ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

Transkript

1 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ DOKTORA TEZİ Emine ALTINKAYA URUK ANKARA TAVUKÇULUK ARAŞIRMA ENSTİTÜSÜ NDE GELİŞTİRİLEN ÇEŞİTLİ TAVUK HATLARININ FENOTİPİK ÖZELLİKLERİNİN TANITILMASINA İLİŞKİN BİR ARAŞTIRMA ZOOTEKNİ ANABİLİM DALI ADANA, 2011

2 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ANKARA TAVUKÇULUK ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ NDE GELİŞTİRİLEN ÇEŞİTLİ TAVUK HATLARININ FENOTİPİK ÖZELLİKLERİNİN TANITILMASINA İLİŞKİN BİR ARAŞTIRMA Emine ALTINKAYA URUK DOKTORA TEZİ ZOOTEKNİ ANABİLİM DALI Bu Tez 12/08/2011 Tarihinde Aşağıdaki Jüri Üyeleri Tarafından Oybirliği/Oyçokluğu ile Kabul Edilmiştir Prof. Dr. Ahmet TESTİK Prof. Dr. A. Nazım ULUOCAK Prof. Dr. Taner ALAGÖZ DANIŞMAN ÜYE ÜYE Prof. Dr. Ramazan YETİŞİR Doç.Dr. Ladine ÇELİK ÜYE ÜYE Bu Tez Enstitümüz Zootekni Anabilim Dalında hazırlanmıştır. Kod No: Prof. Dr. İlhami YEĞİNGİL Enstitü Müdürü Bu Çalışma Ç. Ü. Araştırma Projeleri Birimi Tarafından Desteklenmiştir. Proje No: ZF2007D15 Not: Bu tezde kullanılan özgün ve başka kaynaktan yapılan bildirişlerin, çizelge ve fotoğrafların kaynak gösterilmeden kullanımı, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunundaki hükümlere tabidir.

3 ÖZ DOKTORA TEZİ ANKARA TAVUKÇULUK ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ NDE GELİŞTİRİLEN ÇEŞİTLİ TAVUK HATLARININ FENOTİPİK ÖZELLİKLERİNİN TANITILMASINA İLİŞKİN BİR ARAŞTIRMA Emine ALTINKAYA URUK ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ZOOTEKNİ ANABİLİM DALI Danışman : Prof. Dr. Ahmet TESTİK Yıl: 2011 Sayfa: 109 Jüri : Prof. Dr. A. Nazım ULUOCAK Prof. Dr. Taner ALAGÖZ Prof. Dr. Ramazan YETİŞİR Doç. Dr. Ladine ÇELİK Çalışma, Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nde geliştirilmekte olan 2 si beyaz (BLUE ve BLACK), 3 ü kahve (RIR I, BAR I ve LINE 54) renkli yumurtacı 5 tavuk hattının, fenotipik özelliklerini ortaya koymak amacıyla yürütülmüştür. Tavuk hatları, kalitatif özellikler (kulakçık rengi, mahmuz rengi, tüy rengi, gaga rengi, deri rengi, bacak rengi, sakal rengi ve yumurta kabuk rengi, ibik şekli) bakımından tanıtılmaya çalışılmıştır. Bazı kantitatif özellikler (göğüs, gaga ve incik ölçüleri, canlı ağırlık artışı, yem tüketimi, ölüm oranı, cinsel olgunluk yaşı ve ağırlığı, ilk on yumurta ağırlığı, %50 yumurta verim yaşı, yumurta verimi ve yumurta kalitesi) belirlenmiş ve bu özellikler bakımından genotipler karşılaştırılmıştır. Gerek büyütme gerekse yumurtlama döneminde; kahverengi yumurtacı genotipler ile beyaz yumurtacı genotipler, üzerinde durulan çoğu özellikler bakımından kendi içlerinde önemli farklılıklar göstermiştir (P<0.05). Sonuç olarak; bu araştırmanın yürütüldüğü koşullarda genel olarak beyaz yumurtacı hatlar arasında BLUE genotipi, kahverengi yumurtacı hatlar arasında ise BAR I genotipi daha iyi performans göstermiştir. Anahtar Kelimeler: Saf Hatlar, Fenotip, Yumurta Verimi ve Ağırlığı, Ölüm Oranı I

4 ABSTRACT PhD THESIS A RESEARCH ON INTRODUCTION OF PHENOTYHPIC PARAMETERS OF SEVERAL POULTRY LINES DEVELOPED IN ANKARA POULTRY RESEARCH INSTITUE Emine ALTINKAYA URUK ÇUKUROVA UNIVERSITY INSTITUTE OF NATURAL AND APPLIED SCIENCES DEPARTMENT OF ANIMAL SCIENCE Supervisor: Prof. Dr. Ahmet TESTİK Year: 2011, Pages: 109 Jury :Prof. Dr. Ahmet TESTİK Prof. Dr. A. Nazım ULUOCAK Prof. Dr. Taner ALAGÖZ Prof. Dr. Ramazan YETİŞİR Doç. Dr. Ladine ÇELİK This study was carried out to find out phenotypic characters of 2 white (BLUE and BLACK), and 5 brown colored (RIR I, BAR I and LİNE 54) laying hen line which improved at Ankara Poultry Research Institutes. It was introduced that the qualitative characteristics (the color of the earlobe, the color of the spur, the color of the feather, the color of the beak, the color of the skin, the color of the leg, the color of the wattle, and the color of the egg shell, the shape of the comb) of laying hen line. Some quantitative characters (breast, beak and shank size, body weight gain, feed intake, mortality range, sexual maturity age and weight, the weight of the first ten eggs, 50% of egg production, egg production and egg quality) determined and compared aspect of these characters of laying hen line. Both growing and laying period, the differences between white genotypes and colored genotypes showed significant differences (P<0.05). As a result, BLUE genotype in white laying hens and BAR I genotype in colored laying hens showed better performance than the others in the research conditions. Key Words: Pure Line, Phenotype, Egg Yield and Weight, Mortality Range. II

5 TEŞEKKÜR Tez konumun belirlenmesi, çalışmanın yürütülmesi ve her konuda yardımlarını esirgemeyen sayın hocam Prof. Dr. Ahmet TESTİK e ve yazımında yardım ve desteğini esirgemeyen sayın Prof. Dr. A.Nazım ULUOCAK a ve Prof. Dr. Taner ALAGÖZ e teşekkür ederim. Doktora tez jüri üyelerinden sayın Prof. Dr. Ramazan YETİŞİR e, Prof. Dr. İskender YILDIRIM a ve Doç. Dr. Ladine ÇELİK e; istatistiksel analizlerimin yapılmasında yardımcı olan Prof. Dr. Tamer KAYAALP e, Biyolog Nurşen YILDIRIM a, Doç. Dr. Soner ÇANKAYA ya; çalışmam süresince yardımlarını esirgemeyen eşim ve aileme; çalışmanın yürütülmesinde emeği geçen Kanatlı Hayvanlar Seksiyonunda çalışan Ahmet BAĞRIAÇIK, ve diğer çalışanlara teşekkür ederim. Çalışmalarım esnasında her konuda emeği geçen mesai arkadaşım Zir. Müh. Tolga AYGÜN e, tezin ve ayrıca katkısı olan bütün arkadaşlarıma samimi ve içten teşekkür etmeyi borç bilirim. Tezim süresince bana destek veren Adana İl Tarım Müdürlüğü Proje ve İstatistik Şube Müdürü Seçkin SEFER e teşekkürlerimi sunarım. III

6 İÇİNDEKİLER SAYFA ÖZ...I ABSTRACT... II TEŞEKKÜR... III İÇİNDEKİLER... IV ÇİZELGELER DİZİNİ... VIII ŞEKİLLER DİZİNİ...XII SİMGELER VE KISALTMALAR... XIV 1. GİRİŞ ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Dış Görünüş İle İlgili Çalışmalar Büyüme İle İlgili Çalışmalar Büyütme Dönemine Ait Yaşama Gücü ve Ölüm Oranları Büyütme Dönemine Ait Yem Tüketimi Büyütme Dönemine Ait Canlı Ağırlık Ortalamaları Yumurtlama Dönemi İle İlgili Çalışmalar Cinsel Olgunluk Yaşı ve Ağırlığı Yumurta Verimi ve Yumurta Ağırlığı Yumurtlama Dönemine Ait Yem Tüketimleri Yumurtlama Dönemine Ait Yaşama Gücü Yumurtlama Dönemine Ait Dönem Sonu Canlı Ağırlığı Yumurtaların İç ve Dış Kalite Özellikleri MATERYAL VE METOD Materyal Kümes Hayvan Materyali Yem Materyali Altlık Materyali Sağlık Koruma ve Kontrol Koşulları Alet ve Ekipmanlar IV

7 Ölçüm Cihazının Özellikleri Metod Büyütme Dönemi Göğüs Ölçüleri Gaga Ölçüleri İncik Ölçüleri Yumurtlama Dönemi Yumurtlama Verimi İle İlgili Özellikler (1). Cinsel Olgunluk Yaşı (2). Cinsel Olgunluk Ağırlığı (3). İlk On Yumurta Ağırlığı (4). % 50 Verim Yaşı (5). Canlı Ağırlık Değişimi (6). Yumurta Ağırlığı (g) (7). Yumurta Verimi (adet) (8). Yaşama Gücü (%) (9). Yem Tüketimi (kg) (10). Yumurta Kalitesi İle İlgili Özellikleri (10).a Yumurta Ağırlığı (g) (10).b Şekil İndeksi (%) (10).c Kabuk Kalınlığı (mm) (10).d Ak İndeksi (mm) (10).e Haugh Birimi (10).f Sarı İndeksi (mm) İstatistiksel Analizler BULGULAR VE TARTIŞMA Hayvanların Genel Özellikleri Kalitatif Özellikler RIR I (Rhode Island Red) Genotipi BAR I (Barred Rock) Genotipi LİNE 54 (Line 54) Genotipi V

8 BLUE (Blue Line) Genotipi BLACK (Black Line) Genotipi Kantitatif Özellikler Büyütme Dönemine Ait Bulgular Saf Hatlara Ait Canlı Ağırlık Ortalamaları (g) Saf Hatlara Ait Yem Tüketimleri (kg) Saf Hatlara Ait Yaşama Gücü (%) Yumurtlama Dönemine Ait Özellikler Yumurta Verimi İle İlgili Özellikler Cinsel Olgunluk Yaşı, Ağırlığı ve %50 Verim Yaşı Saf Hatlara Ait Canlı Ağırlık Ortalaması (g) Saf Hatlara Ait Yem Tüketimleri (kg) Saf Hatlara Ait Yaşama Gücü (%) Yumurta Verimi Yumurta Kalitesi İle İlgili Özellikler SONUÇLAR VE ÖNERİLER KAYNAKLAR ÖZGEÇMİŞ VI

9 VII

10 ÇİZELGELER DİZİNİ SAYFA Çizelge 2.1. Kahverengi ebeveynlerin büyütme dönemi haftalık canlı ağırlık değişimi (g)... 5 Çizelge 2.2. Beyaz ebeveynlerin büyütme dönemi haftalık canlı ağırlık değişimi (g) 6 Çizelge 2.3. Yıllar itibariyle saf hatların performans değeri... 6 Çizelge 2.4. İkili, dörtlü ve saf hatlara ait verim özellikleri... 7 Çizelge 2.5. Yerli ve dış kaynaklı kahverengi yumurtacı hibritlere ait cinsel olgunluk yaşı (gün)... 8 Çizelge 2.6. Kahverengi ve beyaz yumurtacı saf hatlara ait cinsel olgunluk yaşı (gün)... 9 Çizelge 2.7. Yerli ticari yumurtacıların verim özellikleri... 9 Çizelge 2.8. Yerli ve melezleme ile elde edilen hibritlere ait verim özellikleri Çizelge 2.9. Kahverengi yumurtacı hatlara ait verim özellikleri Çizelge Yerli ve dış kaynaklı hibritlerin bazı verim performansları Çizelge Yerli ve dış kaynaklı hibritlerin bazı verim performansları Çizelge Ebeveyn ve hibritlere ait verim özellikleri Çizelge Ebeveyn ve hibritlere ait verim özellikleri Çizelge Yerli ve dış kaynaklı hibritlerin bazı verim performansları Çizelge yıllarında otoseks beyaz yumurtacı ebeveyn ve otoseks hibrite ait 43 haftalık yumurta verim değerleri Çizelge Yerli ve melezleme ile elde edilen hibritlere ait verim özellikleri Çizelge Hibritlerin yumurta verimi ve yumurta ağırlığı değerleri Çizelge Genotiplerin yumurtalarının kalite özellikleri Çizelge 3.1. Yem materyali Çizelge 3.2. Aşı programı Çizelge 4.1. RIR I genotipine ait kalitatif özellikler Çizelge 4.2. BAR I genotipine ait kalitatif özellikler Çizelge 4.3. LINE 54 genotipine ait kalitatif özellikler Çizelge 4.4. BLUE genotipine ait kalitatif özellikler Çizelge 4.5. BLACK genotipine ait kalitatif özellikler VIII

11 Çizelge 4.6. Kahverengi yumurtacı saf hatların dişi bireylerine ait göğüs genişliği ve uzunlukları, incik genişliği, gaga genişlikleri ve uzunlukları (mm) ortalamaları Çizelge 4.7. Kahverengi yumurtacı saf hatların erkek bireylerine ait göğüs genişliği ve uzunlukları, incik genişliği, gaga genişliği ve uzunlukları (mm) ortalamaları Çizelge 4.8. Beyaz yumurtacı saf hatların dişi bireylerine ait göğüs genişliği ve uzunlukları, incik genişliği, gaga genişliği ve uzunlukları (mm) ortalamaları Çizelge 4.9. Beyaz yumurtacı saf hatların erkek bireylerine ait göğüs genişliği ve uzunlukları, incik genişliği, gaga genişliği ve uzunlukları (mm) ortalamaları Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatlara (dişiler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g) Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatlara (erkekler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g) Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatlara (dişiler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g) Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatlara (erkekler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g) Çizelge Saf hatların birey başına 0-6 haftalık (karışık birey) ve 0-18 haftalık yaş itibariyle eklemeli yem tüketimleri (kg) Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatlara ait 0-6 haftalık (karışık bireyler) ve 6-18 haftalık (dişi bireyler) yaş itibariyle yaşama gücü (%) ve ölüm oranları (%) Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatlara ait 0-6 haftalık (karışık bireyler) ve 6-18 haftalık (dişi bireyler) yaş itibariyle yaşama gücü (%) ve ölüm oranları (%) Çizelge Kahverengi yumurtacı saf tavuk hatların cinsel olgunluk yaşı, ağırlığı ve %50 verim değişimi ile ilgili özelliklerin değişimi IX

12 Çizelge Beyaz yumurtacı saf tavuk hatların cinsel olgunluk yaşı, ağırlığı ve %50 verim değişimi ile ilgili özelliklerin değişimi Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatlara (dişi bireyler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g) Çizelge Kahverengi yumurtacı hatlara (erkekler bireyler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g) Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatlara (dişi bireyler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g) Çizelge Beyaz yumurtacı hatlara (erkekler bireyler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g) Çizelge Saf hatların (dişi bireyler) birey başına haftalık yaş itibariyle eklemeli yem tüketimleri (kg) Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatlara ait (20-74 haftalar arası) yaşama gücü (%) ve ölüm oranı (%) Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatlara ait (20-74 haftalar arası) yaşama gücü (%)ve ölüm oranı (%) Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatlara ait yumurta verimi ile ilgili özellikler ( haftalar arası) Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatlara ait yumurta verimi ile ilgili özellikler ( haftalar arası) Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatlara ait birey başına düşen yumurta verimi (%) ve birey başına düşen yumurta verimi (adet) Çizelge Beyaz Yumurtacı saf hatlara ait birey başına düşen yumurta verimi (%) ve birey başına düşen yumurta verimi (adet) Çizelge Saf hatların ait eylül- kasım 2007 aylarına ait kümesi içi sıcaklık değerleri Çizelge Saf hatların aralık ocak 2008 aylarına ait kümesi içi sıcaklık değerleri Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatların yumurtalarının dış kalite özellikleri X

13 Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatların yumurtalarının iç kalite özellikleri Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatların yumurtalarının dış kalite özellikleri Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatların yumurtalarının iç kalite özellikleri XI

14 ŞEKİLLER DİZİNİ SAYFA Şekil No lu Et Tavuğu Yetiştirme Kümesi İçinden Bir Görüntü Şekil No lu Araştırma ve Uygulama Kümesi İçinden Bir Görüntü Şekil No lu Yumurtacı Üretim Kümesi İçinden Bir Görüntü Şekil 3.4. Hassas Dijital Elektronik Terazi Şekil 3.5. Ölçüm Cihazının Önden Görünümü Şekil 3.6. Askılı kova tipi tüp yemlik Şekil 3.7. Otomatik çan tipi plastik suluk Şekil 3.8. Erkek ve dişi bireylerden alınan göğüs ölçümünden görüntü Şekil 3.9. Dişi ve erkek bireylerden alınan gaga ölçümünden görüntü Şekil İncik ölçümünden görüntü Şekil Hassas elektronik laboratuar terazisi Şekil Dijital Kumpas Şekil Mikrometre Şekil Dijital kumpas Şekil Ayaklı Dijital Mikrometre Şekil Dijital kumpas Şekil Ayaklı Dijital Mikrometre Şekil 4.1. RIR I genotipine ait günlük yaştaki civciv Şekil 4.2. RIR I genotipine ait 3 haftalık yaştaki dişi ve erkek bireyler Şekil 4.3. RIR I genotipine ait 6 haftalık yaştaki dişi bireyler Şekil 4.4. RIR I genotipine ait 67 haftalık yaştaki tavuk ve horoz Şekil 4.5.BAR I genotipine günlük yaştaki civciv Şekil 4.6. BAR I genotipine ait 3 haftalık yaştaki dişi ve erkek bireyler Şekil 4.7. BAR I genotipine ait 6 haftalık yaştaki dişi bireyler Şekil 4.8. BAR I genotipine ait 67 haftalık yaştaki tavuk ve horoz Şekil 4.9. LINE 54 genotipine ait günlük yaştaki civciv Şekil LINE 54 genotipine ait 3 haftalık yaştaki dişi ve erkek bireyler Şekil LINE genotipine ait 6 haftalık yaştaki dişi bireyler Şekil LINE genotipine ait 67 haftalık yaştaki tavuk ve horoz XII

