin oluþumu için Phodis ST 30 yazýmý kullanýlmýþtýr. Fotoðraf çekimlerinde kullanýlan 40 mm ve 150 mm lik objektiflerin kamera kalibrasyon parametreleri programa tanýtýlmýþtýr. Fotoðraflarýn iç yöneltme iþlemleri yapýlmýþtýr. Karþýlýklý yöneltme için yeteri sayýda baðlama noktasý fotoðraf çiftlerinde manuel olarak okunmuþtur. Oluþturulan modellerde karþýlýklý yöneltme için ortalama hata 8 ìm den daha iyidir. Mutlak yöneltme için koordinatlarý ölçülen iþaretli kontrol noktalarý ve doðal ayrýntý noktalarý kullanýlmýþtýr. Mutlak yöneltme iþlemine iliþkin ortalama hata bütün modellerde 7 mm den daha iyidir. Fatih Camii doðu cephesindeki bir modele ait baðlama noktalarý ve kontrol noktalarý daðýlýmý Þekil 2 de görülebilir. Stereo modellerin oluþturulmasýndan sonra Fatih Camii üç boyutlu vektör çizimleri deneyimli fotogrametri operatörleri tarafýndan yapýlmýþtýr. Çizim sýrasýnda MicroStation (Bentley) yazýlýmý kullanýlmýþtýr. Fatih Camii 3 boyutlu fotogrametrik röleve çizimlerine iliþkin örnekler Þekil 3 ve Þekil 4 de görülebilir. Þekil 1. Ýþaretli noktalar Þekil 2. Model alanýndaki baðlama noktalarý ve kontrol noktalarý daðýlýmý

10 5. SONUÇ VE ÖNERÝLER Tarihi yapýlarýn rölevelerinin çiziminde yersel fotogrametri yöntemi baþarý ile kullanýlmaktadýr. Klasik yersel fotogrametri yönteminde metrik kamera ile çekilen fotoðraflar analog veya analitik deðerlendirme aletleri ile deðerlendirilmekte idi. Teknolojik geliþmelere paralel olarak klasik yersel fotogrametri yöntemindeki yöneltme iþlemlerinin yerini sayýsal fotogrametri yöntemindeki otomatik yöneltme ve ölçme iþlemleri almýþtýr. Sayýsal fotogrametri yönteminin sunduðu yeni olanaklar kullanýlarak, sayýsal tek fotoðraf deðerlendirmesi ve sayýsal stereo deðerlendirme yöntemleri kullanýlarak tarihi yapýlarýn röleve çizimleri hazýrlanabilmektedir. Sayýsal yersel fotogrametri yöntemi ile hazýrlanan röleve çizimleri yüksek doðruluða sahiptir. Bu çizimler, bilgisayar ortamýnda sayýsal üç boyutlu çizimlerdir ve istenilen ölçekte bastýrýlabilir. Sayýsal fotogrametrinin bu sonuç ürünleri kullanýlarak tarihi yapýlarýn üç boyutlu modelleri hazýrlanabilir. Bu çalýþmada sayýsal yersel fotogrametri yöntemi kullanýlarak Fatih Camii röleve projesine iliþkin bilgiler verilmiþtir. Yýldýz Teknik Üniversitesi Fotogrametri ve Uzaktan Algýlama Anabilim Dalý tarafýndan yürütülen projenin iþ adýmlarý özetlenmiþtir. Fatih Camii fotogrametrik röleve çalýþmalarý sonucunda elde edilen sonuç ürünlere iliþkin örnekler sunulmuþtur. Þekil 3. Fatih Camii güneybatý cephesi KAYNAKLAR Kraus K., 1993, Photogrammetry, Volume 2, Dümmler Verlag, Bonn Yastýklý N., Düzgün F., 2001, Creating Ortho Images for Application of Architectural Restorations. 4rth Turkish-German Joint Geodetic Days, 3rd 6th April 2001, Berlin pp Schenk T., 1999, Digital Photogrammetry, Volume 1, TerraScience, Laurelville, Ohio Yastýklý N., Alkýþ, Z., Emem, O., 2003, 3D Model Generation and Visualization of Cultural Heritage. CIPA 2003 XIX th International Symposium Proceedings, 30 September- 4 October, Antalya, Turkey Þekil 4. Fatih Camii kuzeybatý cephesi

11 JEODEZÝK DÝK KOORDÝNAT SÝSTEMLERÝNDE DATUM VE ÜÇ BOYUTLU BENZERLÝK DÖNÜÞÜMÜ MODELLERÝ DATUM FOR GEODETIC CARTESIAN COORDINATE SYSTEMS AND THREE-DIMENSIONAL SIMILARITY TRANSFORMATIONS MODELS ABSTRACT ÖZET Y. ÞÝÞMAN 1, A. DÝLAVER 2 There has been always a need for a common coordinate system to base all the engineering measurements on the Earth; therefore, various coordinate systems have been defined to meet this expectation and transformation models supply transformation for the coordinate systems. Coordinate transformation have been one