Türkiye Türkçesi Ses Bilgisi

Transkript

1 Türkiye Türkçesi Dil Bilgisi I Türkiye Türkçesi Ses Bilgisi Prof. Dr. Hal t DURSUNOĞLU

2 Prof. Dr. Halit DURSUNOĞLU TÜRKİYE TÜRKÇESİ DİL BİLGİSİ I TÜRKİYE TÜRKÇESİ SES BİLGİSİ ISBN DOI / Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. 2017, PEGEM AKADEMİ Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ye aittir. Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri, kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz. Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır. Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz. Pegem Akademi Yayıncılık, 1998 yılından bugüne uluslararası düzeyde düzenli faaliyet yürüten uluslararası akademik bir yayınevidir. Yayımladığı kitaplar; Yükseköğretim Kurulunca tanınan yükseköğretim kurumlarının kataloglarında yer almaktadır. Dünyadaki en büyük çevrimiçi kamu erişim kataloğu olan WorldCat ve ayrıca Türkiye'de kurulan Turcademy.com ve Pegemindeks.net tarafından yayınları taranmaktadır, indekslenmektedir. Aynı alanda farklı yazarlara ait 1000 in üzerinde yayını bulunmaktadır. Pegem Akademi Yayınları ile ilgili detaylı bilgilere adresinden ulaşılabilmektedir. 1. Baskı: Temmuz 2017, Ankara Yayın-Proje: Özlem Sağlam Dizgi-Grafik Tasarım: Tuğba Kuşcuoğlu Kapak Tasarımı: Pegem Akademi Baskı: Vadi Grafik Tasarım ve Reklamcılık Ltd. Şti. İvedik OSB 88 Oto 3. Bölge Sok. No: 101 Yenimahalle/ANKARA ( ) Yayıncı Sertifika No: Matbaa Sertifika No: İletişim Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA Yayınevi: Yayınevi Belgeç: Dağıtım: Dağıtım Belgeç: Hazırlık Kursları: İnternet: E-ileti: [email protected]