15 Şekil BLUE genotipine ait günlük yaştaki civciv Şekil BLUE genotipine ait 3 haftalık yaştaki dişi ve erkek bireyler Şekil BLUE genotipine ait 6 haftalık yaştaki dişi bireyler Şekil BLUE genotipine ait 67 haftalık yaştaki tavuk ve horoz Şekil BLACK genotipine ait günlük yaştaki civciv Şekil BLACK genotipine ait 3 haftalık yaştaki dişi ve erkek bireyler Şekil BLACK genotipine ait 6 haftalık yaştaki dişi bireyler Şekil BLACK genotipine ait 67 haftalık yaştaki tavuk ve horoz Şekil RIR I genotipine ait Tavuk-Kümes yumurta verimi (%) Şekil BAR I genotipine ait Tavuk-Kümes yumurta verimi (%) Şekil LINE 54 genotipine ait Tavuk-Kümes yumurta verimi (%) Şekil BLUE genotipine ait Tavuk-Kümes yumurta verimi (%) Şekil BLACK genotipine ait Tavuk-Kümes yumurta verimi (%) XIII

16 SİMGELER VE KISALTMALAR FAO YUM-BİR ATAE : Food and Agriculture Organisation : Yumurta Üreticileri Merkez Birliği : Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü XIV

17 XV

18 1. GİRİŞ Emine ALTINKAYA URUK 1. GİRİŞ Ülkemizin kanatlı sektörü son yıllarda hızlı bir gelişme göstermektedir. Bu gelişmeye paralel olarak nitelikli genetik materyal ihtiyacı da hızla artmıştır. İhtiyaç duyulan kaliteli damızlık materyalin, yurt içinden ıslah edilmiş materyalle sağlanması mümkün olmadığından, dış ülkelere başvurulmaktadır (Şenköylü, 1985). Dünya ülkelerinin yıllar itibariyle üretim değerlerine bakıldığında, 2009 yılında en fazla yumurta üretiminin bin tonla Çin de (%38.2) yapıldığı görülmektedir. Ülkemizde ise yumurta üretimi 864 bin ton olarak gerçekleşmiştir. Bu üretimle Türkiye yumurtada dünya üretiminde 12. sırada yer almaktadır (FAO, 2011; YUM-BİR, 2011). Ülkemizde tavukçuluğun dışa açılması, hem üretim tekniğinde yeni gelişmelere yol açarak karlılığın artmasını sağlamış, hem de damızlık ihtiyacımızın karşılanmasına büyük ölçüde katkıda bulunmuştur. Nitelikli genetik materyalin kullanılması ve yeni teknoloji ile birlikte kanatlı sektörü modern bir üretim dalı haline gelmiştir. Kanatlı sektörümüz özel kesimde her yönüyle çok hızlı gelişme göstermiş, üretim açısından ise bazı dönemlerde resmi plan hedeflerini aşmış bir hayvancılık kolu olmuştur. Tavukçuluğumuz, bazı işletmelerde bilim ve teknolojinin oldukça ileri düzeyde kullanıldığı tarıma dayalı endüstrimizin en başarılı dallarından birisi haline dönüşmüştür (Testik, 1985). Gelişen tavukçuluğumuz buna rağmen özellikle genetik materyal açısından dışa bağımlılıktan kurtulamamış olup her yıl artan miktarlarda çeşitli dış kaynaklı ebeveynler ve hibritleri ithal etmiştir (Erensayın, 2001). Ülkemizde tavukçuluk sektörünün damızlık materyal bakımından dışa bağımlı olarak gelişmesinin yaratacağı sorunlar ve sakıncaları gidermek amacıyla 1970 li yıllarda Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nde ıslah çalışmalarına hız verilmiştir. Bu çalışmalar sürdürülürken, bir yandan da Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi ile Tarım ve Köyişleri Bakanlığı nın ortak çalışmaları sonucu; 1995 yılında Kanada dan 6 sı kahverengi, 4 ü beyaz yumurtacı olmak üzere toplam 10 adet saf tavuk hattına ait kuluçkalık yumurtalar ithal edilmiş, bunlardan çıkış yapılmış ve bu hatlar Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nün Haymana/İkizce de bulunan 1

19 1. GİRİŞ Emine ALTINKAYA URUK tesislerinde yetiştirilmeye alınmıştır. Bu saf hatlar, akrabalığın artmamasına da dikkat edilerek kendi içlerinde çoğaltılmış, sonra bazı özelliklerin geliştirilmesi amacıyla seleksiyon ve hatlar arası hibritleme çalışmalarına başlanmıştır. Daha sonra ise, hatlar arasında çeşitli melezleme çalışmaları yapılmış ve özel kombinasyon kabiliyeti yüksek hatlar belirlenerek, ikisi kahverengi (ATAK, ATAKS), biri beyaz (ATABEY) olmak üzere üç hibritin üretimi gerçekleştirilmiştir (Akman ve ark., 2004). Hızla gelişen tavukçuluk sektörümüz, Tarım ve Köyişleri Bakanlığının Koruma Kontrol Şube Müdürlüğü nün 2010 yılı kayıtlarına göre ticari yumurtacı işletme sayısı 1072, kapasitesi bakımından 56 milyon adet/dönem, etçi işletme sayısı 8908, kapasitesi 131 milyon adet/dönem, damızlık işletme sayısı ise 277 ve kapasitesi 8 bin dönem/adet e ulaşmıştır. Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nde yetiştirilen saf hatlar ve bunların hibritleri üzerinde yapılan çalışma ve değerlendirmelerden olumlu sonuçlar alınmıştır (Göğer, 1996; Büyükbebeci ve ark., 1999; Göğer ve ark., 2003; Mızrak ve ark., 2007a; Mızrak ve ark., 2007b; Göğer ve ark., 2007; Durmuş ve Türkoğlu, 2007). Bugün Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nün geliştirdiği damızlıklardan elde edilen hibritler yurt dışından ithal edilen ticari hibritlerle yarışacak duruma geldiği belirtilmektedir (Anonymous, 2005a). Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından alınan karar gereğince, daha önce geliştirilen kahverengi ve beyaz yumurtacı ebeveynler gen kaynağı olarak korunmak üzere 2003 yılında Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nden diğer enstitülere de verilmiştir (Anonymous, 2005b). Bu genetik materyalden Ç.Ü. Ziraat Fakültesi Araştırma Uygulama Çiftliği ne de getirilmiştir. Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünde geliştirilmiş olan 5 farklı saf tavuk hattının Çukurova Üniversitesi koşullarındaki fenotipik özellikleri (dış görünüşlerine göre), performansları (büyüme döneminde; canlı ağırlık artışları, grup düzeyinde yem tüketimleri, ölüm oranı gibi parametrelerin belirlenmesi, yumurtlama döneminde ise ölüm oranları, cinsel olgunluk yaşı, cinsel olgunluk ağırlığı, yumurta verimi, grup düzeyinde yem tüketimi) ve yumurta kalite ölçütleri gibi kriterlerin belirlenmesi araştırmanın amacını oluşturmuştur. 2

20 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR 2.1. Dış Görünüş İle İlgili Çalışmalar Simona ve ark., (2008) 45 haftalık yaştaki yumurtacı hibrit ile yaptıkları çalışmada, vücut uzunluğunu 18.06±0.15 cm, göğüs uzunluğunu ise 10.85±0.11 cm olarak tespit etmişlerdir. Komboçya da dört farklı ırk üzerinde fenotipik özellikleri belirlemek amacıyla yaptıkları çalışmada, tüy şeklinin, renginin ve uzunluğunun birbirinden farklı olduğunu bildirmişlerdir (Vathana ve Keo, 2006). Tayland ın kuzey bölgesinde 4 farklı işletmede Decoy ırkları üzerinde fenotipik özellikleri belirlemek amacıyla yaptıkları çalışmada, erkek hayvanlarda boyun ve bölgesinin %91 inin parlak sarı, kuyruk renginin %93 ü siyah, kulak lobu etrafının %75 i parlak sarı, kulak lobunun %91 inin kırmızı, yüz renginin %100 kırmızı, göz renginin %80 portakal sarısı, gaga renginin %71 i gri-siyah renkli, bacak renginin %70 gri-siyah, deri renginin %67 sinin beyazımsı kırmızı ve %100 balta ibikli olduğunu, ayrıca vücut uzunluğu, genişliği ve incik genişliğinin sırasıyla; 175, 55, 7.0 mm olduğunu bildirmişlerdir. Dişi hayvanlarda ise, boyun ve bölgesinin kahverengi ve tüy uçlarının sarı, kulak lobu etrafının %72 i parlak sarı, kulak lobunun %85 inin kırmızı, yüz renginin %97 sinin kırmızı, göz renginin %88 sinin portakal sarısı, gaga renginin %96 i gri-siyah renkli, bacak renginin %71 gri-siyah, deri renginin %79 sinin beyazımsı kırmızı ve %96 balta ibikli olduğunu, vücut uzunluğunun, genişliğinin ve incik genişliğinin sırayla; 156, 45, 6.3 mm olduğunu bildirmişlerdir (Morathop ve ark., 2009) Büyüme İle İlgili Çalışmalar Büyütme Dönemine Ait Yaşama Gücü ve Ölüm Oranları İpek ve ark., (1998), kahverengi ve beyaz yumurtacı hibritlerin işletme koşullarında bazı özelliklerinin saptanmasıyla ilgili olarak 0-20 haftalık yaş 3

21 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK döneminde kahverengi yumurtacılarda 8.57 kg/piliç yem tüketimi, %5.23 oranında ölüm; beyaz yumurtacılarda ise 7.93 kg/piliç yem tüketimi, %3.31 oranında ölüm belirlemişlerdir. Durmuş ve ark., (2009) yaptıkları çalışmada, ATAK ve ATAK-S kahverengi yumurtacı hibrit ile ATABEY beyaz yumurtacı hibritinin 0-17 haftalık yaştaki yaşama gücü değerlerini iki farklı yerde (SDÜ ve OMÜ) sırayla %95.94, 97.41, ve %96.50, ve olarak belirlemişlerdir. Nick Brown, Isa Brown ve Tetra SL kahverengi ticari hibritlerin eşdeğer çevre koşullarında büyüme ve üretim dönemi verim performanslarını inceleyen Başpınar ve ark., (2003), 18. hafta sonu itibariyle ölüm oranlarını sırayla % 2.81, 1.75 ve 1.50 olarak bildirmişlerdir. Düzgüneş ve ark., (1982) yerli kahverengi, yerli beyaz ve dış kaynaklı kahverengi yumurtacı hibritlerle yaptıkları test çalışması sonucunda 0-8 haftalar arasında her genotip için yaşama gücü değerlerini sırasıyla % 98.53, ve olarak belirtmişlerdir. ATAE tarafından geliştirilen kanat tüylenme hızına göre cinsiyet ayırımına imkan veren beyaz yumurtacı otoseks ebeveynin O 2 ve T 2 melez performanslarına göre ıslah etmek maksadıyla yaptığı araştırmada, 1987 yılında büyütme dönemine ait O 2-1, O 2-2, T 2 hatlarının yaşama gücü değerlerini sıra ile %79.7, %89.1 ve %81.2 bildirirken, 1988 yılında ise aynı hatların yaşama gücü değerlerini %76.2, %73.9 ve %86.9 olarak bildirmiştir (Kadıoğlu, 1990) Büyütme Dönemine Ait Yem Tüketimi Başpınar ve ark., (2003), Nick Brown, Isa Brown ve Tetra SL kahverengi ticari hibritlerin eşdeğer çevre koşullarında büyüme döneminde, 0-18 haftalık toplam yem tüketimlerini kahverengi ticari hibritlerde (Nick Brown, Isa Brown ve Tetra SL) g, g, g olarak belirtmişlerdir. 4

22 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK Büyütme Dönemine Ait Canlı Ağırlık Ortalamaları İki yerli kahverengi ((ATE-K(1), ATE-K(2)) ve iki yerli beyaz ((ATE-B(1), ATE-B(2)) ile iki dış kaynaklı kahverengi (YB-K(1) ve YB-K(2)) ve dış kaynaklı beyaz ((YB-B)) yumurtacı hibritlerin karşılaştırıldığı bir araştırmaya ait sonuçlara göre, 21. hafta canlı ağırlıkları sırasıyla 1827 g, 1849 g, 1544 g, 1387 g, 1877 g, 1901 g ve 1491 g olarak bildirmişlerdir (Düzgüneş ve ark., 1985). ATAE tarafından yetiştirilen yerli beyaz yumurtacı hibrit (ATABEY) ile iki dış kaynaklı beyaz yumurtacı hibritin (Hy-Line ve Lohmann LSL) çeşitli özellikler bakımından karşılaştırıldığı bir çalışmada, 20 haftalık yaştaki canlı ağırlığı sırayla 1364 g, 1350 g ve 1297 g olarak saptamıştır (Tourchyan, 2005). Yerli iki yumurtacı kahverengi hibrit ile iki dış kaynaklı kahverengi yumurtacı hibritin verim özellikleri bakımından karşılaştırıldığı çalışmada (Fathel, 2005) 20. haftada canlı ağırlığı 1613 g, 1679 g, 1556 g ve 1524 g olduğunu bildirmiştir. ATAE de yetiştirilen, kanat tüylenmesine göre cinsiyet ayırımına imkan veren, O 1, T 1, O 1 T 1, O 2 T 2 beyaz yumurtacıların 22. haftalık yaştaki canlı ağırlıkları sırayla; 1353g, 1335 g, 1295 g, 1328 g, olarak tespit etmiştir (Yetişir, 1984). Mızrak ve ark., (2010), ATAE de yetiştirilen kahverengi ve beyaz yumurtacı saf hatlardan elde edilen ebeveynlerin çeşitli verim özelliklerinin tespiti ve birbirleriyle kıyaslanması amacıyla bir çalışma yapmışlardır. Çalışmada, 4 adet kahverengi (Line54 Colombian, Colombian Line 54, Barred Rock I ve Barred Rock II), 2 adet de beyaz (Maroon Blue, Black Maroon) genotiplerin büyütme dönemine ait canlı ağırlık ortalamaları Çizelge 2.1 ve Çizelge 2.2 de verilmiştir. Çizelge 2.1. Kahverengi ebeveynlerin büyütme dönemi haftalık canlı ağırlık değişimi (g) Genotip/Haftalar Haftalar Line54 Colombian Colombian Line Barred Rock II Barred Rock I

23 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK Çizelge 2.2. Beyaz ebeveynlerin büyütme dönemi haftalık canlı ağırlık değişimi (g) Genotip/Haftalar Haftalar Maroon Blue Black Maroon Yumurtlama Dönemi İle İlgili Çalışmalar Cinsel Olgunluk Yaşı ve Ağırlığı Uysal ve Boğa (1990), Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nde bulunan, kanat tüylenmesine göre cinsiyet ayrımına imkan veren beyaz yumurtacılar, dış kaynaklı ebeveynler ve tüy rengine göre cinsiyet ayrımı yapılabilen kahverengi yumurtacı tavukları kullanarak yaptıkları araştırmada, ebeveyn hibritlerin çeşitli verim özelliklerini tespit etmişlerdir. Çalışmada, T 1 T 1, T 1 Y, O 1 O 1, YO 1, O 1 T 1, YO 1 T 1 Y kodu verilen beyaz yumurtacılarda sırasıyla cinsel olgunluk yaşını 172, 174, 167, 160, 153 ve 154 gün, cinsel olgunluk ağırlıklarını 1490, 1413, 1518, 1608, 1678 ve 1689 g olduğunu bildirmişlerdir. ATAE de yetiştirilen yumurtacı saf hatların ıslahı ile bu hatlardan elde edilen hibrit ve ebeveynlerin çeşitli verim özelliklerinin tespiti amacıyla yapılan çalışmada Mızrak (2008), saf hatların (RIR I, BAR I, LİNE 54, BLUE ve BLACK) 2005, 2006 ve 2007 yılında performans değerlerine göre cinsel olgunluk yaşı ve cinsel olgunluk ağırlıklarını yıllar itibariyle aşağıdaki Çizelge 2.3 te bildirmiştir. Çizelge 2.3. Yıllar itibariyle saf hatların performans değerleri Genotip/ Özellikler Cinsel Olgunluk Yaşı (gün) Cinsel Olgunluk Ağırlığı (g) Cinsel Olgunluk Yaşı (gün) Cinsel Olgunluk Ağırlığı (g) Cinsel Olgunluk Yaşı (gün) Cinsel Olgunluk Ağırlığı (g) RIR I BAR I LİNE BLUE BLACK

24 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen ATAK-S yumurtacı hibritinin Çukurova Bölgesi nde performansını saptamak amacıyla yaptıkları çalışmada; cinsel olgunluk yaşını 150 gün, cinsel olgunluk ağırlığını ±8.53 g olarak saptamıştır (Yiğitoğlu, 2007). Türkoğlu ve ark., (1987) yaptıkları çalışmada, üç dış kaynaklı yumurtacı hibrite (New Hampshire, Hy-Line ve HisexBrown) ait cinsel olgunluk yaşı değerlerini kafes sisteminde sırayla ±1.74 gün, ±2.30 gün, ±2.08 gün, yer siteminde ise; ±5.91 gün, ±2.82 gün ve ±4.05 gün olarak bildirmişlerdir. Cinsel olgunluk ağırlıklarını yer sisteminde ±48.1 g, ±48.42 g, ±49.4 g, kafes sisteminde ise ±45.9 g, ±41.3 g ±40.5 g olarak bildirmişlerdir. Uysal (1988), melezlerin saf hatlara nazaran on gün kadar daha erken yumurtaya geldiklerini belirlemiştir. Ayrıca melezlerin ortalama olarak, saf hatlara nazaran g kadar ağırken yumurtaya geldiklerini saptamıştır. Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nde ikili (G 1 S 1 ve G 2 S 2 ) ve dörtlü melezleri (G 12 S 12 ) ile saf hatların (S 1 S 1, S 2 S 2, S 1 S 2 ) verim özelliklerinin karşılaştırıldığı çalışmada, cinsel olgunluk yaşını ve ağırlığını Çizelge 2.4 te verilmiştir (Saylam, 1988). Çizelge 2.4. İkili melezler, dörtlü melezler ve saf hatlara ait verim özellikleri İkili ve Dörtlü Melezler Özellik G 1 S 1 G 2 S 2 G 12 S 12 S 1 S 1 S 2 S 2 S 1 S 2 Cinsel Olgunluk 159.4± ± ±1, Yaşı (gün) Cinsel Olgunluk Yaşı (g) ± ± ± Fathel ve Elibol (2006), ATAE tarafından geliştirilen ATAK ve ATAK-S adlı 2 adet kahverengi yumurtacı genotip ile iki dış kaynaklı kahverengi yumurtacı hibritin (Nick Brown ve Lohmann Brown) çeşitli verim özellikleri bakımından karşılaştırılmasına yönelik çalışma sonucunda, yerli kahverengi yumurtacı ATAK ve 7