of the main objectives of the applications and in geodesy. Yeryüzeyinde yapýlan birçok mühendislik çalýþmalarýnýn konumunun belirlenmesi için koordinat sistemlerinin tanýmlanmasý gerekli olmuþ ve bu amaçla yeryüzünün her bölgesi için tek anlamlý çeþitli koordinat sistemleri ve koordinat sistemleri arasýndaki dönüþümü saðlayacak dönüþüm baðýntýlarý tanýmlanmýþtýr. Jeodezi biliminde koordinat dönüþümü, çok fazla ihtiyaç duyulan ve uygulama alaný bulan bir çalýþmadýr. Günümüzde teknolojik geliþmelerle jeodezik aðlarýn ölçme ve deðerlendirme yöntemlerinde de büyük deðiþimler olmuþtur. Bir koordinat sistemini tanýmlamak için gerekli olan ve dýþ kaynaktan elde edilen bilgilere datum parametreleri denir. Klasik ölçme yöntemleri ile yatay ve düþey aðlar olarak iki ayrý þekilde oluþturulan temel aðlardan elde edilen nokta koordinatlarý ile yüksek duyarlýk ve uygulama kolaylýðý saðlamasý nedeniyle haritacýlýkta son yýllarda geniþ uygulama alaný bulan Global Positioning System (Global Konum Belirleme Sistemi- GPS) tekniðiyle elde edilen nokta koordinatlarý farklý datuma sahiptir. Bu durum, ülke koordinat sistemindeki koordinatlar ile GPS koordinatlarý arasýnda koordinat yani datum dönüþümü gerekliliðini ortaya çýkarmýþtýr. Bu çalýþmada üç boyutlu jeodezik dik koordinat sistemleri arasýndaki dönüþüm modelleri açýklanmýþ ve yapýlan bir uygulama ile dönüþüm modellerinin avantaj ve dezavantajlarý belirlenmeye çalýþýlmýþtýr. Anahtar kelimeler : Üç boyutlu jeodezik dik koordinat sistemleri, datum parametreleri, global konum belirleme sistemi-gps, üç boyutlu koordinat dönüþümü, Bursa-Wolf modeli, Molodensky-Badekas modeli. 1 Tapu ve Kadastro X. Bölge Müdürlüðü SAMSUN, [email protected] 2 KTÜ Mühendislik Mimarlýk Fakültesi Jeodezi ve Fotogrametri Müh. Trabzon, [email protected] In parallel to recent technological developments, new measurement and estimation techniques have been introduced. Datum parameters is external information to be necessary for defining of the coordinate systems. Different datums are coordinates of the points which were to obtained from horizontal and vertical networks to be used classically measurements methods with GPS technics which was to be prefered the reason for easy application and high accuracy. Therefore, coordinate (datum) transformation was necessary for that coordinate systems. In this study, initially 3D coordinate transformations methods are investigated and are applied to a test network using in-house computer program the results are analysed to determine the advantages and disadvantages of the methods. Keywords: Three-dimensional cartesian coordinate system, datum parameters, global positioning system, 3D coordinate transformation, Bursa-Wolf Model, Molodensky Badekas model. 1. GÝRÝÞ Yeryüzünde insanlarýn hayatýný kolaylaþtýrmak ve düzenlemek için çok çeþitli sayýda ve büyüklükte mühendislik çalýþmalarý yapýlmaktadýr. Bir mühendislik çalýþmasýnýn amacýna uygun oluþturulmasý ve kullanýlabilmesi için etrafýndaki diðer çalýþmalarla baðlantýlý olmasý ve yeryüzeyindeki konumunun belirlenmesi gereklidir. Bu nedenle yeryüzünün her bölgesi için yapýlan çalýþmalarla ilgili tek anlamlý çeþitli koordinat sistemleri tanýmlanmýþtýr. Tanýmlanan bu tür koordinat sistemlerine dayalý olarak oluþturulan çalýþmalarýn daha sonra birbirleriyle iliþkilendirilmesi veya bir bütün haline getirilebilmesi için bir koordinat sisteminde elde edilen koordinatýn diðer bir koordinat sistemindeki deðerinin hesaplanmasý gerekmektedir. Bu nedenle koordinat sistemleri arasýnda dönüþüm sýkça karþýlaþýlan bir sorun olarak ortaya çýkmaktadýr