3 Türk dilinin kanaatimce en büyük müdafii, aziz Atatürk ün ruhuna ithafen

4 ÖN SÖZ Türkiye Türkçesi Ses Bilgisi, seri hâlinde yayınlamayı düşündüğümüz Türkiye Türkçesi Dil Bilgisi kitaplarının ilkidir. Türkiye Türkçesi dil bilgisi ile ilgili çok ciddî sayıda yayın bulunmaktadır. Bu yayınların her biri dilimize çok önemli hizmetlerde bulunmuştur, bulunmaya da devam etmektedir. Birçoğu dil bilgisi âlimleri tarafından yazılan bu eserler, bu kitabın da en önemli kaynakları durumundadır. Dil bilgisi âlimlerinin açtığı yolda eserler ortaya koyan dil araştırmacılarının eserleri de, yine bu eserin en önemli kaynakları arasındadır. Bunun yanı sıra çeşitli araştırmacılar tarafından yayımlanan makaleler de bu eserin esin kaynakları arasındadır. Kısaca bu eser; tarafımdan okunan, görülen, bakılan ne kadar dil bilgisi çalışması varsa onların her birinden izler taşımaktadır. Her bir ismi; rahmet, minnet ve şükranla yad ediyorum. Bu eserde hepsinin çok önemli yeri var. Yararlandığım kaynaklardan edindiğim bilgileri, derslerimden kazandığım tecrübelerle birleştirerek böyle bir eseri zihnimde şekillendirip ortaya çıkarmama vesile olan, bu gücü bana veren, bu kudreti bana sunan; şüphesiz, Allah. Rabbime minnet ve şükranlarımı ifade diyorum. O yazdırmasaydı yazamadım, o düşündürmeseydi, düşünemezdim. Kitabımda eksik, yanlış, hata çokça vardır ya da bulunabilecektir. Bunları yapmamak için her ne kadar özen göstermeye çalışsak da bunlar mutlaka ve muhakkak olmuştur. Bunları, ilerleyen baskılarda, sizlerden gelen dönütler doğrultusunda inşallah düzeltme gayreti içinde olacağız; bunu, şimdiden taahhüt ediyoruz. Kanaatimce eksiksiz, hatasız, yanlışsız kitap da olmaz zaten; bunlardan arınmış tek kitap vardır: o da, Kur an dır. Onun dışında her kitapta hata, eksik, yanlış olabilir. Nihayetinde, kuluz; hatamız, eksiğimiz, yanlışımız, tabi ki olacaktır. Bunların da hoş görülmesini talep ediyorum. Kitap, 11 bölümden oluşmaktadır: Kitapta 1. bölümde, Dil, dillerin doğuşu, dillerin adlandırılması ve dünya dilleri ; 2. bölümde, Dilin önemi, dil ve kültür ilişkisi ; 3. bölümde, Dil bilgisi ve ses bilgisi ile ilgili temel kavramlar, 4. bölümde, Türkçe ve Türkiye Türkçesi ; 5. bölümde, Türkiye Türkçesi, Türkiye Türkçesinin sesleri, harfleri ve alfabesi ; 6. bölümde, Türkiye Türkçesinde ünlüler ; 7. bölümde, Türkiye Türkçesinde ünsüzler ; 8. bölümde, Türkiye Türkçesinde ses birleşmeleri ; 9. bölümde, Türkiye Türkçesinde ses olayları ; 10. bölümde, Türkiye Türkçesinde seslendirme olayları ve 11. bölümde, Türkiye Türkçesi için başucu kaynakları konuları ele alınmıştır. Konuların sonuna da kitabın okunabilirlik zevkini artırma, geliştirme adına Biraz hisse, Biraz tebessüm, Biraz tefekkür başlıkları altında;

5 vi Türkiye Türkçesi Dil Bilgisi I: Türkiye Türkçesi Ses Bilgisi ders verici, düşündürücü, eğlendirici kıssa, hikâye, fıkra, şiir, vecize gibi edebî yazılar koyduk. Bunlarla eserimize bir tat vermeye çalıştık. Diğer eserlerimde olduğu gibi bu çalışmamda da çokça emekleri olan Pegem Akademi çalışanlarına, özellikle de dizgide Tuğba Kuşcuoğlu'na, çok teşekkür ediyorum. Kitabın, ağzımdaki tadım diye adlandırdığım dilime, güzel ve mübarek dilim Türkçeye, nokta mesabesinde de olsa bir hizmet olması temennisiyle herkese faydalı olmasını Rabbimden niyaz ediyorum , Erzurum Prof. Dr. Halit DURSUNOĞLU

6 Prof. Dr. Halit DURSUNOĞLU 1969 yılında Erzurum da doğdu. İlköğrenimini Bayburt ta, ortaöğrenimini Erzurum da tamamladı yılında Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Bölümünü bitirdi da Yüksek lisans, 2002 de Doktora eğitimini tamamladı. Bir yıl kadar Türkçe Öğretmenliği yaptı yılları arasında Araştırma Görevlisi olarak görev yaptı yılında Yardımcı Doçent, 2011 de Doçent, 2016 da Profesör oldu. Başta Atatürk Üniversitesi olmak üzere Erzurum Teknik Üniversitesi, Bayburt Üniversitesi ve Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitelerinde Türk Dili, Türkiye Türkçesi, Osmanlı Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesi, Türk Dili Tarihi, Türkçe Öğretimi, İlk Okuma Yazma Öğretimi, Eski Türk Edebiyatı, Sözlü ve Yazılı Anlatım, İletişim, Fonetik ve Diksiyon, Etkili İletişim ve Konuşma dersleri verdi. Hâlen Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Ana Bilim Dalında öğretim üyesi olarak görev yapmaktadır. Dursunoğlu nun yayımlanmış 2 kitabı bulunmaktadır: Türkiye Türkçesi Yazım Bilgisi, Aruz Öğretimi.