25 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK ATAK-S hibritlerin dış kaynaklı hibritlere göre cinsel olgunluk yaşı değerlerini Çizelge 2.5 te bildirmişlerdir. Çizelge 2.5. Yerli ve dış kaynaklı kahverengi yumurtacı hibritlere ait cinsel olgunluk yaşı (gün) Özellik ATAK ATAK-S NB LB Cinsel Olgunluk Yaşı (gün) 154.3±0.91 a 152.1±0.91 b 149.2±0.91 c 146.8±0.91 d a, b, c: Aynı satırda farklı harflerle gösterilen ortalama arasındaki farklılıklar önemlidir (P<0.05). Değişik orjinli Leghorn ve New Hampshire kültür ırklarından elde edilen melezlerin çeşitli verim özellikleri bakımından karşılaştırıldığı bir çalışmada, Leghorn ve New Hampshire ırklarının cinsel olgunluk ağırlığı bakımından melezlerin ebeveynlere nazaran bir üstünlüğü olmadığını tespit etmişlerdir (Bilici ve Düzgüneş, 1986). Hanumaiah ve ark., (1976), Rhode Island Red kahverengi yumurtacı tavuk ırkında cinsel olgunluk yaşını 199 gün, cinsel olgunluk ağırlığını 1960 g olarak, beyaz Leghorn x Rhode Island Red melezlerinin ise cinsel olgunluk yaşını 159 gün, cinsel olgunluk ağırlığını 1622 g olarak bildirmişlerdir. ATAE de yetiştirilen Rhode Island Red II kahverengi yumurtacı hattın 43 haftalık performans değerlendirilmesi sonucu, cinsel olgunluk yaşını 157 gün ve cinsel olgunluk ağırlığını ise 1842 g olarak saptanmıştır (Doğan, 2007). ATAE de elde edilmiş olan kahverengi yumurtacı hibrit ebeveynleri arasında yapılan çeşitli melezlerde cinsel olgunluk yaşının gün, cinsel olgunluk ağrılığının g arasında olduğunu tespit etmişlerdir (Anonymous, 1986). Ülkemize Kanada dan getirilmiş olan kahverengi ve beyaz yumurtacı saf hatların cinsel olgunluk yaşı ile ilgili veriler Çizelge 2.6 da verilmiştir (Göğer, 1996). 8

26 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK Çizelge 2.6. Kahverengi ve Beyaz Yumurtacı Saf Hatlara Ait Cinsel Olgunluk Yaşı (Gün) Kahverengi Yumurtacı Hatlar Cinsel Olgunluk Yaşı (gün) Rhode Island Red I 123 Barred Rock I 132 Line Beyaz Yumurtacı Hatlar Black Line 120 Blue Line 128 Enstitümüz (ATAE) uzun yıllardan beri sürdürdüğü ıslah çalışmaları neticesinde ülkemize ait 3 adet yumurtacı damızlık hibrit hattını (ATABEY, ATAK ve ATAK-S) geliştirerek sektörün hizmetine sunmuştur. Yumurtacı damızlık hibrit hatlarının cinsel olgunluk yaşları ve cinsel olgunluk ağırlıklarına ait değerler Çizelge 2.7 de verilmiştir (Anonymous, 2005). Çizelge 2.7. Yerli ticari yumurtacıların verim özellikleri Özellik ATAK ATAK-S ATABEY Cinsel Olgunluk Yaşı (gün) Cinsel Olgunluk Ağırlıkları (g) Sarıca ve Testik (1988), beyaz yumurtacı yerli otoseks ebeveynleri olarak ATAE de geliştirilen O 1, O 2 baba ve T 1 ve T 2 ana soylarından, ikili ve dörtlü melezlemeyle elde edilen hibritlerin verimlerini karşılaştırmak amacıyla yaptıkları çalışmada, cinsel olgunluk yaşı ve ağırlık değerlerini Çizelge 2.8 de bildirmişlerdir. 9

27 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK Çizelge 2.8. Yerli ve melezleme ile elde edilen hibritlere ait verim özellikleri Özellik Cinsel Olgunluk Yaşı (gün) Cinsel Olgunluk Ağırlığı (g) Baba Hatlar O ±0.91 a ±12.53 a O ±1.05 a ±13.66 a O 1 O ±1.32 ab ±12.71 b Ana Hatlar T ±1.10 b ±10.19 cd T ±1.00 b ±9.33 be T 1 T ±1.02 ac ±8.46 bde Hibritler (İkili Melezler) O 1 T ±0.86 a ±10.20 a O 2 T ±1.35 b ±12.08 a Hibritler (Dörtlü Melezler) (O 1 O 2 ) (T 1 T 2 ) 175.9±1.34 c ±11.83 a a,b,c,d,e: Aynı özellik için farklı harfle gösterilen gruplar arasındaki farklılıklar önemlidir (P<0,005). ATAE tarafından geliştirilen ATABEY beyaz yumurtacı hibrit ile iki dış kaynaklı beyaz yumurtacı hibritin (Hy-Line ve Lohmann LSL) çeşitli verim özellikleri bakımından karşılaştırıldığı çalışmada, cinsel olgunluk yaşını sırayla 152, 151 ve 149 gün olarak belirlemiştir (Tourchyan, 2005). Rahman ve ark., (1987) Rhode Island Red Fayoumi yumurtacı hibritin cinsel olgunluk yaşına 33. haftada geldiğini saptamışlardır. Sazzad (1992), Rhode Island Red, Fayoumi yumurtacı ırklar ile ve Fayoumi Rhode Island Red yumurtacı hibritinin cinsel olgunluk yaşlarını sırayla 164, 156 ve 150 gün olarak bildirmiştir. ATAE de geliştirilen ikisi kahverengi (ATAK ve ATAK-S) ve birisi beyaz (ATABEY) toplam üç yumurtacı hibritin verim özelliklerini karşılaştırmak üzere yapılan çalışmada, cinsel olgunluk yaşlarını sırayla , ve gün, cinsel olgunluk ağırlıklarını ise 1691, 1830 ve 1397 g olarak saptamışlardır (Durmuş ve ark., 2009). Başpınar ve ark., (2003), Brown Nick, Isa Brown ve Tetra SL kahverengi ticari hibirtlerin eşdeğer çevre koşullarında büyüme ve üretim dönemi verim 10

28 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK performanslarını incelemek amacıyla kullanıldıkları çalışmada, %50 yumurta verimine ulaşma yaslarını 154, 148 ve 150 gün olarak belirlemişlerdir. Göğer ve ark., (2007) ATAE tarafından geliştirilen dört saf hattın (BAR I, COLOMBIAN, LINE 54, RHODE ISLAND RED) yedi yıllık verilerine dayanarak çeşitli verim özelliklerini karşılaştırdığı çalışmada, cinsel olgunluk yaşlarını ve ağırlıklarını Çizelge 2.9 da vermişlerdir. Çizelge 2.9. Kahverengi yumurtacı hatlara ait verim özellikleri Hatlar Yıllar Cinsel Olgunluk Yaşı (gün) Cinsel Olgunluk Ağırlığı (g) ± ± ± ± ± ±7.01 BAR I ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ±6.51 COLOMBIAN ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ±7.09 LINE ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ±6.10 RHODE ISLAND RED I ± ± ± ± ± ± ± ±5.48 Kanada dan 1996 yılında getirilen saf hatların ikili melezlerinden (Barred Rock-II Barred Rock-I, Line 54 Colombian, Barred Rock-I Barred Rock-II ve Colombian Line 54) elden edilen hayvanların, cinsel olgunluk yaşlarını sırayla 11

29 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK ortalama 179.5, 172.5, 172.7, gün olarak cinsel olgunluk ağırlıklarını ise g, g, g ve g olarak tespit etmiştir (Kutsal, 2001). ATAE nde bulunan saf hatlardan elde edilen ebeveyn (Barred Rock I, Barred Rock II, Colombian Rock Line 54, Line 54 Colombian Rock) ve bunların hibritlerinin (Rhode Island Red I Barred Rock I, Rhode Island Red II Barred Rock II, Rhode Island Red II Line 54, Rhode Island Red I Colombian Rock) çeşitli verim özelliklerinin karşılaştırıldığı çalışmada, ebeveynlerin cinsel olgunluk yaşlarını 146, 151, 146, 147 gün, cinsel olgunluk ağırlıklarını ise 1667, 1787, 1668, 1616 g olarak bulmuşlardır. Hibrit genotiplerde ise cinsel olgunluk yaşını; 142, 144, 146, 146 gün olarak, cinsel olgunluk ağırlıklarını ise sırayla 1836, 1822, 1638, 1759 g olarak saptamışlardır (Mızrak ve ark., 2007a). Mızrak ve ark., (2007b), ATAE geliştirilen beyaz yumurtacı ebeveyn hatlar ve hibritleri ile yaptıkları bir araştırmada, ebeveynlere ait cinsel olgunluk yaşlarını 150 gün ve 148 gün, cinsel olgunluk ağırlıklarını ise 1360 g ve 1395 g olarak belirlerlerken, hibritlerin cinsel olgunluk yaşını; 148 gün 146 gün, cinsel olgunluk ağırlıklarını ise 1342 g ve 1391 g olarak bildirmişlerdir. Melezlerin saf hatlara göre daha erken yaşta cinsel olgunluğa eriştiklerini bildirmişlerdir (Durmuş ve Türkoğlu, 2007) Yumurta Verimi ve Yumurta Ağırlığı Yetişir (1984), Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nde bulunan, kanat tüylenmesine göre cinsiyet ayırımına imkan veren, O 1, T 1, O 1 T 1 ve O 2 T 2 lerin beyaz yumurtacıların 64 haftalık yumurta verimlerinin adet, adet, adet ve adet; yumurta ağırlıklarını ise 59.8 g, 58.6 g, 60.7 g, 63.7 g olduğunu bildirmiştir. Yumurta üretiminde Genotip Çevre interaksiyonları üzerine Türkoğlu ve ark., (1987) yaptıkları araştırmada, üç dış kaynaklı yumurtacı hibrite (New Hampshire, Hy-Line ve HisexBrown) ait yumurta verim ortalamalarını sırayla; 72.2 adet, 95.6 adet, adet, yumurta ağırlıklarını ise sırayla 57.9 g, 58.6 g, 61.6 g olarak saptamışlardır. 12

30 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK ATAE de yetiştirilen yumurtacı saf hatların ıslahı ile bu hatlardan elde edilen hibrit ve ebeveynlerin çeşitli verim özelliklerinin tespiti amacıyla yapılan çalışmada Mızrak (2008), saf hatların (RIR I, BAR I, LINE 54, BLUE ve BLACK) 2005, 2006 ve 2007 yılında performans değerlerine göre yumurta ağırlıklarını yıllar itibariyle sırayla 58, 55, 55, 54 ve 54 g; 58, 56, 55, 55 ve 55 g ve 58, 57, 54, 55 ve 55 g olarak bildirmiştir. ATAE bünyesinde ıslah çalışmaları ile elde edilen gerek kahverengi gerekse beyaz yumurtacı hatların hibrit dölleri dış kaynaklı hibritlerle çeşitli performansları bakımından bir karşılaştırılma yapılmıştır (Aslan ve ark., 1995). Bu karşılaştırmada yılları arasında elde edilen bulgular aşağıda Çizelge 2.10 da verilmiştir. Çizelge Yerli ve dış kaynaklı hibritlerin bazı verim performansları Genotip Yumurta Verimi Yumurta Ağırlığı ATEB ATEB ATEB ATEB YAB-B YAB-B YAB-K YAB-K ATEK ATEK ATEK: Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünde Geliştirilen Kahverengi Yumurtacı Hibrit ATEB: Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünde Geliştirilen Beyaz Yumurtacı Hibrit YAB-K: Yabancı Kaynaklı Kahverengi Yumurtacı Hibrit YAB-B: Yabancı Kaynaklı Beyaz Yumurtacı Hibrit ATAE bünyesinde kahverengi yumurtacı hibrit ebeveynlerini geliştirmek için yerli ve dış kaynaklı yumurtacı hibritleriyle yaptığı bir araştırmada, A işletmesindeki (64 13

31 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK haftalık) ve B işletmesindeki (72 haftalık) tavuk-gün yumurta verimi ve yumurta ağırlıklarına ait değerler Çizelge 2.11 de tespit edilmiştir (Akın, 1983). Çizelge Yerli ve dış kaynaklı hibritlerin bazı verim performansları Yumurta Verimi (adet) (Tavuk-Gün) Yumurta Ağırlığı (g) İşletme Kodu DKYH YKYH DKYH YKYH A A A A A A B B B B DKYH: Dış Kaynaklı Yumurtacı Hibrit YKYH: Yerli Kahverengi Yumurtacı Hibrit Başpınar ve ark., (2003), Nick Brown, Isa Brown ve Tetra SL kahverengi ticari hibirtlerin eşdeğer çevre koşullarında üretim dönemi verim performanslarını incelediği araştırmasında, tavuk başına yumurta verimleri sırasıyla (tavuk-kümes) 281, 258 ve 257 adet, ortalama yumurta ağırlığı 58.55, ve g olduğunu bildirmişlerdir. ATAE de yetiştirilen beyaz yumurtacı ebeveyn ve bunların hibritlerinin çeşitli verim özelliklerinin karşılaştırıldığı çalışmada; yumurta verim ve ağırlıklarını Çizelge 2.12 de vermişlerdir (Mızrak ve ark., 2007b). 14

32 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK Çizelge Ebeveyn ve hibritlere ait verim özellikleri Özellik Toplam Yumurta Verimi (Adet) (64 Hafta) Yumurta Ağırlık Ortalaması Ebeveynler Maroon Blue 257 a 58.6 a Black Maroon 264 a 60.1 b Hibritler Brown Blue a 58.5 a Black Blue a 58.7 a *P<0,01 *a,b,c:aynı özellik için farklı harfle gösterilen gruplar arasındaki farklılıklar önemlidir. (g) Mızrak ve ark., (2007a), ATAE de yetiştirilen kahverengi yumurtacı ebeveyn ve hibritlerin çeşitli verim özellikleri bakımından karşılaştırılmasında; yumurta verim ve ağırlıklarını Çizelge 2.13 te belirlemişlerdir. Çizelge Ebeveyn ve hibritlere ait verim özellikleri Özellik Yumurta Verimi (Adet) Yumurta Ağırlık Ortalaması (g) Ebeveynler Barred Rock I a 58.1 b Barred Rock II b 61.3 c Colombian Rock Line b 58.6 b Line 54 Colombian Rock a 56.1 a Hibritler Rhode Island Red I Barred Rock I a a Rhode Island Red II Barred Rock II b 63.9 b Rhode Island Red II Line ab 60.1 c Rhode Island Red I Colombian Rock ab 61.0 c *P<0,01 *a,b,c:aynı özellik için farklı harfle gösterilen gruplar arasındaki farklılıklar önemlidir. Düzgüneş (1985), ATAE tarafından yürütülen Hibrit Ebeveynleri Geliştirme Projesi çalışması sonucu, yerli kahverengi yumurtacıların tavuk/gün yumurta verimlerinin dış kaynaklara göre düşük olduğu, yaşama gücünün de dikkate alınarak tavuk/kümes yumurta verimleri arasındaki farkın önemsiz olduğu ve yumurta ağırlığı bakımından ıslah çalışmalarına devam edilmesi gerektiğini bildirmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen veriler Çizelge 2.14 te verilmiştir. 15

33 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK Çizelge Yerli ve dış kaynaklı hibritlerin bazı verim performansları Yumurta Verimi (adet) Yumurta Ağırlığı Hibritler Tavuk/gün Tavuk/kümes (g) G 1 S 1 (kahverengi) P 2 R 2 (kahverengi) O 1 T 1 (Beyaz) O 2 T 2 (Beyaz) Dış kaynaklı (kahverengi) Dış kaynaklı (kahverengi) Dış kaynaklı (Beyaz) ATAE tarafından geliştirilen dört saf hattın (Bar I, Colombian, Line 54, Rhode Island Red I) yedi yıllık verilerine dayanarak çeşitli verim özelliklerinin karşılaştırıldığı çalışmada, 2002 yılı verilerine göre yumurta ağırlık ortalamalarını sırayla 56.1 g, 54.6g, 57.7 g ve 61.7 g olarak bildirmişlerdir (Göğer ve ark., 2007) yıllarında ATAE tarafından geliştirilen kanat tüylenme hızına göre cinsiyet ayırımına imkan veren beyaz yumurtacı otoseks ebeveynin 43. haftalık yaşa kadar olan yumurta verim değerleri Çizelge 2.15 te verilmiştir (Efil, 1995). Çizelge yıllarında otoseks beyaz yumurtacı ebeveyn ve otoseks hibrite ait 43 haftalık yumurta verim değerleri Özellikler Genotipler T 1 T 2 O 1 T 1 O 2 T 2 Yumurta Verimi (Adet) Yumurta Ağırlığı (g) ATAE bünyesinde ebeveyn hatlar ve hibritleriyle yaptığı bir araştırmada, 72 haftalık yumurta verimlerini çeşitli hatlarda sırayla; 213.3, 219.8, ve adet, 72 haftalık yumurta ağırlıklarını ise 62.1, 62.3, 61.3, 62.8, ve 60.8 g olarak tespit etmiştir (Yüceer, 1985) yılında ATAE tarafından yürütülen yerli ve yabancı kahverengi ve beyaz yumurtacı hibritlerde Rastgele Örnekleme Testi sonuçlarına göre, 72 haftalık yumurta verimi ve 43 haftalık yumurta ağırlıkları tespit edilmiştir. Yerli kahverengi yumurtacı hibritlerde yumurta verimini adet arasında olduğunu ve yumurta ağırlığını

34 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK 57.2 g arasında, yabancı kahverengi yumurtacı hibritlerde ise yumurta verimini adet değerleri aralığında, yumurta ağırlığını ise g arasında olduğunu bildirmişlerdir. Yerli beyaz yumurtacı hibritlerde yumurta verimini adet olarak, yumurta ağırlığını g aralığında olduğunu, yabancı beyaz yumurtacı hibritlerde yumurta verimini 209 adet, yumurta ağırlığını ise 54.9 g olarak bildirmişlerdir (Boğa, 1984 ). Sarıca ve Testik., (1988) ATAE de geliştirilen O 1, O 2 baba ve T 1 ve T 2 ana soylarından, ikili ve dörtlü melezlemeyle elde edilen hibritlerin verimlerini karşılaştırmak amacıyla yaptıkları çalışmada, yumurta verimi ve yumurta ağırlığına ait değerleri Çizelge 2.16 da bildirmişlerdir. Çizelge Yerli ve melezleme ile elde edilen hibritlere ait verim özellikleri Hibritler Yumurta Verimi (adet) Yumurta Ağırlığı (g) Tavuk/gün(adet) Baba Hatlar Tavuk/kümes(adet) O ±1.76 a 135.1±2.47 a 59.6±0.26 a O ±2.45 a 126.9±3.15 b 60.9±0.34 b O 1 O ±2.11 a 139.1±2.71 a 58.9±0.35 a Ana Hatlar T ±1.97 a 135.3±2.65 a 56.9±0.26 c T ±2.56 a 135.8±3.20 a 59.8±0.29 a T 1 T ±2.04 c 142.7±3.10 a 59.4±0.26 a Hibritler (İkili Melezler) O 1 T ±1.03 a 135.5±2.43 a 58.3±0.16 a O 2 T ±2.03 b 148.1±3.18 b 58.5±0.21 ab Hibritler (Dörtlü Melezler) (O 1 O 2 ) (T 1 T 2 ) 154.2±1.68 b 145.4±3.34 ab 58.8±0.24 b a,b,c,d,e: Aynı özellik için farklı harfle gösterilen gruplar arasındaki farklılıklar önemlidir (P<0,005). Durmuş ve Türkoğlu (2007), yumurta verimini melezlerin 52 haftalık yaş itibariyle saf hatlara göre daha fazla verim verdiklerini bildirmişlerdir. Beyaz ve kahverenkli yumurtacılarda sentetik hatta ait hibritlerin, yumurta ağırlığı bakımından saf ebeveynin hibritlerine göre daha ağır yumurta verdiklerini bildirmişlerdir (Uysal ve Boğa, 1990). 17