12 Koordinat dönüþümü, jeodezik çalýþmalarda çok fazla ihtiyaç duyulan bir uygulamadýr. Koordinat dönüþümü ile çeþitli þekillerde ve bölgelerde yapýlan çalýþmalarla elde edilen koordinat deðerleri ayný sisteme dönüþtürülerek daha sonraki çalýþmalarda ortak bir þekilde kullanýlabilmektedir. Günümüzde teknolojik geliþmelere paralel olarak jeodezik aðlarýn ölçme ve deðerlendirme yöntemlerinde de büyük geliþmeler olmuþtur. 50 yýl öncesinde jeodezik að noktalarýnýn koordinatlarýnýn üç boyutlu olarak belirlenmesi çok zor bir çalýþmayken, günümüzde uydu teknolojisi ile koordinatlarýn üç boyutlu belirlenmesi artýk kolay bir iþlem olmaktadýr. Yüksek duyarlýk ve uygulama kolaylýðý saðlayan ve haritacýlýkta son yýllarda çok geniþ uygulama alaný bulan Global Positioning System (Global Konum Belirleme Sistemi-GPS) tekniðiyle bir noktanýn üç boyutlu dik (kartezyen) koordinatlarý direkt olarak elde edilebilmektedir. Buna karþýn klasik ölçme teknikleriyle yýllar önce oluþturulan Ülke Temel Aðlarý, yatay ve düþey aðlar olarak ikiye ayrýlarak oluþturulmuþtur. Ülke temel aðlarýnda elde edilmiþ noktalarýn ülke koordinat sistemindeki koordinatlarý European Datum 50 (ED50) datumunda elde edilmiþtir. Buna raðmen GPS tekniðiyle elde edilen nokta koordinatlarý World Geodetic System-84 (WGS84) datumundadýr. Bu durum, ülke koordinat sisteminde elde edilen koordinatlar ile GPS ile elde edilen koordinatlar arasýnda koordinat dönüþümü gerekliliðini bir kez daha ortaya çýkarmýþtýr. 2. JEODEZÝK DATUM VE ÜÇ BOYUTLU JEODEZÝK DÝK KOORDÝNAT SÝSTEMLERÝ 2.1. Jeodezik Datum Datum kelimesi, hesaplamalarda temel olarak kullanýlmasý kabul edilen yüzeyler için genel bilgi olarak tanýmlanýr. Jeodezik datum ise jeodezik hesaplarýn yapýlabilmesi için gerekli olan referans yüzeyin tanýmlanmasýnda kullanýlan parametre bilgileridir. Bir jeodezik aðda yapýlan ölçüler, að noktalarýnýn karþýlýklý olarak konumlarýný belirler, fakat að noktalarýnýn belirli bir koordinat sistemindeki yerleri, aðýn yöneltmesi ve ölçeði konusunda hiçbir bilgi taþýmazlar. Jeodezik aðlarda ölçülerin dýþýndaki bir kaynaktan elde edilmesi gereken ve aðýn iç geometrisi ile koordinat sistemleri arasýndaki iliþkiyi belirleyen parametrelere datum parametreleri denilir. Jeodezik datum, konumlama ve yöneltmeyle ilgili olarak dünya yüzeyinde sabit bir koordinat sistemini de tanýmlamaktadýr (Öztürk, 1992; Thomson, 1976). Matematikçiler ve jeodeziciler dünyanýn þeklini, deniz seviyesiyle çakýþýk eþ potansiyelli yüzey olarak tanýmlanan jeoid olarak belirlemiþler ve kabul etmiþlerdir. Böyle bir yüzey yükseklik ölçmeleri için uygun bir referans yüzeyi olmasýna raðmen, ondülasyonlu bir yüzey olmasý nedeniyle yatay konum belirlemeleri için oldukça karmaþýk bir yüzey olmaktadýr. Dünyanýn þeklinin ve boyutunun tanýmlanmasýnda tarihsel geliþim ve diðer birçok problemler sonucunda ayrý ayrý yapýlan yersel gözlemler arasýndaki doðal farklardan dolayý yatay ve düþey aðlar için farklý matematik modeller kullanýlmýþtýr ve neticede jeodezik datumlarýnda ayrý ayrý tanýmlanmasý gerekmiþtir. Klasik yersel yatay aðlar için kullanýlan jeodezik datum daha basit bir yüzey olmasý nedeniyle jeoid yerine bir dönel elipsoiddir ve yatay að hesaplamalarý referans elipsoidi yüzeyinde yapýlýr. Elipsoid boyut, þekil ve konum olarak jeoide en yakýn olacak þekilde dünyanýn tümü ya da bir kýsmý için tanýmlanabilir. Elipsoid jeosantrik (global) ya da toposantrik (yerel) olarak yerleþtirilebilir. Tek global elipsoidin olmasý çeþitli alanlarda yapýlan çalýþmalarýn ortak bir referans sistemine sahip olmasý açýsýndan çok önemlidir. Bu nedenle çeþitli global elipsoid tanýmlamalarý yapýlmýþtýr. Bunlara örnek olarak ED- 50, WGS72, WGS84 