7 İÇİNDEKİLER Ön Söz...v 1. BÖLÜM DİL, DİLLERİN DOĞUŞU, DİLLERİN ADLANDIRILMASI VE DÜNYA DİLLERİ Dil Dillerin Doğuşu Dillerin Adlandırılması Yapılarına göre dünya dilleri Kökenlerine göre dünya dilleri (Dil aileleri) Dünyada En Çok Kullanılan Diller Dünyada En Etkili Diller BÖLÜM DİLİN ÖNEMİ, DİL VE KÜLTÜR İLİŞKİSİ Dilin Önemi Dil ve Kültür İlişkisi BÖLÜM DİL BİLGİSİ VE SES BİLGİSİ İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR Dil Bilgisi ile İlgili Temel Kavramlar Ses Bilgisi ile İlgili Temel Kavramlar...30

8 x Türkiye Türkçesi Dil Bilgisi I: Türkiye Türkçesi Ses Bilgisi 4. BÖLÜM TÜRKÇE VE TÜRKİYE TÜRKÇESİ Türkçe Türkçe ve Dünya Dilleri Türkçenin dünya dilleri içindeki yeri Türkçenin Altay dilleri içindeki yeri Türkçenin Şekillendiği Coğrafya Türkçenin Şekillendiği İklim Türkçenin Şekillendiği Şartlar Türkçenin Şekillendiği Kültür Türkçeyi Şekillendiren İnsan Tipi Türkçe ve Türkiye Türkçesi Türkçenin ve Türkiye Türkçesinin Tarihî Gelişimi Türkçenin tarihî gelişimi Türkiye Türkçesinin tarihî gelişimi Türkiye Türkçesinin Türkçe İçindeki Yeri Türkiye Türkçesinde Esas Alınan Konuşma ve Yazma Dili Türkiye Türkçesinin Temel Özellikleri Türkiye Türkçesinin Söz Varlığı Bakımından Bugünkü Durumu BÖLÜM TÜRKİYE TÜRKÇESİ, TÜRKİYE TÜRKÇESİNİN SESLERİ, HARFLERİ VE ALFABESİ Türkiye Türkçesi Türkiye Türkçesinin Sesleri Türkiye Türkçesindeki Seslerin Adlandırılması Türkiye Türkçesindeki Harflerin Adlandırılması Türkiye Türkçesinde Kullanılan Alfabe Türklerin Kullanıldığı Alfabeler Türkiye Türklerinin Kullandığı Alfabeler Türkiye Türkçesi Alfabesinde Yer Alan Harflerin Adlandırılması...61

9 İçindekiler xi 6. BÖLÜM TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE ÜNLÜLER Ünlüler Ünlülerin Oluşumu Ünlülerin Söyleniş Özellikleri Ses Olarak Ünlüler Harf Olarak Ünlüler Ünlülerin Dil Bilgisel Bakımdan Adlandırılması Ünlülerin Genel Özellikleri Ünlülerin Harf Harf Kullanım Özellikleri BÖLÜM TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE ÜNSÜZLER Ünsüzler Ünsüzlerin Oluşumu Ünsüzlerin Söyleniş Özellikleri Ses Olarak Ünsüzler Harf Olarak Ünsüzler Ünsüzlerin Dil Bilgisel Bakımdan Adlandırılması Ünsüzlerin Genel Özellikleri Ünsüzlerin Harf Harf Kullanım Özellikleri BÖLÜM TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE SES BİRLEŞMELERİ Ses Birleşmeleri Hece Türkiye Türkçesinde Hece Yapıları Hecelerle İlgili Önemli Adlandırmalar Açık hece-kapalı hece Medli hece Hece düşmesi Hece bölünmesi