35 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK Uysal (1989), ATAE tarafından geliştirilen kanat tüylenme hızına göre cinsiyet ayırımına imkan veren beyaz yumurtacı ebeveynleri melez performanslarına göre ıslah etmek maksadıyla yaptığı araştırmada, O 1 xt 1, T 1 xt 1 ve O 1 xo 1 hatlarının, 43 haftalık yumurta verimlerinin baba hattında adet, seçilen baba familyalarında adet, seçilen babaların familya ortalamalarına üstünlüğü adet, ana hattında öz kardeş familyalarının 84.75, seçilen öz kardeşlerin üstünlüğünün 96.92, seçilen familyaların üstünlüğünün 12.17, seçilen babaların öz kardeşlerinin ortalamasının adet olduğunu bildirmiştir. ATAE de geliştirilen ikisi kahverengi yumurtacı hibrit (ATAK ve ATAK-S) ile birisi beyaz yumurtacı hibritin (ATABEY) verim özelliklerini koymak amacıyla iki farklı (SDÜ ve OMÜ) üniversitede bir çalışma yürütmüşlerdir. Çalışmada 72 haftalık yaş süresince yumurta verimi ve ortalama yumurta ağırlığı değerleri Çizelge 2.17 de verilmiştir (Durmuş ve ark., 2009). Çizelge Hibritlerin yumurta verimi ve yumurta ağırlığı değerleri Genotipler Özellikler SDÜ ATAK ATAK-S ATABEY Tavuk/Gün Yumurta Verimi (Adet) 289.5± ± ±2.06 Yumurta Ağırlığı (g) 61.2± ± ±0.30 OMÜ Tavuk/Gün Yumurta Verimi (Adet) 273.3± ± ±3.15 Yumurta Ağırlığı (g) 61.8± ± ±0.32 *: a,b,c aynı harfi taşımayan grupların ortalamaları farklıdır. (OMU, P<0,05,(SDU, P<0,01) Kadıoğlu (1984), yabancı üç firmaya ait beyaz yumurtacı hibrit ebeveynlerini kullanarak, F1 ve G1 düzeyindeki melezlerin çeşitli verim özelliklerini tespit etmiştir. Değişik şekilde kodladığı hatların 72 haftalık ortalama tavuk-gün, tavukkümes yumurta verimi, yumurta ağırlığı değerlerini AB, AD, AF ve AL kodlu hatlarda sırasıyla adet, adet, 61.3 g; CB, CD, CF ve CL hatlarında adet, adet 61.9 g; EB, ED, EF ve EL hatlarında adet, adet, 61.6 g; AA, CC ve EE hatlarında adet, adet, 61.4 g; BB, DD, FF ve KK hatlarında adet, adet, 61.0 g; L1 ve L2 hatlarında adet, adet, 18

36 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK 60.3 g; CC ebeveyn AB, CD ve EF hibritleri ile HL dış kaynaklı hibritin ise toplam yumurta veriminin sırasıyla adet, adet, adet, adet, ve adet; ortalama yumurta ağırlığının 57.2 g, 55.4 g, 55.6 g, 54.2 g ve 53.4 g olduğunu bildirmiştir. Yüceer (1986), dış kaynaklı ticari hibritlerle (2 si kahverengi, 2 si beyaz yumurtacı) ATAE de geliştirilen yerli ticari hibritleri (3 kahverengi ve 2 si beyaz yumurtacı) kamu sektörü koşullarında çeşitli verim özellikleri bakımından karşılaştırıldığı çalışmada, yumurta verimi ve yumurta ağırlığı bakımından dış kaynaklı kahverengi yumurtacıları daha üstün sonuç gösterdiğini ve diğer genotipler arasında ise büyük farkların olmadığını tespit etmişlerdir Yumurtlama Dönemine Ait Yem Tüketimleri Başpınar ve ark., (2003), Nick Brown, Isa Brown ve Tetra SL kahverengi ticari hibritlerin eşdeğer çevre koşullarında üretim dönemi verim performanslarını incelediği araştırmasında üretilen yumurta başına yem tüketimleri 135.5, ve g olarak belirlemişlerdir Yumurtlama Dönemine Ait Yaşama Gücü Yumurta verim dönemi boyunca (Fathel, 2005) ATAK, ATAK-S, Nick Brown ve Lohman Brown hibritlerinin sırası ile yaşama gücünü, %96.7, %98.3, %100, %100 olarak saptamıştır. ATAE tarafından geliştirilen kanat tüylenme hızına göre cinsiyet ayırımına imkan veren beyaz yumurtacı otoseks ebeveynin O 2 ve T 2 melez performanslarına göre ıslah etmek maksadıyla yaptığı araştırmada, 1987 yılında yumurtlama dönemine ait O 2-1, O 2-2, T 2 hatlarının yaşama gücü değerlerini sıra ile % 94.6, %93.9 ve %82.9 bildirirken, 1988 yılında ise aynı hatların yaşama gücü değerlerini %82.4, %93.3 ve %81.2 olarak bildirmiştir (Kadıoğlu, 1990). Başpınar ve ark., (2003), Nick Brown, Isa Brown ve Tetra SL kahverengi ticari hibirtlerin eşdeğer çevre koşullarında üretim dönemi verim performanslarını 19

37 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK incelediği araştırmasında, genotiplerin yumurtlama dönemine ait ölüm oranlarını %23.92, ve olarak bildirmişlerdir. Yetişir (1984), ATAE de yetiştirilen, kanat tüylenmesine göre cinsiyet ayırımına imkan veren, O 1, O 2, T 1, T 2 ve O 2 T 2 beyaz yumurtacıların yumurtlama dönemine ait yaşama gücü değerlerini sırayla % 96.1, % 90.6, % 86.4, % 88.0 olduğunu bildirmiştir. Yüceer (1985), yılları arasında uygulanan kahverengi yumurtacı otoseks hibrit ebeveynlerinin geliştirilmesi amacıyla yaptıkları çalışmada, verim dönemine ait yaşama gücü değerlerini yerli ve yabancı kaynaklı hibritler arasında önemli bir faklılık olmadığını tespit etmiştir. Saylam (1988), ikili ve dörtlü melezleme sonucu elde edilen kahverengi yumurtacı yerli G 1 S 1, G 2 S 2, ve G 12 S 12 hibritleri ile yaptıkları çalışmada, yaşama gücünü yumurtlama dönemine ait değerleri sıra ile %90.0, %94.6 ve %100 olarak saptamıştır. ATAE tarafından yapılan ıslah çalışmalarında kahverengi yumurtacı hatlar ile piyasadan temin edilen bir adet (YAB-K) genotip ve RIR II L54, RIR I COL, RIR I SX, GXSX, RIR II COL, RIR I L54, YAB-k, RIR I BAR I, RIR I BAR II, RIR II BAR II, RIR II BAR I kodlu bu hibrit gruplarında haftalar arası yaşama gücü değerleri sıra ile % 97.46, 94.53, 93.94, 95.04, 97.67, 98.84, 79.49, 98.00, 96.34, 95.00, olarak saptanmıştır (Aktan, 2000). Düzgüneş ve ark., (1985), iki yerli kahverengi ((ATE-K(1), ATE-K(2)) ve iki yerli beyaz ((ATE-B(1), ATE-B(2)) ile iki dış kaynaklı kahverengi (YB-K(1) ve YB- K(2)) ve dış kaynaklı beyaz ((YB-B)) yumurtacı hibritlerin karşılaştırıldığı bir çalışmada, haftalık yaştaki yaşama gücünü sırasıyla %89.7, %91.3,%88.1, %91.4, %78.9, %83.0 ve %88.2 olarak bildirmişlerdir. Kadıoğlu (1990), ATAE tarafından geliştirilen kanat tüylenme hızına göre cinsiyet ayırımına imkan veren beyaz yumurtacı otoseks ebeveynin O 2 ve T 2 melez performanslarına göre ıslah etmek maksadıyla yaptığı araştırmada, 1987 yılında yumurtlama dönemine ait O 2-1, O 2-2, T 2 hatlarının yaşama gücü değerlerini sıra ile %94.6, %93.9 ve %82.9 bildirirken, 1988 yılında ise aynı hatların yaşama gücü değerlerini %82.4, %93.3 ve %81.2 olarak bildirmiştir. 20

38 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK Yumurtlama Dönemine Ait Dönem Sonu Canlı Ağırlığı Durmuş ve ark., (2009) yaptıkları çalışmada, dönem sonu canlı ağırlıklarını ATAK ve ATAK-S kahverengi yumurtacı hibrit ile ATABEY beyaz yumurtacı hibritini ve g olarak tespit etmişlerdir. Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nde ikili (G 1 S 1 ve G 2 S 2 ) ve dörtlü melezleri (G 12 S 12 ) ile saf hatların (S 1 S 1, S 2 S 2, S 1 S 2 ) verim özelliklerinin karşılaştırıldığı çalışmada, 52. haftanın sonunda canlı ağırlıkları sırayla ±51.2, ±48.8, ±43.7, , ve g olarak tespit edilmiştir (Saylam, 1988). Avrupa Rastgele Örnekleme Yumurta Verim Testleri (ERSEPT) kombine özetlerinde yılları arasında bildirilen sonuçlardan, 4 beyaz 4 kahverengi genotipin verimlerinde meydana gelen değişimleri ve bunların birbirlerine göre durumlarını tespit etmiştir. 140 ve 500 gün arasındaki performanslara göre, kahverengilerin gerek başlangıç, gerekse dönem sonu canlı ağırlıklarında dikkate değer azalmalar meydana gelmiştir. Dönem sonu canlı ağırlıkları arasındaki fark 1979 da 510 g iken 1992 ye gelindiğinde 270 g a düşmüştür. Aynı zaman diliminde yıllar ilerledikçe beyazların vücut ağırlıklarında bir artış görülmüştür (Shalev, 1995). Gürdoğan ve ark., (1999), kahverengi yumurtacı hatların (Rhode Island Red I, Barred Rock-I ve Line 54) 72. hafta sonu canlı ağırlıklarını sırayla 2268 g, 2268 g, 2087 g olarak tespit etmişlerdir. Beyaz yumurtacı saf hatların (Black Line ve Blue Line) ise canlı ağırlıklarını sırayla 1723 g ve 1723 g olarak belirlemişlerdir Yumurtaların İç ve Dış Kalite Özellikleri Isa Brown yumurtacı hibritinin iç ve dış kalite özelliklerini belirlemek amacıyla yapılan çalışmada; dış kalite özelliklerinden yumurta ağırlığı, yumurta genişliği, yumurta uzunluğu, kabuk kalınlığı, kabuk oranı, şekil indeksini sırayla g, 4.24, 5.57, 0.27 cm, 10.05, %76.18, iç kalite özelliklerinden sarı ağırlığı sarı genişliği, sarı yüksekliği ak ağırlığı, ak genişliği, ak yüksekliği, haugh birimi, sarı 21

39 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK oranı ve ak oranını sırayla g, 3.84 cm, 1.77 cm, g, 6.93 cm, 8.60 mm, % 93.21, ve olarak bulunmuştur (Olawumi ve Ogunlade, 2008). Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nde yetiştirilen kahverengi yumurtacı hatların (Barred Rock I, Rhode Island Red II, Colombian Rock) yumurta kalite özellikleri bakımından karşılaştırıldığı çalışmada, yumurta ağırlığı (g), kabuk kalınlığı (mm), şekil indeksi, Haugh birimi, ak indeksi ve sarı indekslerini sırayla BAR I hattına ait yumurtalarda 58.16, 0.32, 77,16, 81.23, 8.43 ve 46.70, RIR II yumurtalarında 61.89, 0.31, 78.8, 82.21, 8.45 ve 46.09; Colombian hattının yumurtalarında 57.39, 0.310, , , 9.96 ve olduğu tespit etmişlerdir (Durmuş ve ark., 2010). Monira ve ark., (2003), Barred Rock, Leghorn, Rhode Island Red ve beyaz yumurtacı Rock hatlarının yumurta kalite özellikleri bakımından karşılaştırıldığı çalışmada, yumurta ağırlığı (g) bakımından hatlarda sırayla; 56.3, 58.4, 55.9, 59.6, şekil indeksi; 71.14, 71.34, 72.32, 74.10, Haugh birimi; 54.20, 45.81, 45.81, ve kabuk kalınlığı bakımından ise 0.31, 0.35, 0.35 ve 0.32 olarak saptamışlardır. Zita ve ark., (2009), kahverengi yumurtacı hibritlerin (Isa Brown, Hisex Brown, Moravia BSL) yumurta kalite özelliklerinin karşılaştırıldığı bir araştırma sonucuna göre, haftalık yaştaki elde edilen veriler aşağıdaki Çizelge 2.18 de verilmiştir. Çizelge Genotiplerin yumurtalarının kalite özellikleri Genotipler Özellikler ISA BROWN HİSEX BROWN MORAVİA BSL Yumurta Ağırlığı (g) Şekil İndeksi (%) Sarı İndeksi Ak İndeksi (%) Haugh Birimi Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünde geliştirilen O 1 xt 1 hibritlerinin yumurta kalite özelliklerini belirlemek amacıyla, 40 haftalık yaştan itibaren 3 haftalık süre içerisinde yaptığı ölçümler sonucunda yumurta ağırlığının g, yumurta kabuk 22

40 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK kalınlığının μ, kabuk ağırlığının 6.27 g, şekil indeksinin 75.02, sarı indeksinin 45.32, ak indeksinin 8.52, Haugh biriminin 82.69, et ve kan lekelerinin %14.07 olduğunu saptamıştır (Uluocak, 1989). 23

41 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Emine ALTINKAYA URUK 24

42 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK 3. MATERYAL VE METOD 3.1. Materyal Kümes Araştırma, Ç.Ü. Ziraat Fakültesi Kümes Hayvanları Araştırma ve Uygulama Tesislerinde yürütülmüştür. Hayvanlar, 0-6 hafta boyunca 4 No lu (Et Tavuğu Yetiştirme Kümesi), 6 haftalık yaştan 16 haftalık yaşın sonuna kadar 1 No lu (Araştırma ve Uygulama Kümesi) ve 16. haftanın sonundan itibaren 3 No lu (Yumurta Üretim Kümesi) kümeslerde yetiştirilmişlerdir. 0-6 haftalık yaştaki hayvanların yetiştirildiği kümesin görüntüsü Şekil 3.1 de verilmiştir. Şekil No lu Et tavuğu yetiştirme kümesi içinden bir görüntü 25

43 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK Kümes, doğu-batı yönünde kurulmuş, m boyutlarında, doğu batı ana bölmeler ve bu iki bölme arasında bir yem bölmesi ile toplam 3 ana bölmeden oluşmuştur. Perde sistemli olan kümesin tabanı betonla, tavanı ise alüminyum çatı malzemesiyle kaplanmış beşik çatı yapı sistemine sahiptir. Hayvanlar batı yönündeki m boyutlarındaki bölmelerde yetiştirilmişlerdir. Bu bölmede m 2 lik olmak üzere 5 ara bölme bulunmaktadır. Bölmeler ile kümesin duvarı arasındaki servis yolu 1m dir. Kümes içerindeki bölmelerde askılı tüp yemlik ve çan tipi otomatik suluk sistemi ile radyan ve elektrikli ısıtma sistemi kullanılmıştır. Hayvanlar, 6. haftalık yaşın sonundan itibaren 1 No lu Araştırma ve Uygulama Kümesine yerleştirilmişlerdir. Kümesin içten görüntüsü Şekil 3.2 de verilmiştir. Şekil No lu araştırma ve uygulama kümesi içinden bir görüntü Kümes, doğu-batı yönünde kurulmuş, m boyutlarında, doğu ve batı ana bölmeler ve bu iki bölme arasında bulunan bir yem bölmesi ile toplam 3 ana bölmeden oluşmuştur. 26

44 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK Açık pencereli sistemli olan kümesin tabanı betonla, tavanı ise alüminyum çatı malzemesiyle kaplanmış olup, çatı beşik çatı sistemiyle dizayn edilmiştir. Doğu ana bölmede, 22 tanesi metal ve 22 tanesi de ahşap malzemeden yapılmış olan toplam 44 adet ara bölmeden oluşmuştur. Metal bölmelerden 6 tanesi kapalı hale getirilip izole edilmiştir. Hayvanlar, doğu yönündeki m boyutlarındaki bölmelerde ve bu bölmenin güney kısmındaki m 2 lik alana sahip 5 adet ara bölmelerde yerleştirilmişlerdir. Kümes içerisindeki bölmelerde askılı tüp yemlik ve çan tipi suluklu otomatik sulama sistemi ile elektrikli ısıtma sistemi kullanılmıştır. Yumurtaya gelen hayvanlar, 16. haftanın sonunda 3 No lu Yumurta Üretim Kümesine taşınmıştır. Kümesin içten görüntüsü Şekil 3.3 te verilmiştir. Şekil No lu yumurta üretim kümesi içinden bir görüntü Kümes, doğu-batı yönünde kurulmuş, m boyutlarında, doğu ve batı ana bölmeler ve bu iki bölme arasında bulunan bir yem bölmesi ile toplam 3 ana bölmeden oluşmuştur. Perdeli sistem olan kümesin tabanı betonla, tavanı ise atermit çatı malzemesiyle kaplanmış olup, çatı beşik çatı sistemiyle dizayn edilmiştir. 27