elipsoidleri verilebilir. Düþey aðlar için datum olan jeoid gel-git istasyonlarýnda ortalama deniz yüzeyi belirlenerek elde edilir Üç Boyutlu Jeodezik Temel Koordinat Sistemleri Jeodezi biliminin yýllardan beri uðraþtýðý konulardan biri de üç boyutlu referans aðý oluþturmaktýr. Bu amaçla uzayda bulunan nesnelere, özellikle jeodezik noktalarýn baðýl konumlarýný belirleyen koordinatlarýn yüksek doðrulukta belirlenmesi için tanýmlanmýþ göksel ve yersel koordinat sistemlerine gereksinim duyulmaktadýr (Doðan, 1999). Bir koordinat sisteminin tanýmlanabilmesi için; eksen yönlerinin ve eksenleri arasýndaki açýlarýn tanýmlanmasý, orijininin tanýmlanmasý ve eksenlerinin artýþ yönlerinin tanýmlanmasý gereklidir. Jeodezik Temel koordinat sistemleri tanýmlandýklarý yer ve amaca göre; yersel, göksel ve orbital (yörüngesel) koordinat sistemleri olarak baþlýca üç grup altýnda ele alýnabilirler. Bu þekilde tanýmlanan koordinat sistemlerinden her biri kendi aralarýnda çeþitli alt gruplara ayrýlmaktadýr. Yersel jeodezik ölçmeler için büyük önem taþýyan yersel koordinat sistemleri bu çalýþmada ele alýnarak daha çok iki farklý datum yani koordinat sistemleri arasýndaki dönüþüm iliþkileri incelenmiþtir. Þekil 1. Temel koordinat sistemleri

13 Yersel Koordinat Sistemleri Yeryüzünün þeklinin tanýmlanmasýnda en uygun þekil, dalgalanmayan ortalama deniz yüzeyi ile çakýþýk eþpotansiyelli (nivo) yüzey olarak tanýmlanan jeoiddir. Jeoid in matematiksel tanýmýnýn tam olarak yapýlamamasý jeodezik ölçülerde ve hesaplamalarda kullanýlan koordinat sistemleri farkýný ortaya çýkarmýþtýr. Buna göre; jeodezik gözlemlerin veya ölçmelerin yapýlmasýnda, birçok ölçme probleminin açýklanmasýnda temel dayanak olarak alýnan doðal koordinat sistemleri, jeodezik hesaplamalarýn yapýlmasýnda, depolanmasýnda ve sergilenmesinde esas alýnan referans ya da elipsoid koordinat sistemleri ayrýmýný gündeme getirmiþtir. Doðal Yerel Kutupsal Koordinat Sistemi (a*,b*,l*) : (m*,e*,n*) Dik koordinat sistemi ile hemen hemen ayný özellikteki (a*,b*,l*) doðal yerel kutupsal koordinat sisteminin de orijin noktasý Pi ölçü noktasýdýr ve sol el kuralýna uyan bir sistemdir. Doðal büyüklüklere göre tanýmlanan (a*,b*,l*) doðal yerel kutupsal koordinat bileþenleri doðrudan ölçülebilmektedir ve jeodezik faaliyetlerde kullanýlabilmektedirler Doðal Koordinat Sistemleri Doðal yersel koordinat sistemleri, orijinlerinin konumuna ve bunlarýn tanýmlý kýlýnmasýnda kullanýlan parametrelerin özelliðine baðlý olarak þu dört gruba ayrýlýrlar, (Dilaver, 1997). Doðal Dik Koordinat Sistemi (X,Y,Z) : Doðal dik koordinat sisteminin orijini dünyanýn aðýrlýk ya da gravite merkezidir. Z ekseni dünyanýn dönme eksenine, X ekseni astronomik baþlangýç meridyeni ile ekvator düzleminin ara kesit doðrultusuna ve Y ekseni X ve Z eksenlerinin kesiþme noktasýna dik olan ve sað el kuralýna göre uzanan doðrultuya çakýþýktýr. Doðal Eðri Koordinat Sistemi (F,L,H*), (F,L,W) : Bu koordinat sisteminde kartezyen koordinatlar yerine sistemin birinci temel (esas) düzlemi olarak ekvator düzlemi, ikinci temel düþey düzlemi olarak da L = 0 baþlangýç meridyen düzlemi kullanýlmaktadýr. Bu sistemde bir noktanýn koordinatý L astronomik boylam ve F astronomik enlem ile tanýmlanýr. Yeryüzü noktalarýnýn bu koordinat sistemindeki üçüncü bileþeni ise, noktanýn W jeopotansiyel ya da H* ortometrik yükseklik deðeridir. Bu koordinat sistemleri yeryüzünde bulunan birden çok noktaya rastlayabildikleri için tek anlamlý olmayabilirler. Bu durum, sistemin uygulamada kullanýmýný olumsuz olarak etkiler (Gürkan, 1979). Doðal Yerel Dik Koordinat Sistemi (m*,e*,n*) : Orijini ölçü noktasý olarak alýnan