10 xii Türkiye Türkçesi Dil Bilgisi I: Türkiye Türkçesi Ses Bilgisi 9. BÖLÜM TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE SES OLAYLARI Ses Olayları Ünlülerle İlgili Ses Olayları Ünlü düşmesi Ünlü türemesi Ünlü değişmesi (dönüşmesi) Ünlü benzeşmesi Ünlü daralması Ünsüzlerle İlgili Ses Olayları Ünsüz düşmesi Ünsüz türemesi Ünsüz değişmesi (dönüşmesi) Ünsüz benzeşmesi Ünsüz yumuşaması Ses Olayları ile İlgili Dil Bilgisel Adlandırmalar Ses Olayları ile İlgili Edebî Adlandırmalar BÖLÜM TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE SESLENDİRME OLAYLARI Vurgu Türkiye Türkçesinde vurgu Vurgu çeşitleri Kelimede vurgu Sözcük kök ya da gövdelerinde vurgu Eklerde vurgu Kelime gruplarında vurgu Cümlede vurgu Anlatımda vurgu Tonlama Türkiye Türkçesinde tonlama Tonlama çeşitleri Durak Ulama

11 İçindekiler xiii 11. BÖLÜM TÜRKİYE TÜRKÇESİ İÇİN BAŞUCU KAYNAKLARI Kaynaklar

12 KAYNAKLAR Aksan, Doğan (2000), Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dil Bilim, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Banguoğlu, Tahsin (2015), Türkçenin Grameri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Bilgin, Muhittin (2013), Anlamdan Anlatıma Türkçemiz, Ankara: Anı Yayıncılık. Bozkurt, Fuat (2010), Türkiye Türkçesi Türkçe Öğretiminde Yeni Bir Yöntem, İstanbul: Kapı Yayınları. Doğan, Levent (2015), Türkiye Türkçesi Grameri, Edirne: Paradigma Akademi Yayınları. Demir, Nurettin ve Yılmaz, Emine (2005), Türk Dili El Kitabı, Ankara: Grafiker Yayınları. Demir, Tufan (2013), Türkçe Dilbilgisi, Ankara: Kurmay Yayınları. Doğan, İsmail ve Öztürk, Abdülkadir (2016), Dünya Dilleri ve Türkçe, Ankara: Gece Kitaplığı Yayınevi. Durmuş, Mustafa (Editör) (2011), Türk Dili El Kitabı, Ankara: Grafiker Yayınları. Dursunoğlu, Halit (2016), Türkiye Türkçesi Yazım Bilgisi, Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık. Ediskun, Haydar (2010), Türk Dilbilgisi, İstanbul: Remzi Kitabevi. Ergin, Muharrem (2000), Türk Dil Bilgisi, İstanbul: Bayrak Basım Yayım Tanıtım. Gencan, Tahir Nejat (2001), Dilbilgisi, Ankara: Ayraç Yayınları. Gülensoy, Tuncer (2005), Türkçe El Kitabı, Ankara: Akçağ Yayınları. Hengirmen, Mehmet (2007), Türkçe Dilbilgisi, Ankara: Engin Yayınevi. Karaağaç, Günay (2013), Türkçe Dil Bilgisi, Ankara: Akçağ Yayınları. Karaağaç, Günay (2010), Türkçenin Ses Bilgisi, İstanbul: Kesit Yayınları. Keskin, Raşit (2003), Türkçe Dil Bilgisi ve Kompozisyon Bilgileri, Konya: Çizgi Kitabevi. Koç, Nurettin (1990), Yeni Dilbilgisi, İstanbul: İnkılap Kitabevi. Özkan, Mustafa (2009), Türkiye Türkçesi Ses ve Yazım Bilgisi, İstanbul: Filiz Kitabevi. TDK (2008), Yazım Kılavuzu, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. TDK (2011), Türkçe Sözlük, An kara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Vural, Hanifi ve Böler, Tuncay (2015), Ses ve Şekil Bilgisi, İstanbul: Kesit Yayınları.