45 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK Hayvanlar, doğu yönündeki m boyutlarındaki bölmelerde ve bu bölmenin kuzey kısmındaki 3 katlı apartman tipi kafes sisteminde ebatlarındaki bireysel kafeslerde barındırılmıştır. Her kafes gözünde nipel suluk sistemi ile oluk tipi yarı otomatik yemlik sistemi kullanılmıştır Hayvan Materyali Araştırmanın hayvan materyalini, Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nde geliştirilen ve TÜBİTAK projesi çerçevesinde Fakültemiz Kanatlı Hayvanlar Yetiştirme ve Uygulama Tesislerine getirilen 5 farklı yumurtacı tavuk hattı oluşturmuştur. Bu hatlar, kahverengi ve beyaz renkli iki grup altında aşağıda verilmiştir. A-Kahverengi Yumurtacı Saf Hatlar *Rhode Island Red-I * Barred Rock-I * Line-54 B- Beyaz Yumurtacı Saf Hatlar *Black Line * Blue Line Bu hatlardan, Büyütme döneminde; ilk 6 hafta boyunca hayvanlar karışık olarak büyütmeye alınmış ve 6 haftalık yaşa geldikten sonra her hattan 40 ar adet hayvan aynı kümes içindeki aynı büyüklükteki bölmelere ayrı ayrı konulmuş ve 16 hafta sonuna kadar burada yetiştirilmişlerdir Yem Materyali Yem materyali olarak, Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünde geliştirilen, TÜBİTAK projesi tarafından sağlanan, Bil-Yem fabrikasından temin 28

46 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK edilen yemler kullanılmıştır. Hazırlanan besin maddeleri kompozisyonu Çizelge 3.1 de verilmiştir. Yemlemede, 0-3 hafta yumurtacı civciv yemi, 4-10 hafta piliç büyütme yemi, hafta piliç geliştirme yemi, hafta yumurta başlangıç yemi, hafta yumurta 1. dönem yemi, hafta yumurta 2. dönem yemi kullanılmıştır. 29

47 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK 30

48 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK Altlık Materyali Büyütme dönemi boyunca hayvanlara altlık materyali olarak Ç.Ü. Ziraat Fakültesi Döner Sermaye İşletmesi hızar atölyesinden temin edilen kaba planya talaşı kullanılmıştır Sağlık Koruma ve Kontrol Koşulları Hayvanların sağlık koruma ile ilgili aşı, vitamin ve antibiyotiklerin uygulama dönemleri Çizelge 3.2 de verilmiştir. Çizelge 3.2 Aşı programı Günler Aşı Aşının Verme Şekli Aşının Veriliş Tarihi 1. gün Marek Newcastle İçme suyuna gün Gumbora D-78 İçme suyuna gün Newcastle+Infeksiyoz İçme suyuna Bronşitis (Ma5+Clone30) 22. gün Gumbora D-78 İçme suyuna gün Newcastle Lasota İçme suyuna hafta Newcastle+IB (Ma5+Clone30) İçme suyuna hafta AE+Çiçek IB+ND+G Kanat zarına Kas içi enjeksiyon Alet ve Ekipmanlar Isıtıcılar: Tüp gazla çalışan ana makineleri ve elektrikle çalışan çubuk ısıtıcılar. Terazi: 5 g hassasiyetli Blaster marka 15 kg kapasiteli elektronik dijital terazi. Terazinin görüntüsü Şekil 3.4 te verilmiştir. 31

49 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK Şekil 3.4. Hassas dijital elektronik terazi Sıcaklık ve Nem Ölçer: Sıcaklık ve oransal nem değerlerini ölçmek için HOBO marka dijital ölçüm aleti kullanılmıştır. Ölçüm cihazının görüntüsü Şekil 3.5 te verilmiştir. Şekil 3.5. Ölçüm cihazının önden görünümü Ölçüm Cihazının Özellikleri HOBO H8 RH/Temp/Light/External Ölçüleri: 6cm 4.7cm 2cm Ağırlığı: 29 g No: HO

50 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK Ortam: Kümes içi Kayıt kapasitesi: 7943 Kanal Sayısı: 4 Pil: 1 adet CR-2032 lithium 3V Sıcak Ölçüm Aralığı: -20 C-+70 C Hassasiyet: ±0.6 C Nem Ölçüm Aralığı: %25-%95 nem Hassasiyet: ±%5 Işık: Lumen/ft 2 Hassasiyet: ±2 Lumen/ft 2 External sıcaklık için sensör ve kablo girişi, alternatif akım, 4-20 ma ve doğru akımda 0-2,5 V Programlanabilir kayıt başlangıç zamanı Programlama sırasında pil ömrü göstergesi Pil değiştirilmesinde veya bitiminde silinmeyen bellek Çalışmayı gösteren kırmızı ışık Fotoğraf Makinesi: Power A540 nolu dijital Canon fotoğraf makinesi Oluk Tipi Yemlik: Galvenize saçtan yapılmış askılı kova tipi yarı otomatik tüp yemlikler kullanılmıştır. Askılı kova tipi tüp yemliğin görüntüsü Şekil 3.6 da verilmiştir. 33

51 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK Şekil Askılı kova tipi tüp yemlik Suluk: Çan tipi otomatik plastik suluklar Çan tipi otomatik plastik suluğun görüntüsü Şekil 3.7 de verilmiştir. Şekil 3.7. Çan tipi otomatik plastik suluk 34

52 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK Nipel: Otomatik damlalıklı suluklar. 17. haftadan itibaren yumurta üretim kümesinde kullanılmıştır Metod Büyütme Dönemi Erkek ve dişi civcivler, Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nde parmakları kesilerek günlük olarak kodlandıktan sonra 28 Nisan 2007 tarihinde tesisimize getirilmiştir. Hayvanlar; ilk 6 hafta boyunca daha önce hazırlanıp dezenfekte edilmiş, perdeli ve altlıklı sistem kümesteki (4 nolu) bölmelere erkek ve dişi karışık olarak yetiştirilmeye alınmıştır. Bölmelere altlık olarak 8-9 cm kalınlığında kaba planya talaşı serilmiştir. Kümesin ısıtılmasında her bölmeye 1 adet tüp gazla çalışan ana makinesi kullanılmıştır. Gelen hayvanlara ilk gün şekerli su takviyesi yapılmış olup, 10 gün boyunca tabak tipi yemlik ile daha sonra günlerde ise askılı tüp yemlikle yem ve çan tipi otomatik sulukla su serbest olarak verilmiştir haftalar arasında pencereli ve altlıklı kümese (1 nolu) her hattan 40 ar adet dişi hayvan aynı kümes içindeki aynı büyüklükteki ( m 2 ) bölmelere ayrı ayrı konulmuştur. Bölmelere altlık olarak 8-9 cm kalınlığında kaba planya talaşı serilmiştir. Askılı tüp yemlikle yem ve çan tipi otomatik sulukla su serbest olarak verilmiştir. Aydınlatma; ilk iki gün 24 saat aydınlık sonraki dönemlerde de azalan gün uzunluğunda doğal olarak yapılmıştır. Büyütme süresi boyunca genel özellikleri (ibik, deri, bacak, tüy ve gaga rengi, göğüs ölçüleri, gaga ölçüleri, incik ölçüleri), canlı ağırlık artışları (g) 2 haftalık periyotlar halinde hayvanların tartımı yapılmış, grup düzeyinde yem tüketimleri belirlenmiştir. 35

53 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK Göğüs Ölçüleri Yumurta verim döneminin 40. haftasından itibaren, her genotipten tesadüf olarak seçilen 10 adet dişi ve 5 adet erkek bireylerin göğüs kemiklerinden ölçüm alınarak Şekil 3.8 de verilmiştir. Şekil 3.8. Erkek ve dişi bireylerden alınan göğüs ölçümünden görüntü Gaga Ölçüleri Yumurta verim döneminin 40. haftasından itibaren, her genotipten tesadüf olarak seçilen 10 adet dişi ve 5 adet erkek bireylerin gaganın uzunluk ve eninden ölçüm alınarak Şekil 3.9 da verilmiştir. Şekil 3.9. Dişi ve erkek bireylerden alınan gaga ölçümünden görüntü 36

54 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK İncik Ölçüleri Yumurta verim döneminin 40. haftasından itibaren, her genotipten tesadüf olarak seçilen 10 adet dişi ve 5 adet erkek bireylerin kumpas yardımıyla bacak kısmının mahmuz çevresinden ölçüm alınarak Şekil 3.10 da verilmiştir. Şekil İncik ölçümünden görüntü Yumurtlama Dönemi Hayvanlar, 16. haftadan sonra ise her genotipten 40 adet hayvan perdeli kümesteki (3 nolu) 3 katlı kademeli kafeslerdeki bireysel bölmelere alınmış ve deneme sonuna kadar (72 hafta) kafeslerde yetiştirilip, verimleri tespit edilmiştir. Her bölmede otomatik nipel suluk sistemi ile su ve önlerinde uzun oluklu yemlik sistemiyle yem serbest olarak verilmiş ve 16 saat aydınlatma yapılmıştır. Hayvanlara, Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü tarafından belirlenen standart bakım, besleme ve yetiştirme uygulanmış ve hayvanların deneme boyunca sağlık kontrol ve koruma amaçlı olarak tüm aşıları yapılmıştır. Bu süre içinde canlı ağırlık artışları (g) 2 haftalık periyotlar halinde hayvanların tartımı yapılmış, grup düzeyinde yem tüketimleri belirlenmiştir. Denemede, hatların genel özellikleri, büyütme ve yumurtlama dönemlerindeki aşağıdaki özellikler üzerinde durulmuştur. 37

55 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK Genel Özellikleri (Dış görünüşe göre) * İbik şekli * Deri ve bacak rengi * Tüy rengi * Gaga rengi * Göğüs ölçüleri * Gaga ölçüleri * İncik ölçüleri Büyütme dönemi * Canlı ağırlık artışı (2 haftalık periyotlar halinde, g) * Grup düzeyinde yem tüketimi (civciv ve piliç dönemi boyunca, g) * Ölüm oranı (%) Yumurtlama Dönemi * Cinsel olgunluk yaşı (gün) * Cinsel olgunluk ağırlığı (g) * İlk on yumurta ağırlığı * % 50 verim yaşı * Canlı ağırlık değişimi (15 günlük periyotlar halinde) * Yumurta ağırlığı (g) * Yumurta verimi (adet) * Ölüm oranı (%) * Grup düzeyinde yem tüketimi (g) * Yumurta kalitesi (şekil indeksi, kabuk kalınlığı) 38

56 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK Yumurtlama Verimi İle İlgili Özellikler (1). Cinsel Olgunluk Yaşı Her blokta bireysel kafeslerde bulunan saf hat tavukların kuluçkadan çıkış tarihleri ile yumurtlamaya başladıkları yaşlar dikkate alınarak gün olarak belirlenmiştir (2). Cinsel Olgunluk Ağırlığı İlk yumurtasını vermiş hayvanın tartılmasıyla elde edilmiştir (3). İlk On Yumurta Ağırlığı Her kafesteki hayvanın yumurtaya başladıktan sonra verdiği ilk on yumurtanın ağırlık ortalaması alınarak hesaplanmıştır (4). % 50 Verim Yaşı Her genotipteki hayvanların %50 yumurta verimine ulaşılan gün %50 verim yaşı olarak alınmıştır (5). Canlı Ağırlık Değişimi Hatların canlı ağırlık değişimleri, her genotipten tesadüf olarak seçilen 25 adet hayvanın 1 g hassasiyetindeki terazi ile tartılarak hesaplanmıştır (6). Yumurta Ağırlığı (g) Her genotipin bireysel olarak yumurtlamaya geldiği günden itibaren yumurtlama dönemi boyunca günlük olarak toplanan yumurtaların ağırlıkları 39

57 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK ölçülmüş ve toplam ağırlığının toplam yumurta sayısına bölünmesiyle yumurta ağırlığı belirlenmiştir. Kahverengi yumurtacı hatların yumurtaya geldiği günden itibaren, RIR I genotipinden toplam 5326 adet, BAR I genotipinden toplam 5008 adet ve LINE 54 genotipinden ise toplam 5060 adet toplanmıştır. Beyaz yumurtacı hatlarda ise, BLUE genotipinden toplam 4645 adet ve BLACK genotipinden toplam 4519 adet yumurta toplanarak ölçümü yapılmıştır (7). Yumurta Verimi (adet) Tavukların 52 haftalık verim dönemi boyunca yumurta verimleri günlük olarak tespit edilerek sayı, tavuk-gün ve tavuk-kümes olarak belirlenmiştir. Tavuk-Gün (%) = Toplam yumurta sayısı 100 Kümeste (o günkü) Dönem içindeki gün sayısı canlı tavuk sayısı Tavuk-Kümes (%) = Toplam yumurta sayısı 100 Dönem başlangıcında Dönem içindeki gün sayısı kümesteki hayvan sayısı (8). Yaşama Gücü (%) Kümeste bulunan başlangıçtaki hayvan sayısının ölen hayvan sayısından çıkarılarak başlangıçtaki hayvan sayısına oranlayıp 100 ile çarpımı ile hesaplanır (9). Yem Tüketimi (kg) Yem, her genotipe iki haftalık aralıklarla grup düzeyinde tartılarak verilmiş; ancak her iki hafta sonundaki kalan yem tartılmamış, sadece deneme süresince verilen yem kaydedilmiştir. 40

58 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK (10). Yumurta Kalitesi İle İlgili Özellikleri (10).a Yumurta Ağırlığı (g) Yumurta verim döneminin 30. haftasından itibaren, 4 haftada bir olmak üzere her genotipten tesadüfen seçilen 5 adet yumurta, oda sıcaklığında 24 saat bekletildikten sonra Şekil 3.11 de gösterilen 0.1 g a hassasiyet düzeyinde terazi ile tartılmış ve yumurta ağırlık ortalamaları verilmiştir. Şekil Hassas elektronik laboratuar terazisi (10).b Şekil İndeksi (%) Şekil 3.12 de görülen kumpas yardımıyla, yumurta verim döneminin 30. haftasından itibaren, 4 haftada bir olmak üzere her genotipten tesadüfen seçilerek toplanan 5 adet yumurtanın oda sıcaklığında 24 saat bekletildikten sonra ölçümleri yapılmıştır. 41

59 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK Şekil Dijital Kumpas Şekil İndeksi=(Yumurtanın genişliği (mm)/yumurtanın uzunluğu (mm))* (10).c Kabuk Kalınlığı (mm) Yumurta verim döneminin 30. haftasından itibaren, 4 haftada bir olmak üzere her genotipten tesadüfen seçilerek toplanan 5 adet yumurtanın oda sıcaklığında 24 saat bekletildikten sonra, yumurtanın sivri, orta ve küt kısımlarından alınan kabukların zarları ayrılıp Şekil 3.13 te görülen mikrometre yardımıyla kalınlık ölçümü yapılmıştır. Şekil Mikrometre Kabuk Kalınlığı= (Kabuğun sivri+orta+küt kısmı (mm))/3 42

60 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK (10).d Ak İndeksi (mm) Yumurta verim döneminin 30. haftasından itibaren, 4 haftada bir olmak üzere her genotipten tesadüfen seçilerek toplanan 5 adet yumurtanın oda sıcaklığında 24 saat bekletildikten sonra, yumurta muayene masasına dağılmadan kırılıp, Şekil 3.14 te görülen dijital kumpas yardımıyla ak genişliği ve ak uzunluğunu Şekil 3.15 teki dijital mikrometre ile ak yüksekliğini ölçülerek aşağıdaki formül ile hesaplanmıştır. Şekil Dijital kumpas Şekil Ayaklı Dijital Mikrometre Ak İndeksi= Yumurta Akının Yüksekliği (mm)*100 Yumurta Akının Uzunluk ve Genişliğinin Ortalaması (mm) (10).e Haugh Birimi Yumurtanın ağırlığı ve ak yüksekliğinden yararlanılarak aşağıdaki formül yardımı ile hesaplanmıştır. Haugh Birimi= 100Log (H G 0.37 ) H: Ak Yüksekliği (mm) G: Yumurta Ağırlığı (g) 43

61 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK (10).f Sarı İndeksi (mm) Yumurta verim döneminin 30. haftasından itibaren, 4 haftada bir olmak üzere her genotipten tesadüfen seçilerek toplanan 5 adet yumurtanın oda sıcaklığında 24 saat bekletildikten sonra, yumurta muayene masasına dağılmadan kırılıp, Şekil 3.16 da görülen dijital kumpas ile sarı çapı ve Şekil 3.17 deki dijital mikrometre ile sarı yüksekliği ölçülerek aşağıdaki formül ile hesaplanmıştır. Sarı İndeksi= (Sarı yüksekliği/sarı çapı)*100 Şekil Dijital kumpas Şekil Ayaklı Dijital Mikrometre İstatistiksel Analizler Denemede elde edilen veriler Tesadüf Parselleri Deneme Planı ve Tesadüf Blokları Deneme Planına göre SPSS paket programı kullanılarak değerlendirilmiştir. Grup ortalamalarının karşılaştırılmasında ise Duncan Çoklu Karşılaştırma Testi kullanılmıştır (Düzgüneş ve ark., 1987). Denemede kantitatif özelliklerden; hayvanların genel özellikleri (göğüs ölçüsü, gaga ölçüsü, incik ölçüsü), büyütme dönemine ait özellikleri (canlı ağırlık değişimi) ve yumurtlama dönemine ait özellikler (cinsel olgunluk ağırlığı, ilk on yumurta ağırlığı, yumurta ağırlığı, yumurta verimi ve yumurta kalitesi) için Tesadüf Parselleri Deneme Planı uygulanmış, grup ortalamalarının karşılaştırılmasında ise Duncan Çoklu Karşılaştırma Testinden 44

62 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK yararlanılmıştır. Yumurta verim döneminde katlar arasında cinsel olgunluk yaşı bakımından farklılık olup olmadığı ise Tesadüf Blokları Deneme Planına göre belirlenmiştir. Araştırmada kullanılan Tesadüf Parselleri Deneme Planına ait matematik model aşağıdaki verilmiştir. Y ij = µ+α i +e ij şeklindedir. Modelin unsurları ise aşağıda verilmiştir. Y ij = i inci genotip grubundaki j inci gözlem değerini, µ= populasyon ortalamasını, α i =i inci genotip grubunun etkisini, e ij = tesadüfi hata faktörünü ifade etmektedir. Genotiplerin cinsel olgunluk yaşları bakımından karşılaştırılmasında kullanılan Tesadüf Blokları Deneme Planına ait matematik model ise; Y ij = µ+α i +β j +e ij şeklindedir. Modelin unsurları ise aşağıda verilmiştir. Y ij = i inci genotip grubunun j inci dönemdeki gözlem değerini, µ= populasyon ortalamasını, α i = i inci genotipe ait etki payını, β j = j inci döneme ait etki payını, e ij = tesadüfi hata faktörünü ifade etmektedir. 45