yerel koordinat sistemlerinde üçüncü boyutu gösteren n* ekseni, Pi ölçü noktasýnýn baþucu yönünü pozitif kabul eden bir doðru veya o noktadan geçen eþpotansiyelli (nivo) yüzeyin yüzey normali alýnmaktadýr. m* ekseni olarak istasyon noktasýnýn gravite vektörünü ve dünyanýn kutup noktasýný içinde bulunduran düþey düzlemin içinde bulunan n* eksenine dik ve pozitif yönü kuzey kutup noktasýna yönelik alýnan bir yönlü doðru parçasý olmaktadýr. e* ekseni olarak da Pi noktasýndan geçen ve bu iki eksene dik olan sol el sistemine uyan eksen olarak alýnmaktadýr. Þekil 2. Doðal dik ve eðri koordinat sistemleri Þekil 3. Doðal yerel kutupsal koordinat sistemi Referans Koordinat Sistemleri Dünya yüzeyinin temsil edilmesi için en uygun yüzey küçük ekseni etrafýnda 180 döndürülmüþ bir dönel elipsoiddir. Böyle bir dönel elipsoidin boyutlarý yeryüzeyinin boyutuna uygun hale getirilmiþse ve yeryuvarýna göre konumu (datumu) belirlenmiþse referans elipsoidi olarak adlandýrýlýr. Referans elipsoidi düþünsel bir yüzeydir ve tüm hesaplamalarda referans yüzeyi olarak kullanýlýr. Bu nedenle referans elipsoidi ile tanýmlanan koordinat sistemleri doðal deðil düþünsel sistemlerdir. Referans Koordinat sistemleri doðal koordinat sistemlerine benzer þekilde ele alýnabilirler. Referans Dik Koordinat Sistemi (U,V,W) : Referans ya da jeodezik dik koordinat sistemi doðal ortak dik koordinat sistemine karþýlýk olarak tanýmlanmaktadýr. Ancak bu sistemin orijini referans elipsoidinin merkezidir. W ekseni elipsoidin küçük yarýekseni yani dönme ekseni, ayný zamanda CIO kutup noktasý ile çakýþýk, U ekseni referans elipsoidinin l=0 o meridyen düzlemi ile j=0 o ekvator düzleminin arakesit doðrultusu, V ekseni de benzer þekilde orijin noktasýnda diðer iki eksene dik olan ve sað el kuralýna uyan doðrultu olarak alýnýr. Referans Eðri Koordinat Sistemi (j,l,h) : Jeodezik koordinat sistemi olarak

14 adlandýrýlan bu sistemde koordinatlar referans elipsoidinde tanýmlanýr ve bu sistem ayný zamanda doðal eðri koordinat sistemine karþýlýk gelir. Bu sistemin koordinat bileþenleri; l (jeodezik boylam) bir Pi noktasýnýn elipsoidal meridyen düzlemi ile baþlangýç jeodezik meridyeni arasýndaki açý, j (jeodezik enlem) Pi noktasýndan geçen elipsoid yüzey normalinin jeodezik ekvator düzlemi ile yaptýðý açý ve h ise Pi noktasýndan geçen elipsoid normalinin boyu ya da elipsoid yüksekliði þeklinde tanýmlanýrlar. Sistemin orijini elipsoidin merkez noktasýdýr ve sað el kuralýna uyan bir sistemdir (Kutoðlu, 1998). Bu koordinat sisteminin üçüncü bileþeni olan h ýn yerine Pi noktasýnýn sferopotansiyelin U standart potansiyel deðeri alýnabilir. Böyle bir sistemi için (j,l,u) gösterimi kullanýlýr. Ayrýca üçüncü koordinat bileþeni h=0 alýnýrsa ölçü noktasýnýn elipsoidin yüzeyinde olduðu düþünülür. Bu durumda (j,l,0) jeodezik eðri koordinat sistemi veya diðer adýyla coðrafi koordinat sistemi elipsoidle ilgili geometrik ya da matematik jeodezinin temelini oluþturur. Referans Yerel Dik Koordinat Sistemi (m,e,n) : Referans yerel dik koordinat sisteminin orijini ölçü noktasýdýr. Pi noktasýndan geçen elipsoidin yüzey normali n ekseni ve baþucu yönü pozitif yön olarak, Pi noktasýndaki referans elipsoidinin yüzey normali ve kutup noktasýný da içinde bulunduran meridyen düzlemi ile o noktada yatay olan teðet ufuk düzleminin arakesit doðrultu m ekseni ve kuzey yönü pozitif yön olarak alýnýr. Üçüncü bileþen e ekseni ise, bu iki eksene dik olan ve sol el kuralýna uyan bir eksendir. Referans Yerel Kutupsal Koordinat Sistemi (a,b,l) : Bu sistem referans yerel dik koordinat sistemi eksenleri (m,e,n) esas alýnarak tanýmlanýr. Eðer sistem referans ortak yerel dik koordinat sistemine göre tanýmlanýrlarsa statik ve zamandan baðýmsýz olur. Bu sisteme jeodezik yerel kutupsal koordinat sistemi de denilir. Böyle bir sistemde koordinat belirlemek için kullanýlan (a,b,l) bileþenleri doðrudan ölçülemezler. Çünkü bu deðerler düþünsel hesap yüzeyi olan referans elipsoidiyle tanýmlanýrlar. Bu deðerler doðal yerel kutupsal koordinat bileþenlerinin indirgenmesi sonucu elde edilebilirler. GPS, yüksek duyarlýk ve uygulama kolaylýðý saðlayan ve bu nedenle haritacýlýkta yaygýn bir þekilde kullanýlan bir tekniktir. Bu teknoloji kullanýlarak konum belirleme çalýþmalarýnýn yaygýnlaþmasý yapýlan tüm çalýþmalarýn ayný referans sisteminde olmasý fikrini de ortaya çýkmýþ ve çalýþmalarda bu elipsoidler temel olarak alýnmýþtýr. WGS84 de bu þekilde belirlenmiþ olan referans dik koordinat sistemidir. WGS84 sistemi yersel ortalama dünya elipsoidini, dünya gravitasyonel modelini ve diðer jeodezik datumlara transformasyon parametrelerini içeren bir sistemdir. Sistemin baþlangýç noktasý yerin aðýrlýk merkezidir. Z ekseni aný için belirlenen ortalama yerin dönme eksenine paraleldir. X ekseni sýfýr meridyen düzlemi ile ekvator düzleminin ara kesitidir. Y ekseni sað el sistemi oluþturacak þekilde baþlangýç noktasýnda X ve Z eksenlerine dik olan eksendir (Doðan, 1999; Arslan, 1997; Eren v.d., 1995). Ülke nirengi aðlarý ve bu aðlarla oluþturulan nirengi noktalarýna göre yapýlmýþ çalýþmalarýn tümü ED50 datumundadýr. GPS tekniðiyle yapýlan çalýþmalarýn WGS84 datumunda olmasý iki datum arasýnda koordinat dönüþüm yapýlmasý durumunu ortaya çýkarmýþtýr Üç Boyutlu Koordinat Sistemleri Arasýndaki Benzerlik Dönüþümü Modelleri Koordinat dönüþümleri jeodezide sýkça karþýlaþýlan bir uygulamadýr. Çeþitli koordinat sistemlerinde üretilmiþ nokta koordinatlarý arasýndaki iliþkiyi tam olarak kurabilmek ve datum birliði saðlamak için koordinat dönüþümü yapýlýr. Üç boyutlu koordinat sistemi, 3 öteleme, 3 dönüklük ve 1 ölçek parametresi ile tanýmlanýr. Koordinat sisteminin tanýmlanmasýnda kullanýlan elipsoidin konumu, büyüklüðü ve dönüklüðüne iliþkin bilgiler datum parametreleri ile tanýmlanýr. Bu nedenle koordinat dönüþümü bir anlamda datum dönüþümü olur. Jeodezik koordinat sistemleri arasýndaki nokta koordinatlarý dönüþümde daha çok benzerlik dönüþümü kullanmaktadýr (Üstün, 1997). Üç boyutlu koordinat çiftleri arasýndaki fonksiyonel iliþkiler tarif edilerek dönüþüm yapan birçok yöntem geliþtirilmiþtir. Bu yöntemlerin hepsinde noktalarýnýn koordinatlarý gözlem olarak kullanýlýr ve yönteminin sonuçlarý olarak düzeltme deðerleri alýnýr. Örnek olarak Bursa-Wolf, Molodensky-Badekas, Veis, Hotine, Krakiwsky-Thompson ve Vanicek-Wells modelleri verilebilir. Bu yöntemler arasýnda en çok uygulama imkaný bulan ve anlamlý sonuç verenler Bursa-Wolf ve Molodensky-Badekas modelleridir Bursa-Wolf Modeli Þekil 4. Referans ortak eðri (coðrafi) ve jeodezik yerel dik koordinat sistemleri Bursa-Wolf modeli, iki koordinat sistemi arasýndaki iliþkiyi benzerlik dönüþümü ile tanýmlar. Bu iliþkinin tanýmlanmasý için üç öteleme [X0,Y0,Z0], üç dönüklük (ex,ey,ez) ve bir ölçek faktörü (k) parametreleri gereklidir