63 3. MATERYAL VE METOD Emine ALTINKAYA URUK 46

64 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Araştırmada, bazı tavuk hatlarının (RIR I, BAR I, LINE 54, BLACK ve BLUE) dış görünüş, büyüme ve yumurtlama dönemlerine ait kalitatif ve kantitatif özellikleri aşağıda verilmiştir Hayvanların Genel Özellikleri Canlıların herhangi bir şekilde tespit ve ifade edilen özelliğine fenotip denir (Düzgüneş, 1986). Fenotip kalitatif ve kantitatif olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır. Hayvanlarda tüy rengi, ibik şekli, ayak rengi, kulakçık rengi ve gaga rengi gibi ölçülemeyen karakterler kalitatif karakter, yumurta verimi, yumurta şekli, yumurta ağırlığı, canlı ağırlığı ve yaşama gücü gibi sayılabilen ve ölçülebilen karakterler de kantitatif karakterler olarak bilinmektedir (Türkoğlu ve Sarıca, 2009). Araştırmada, hayvanların genel özellikleri kalitatif ve kantitatif olarak değerlendirilmeye alınmıştır Kalitatif Özellikler RIR I (Rhode Island Red) Genotipi 50 yıldan daha uzun bir süredir üzerinde çalışılan bu hat Massachusetts te geliştirilen bir hattan türetilmiştir (Silversides ve ark., 2007). Yumurta kabuğu sağlam ve koyu kahverengidir. Yem değerlendirme ve yumurta verimi yüksek düzeydedir. İlk 4 ayda %90 ın üzerinde yumurta verimine ulaşılabilmektedir. Çapraz çiftleştirmelerde iyi bir baba hattı özelliğine sahiptir (Göğer, 1996). RIR I genotipine ait kalitatif özellikler Çizelge 4.1. de verilmiştir. Hayvanların değişik yaşlardaki fotoğrafları aşağıda verilmiştir (Şekil 4.1, Şekil 4.2, Şekil 4.3, Şekil 4.4). 47

65 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Şekil 4.1. RIR I genotipine ait günlük yaştaki civciv Şekil 4.2. RIR I genotipine ait 3 haftalık yaştaki dişi ve erkek bireyler 48

66 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Şekil 4.3. RIR I genotipine ait 6 haftalık yaştaki dişi bireyler Şekil 4.4. RIR I genotipine ait 67 haftalık yaştaki tavuk ve horoz 49

67 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge 4.1. RIR I genotipine ait kalitatif özellikler Fenotipik RIR I Genotipi Özellikler/ Dişi Genotip İbik Şekli Balta Balta Erkek Tüy Rengi Koyu Kırmızı Koyu Kırmızı Orak Rengi Tüy Yok Koyu Yeşil Kuyruk Rengi Koyu Yeşil- Kahve Koyu Yeşil- Kahve Gaga Rengi Koyu Kahve Koyu Kahve Bacak Rengi Sarı Sarı Sakal Rengi Kırmızı Kırmızı Yumurta Rengi Kahve Yok Mahmuz Rengi Yok Sarı Renk 50

68 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge 4.1 in devamı Kulakçık Kırmızı Rengi Kırmızı BAR I (Barred Rock ) Genotipi 50 yıldan uzun bir süre kapalı yetiştirilen Shaver hattından elde edilmiştir. Barred Rock ların en yüksek verime sahip olması ve ortama çabuk adapte olabilirliliği ile bilinmektedir. 3 aydan daha uzun süre %90 dan fazla yüksek kalitede yumurta verebilmektedir. Rhode Island Red lerle çok iyi bir kombinasyona sahiptir (Göğer, 1996). BAR I genotipine ait kalitatif özellikler Çizelge 4.2 de verilmiştir. Hayvanların değişik yaşlardaki fotoğrafları aşağıda verilmiştir (Şekil 4.5, Şekil 4.6, Şekil 4.7, Şekil 4.8). Şekil 4.5.BAR I genotipine günlük yaştaki civciv 51

69 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Şekil 4.6. BAR I genotipine ait 3 haftalık yaştaki dişi ve erkek bireyler Şekil 4.7. BAR I genotipine ait 6 haftalık yaştaki dişi bireyler 52

70 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Şekil 4.8. BAR I genotipine ait 67 haftalık yaştaki tavuk ve horoz Çizelge 4.2. BAR I genotipine ait kalitatif özellikler Fenotipik BAR I Genotipi Özellikler/ Genotip Dişi İbik Şekli Balta Balta Erkek Tüy Rengi Siyah-Beyaz Çubuklu Siyah-Beyaz Çubuklu Orak Rengi Tüy Yok Siyah-Beyaz Çubuklu Kuyruk Rengi Siyah-Beyaz Çubuklu Siyah-Beyaz Çubuklu Gaga Rengi Sarı-Siyah Sarı-Siyah 53

71 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge 4.2 nin devamı Bacak Rengi Sarı Sarı Sakal Rengi Kırmızı Kırmızı Yumurta Rengi Kahve Yok Mahmuz Rengi Yok Sarı Kulakçık Rengi Kırmızı Kırmızı LINE 54 (Line 54 ) Genotipi Sentetik bir hat olarak 1974 yılında elde edilmiştir. %15 Leghorn kanı taşıdığı için canlı ağırlığı azdır. Bu hat pedigrili yetiştirme için büyük bir potansiyele sahiptir (Göğer, 1996). LINE 54 genotipine ait kalitatif özellikler Çizelge 4.3 te verilmiştir. Hayvanların değişik yaşlardaki fotoğrafları aşağıda verilmiştir (Şekil 4.9, Şekil 4.10, Şekil 4.11, Şekil 4.12). 54

72 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Şekil 4.9. LINE 54 genotipine ait günlük yaştaki civciv Şekil LINE 54 genotipine ait 3 haftalık yaştaki dişi ve erkek bireyler 55

73 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Şekil LINE 54 genotipine ait 6 haftalık yaştaki dişi bireyler Şekil LINE 54 genotipine ait 67 haftalık yaştaki tavuk ve horoz 56

74 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge 4.3. LINE 54 genotipine ait kalitatif özellikler Fenotipik LINE 54 Genotipi Özellikler/ Dişi Genotip İbik Şekli Balta Balta Erkek Tüy Rengi Omuz, Kuyruk ve Kanat Rengi Siyah Diğer Kısımlar Beyaz Omuz, Kuyruk ve Kanat Rengi Siyah Diğer Kısımlar Beyaz Orak Rengi Tüy Yok Siyah Kuyruk Rengi Siyah Siyah Gaga Rengi Sarı Sarı-Siyah Bacak Rengi Sarı Sarı Sakal Rengi Kırmızı Kırmızı Yumurta Rengi Açık Kahve Yok 57

75 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge 4.3 nin devamı Mahmuz Rengi Yok Sarı Kulakçık Rengi Kırmızı Kırmızı BLUE (Blue Line) Genotipi Yumurta verimi ve yumurta ağırlığı yönünde üzerinde çalışılarak geliştirilmiş, hızlı tüylenme özelliğine sahip bir hattır. Melez çiftleştirilmelerinde iyi bir ana hattı özelliği göstermektedir. Çünkü hassas bir hat olup yaşama gücü diğer beyaz hatlara göre biraz daha düşüktür (Göğer, 1996). BLUE genotipine ait kalitatif özellikler Çizelge 4.4 te verilmiştir. Hayvanların değişik yaşlardaki fotoğrafları aşağıda verilmiştir (Şekil 4.13, Şekil 4.14, Şekil 4.15, Şekil 4.16). Şekil BLUE genotipine ait günlük yaştaki civciv 58

76 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Şekil BLUE genotipine ait 3 haftalık yaştaki dişi ve erkek bireyler Şekil BLUE genotipine ait 6 haftalık yaştaki dişi bireyler Şekil BLUE genotipine ait 67 haftalık yaştaki tavuk ve horoz 59

77 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge 4.4. BLUE genotipine ait kalitatif özellikler Fenotipik BLUE Genotipi Özellikler/ Dişi Genotip İbik Şekli Balta Balta Erkek Tüy Rengi Beyaz Beyaz Orak Rengi Tüy Yok Beyaz Kuyruk Rengi Beyaz Beyaz Gaga Rengi Sarı Sarı Bacak Rengi Sarı Sarı Sakal Rengi Kırmızı Kırmızı Yumurta Rengi Beyaz Yok 60

78 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge 4.4 nin devamı Mahmuz Rengi Yok Sarı Kulakçık Rengi Beyaz Beyaz BLACK (Black Line ) Genotipi 45 yıldan uzun bir süre kapalı olarak yetiştirilen beyaz yumurtacılardan elde edilmiştir. Hızlı tüylenme gösteren bu hat çok iyi bir baba hattı özelliği yanında yüksek adaptasyon ve yaşama gücüne sahiptir (Göğer, 1996). BLACK genotipine ait kalitatif özellikler Çizelge 4.5 te verilmiştir. Hayvanların değişik yaşlardaki fotoğrafları aşağıdaki verilmiştir (Şekil 4.17, Şekil 4.18, Şekil 4.19, Şekil 4.20). Şekil BLACK genotipine ait günlük yaştaki civciv 61

79 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Şekil BLACK genotipine ait 3 haftalık yaştaki dişi ve erkek bireyler Şekil BLACK genotipine ait 6 haftalık yaştaki dişi bireyler Şekil BLACK genotipine ait 67 haftalık yaştaki tavuk ve horoz 62

80 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge 4.5. BLACK genotipine ait kalitatif özellikler Fenotipik BLACK Genotipi Özellikler/ Dişi Genotip İbik Şekli Balta Balta Erkek Tüy Rengi Beyaz Beyaz Orak Rengi Tüy Yok Beyaz Kuyruk Rengi Beyaz Beyaz Gaga Rengi Sarı Sarı Bacak Rengi Sarı Sarı Sakal Rengi Kırmızı Kırmızı Yumurta Rengi Beyaz Yok 63

81 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge 4.5 nin devamı Mahmuz Rengi Yok Sarı Kulakçık Rengi Beyaz Beyaz Vathana ve Keo (2006), fenotipik özellikleri belirlemek amacıyla yaptıkları çalışmada tüy şeklinin ve renginin genotiplerde farklı olduğunu bildirmişlerdir. Decoy ırkları üzerinde fenotipik özellikleri belirlemek amacıyla yaptıkları çalışmada, genotiplerin balta ibikli, kulak lobunun kırmızı olduğunu Morathop ve ark., (2009) saptamışlardır. Elde edilen mevcut bulgularla benzerlik göstermektedir Kantitatif Özellikler Denemenin 40. haftasından itibaren kahverengi ve beyaz saf hatlardan tesadüf olarak seçilen dişi bireylerinden 10 ar adet, erkek bireylerinden 5 er adet hayvanlara ait incik genişliği, göğüs genişliği ve uzunlukları, gaga genişlikleri ve uzunlukları verilmiştir (Çizelge 4.6, 4.7, 4.8, 4.9). Kahverengi yumurtacı saf hatların (RIR I, BAR I ve LINE 54) dişi bireylerinde, göğüs genişliği, gaga genişliği ve gaga uzunluğu bakımından genotipler arasında istatistiki bir farklılık saptanmamıştır (Çizelge 4.6). Göğüs uzunluğu bakımından, genotipler arasında önemli düzeyde farklılık bulunmuştur (P<0.05). En yüksek 115.5±2.08 mm ve 113.9±1.71 ile RIR I ve BAR I genotiplerinden, en düşük ise 106.5±1.26 mm ile LINE 54 genotipinden elde edilmiştir. Elde ettiğimiz mevcut bulgular, Simona ve ark., (2008) tarafından elde edilen bulgulara göre daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. İncik genişliği bakımından, genotipler arasında istatistiki bir farklılık saptanmış (P<0.05); en yüksek 10.3±0.19 mm ile BAR I genotipi, en düşük ise 9.4±0.19 mm ile LINE 54 genotipinden elde edilmiştir (Çizelge 4.6). Decoy 64

82 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK ırklarında fenotipik özellikleri belirlemek üzere yaptıkları çalışmada incik genişliğini dişi bireylerde 6.3 mm olarak bildirmişlerdir (Morathop ve ark., 2009). Çizelge 4.6. Kahverengi yumurtacı saf hatların dişi bireylerine ait göğüs genişliği ve uzunlukları, incik genişliği, gaga genişlikleri ve uzunlukları (mm) ortalamaları* Genotipler / Özellikler Göğüs Genişliği Göğüs Uzunluğu İncik Genişliği Gaga Genişliği Gaga Uzunluğu N X±Sx N X±Sx N X±Sx N X±Sx N X±Sx RIR I 10 48,3± ±2.08 a ±0.22 ab ± ±0.45 BAR I ± ±1.71 a ±0.19 a ± ±0.63 LINE ± ±1.26 b ±0.19 b ± ±0.39 *: Aynı sütunda farklı harflerle ifade edilen genotipler arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir (P<0.05). N: Hayvan Sayısı Kahverengi yumurtacı saf hatların erkek bireylerine ait, göğüs genişliği ve uzunluğu, gaga uzunluğu bakımından genotipler arasındaki farklılık istatistiki olarak önemli bulunmamıştır (Çizelge 4.7). İncik genişliği bakımından, genotipler arasında önemli düzeyde farklılık bulunmuş (P<0.05); en yüksek 16.7±0.28 mm ile RIR I genotipi. en düşük ise 12.9±0.19 mm ile LINE 54 genotipinden elde edilmiştir (Çizelge 4.7). Gaga genişliği bakımından, genotipler arasında önemli düzeyde farklılık bulunmuştur (P<0.05). En yüksek 18.6±0.36 mm ile LINE 54 genotipinde saptanmış olup, diğer genotiplerde ise kendi aralarında farklılığın önemsiz olduğu tespit edilmiştir. Çizelge 4.7. Kahverengi yumurtacı saf hatların erkek bireylerine ait göğüs genişliği ve uzunlukları, incik genişliği, gaga genişliği ve uzunlukları (mm) ortalamaları* Genotipler/Uzunluk- Genişlik Değerleri Göğüs Genişliği Göğüs Uzunluğu İncik Genişliği Gaga Genişliği Gaga Uzunluğu N X±Sx N X±Sx N X±Sx N X±Sx N X±Sx RIR I ± ± ±0.28 a ±0.44 b ±0.36 BAR I ± ± ±0.24 b ±0.22 b ±0.47 LINE ± ± ±0.19 c ±0.36 a ±0.53 *: Aynı sütunda farklı harflerle ifade edilen genotipler arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir (P<0.05). N: Hayvan Sayısı 65

83 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Beyaz yumurtacı saf hatların (BLUE ve BLACK) dişi bireylerinde, incik genişliği ve gaga uzunluğu bakımından genotipler arasında istatistiki olarak önemli bir farklılık saptanmamıştır (Çizelge 4.8). Genotipler arasında göğüs genişliği, göğüs uzunluğu ve gaga genişliği bakımından, önemli bir farklılık bulunmuştur (P<0.05). Çizelge 4.8. Beyaz yumurtacı saf hatların dişi bireylerine ait göğüs genişliği ve uzunlukları, incik genişliği, gaga genişliği ve uzunluk (mm) ortalamaları Genişlik Değerleri Göğüs Genişliği Göğüs Uzunluğu İncik Genişliği Gaga Genişliği Gaga Uzunluğu N X±Sx N X±Sx N X±Sx N X±Sx N X±Sx BLUE ± ± ± ± ±0.88 BLACK ± ± ± ± ±0.76 T-Testi * * - * - *: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir. (P<0.05) -: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemli değildir (P>0.05). N: Hayvan Sayısı Beyaz yumurtacı saf tavuk hatların erkek bireylerinde, göğüs genişliği, göğüs uzunluğu, gaga uzunluğu ve gaga genişliği bakımından genotipler arasında önemli düzeyde farklılık görülmemiştir (Çizelge 4.9). İncik genişliği bakımından, genotipler arasındaki farklılık istatistiki olarak önemli bulunmuştur (P<0.05). Çizelge 4.9. Beyaz yumurtacı saf hatların erkek bireylerine ait göğüs genişliği ve uzunlukları, incik genişliği, gaga genişliği ve uzunluk (mm) ortalamaları Genotipler/Uzunluk- Genotipler/Uzunluk- Genişlik Değerleri Göğüs Genişliği Göğüs Uzunluğu İncik Genişliği Gaga Genişliği Gaga Uzunluğu N X±Sx N X±Sx N X±Sx N X±Sx N X±Sx BLUE ± ± ± ± ±0.68 BLACK ± ± ± ± ±1.59 T-Testi - - * - - *: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir. (P<0.05). -: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemli değildir (P>0.05). N: Hayvan Sayısı 66

84 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK 4.2. Büyüme Dönemine Ait Bulgular Büyütme döneminde; hayvanların 2 haftalık periyotlar halinde canlı ağırlık tartımları yapılmış, grup düzeyinde yem tüketimleri ve ölüm oranları (%) belirlenmiştir Saf Hatlara Ait Canlı Ağırlık Ortalamaları (g) Büyütme dönemine ait kahverengi ve beyaz yumurtacı saf hatların dişi ve erkek bireylerinin, civciv çıkışından yumurtlama döneminin başlangıcına kadar olan canlı ağırlık ortalamaları aşağıda verilmiştir (Çizelge 4.10, 4.11, 4.12, 4.13). Kahverengi yumurtacı hatlara (dişiler için) ait civciv çıkış ağırlıklarının canlı ağırlıkları bakımından istatistiki bir farklılık görülmemiş (P>0.05), buna karşın çıkış canlı ağırlığı hariç kalan diğer haftalardan (2, 4, 6, 8, 10, 12, 14 ve 16) yumurtlama döneminin başlangıcı olan 18. haftanın sonuna kadar genotipler arasında, canlı ağırlık artışı bakımından önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (P<0.05) (Çizelge 4.10). Genotiplerin 18. haftadaki canlı ağırlık ortalamaları bakımından en yüksek ağırlık ±21.92 g ile BAR I genotipinden, en düşük ağırlık ise ±24.79 g ile LINE 54 genotipinden elde edilmiştir. Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatlara (dişiler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g)* Haftalar/ Genotipler RIR I BAR I LINE 54 N X±S X N X±S X N X±S X ± ± ±0.59 Çıkış Ağ ±2.53 a ±2.59 a ±2.05 b ±5.21 a ±7.56 a ±6.75 b ±11.79 a ±11.92 a ±8.32 b ±12.33 a ±13.07 a ±11.58 b ±12.54 a ±16.37 a ±16.72 b ±17.56 b ±18.45 a ±17.18 c ±16.78 b ±20.05 a ±18.84 c ±16.10 b ±18.58 a ±20.06 c ±24.04 b ±21.92 a ±24.79 c *: Aynı satırda farklı harflerle ifade edilen genotipler arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir (P<0.05). N: Hayvan Sayısı 67

85 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Kahverengi yumurtacı hatlara (erkekler için) ait canlı ağırlık ortalamaları bakımından, genotiplerin 16. haftada canlı ağırlık artışlarında önemli düzeyde bir faklılık olduğu saptanmış (P<0.05), diğer haftalarda (çıkış ağırlıkları, 2, 4, 6, 8, 10, 12,14 ve 18) ise genotipler arasında canlı ağırlık ortalamaları arasında önemli farklılık görülmemiştir (Çizelge 4.11). Erkeklerin 2. haftadaki cinsiyet ayrımı tam olarak belirlenemediğinden, canlı ağırlık tartımı yapılmamıştır. Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatlara (erkekler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g)* Haftalar/ Genotipler RIR I BAR I LINE 54 N X±S X N X±S X N X±S X Çıkış Ağ ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ab ±31.82 a ±73.02 b ± ± ±32.85 *: Aynı satırda farklı harflerle ifade edilen genotipler arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir (P<0.05). N: Hayvan Sayısı Araştırmada elde edilen kahverengi yumurtacı hatların verileri, iki yerli kahverengi ((ATE-K(1), ATE-K(2)) ve iki yerli beyaz ((ATE-B(1), ATE-B(2)) ile iki dış kaynaklı kahverengi (YB-K(1) ve YB-K(2)) ve dış kaynaklı beyaz ((YB-B)) yumurtacı hibritlerin karşılaştırıldığı bir araştırmaya ait sonuçlara göre, 21. hafta canlı ağırlıkları sırasıyla 1827 g, 1849 g, 1544 g, 1387 g, 1877 g, 1901 g ve 1491 g olarak bildirdikleri (Düzgüneş ve ark., 1985) verilerden yüksek, beyaz yumurtacılardan ise düşük sonuçlar ortaya çıkmıştır. Elde edilen mevcut bulgular; Fathel (2005) ve Mızrak ve ark., (2010) nın değerlerinden oldukça düşüktür. Canlı ağırlığın son haftada düşmesinin nedeni, yumurtlama dönemi öncesi büyümenin durmasından kaynaklanabilir. Beyaz yumurtacı hatlara ait (dişiler için) canlı ağırlık ortalamaları bakımından, genotipler arasında yumurtadan çıkış ağırlıkları, 2, 4 ve 16. hafta ağırlık 68

86 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK artışlarında önemli düzeyde bir farklılık görülmemiş, diğer haftalarda ise (6, 8, 10, 12, 14 ve 18. haftanın sonuna kadar) önemli düzeyde bir farklılık olduğu saptanmıştır (P<0.05) (Çizelge 4.12). Genotiplerin civciv çıkış canlı ağırlık ortalamaları bakımından en yüksek ağırlık 33,9±0,38 g ile BLUE genotipinden, en düşük ağırlık ise 33.6±0.40 g ile BLACK genotipinden elde edilmiştir. Hatların 18. haftadaki canlı ağırlık ortalamaları bakımından en yüksek ağırlık 963.5±18.60 g ile BLUE genotipinden, en düşük ağırlık ise 874.8±27.77 g ile BLACK genotipinde tespit edilmiştir. Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatlara (dişiler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g) Haftalar/ Genotipler BLUE BLACK T-Testi N X±S X N X±S X Çıkış Ağ ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ±27.77 *: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir. (P<0.05). -: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemli değildir (P>0.05). N: Hayvan Sayısı * * * * * - * Tourchyan (2005) 20 haftalık yaştaki ATAE tarafından yetiştirilen yerli beyaz yumurtacı hibrit (ATABEY) ile iki dış kaynaklı beyaz yumurtacı hibritin (Hy-Line ve Lohmann LSL) canlı ağırlığı sırayla 1364 g, 1350 g ve 1297 g olarak bildirirken, Yetişir (1984) ATAE de yetiştirilen, kanat tüylenmesine göre cinsiyet ayırımına imkan veren, O 1, T 1, O 1 T 1, O 2 T 2 beyaz yumurtacıların 22. haftalık yaştaki canlı ağırlıkları sırayla; 1353g, 1335 g, 1295 g, 1328 g olarak bildirmiştir. Bu çalışmalarda elde edilen mevcut bulgular, mevcut bulgulardan yüksek sonuçlar göstermiştir. Canlı ağırlığın son haftada düşmesinin nedeni, yumurtlama dönemi öncesi büyümenin durmasından kaynaklanabilir. 69

87 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Beyaz yumurtacı hatların erkek bireylerine ait canlı ağırlık ortalamaları bakımından genotipler arasında 10. haftada kendi aralarında önemli düzeyde bir faklılık olmadığı saptanmış, bu haftanın dışındaki haftalarda (çıkış ağırlıkları, 4, 6, 8, 12, 14, 16 ve 18) ise önemli bir farklılık olduğu görülmüştür (P<0.05) (Çizelge 4.13). Genotiplerin 18. haftadaki canlı ağırlık ortalamaları bakımından en yüksek ağırlık ±43.63 g ile BLUE genotipinden, en düşük ağırlık ise ±78.82 g ile BLACK genotipinden elde edilmiştir. Erkeklerin 2. haftadaki cinsiyet ayrımı tam olarak belirlenemediğinden, canlı ağırlık tartımı yapılmamıştır. Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatlara (erkekler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g) Haftalar/Genotipler BLUE BLACK N X±S X N X±S X T-Testi Çıkış Ağ ± ±0.37 * * ± ±8.57 * ± ±20.79 * ± ±33.40 * ± ± ± ±44.48 * ± ±52.53 * ± ±55.51 * ± ±78.82 * *: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir. (P<0.05). -: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemli değildir (P>0.05). N: Hayvan Sayısı Saf Hatlara Ait Yem Tüketimleri (kg) Kahverengi ve beyaz yumurtacı hatların karışık olarak civciv döneminden 0-6 ve haftaya kadar yem tüketimleri grup bazında değerlendirilmiş ve ortalama değerler Çizelge 4.14 te verilmiştir. Hayvanlar iki haftalık yaşa geldiklerinde, en fazla yem tüketen genotip 0.62 kg ile BLACK, en az yem tüketen ise 0.53 kg ile BAR I olarak saptanmıştır. Genotipler 6 haftalık yaşa geldiklerinde, en fazla yem tüketen genotip 1.55 kg ile BLACK, en az yem tüketen ise 1.33 kg ile LINE 54 olarak saptanmıştır. 70

88 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Genotipler 0-18 haftalık yaşa geldiklerinde ise en fazla yem tüketimi, BAR I ve BLUE genotiplerinde benzer düzeyde olmak üzere, bunları sırayla BLACK, RIR I ve LINE 54 genotipleri takip etmiştir. Çizelge Saf hatların birey başına 0-6 haftalık (karışık birey) ve 0-18 haftalık yaş itibariyle eklemeli yem tüketimleri (kg) Haftalar/Genotipler RIR I BAR I LINE 54 BLUE BLACK İpek ve ark., (1998), kahverengi yumurtacı hibritlerin 0-20 haftalık yaş dönemindeki yem tüketimlerini 8.57 kg olarak bildirmişler, elde edilen bulgulara yakın değerler göstermiştir. Başpınar ve ark., (2003) yaptıkları çalışmada, 0-18 haftalık toplam yem tüketimlerini kahverengi ticari hibritler için (Nick Brown, Isa Brown ve Tetra SL) 6858 g, 6826 g, 6686 g olarak bildirmişlerdir. Bu değerler, mevcut çalışmadaki kahverengi yumurtacı hatların toplam yem tüketimine benzerlik göstermiştir Saf Hatlara Ait Yaşama Gücü (%) Kahverengi ve beyaz yumurtacı saf hatların civcivlerinin geldiği günden 18. haftanın sonuna kadar olan ölüm oranı ve yaşama gücü ayrı ayrı Çizelgelerde (4.15, 4.16) verilmiştir. Kahverengi yumurtacı hatların 0-6 hafta arasında, en fazla ölüm %4.26 ile RIR I genotipinde belirlenmiştir (Çizelge 4.15). En az ölüm ise %2.59 ile LINE 54 genotipinde belirlenmiştir. Genotiplerin 6. haftadan 18. haftaya kadar dönemde denemeye alınan hayvanlarda (40 tavuk) ölüm oranına rastlanmamıştır (Çizelge 4.15). 71

89 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatlara ait 0-6 haftalık (karışık bireyler) ve 6-18 haftalık (dişi bireyler) yaş itibariyle yaşama gücü (%) ve ölüm oranları (%) Haftalar/Genotipler N: Hayvan Sayısı N 0-6 ve 6-18 Haftalar Arası Ölüm Oranı (%) RIR I BAR I LINE 54 Ölüm Oranı Yaşama Gücü (%) (%) N Ölüm Oranı (%) Yaşama Gücü (%) N Ölüm Oranı (%) Yaşama Gücü (%) Düzgüneş ve ark., (1982), yerli kahverengi, yerli beyaz ve dış kaynaklı kahverengi yumurtacı hibritlerle yaptıkları test çalışması sonucunda 0-8 haftalar arasında her genotip için yaşama gücü değerlerini sırasıyla % 98.53, ve olarak bildirmişlerdir. Mevcut bulgular, Düzgüneş ve ark., (1982) nın değerlerinden düşük olduğu belirlenmiştir. İpek ve ark., (1998), kahverengi yumurtacı hibritlerin 0-20 haftalık yaş döneminde ölüm oranını %5.23 olarak bildirmişlerdir. Araştırmada yaşama gücü değerleri için elde edilen veriler, İpek ve ark., (1998) nın değerlerinden yüksek sonuçlar verdiği tespit edilmiştir. Kahverengi yumurtacı hibritlerin 0-20 haftalık yaş dönemindeki yaşama gücü için elde edilen mevcut bulgular, Kadıoğlu (1990), Başpınar ve ark., (2003) ve Durmuş ve ark., (2009) nın bildirdikleri değerden yüksek sonuç verdiği ortaya çıkmıştır. Beyaz yumurtacı hatların 0-6 haftalar arasında, en fazla ölüm %13.79 ile BLACK genotipinde görülmüştür (Çizelge 4.16). Genotiplerin, haftalar arasındaki dönemde denemeye alınan hayvanlarda (40 tavuk) ölüm oranı belirlenmemiştir (Çizelge 4.16). Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatlara ait 0-6 haftalık (karışık bireyler) ve 6-18 haftalık (dişi bireyler) yaş itibariyle yaşama gücü (%) ve ölüm oranları (%) Haftalar/ Genotipler BLUE 0-6 Haftalar Arası Ölüm Oranı (%) BLACK N Ölüm Oranı (%) Yaşama Gücü (%) N Ölüm Oranı (%) Yaşama Gücü (%) N: Hayvan Sayısı 72

90 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Beyaz yumurtacı hibritlerin 0-20 haftalık yaş döneminde İpek ve ark., (1998), ölüm oranını %3.31 olarak bildirmişlerdir. Elde edilen bulgular, İpek ve ark., (1998) nın değerlerinden yüksek çıkmıştır. Ölümlerin, civcivlerin geliş gününden itibaren ilk 3 günde meydana gelmesi bu genotipe özgü bir özellik olarak belirlenebilir Yumurtlama Dönemine Ait Özellikler Yumurta Verimi ile İlgili Özellikler Cinsel Olgunluk Yaşı, Ağırlığı ve %50 Verim Yaşı Kahverengi ve beyaz yumurtacı hatların Cinsel olgunluk yaşı, ağırlığı ve %50 verim yaşına ait bulgular Çizelge 4.17 ve 4.18 de verilmiştir. Kahverengi yumurtacı saf hatların cinsel olgunluk yaşları arasındaki farklılık önemli çıkmış (P<0.05) ve 143 gün ile BAR I genotipinin diğer hatlardan daha erken cinsel olgunluğa eriştiği belirlenmiştir (Çizelge 4.17). Denemede elde edilen bulgulara göre; kahverengi yumurtacı hatların Mızrak (2008) ın 2005, 2006 ve 2007 yılında elde ettikleri değerlere göre cinsel olgunluk yaşına daha geç geldikleri sonucu elde edilmiştir. Cinsel olgunluk yaşına geç gelmesinin nedeni, yemleme, farklı aydınlatma programı, mevsimden kaynaklanabilir. Çalışmamızda elde edilen sonuçlar, Yiğitoğlu, (2007), Fathel ve Elibol (2006), Anonymous (2005) ve Durmuş ve ark., (2009) nın yaptığı çalışmalarla benzerlik göstermektedir. Bu denemede elde edilen mevcut bulgular, Türkoğlu ve ark (1987), Saylam (1988), Hanumaiah ve ark., (1976), Doğan (2007), Anonymous (1986), Rahman ve ark., (1987), Sazzad (1992), Göğer ve ark., (2007), Kutsal (2001) ın yaptığı çalışmaya göre daha geç cinsel olgunluğa ulaştığı; ancak Göğer (1996) nın yaptığı çalışma ile daha erken yaşta geldiği sonucu ortaya çıkmıştır. 73

91 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Cinsel olgunluk ağırlığı bakımından genotipler arasında önemli düzeyde bir farklılık gözlemlenmiş, bu farklılık ±24.30 g ile BAR I genotipi ve ±17.63 g ile RIR I genotipinde aynı derecede yüksek, en düşük ise ±27.13 g ile LINE 54 genotipinde saptanmıştır (P<0.05). Cinsel olgunluk ağırlığı bakımından elde edilen araştırma bulguları, Mızrak (2008), Yiğitoğlu (2007), Türkoğlu ve ark., (1987), Doğan (2007), Anonymous (1986), Göğer ve ark., (2007) ın bulgularından düşük, Hanumaiah ve ark., (1976), Durmuş ve ark., (2009), Göğer ve ark., (2007), Kutsal (2001), nın yaptığı çalışma sonuçlarıyla yakın değerdedir. Cinsel olgunluk yaşının bireysel olarak belirlenememesi durumunda, bu özelliğe ait en önemli gösterge %50 verim yaşı olarak ele alınmaktadır (Erensayın, 2000). Saf hatlar arasında diğer genotiplere göre %50 verim yaşına, ilk gelen 149 gün ile BAR I genotipi olup, diğer genotiplere göre %50 verim yaşına en son gelen olarak 161 gün ile LINE 54 genotipi belirlenmiştir. Başpınar ve ark., (2003), kahverengi ticari hibritlerin cinsel olgunluk yaşına mevcut bulgulara göre daha erken yaşta geldiği sonucu ortaya çıkarılmıştır. Çizelge Kahverengi yumurtacı saf tavuk hatların cinsel olgunluk yaşı, ağırlığı ve %50 verim ile ilgili özelliklerin değişimi* Saf Hatlar/Verim Cinsel Olgunluk Yaşı Cinsel Olgunluk Ağırlığı %50 Verim Yaşı Özellikleri (gün) (g) (gün) N X±S X X±S X X RIR I ±1.56 a ±17.63 a 156 BAR I ±1.72 b ±24.30 a 149 LINE ±2.34 a ±27.13 b 161 *: Aynı sütunda farklı harflerle ifade edilen genotipler arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir (P<0.05). N: Hayvan Sayısı Beyaz yumurtacı saf hatların cinsel olgunluk yaşları arasındaki farklılığın önemli olduğu (P<0.05) ve 160 gün ile BLUE genotipinin diğer hatta göre daha erken cinsel olgunluğa eriştiği belirlenmiştir (Çizelge 4.18). 74

92 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Elde edilen araştırma bulguları, Sarıca ve Testik (1988) ve Göğer (1996) in yaptığı çalışmaya göre daha erken, Tourchyan (2005) ve Mızrak ve ark., (2007b) nın bulgularına göre geç ulaşmıştır. Uysal ve Boğa (1990), Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nde yetiştirilen beyaz yumurtacı hatların cinsel olgunluk yaşlarını gün arasında bulmuşlardır. Cinsel olgunluk için elde edilen mevcut bulgular, Uysal ve Boğa (1990) nın elde ettikleri değerlerden oldukça yüksektir. Cinsi olgunluk yaşı; uygulanan aydınlatma programı, mevsim, kümesin bulunduğu bölge ve genotip gibi çeşitli faktörlerin etkisi altındadır (Türkoğlu ve ark., 1997). Cinsel olgunluk ağırlığı bakımından genotipler arasında önemli düzeyde bir farklılık gözlenmemiştir. %50 verim yaşına, ilk gelen 164 gün ile BLUE genotipi olup, en son gelen olarak ise 170 gün ile BLACK genotipi saptanmıştır. Çizelge Beyaz yumurtacı saf tavuk hatların cinsel olgunluk yaşı, ağırlığı ve %50 verim ile ilgili özelliklerin değişimi Saf Hatlar/Verim Özellikleri Cinsel Olgunluk Yaşı (gün) Cinsel Olgunluk Ağırlığı (g) %50 Verim Yaşı (gün) N X±S X X±S X X BLUE ± ± BLACK ± ± T-Testi * - *: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir. (P<0.05). -: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemli değildir (P>0.05). N: Hayvan Sayısı Elde edilen araştırma bulguları, Uysal ve Boğa (1990), Mızrak (2008), Sarıca ve Testik (1988) nın bulgularından düşük, Mızrak ve ark., (2007b) nın yaptığı çalışma ile paralel sonuç ortaya koymuştur. Melezlerin saf hatlara göre daha erken yaşta cinsel olgunluğa eriştiklerini bildirmişlerdir (Durmuş ve Türkoğlu, 2007). 75

93 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Saf Hatlara Ait Canlı Ağırlık Ortalamaları (g) Yumurtlama dönemine ait kahverengi ve beyaz yumurtacı saf hatların dişi ve erkek bireylerine ait canlı ağırlık ortalamaları aşağıda verilmiştir (Çizelge 4.19, 4.20, 4.21, 4.22). Kahverengi yumurtacı hatlara (dişi birey) ait 26, 30, 32 ve 42. hafta canlı ağırlıkları bakımından önemli bir farklılık görülmemiş, buna karşın 20, 22, 24, 28, 34, 36, 38, 40, 42, 44, 46, 48 ve 50. haftalar arasında genotiplerin canlı ağırlık artışı bakımından önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (P<0.05) (Çizelge 4.19). 74 haftalık yaş döneminde ise canlı ağırlık ortalamaları bakımından genotipler arasında önemli düzeyde farklılık bulunmamıştır. Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatlara (dişi bireyler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g)* Genotipler Haftalar RIR I BAR I LINE 54 N X±S X N X±S X N X±S X ±24.83 b ±27.15 a ±16.38 c ±29.76 b ±20.31 a ±22.57 c ±27.57 a ±35.59 a ±21.39 b ± ± ± ±52.64 a ±55.28 a ±28.07 b ± ± ± ± ± ± ±25.25 a ±22.54 a ±28.88 b ±33.34 a ±47.54 a ±39.51 b ±44.85 a ±37.30 ab ±51.17 b ±27.09 a ±22.66 b ±34.44 c ± ± ± ±27.09 a ±38.55 a ±55.59 b ±26.24 a ±38.79 a ±47.25 b ±49.45 a ±31.22 a ±30.20 b ±54.89 a ±40.46 a ±46.47 b ± ± ±14.76 *: Aynı satırda aynı harflerle ifade edilen genotipler arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir (P<0.05). N: Hayvan Sayısı 76