15 (4) Þekil 5. Bursa-Wolf modeli þeklinde elde edilir. Bu çözümde her iki sistemdeki koordinatlar gözlem olarak alýnýr ve fonksiyonel modelin çözümü ve kestirim parametrelerinin kofaktör iliþkileri aþaðýdaki þekilde verilir. Ýki sistem arasýndaki dönüþüm eþitliðinin fonksiyonel modeli þu þekilde yazýlýr. (r i ) = (r o ) + (1 + k) R (r i ) (1) Burada (r i ) = [X i,y i,z i ], (r i ) = [U i,v i,w i ] dik koordinat sistemlerini, R=R1(ex).R2(ey).R3(ez) dönüklük matrisini ve (r o ) = [X0,Y0,Z0] öteleme parametrelerini göstermektedir. Jeodezik çalýþmalarda kullanýlan koordinat sistemleri yaklaþýk olarak paralel olan sistemler olduklarý için dönüklük açýlarý çok küçük açýlardýr. Bu nedenle Cose=1, Sine= ve kabulleri yapýlýp elde edilen R dönüklük matrisi (1) eþitliðinde yerine yazýlýrsa, Molodensky-Badekas Modeli Molodensky-Badekas modeli de iki koordinat sistemi arasýndaki iliþkiyi benzerlik dönüþümü ile tanýmlar. Bu dönüþümün fonksiyonel modeli þu þekilde verilmektedir. (5) (r i ) = (r o ) + (r k ) + (1 + k) R (r ki ) (6) eþitliði elde edilir. Her iki sistemdeki ortak nokta sayýsýnýn bilinmeyen (dönüþüm parametresi) sayýsýndan fazla olduðu durumda çözüm En Küçük Kareler Yöntemine göre yapýlýr Doðrusal olmayan (2) eþitliði kurulur ve doðrusallaþtýrýlýrsa matris gösterimi ile, (2) Burada Bursa-Wolf modeline ek olarak verilen (r k ) vektörü ikinci koordinat sisteminin baþlangýç noktasýdýr. R dönüklük matrisi, R = R 1 (Y x ).R 2 (Y y ).R 3 (Y z ) eþitliðiyle verilir. (r ki ) vektörü ikinci koordinat sisteminin konum vektörü farklarýný gösterir. Geniþletme durumunda (6) eþitliði aþaðýdaki þeklinde ifade edilebilir (Kutoðlu v.d., 2001; Rens, 1990; Mok, 1990; Reit, 1998). AX + BV + W o = 0 (3) denklemi elde edilir. Bu denklemde A ve B tasarým (katsayýlar) matrisleri ve W o kapanma artýklarý vektörü (X o ) T = [X o o,y o o,z o o,e o x,e o y,e o z,k o ] = 0 kabulü yapýlarak, (7)

16 ortak nokta olarak alýnmýþtýr. Bu noktalarýn; ED50 datumunda elde edilip Gauss-Krüger projeksiyon sistemine dönüþtürülmüþ koordinatlarý ile WGS84 datumunda elde edilmiþ yine Gauss-Krüger projeksiyonuna dönüþtürülmüþ koordinatlarý arasýnda koordinat dönüþümü yapýlmýþtýr. Havza sýklaþtýrma aðý, 64 adet ana, 127 adet dizi nirengi noktasýndan oluþmaktadýr. Ana nirengi noktalarý için ölçmede minimum 60 dakika, dizi nirengilerde dakikalýk, yükseklik açýlarý 15º, kayýt aralýðý ana nirengilerde 15 saniye, dizi nirengilerde 6 saniye olan eþzamanlý ölçüler yapýlmýþtýr. GPS ölçme ve deðerlendirme iþlemleri Javad firmasý tarafýndan geliþtirilen Pinnacle1.0 programý kullanýlarak yapýlmýþtýr. Þekil 6. Molodensky-Badekas modeli Molodensky-Badekas modelinin fonksiyonel modelini gösteren (7) eþitliðinden EKKY ile çözüm elde edilebilir. Bu çözüm vektörü, 7 parametre ( 3 öteleme, 3 dönüklük ve 1 ölçek faktörü), koordinat farklarýný ve gözlenen koordinatlarýn düzeltmelerini içeren düzeltme vektörünü verir. Bursa-Wolf modelindeki gibi A, B tasarým matrisleri ve W 0 kapanma artýklarý vektörü elemanlarý, (8) olarak verilebilir. Fonksiyonel modelin çözümü için (5) eþitlikleri kullanýlýr. Bu modelde koordinat deðerleri ötelemeyle elde edilmiþ daha küçük sayýlar olarak karþýmýza çýkar. Bu çözümde, Bursa-Wolf modeli gibi ölçü olarak ortak noktalarýnýn koordinatlarý kullanýlýr (Yang, 1999). 3. SAYISAL UYGULAMA Bu çalýþmada yöntemlerin incelemek ve karþýlaþtýrabilmek için DELPHI programlama dilinde oluþturduðumuz programlar yardýmýyla Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüðünce yapýlmýþ Havza Sýklaþtýrma Aðýnýn verileri kullanýlmýþtýr. Bu aðdaki noktalardan 37 tanesi Þekil 7. Havza GPS aðýnýn geometrik þekli 4. BULGULAR, KARÞILAÞTIRMA VE SONUÇ Üç boyutlu koordinat sistemleri arasýnda dönüþüm için kullanýlan Bursa-Wolf ve Molodenky- Badekas modelinin karþýlaþtýrýlabilmesi için yazýlan programlardan uyuþumsuz ölçülerin belirlenmesi için yapýlan iterasyonla elde edilen dönüþüm parametreleri Tablo 1 ve Tablo 2 de verilmiþtir

17 Dönüþüm Par. Bursa-Wolf Modeli Ýterasyon I. II. III. IV. V. VI. X Y Z e x e y e z k Tablo 1. Bursa-Wolf modeliyle elde edilen parametreler Dönüþüm Par. Molodensky-Badekas Modeli Ýterasyon I. II. III. IV. V. VI. X Y Z e x e y e z k Tablo 2. Molodensky-Badekas modeliyle elde edilen parametreler Modeller incelenirse dönüþüm modellerinde ölçü deðeri olarak nokta koordinatlarýnýn kullanýldýðý görülür. Bursa-Wolf modelinde ölçü deðeri olarak kullanýlan direkt koordinat deðerleridir. Üç boyutlu dik koordinat sisteminde tanýmlanmýþ bu koordinatlar oldukça büyük deðerlerdir. Çözüm için oluþturulan katsayýlar matrislerinin bazý elemanlarýnýn çok küçük deðerler olduðu (0 ve 1 gibi), diðer bazý elemanlarýnýn ise çok büyük deðerler (koordinat deðerleri) olduðu görülür. Bu þekilde oluþturulan bir matrisin kondisyonu bozuk olabilir ve çözümde hatalý sonuçlar verebilir. Ayrýca bu þekildeki bir matrisin hesaplarda kullanýlmasý da oldukça zordur. Bu nedenlerle dönüþüm hesabýnda koordinatlarýn ötelenerek küçük koordinat deðerlerinin ölçü deðeri olarak kullanýlmasý daha iyi bir sonuç doðuracaðý düþünülmüþtür. Molodensky-Badekas modelinde ölçü deðeri olarak öteleme yapýlmýþ koordinatlar kullanýlmýþtýr. Bu durum hesap kolaylýðý saðlar hem de daha saðlýklý sonuçlar elde edilir ( Uzun, 2003) Tablo 1 ve Tablo 2 incelendiðinde, Bursa-Wolf modeli için hesaplanan ilk üç parametre deðerinin Molodensky-Badekas modelinden hesaplanan deðerlerden oldukça farklý olduðu, diðer dört parametrenin ise yaklaþýk eþit olduðu görülmüþtür. Bu çalýþmada incelenen üç boyutlu koordinat sistemleri arasýndaki dönüþüm modellerinde, kullanýlan parametrelerin sayýsý ve çözüm yöntemleri aynýdýr. Bu iki modelle de çözümden elde edilen parametrelerle hesaplanan koordinat deðerleri aynýdýr. Hesaplarda bilgisayar kullanýldýðý için yöntemlerde hesaplama yönünden bir zorlukla karþýlaþýlmamýþtýr. KAYNAKLAR Arslan, E., (1997). GPS Koordinatlarýndan Ülke Koordinatlarýna Dönüþüm, Türkiye 6. Bilimsel ve Teknik Harita Kurultayý, , Ankara. Dilaver, A., (1997). Jeodezide Temel Koordinat Sistemleri, Karadeniz Teknik Üniversitesi Mühendislik Mimarlýk Fakültesi, Trabzon. Doðan, U., (1999). Jeodezide Kullanýlan Referans Sistemleri, Türkiye 7. Bilimsel ve Teknik Harita Kurultayý, , Ankara. Eren, K. ve Uzel, T., (1995). GPS Ölçmeleri, Yýldýz Teknik Üniversitesi Matbaasý, Ýstanbul. Gürkan, O., (1979). Astrojeodezik Aðlarýn Deformasyonu ve Türkiye I. Triangülasyon Aðý, 104, Karadeniz Teknik Üniversitesi Yer Bilimleri Fakültesi, Trabzon. Kutoðlu, H. ve Ayan, T., (1998). WGS84 den ED50 Koordinat Sistemine Dönüþümde Yükseklik Sorunu Ýçin Yeni Bir Yaklaþým, Harita ve Kadastro Mühendisliði Dergisi, 85, Kutoðlu, Þ. H., Mekik, Ç. ve Köksal, E., (2001).Üç Boyutlu Benzerlik Dönüþümü Ýçin Kullanýlan Bursa-Wolf ve Molodensky-Badekas Modellerinin Karþýlaþtýrýlmasý, Türkiye 8. Bilimsel ve Teknik Harita Kurultayý, 87-94, Ankara. Mok, E., (1992). A Model For The Transformation Between Satellite and Terrestrial Networks in Hong-Kong, Survey Review, , Öztürk, E. ve Þerbetçi, M., (1992). Dengeleme Hesabý Cilt III, Karadeniz Teknik Üniversitesi Basýmevi, Trabzon. Reit, B. G., (1998). The 7-Parameter Transformation to a Horizontal Geodetic Datum, Survey Review, , Rens, J. and Merry, C. L., (1990). Datum Transformation Parameters in Southern Africa, Survey Review, , Thomson, D. B., (1976). Combination of Geodetic Networks, Ph. D. Thesis, Department of Surveying Engineering, University of New Brunswick, New Brunswick. Uzun, Y., (2003). Üç Boyutlu Astrojeodezik Dik Koordinat Sistemlerinde Dönüþüm Modelleri ve Uyuþumsuz Ölçü Gruplarýnýn Belirlenmesi Yöntemlerinin Karþýlaþtýrýlmasý, Doktora Tezi,KTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon. Yang, Y., (1999). Robust Estimation of Geodetic Datum Transformation, Journal of Geodesy, 73,