94 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Araştırmada dönem sonu canlı ağırlık için elde edilen veriler, Durmuş ve ark., (2009), Saylam (1988) nın değerlerine yakın, Gürdoğan ve ark., (1999) nın değerlerinden düşüktür. Kahverengi yumurtacı hatlara (erkek birey) ait 20, 34, 40, 42, 46. hafta canlı ağırlıkları bakımından önemli bir farklılık görülmemiş, buna karşın diğer haftalar (22, 24, 26, 28, 30, 32, 36, 38, 44, 48 ve 50 ) arasında genotiplerin canlı ağırlık artışı bakımından önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (P<0.05) (Çizelge 4.20). Genotiplerin 74. haftadaki yaş itibariyle, canlı ağırlık ortalamaları bakımından önemli bir farklılık olduğu saptanmış (P<0.05), ±86.6 g ile BAR I genotipi diğer genotiplere göre değer olarak yüksek bulunmuştur. Çizelge Kahverengi yumurtacı hatlara (erkekler bireyler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g)* Genotipler Haftalar RIR I BAR I LINE 54 N X±S X N X±S X N X±S X ± ± ± ±89.36 a ±64.63 a ±68.56 b ±79.99 a ± ab ±59.24 b ±87.39 a ±50.83 b ±59.70 b ±53.36 a ±58.65 a ±62.48 b ±32.75 a ±67.38 a ±62.97 b ±42.69 a ±72.13 a ±66.65 b ± ± ± ±40.75 b ±37.75 a ±68.77 c ±66.84 a ±38.78 a ±78.91 b ± ± ± ± ± ± ± a ±79.89 a ±53.51 b ± ± ± ±60.46 a ±21.50 a ±50.11 b ± ab ± a ±33.37 b ± b ±86.69 a ±57.82 c *: Aynı satırda aynı harflerle ifade edilen genotipler arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir (P<0.05). N: Hayvan Sayısı Beyaz yumurtacı saf hatlara (dişi bireyler) ait canlı ağırlık ortalamaları bakımından 20, 22, 40, 42 ve 50. haftalar arasında genotiplerin canlı ağırlık artışı bakımından önemli bir farklılık saptanmış (P<0.05), buna rağmen bu haftaların 77

95 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK dışında kalan haftalar (24, 26, 28,30, 32, 34, 36, 38, 44, 46 ve 48) arasında canlı ağırlık artışı bakımından önemli düzeyde bir faklılık olmadığı belirlenmiştir (Çizelge 4.21). 74 haftalık yaş döneminde, canlı ağırlık ortalamaları bakımından genotipler arasında önemli bir faklılık olmadığı saptanmıştır. Durmuş ve ark., (2009) beyaz yumurtacı hibritin dönem sonu canlı ağırlığını g olarak saptamışlardır. Elde edilen mevcut bulgular, Durmuş ve ark., (2009) nın yaptığı çalışma ile yakın değerdedir. Gürdoğan ve ark., (1999) yaptıkları çalışma ile elde edilen mevcut bulgularla paralel sonuç ortaya koymuştur. Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatlara (dişi bireyler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g) Genotipler Haftalar BLUE BLACK T-Testi N X±S X N X±S X ± ±19.41 * ± ±19.47 * ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ±28.97 * ± ±25.40 * ± ± ± ± ± ± ± ±46.50 * ± ± *: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir. (P<0.05). -: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemli değildir (P>0.05). N: Hayvan Sayısı Beyaz yumurtacı saf hatlara (erkek bireyler) ait canlı ağırlık ortalamalarının 44 ve 46. haftalarda genotipler arasında canlı ağırlık artışı bakımından önemli bir farklılık olduğu tespit edilmiş (P<0.05) (Çizelge 4.22), diğer haftalar (20, 22, 24, 26, 78

96 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK 28, 30, 32, 34, 36, 37, 40, 42, 48 ve 50) arasında canlı ağırlık artışı bakımından fark önemsiz çıkmıştır. 74 haftalık yaşta ise, canlı ağırlık ortalamaları bakımından genotipler arasında önemli bir faklılık olmadığı saptanmıştır. Çizelge Beyaz yumurtacı hatlara (erkekler bireyler için) ait canlı ağırlık ortalamaları (g) Genotipler Haftalar BLUE BLACK N X±S X N X±S X T-Testi ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ± ±83.77 * ± ±76.89 * ± ± ± ± ± ± *: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir. (P<0.05). -: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemli değildir (P>0.05). N: Hayvan Sayısı Saf Hatlara Ait Yem Tüketimleri (kg) Kahverengi ve beyaz yumurtacı saf hatların 54 haftalık yumurta verim dönemine ait yem tüketimleri aşağıda verilmiştir (Çizelge 4.23). Genotiplerin haftalık yaşa geldiklerinde ise, en fazla yem tüketen hayvanlar sırayla; BAR I, BLACK, RIR I, BLUE ve LINE 54 genotipi olarak belirlenmiştir. 79

97 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge Saf hatların (dişi bireyler) birey başına haftalık yaş itibariyle eklemeli yem tüketimleri (kg) Genotipler RIR I BAR I LINE 54 BLUE BLACK Haftalar Eklemeli Yem Eklemeli Yem Tüketimi Eklemeli Yem Tüketimi Eklemeli Yem Tüketimi Eklemeli Yem Tüketimi Tüketimi Saf Hatlara Ait Yaşama Gücü (%) Kahverengi ve beyaz yumurtacı saf hatların 54 haftalık yaş itibariyle yumurta verim dönemine ait yaşama gücü ve ölüm oranları Çizelge 4.24 ve 4.25 te verilmiştir. Kahverengi yumurtacı saf hatlarda yumurtlama dönemi süresince (20-74 haftalar arası) her genotipten birer adet ölüm gözlenmiştir (Çizelge 4.24). Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatlara ait (20-74 haftalar arası) yaşama gücü (%) ve ölüm oranı (%) Haftalar Arası Ölüm Oranı (%) Genotipler /Ölüm Oranı N Ölüm Oranı (%) Yaşama Gücü (%) RIR I BAR I LINE N: Hayvan Sayısı Yaşama gücü bakımından elde edilen bulgular, Fathel (2005), Saylam (1988), Aktan (2000) nın verilerine eşdeğer, Başpınar ve ark., (2003) nın bulgularından yüksek, Düzgüneş ve ark., (1985) nın verilerinden düşüktür. Beyaz yumurtacı saf hatların yumurtlama dönemi boyunca (20-74 haftalar arası) genotipler arasında en fazla ölüm BLACK genotipinden elde edilmiştir (Çizelge 4.25). Ölümün bu genotipte en fazla gözlenmesi, genotipe özgü bir özellik olarak belirlenebilir. 80

98 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatlara ait (20-74 haftalar arası) yaşama gücü (%) ve ölüm oranı (%) Haftalar Arası Ölüm Oranı (%) Genotipler /Ölüm Oranı N Ölüm Oranı (%) Yaşama Gücü (%) BLUE BLACK N: Hayvan Sayısı Araştırmada yaşama gücü için elde edilen veriler, Kadıoğlu (1990), Yetişir (1984) in değerlerinden yüksek, Düzgüneş ve ark., (1985) nın verilerinden düşük sonuç ortaya çıkmıştır Yumurta Verimi Kahverengi ve beyaz yumurtacı saf hatların yumurta verimlerine ait ilk on yumurta ağırlığı, yumurta ağırlığı, birey başına düşen yumurta verimi, tavuk-gün ve tavuk-kümes aşağıda verilmiştir. Kahverengi yumurtacı genotipler ( haftalar arası) arasında ilk on yumurta ağırlığı bakımından önemli düzeyde farklılık bulunmuştur (P<0.05). En yüksek ağırlık 47.4±0.60 g RIR I ve 46.7±0.76 g ile LINE 54 genotiplerinde saptanmıştır (Çizelge 4.26). Yumurta ağırlık ortalaması bakımından önemli düzeyde farklılık bulunmamıştır. Yumurta ağırlık ortalaması bakımından mevcut veriler, Türkoğlu ve ark., (1987), Mızrak (2008), Akın (1983), Mızrak ve ark., (2007a), Göğer ve ark., (2007) nın değerlerine yakın, Aslan ve ark., (1995) nın bulgularından düşük, Başpınar ve ark., (2003), Durmuş ve ark., (2009) nın değerlerinden yüksektir. Yumurta verimi bakımından genotipler arasında görülen farklılıklar önemli bulunmuştur (P<0.05). En yüksek yumurta verimi, 260.3±0.32 adet ile RIR I genotipinden, en düşük verim ise 254.7±0.43 adet ile BAR I ve 253.2± 0.39 adet ile LINE 54 genotiplerinden elde edilmiştir. 81

99 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Elde edilen mevcut bulgular, Türkoğlu ve ark., (1987) nın değerlerinden düşük, Aslan ve ark., (1995) nın değerlerine yakın, Akın (1983), Başpınar ve ark., (2003), Mızrak ve ark., (2007a), Durmuş ve ark., (2009) nın değerlerinden yüksektir. Tavuk-gün yumurta verimi, 39 adet yaşayan birey üzerinden hesaplama yapılarak %70 değer ile RIR I genotipi diğer genotiplere göre daha yüksek ortalama yumurta verimine sahip olduğu belirlenmiştir. Tavuk-kümes yumurta verimi, 40 adet yaşayan birey üzerinden hesaplama yapılarak bakımından, en yüksek %69 ile RIR I genotipinden elde edilmiştir (Çizelge 4.26). Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatlara ait yumurta verimi ile ilgili özellikler ( haftalar arası)* Genotipler/ Yumurta Verim Özellikler N İlk On Yumurta Ağırlık Ortalaması (g) Yumurta Ağırlığı (g) Birey Başına Düşen Yumurta Verimi (Adet) N Ortalama Tavuk-gün Yumurta Verimi (%) N Ortalama Tavukkümes Yumurta Verimi (%) RIR I ±0.60 a 58.9± ± 0.32 a BAR I ±0.55 b 58.6± ± 0.43 b LINE ±0.76 a 57.7± ± 0.39 b *: Aynı sütunda farklı harflerle ifade edilen genotipler arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir (P<0.05). N: Hayvan Sayısı Beyaz yumurtacı hatlar ( haftalar arası) arasında ilk on yumurta ağırlık ortalaması bakımından önemli düzeyde bir farklılık görülmüştür (P<0.05) (Çizelge 4.27). Yumurta ağırlığı bakımından genotipler arasında önemli bir farklılık saptanmamıştır. Yumurta ağırlığı için elde edilen bulgular, Yetişir (1984) nın değerlerinden yüksek, Mızrak (2008), Akın (1983), Mızrak ve ark., (2007b), Sarıca ve Testik (1988) in değerlerine yakın, Aslan ve ark., (1995) nın bulgularından düşüktür. Yumurta verimi bakımından genotipler arasında önemli bir farklılık olmadığı tespit edilmiştir. Tavuk-gün yumurta verimi bakımından 39 adet yaşayan birey üzerinden hesaplama yapılarak %69 değer ile BLUE genotipinin, diğer genotipe göre daha yüksek yumurta verimine sahip olduğu saptanmıştır. 82

100 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Yumurta verimi bakımından elde edilen bulgular, Aslan ve ark., (1995), Efil (1995) in bulgularından düşük, Mızrak ve ark., (2007b) nın değerlerinden yüksektir. Tavuk-kümes yumurta verimi, 40 adet yaşayan birey üzerinden hesaplama yapılarak bakımından, en yüksek değer %67 ile BLUE genotipinden elde edilmiştir (Çizelge 4.27). Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatlara ait yumurta verimi ile ilgili özellikler ( haftalar arası)* Genotipler/ Yumurta Verim Özellikleri N İlk On Yumurta Ağırlık Ortalaması (g) Yumurta Ağırlığı (g) Birey Başına Düşen Yumurta Verimi (Adet) N Ortalama Tavuk-Gün Yumurta Verimi (%) N Ortalama Tavuk- Kümes Yumurta Verimi (%) BLUE ± ± ± BLACK ± ± ± T-Testi * - - *: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir. (P<0.05). -: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemli değildir (P>0.05). N: Hayvan Sayısı Yumurta verimi için elde edilen bulgular, Yetişir (1984) nın değerlerinden düşüktür. Kahverengi yumurtacı saf hatlara ait birey başına düşen yumurta verimlerine ait değerler Çizelge 4.28 de verilmiştir. 83

101 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatlara ait birey başına düşen yumurta verimi (Tavuk-Kümes, % ve adet) Haftalar Birey Başına Yumurta Verimi (Tavuk- Kümes, %) Genotipler RIR I BAR I LİNE 54 Birey Başına Birey Başına Birey Başına Birey Yumurta Yumurta Yumurta Başına Verimi Verimi Verimi Yumurta (Tavuk- (Tavuk- (Tavuk- Verimi Kümes, adet) Kümes, %) Kümes, (Tavukadet) Kümes, Birey Başına Yumurta Verimi (Tavuk- Kümes, adet) %)

102 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge 4.28 in devamı Ortalama Değer (%) Beyaz yumurtacı saf hatlara ait birey başına düşen yumurta verimlerine ait değerler Çizelge 4.29 da verilmiştir. Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatlara ait birey başına düşen yumurta verimi (Tavuk-Kümes, % ve adet) Haftalar Birey Başına Yumurta Verimi (Tavuk- Kümes, %) BLUE Birey Başına Yumurta Verimi (Tavuk-Kümes, adet) Genotipler Birey Başına Yumurta Verimi (Tavuk-Kümes, %) BLACK Birey Başına Yumurta Verimi (Tavuk-Kümes, adet) ,00 0,7 5,00 10, ,57 2,00 9,16 28, ,64 3,48 15,75 49, ,21 4,78 44,69 68, ,21 5,48 58,97 78, ,50 4,73 64,10 67, ,71 4,25 53,48 60, ,71 2,50 40,29 35, ,79 2,23 38,83 31, ,00 2,45 45,79 35, ,00 3,15 52,01 45, ,36 3,88 58,97 55, ,29 4,15 62,64 59, ,21 3,73 51,28 53, ,43 3,60 52,38 51, ,50 3,68 54,58 52, ,21 4,08 69,60 58, ,07 4,63 74,73 66, ,29 5,41 79,49 77, ,62 5,92 85,71 84, ,95 5,67 82,33 80, ,09 5,26 81,20 75, ,92 5,38 78,95 76, ,06 4,97 80,45 71, ,92 5,38 83,83 76, ,29 5,41 79,32 77, ,36 5,21 77,44 74, ,66 5,44 72,93 77,66 85

103 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge 4.29 in devamı 49 80,95 5,67 75,56 80, ,68 5,72 77,82 81, ,42 5,77 79,70 82, ,12 5,54 78,95 79, ,49 5,56 72,93 79, ,39 5,49 73,68 78, ,12 5,54 76,69 79, ,75 5,51 79,70 78, ,29 5,41 79,70 77, ,75 5,51 79,32 78, ,02 5,46 77,82 78, ,86 4,82 68,05 68, ,73 5,23 69,50 74, ,73 5,23 69,50 74, ,36 5,21 75,68 74, ,09 5,26 73,36 75, ,29 5,41 72,97 77, ,56 5,36 72,97 76, ,56 5,36 70,66 76, ,19 5,33 70,66 76, ,89 5,10 68,34 72, ,66 5,44 71,04 77, ,92 5,38 70,27 76, ,19 5,33 70,27 76, ,29 5,41 71,43 77, ,35 4,64 73,65 77,35 Ortalama Değer (%) 68,24 4,76 66,19 68,24 Kahverengi ve beyaz yumurtacı genotiplere ait birey başına düşen yumurta veriminin grafiği Şekil 4.21, 4.22, 4.23, 4.24 ve 4.25 te verilmiştir. Kahverengi yumurtacı genotiplere ait yumurta verimlerinin grafikleri Şekil 4.21, 4.22 ve 4.23 te verilmiştir. Şekil RIR I genotipine ait Tavuk-Kümes yumurta verimi (%) 86

104 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Tavuk-Kümes Yumurta Verimi (%) Haftalar Şekil BAR I genotipine ait Tavuk-Kümes yumurta verimi (%) 100,00 90,00 Tavuk-Kümes Yumurta Verimi (%) 80,00 70,00 60,00 50,00 40,00 30,00 20,00 10,00 0, Haftalar Şekil LİNE 54 genotipine ait Tavuk-Kümes yumurta verimi (%) Beyaz yumurtacı genotiplere ait yumurta verimlerinin grafikleri Şekil 4.24, 4.25 te verilmiştir. 87

105 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Tavuk-Kümes Yumurta Verimi (%) 100,00 90,00 80,00 70,00 60,00 50,00 40,00 30,00 20,00 10,00 0, Haftalar Şekil BLUE genotipine ait Tavuk-Kümes yumurta verimi (%) Tavuk-Kümes Yumurta Verimi (%) Haftalar Şekil BLACK genotipine ait Tavuk-Kümes yumurta verimi (%) Tavukların düşük çevre sıcaklığına veya soğuğa dayanıklılığı, bunların soğuğa karşı uyum göstermelerine veya soğuğa karşı uyum yeteneklerine bağlıdır (Uluata, 2010). Genel olarak yumurta tavuklarının 13 C den düşük sıcaklıklarda performanslarında gerileme görülmeye başlar (Şenköylü, 2001). Genotiplerde haftalarda görülen anormal yumurta düşmesi; yem değişikliği, aynı dönemde ardı ardına gelen ani hava değişikliğine (şiddetli rüzgar ve 88

106 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK sıcaklığın düşmesi) bağlı olarak kümes içi optimum çevre koşullarının dışına çıkılması gibi etmenlerin eklemeli olarak etkilediği kanaatine varılmıştır. Yumurtlama kümesinde kümes içi sıcaklık 27 C ve üzerine çıktığında yumurta veriminin düşmesine neden olmaktadır. Sıcaklık derecesi arttıkça ve süresi uzadıkça bu etki de daha fazla olacaktır. Yumurta verim döneminin sonundaki yüksek çevre sıcaklıkları, daha önceki döneme göre çok daha büyük etki meydana getirmektedir. Bütün genotiplerde, yumurtlama periyodunun 69. haftasında verimlerde düşmeler gözlenmesinin nedeni, bu dönemde kümes içi sıcaklığın (38 C) çok yüksek olmasından kaynaklanmaktadır. Genotiplere ait kümes içi sıcaklık verilerinin günlere göre değerleri Çizelge 4.30 da verilmiştir. Çizelge Saf hatların ait Ekim- Kasım 2007 aylarına ait kümesi içi sıcaklık değerleri Aylar/Sıcaklık Ölçümleri Kümes içi Sıcaklık Sıcaklık Max Min Ekim 1 24,29 33,17 19, ,67 34,01 19, ,2 30,31 26, ,34 30,31 23, ,41 28,31 18,66 6(23. hafta) 22,5 28,31 16, ,04 29,50 19, ,43 32,34 19, ,52 33,59 20, ,55 32,34 24, ,69 30,31 22, ,41 31,12 20,57 13(24.hafta) 25,19 29,50 21, ,26 27,91 19, ,25 26,34 18, ,05 23,63 16, ,68 26,34 15, ,78 27,52 17, ,96 29,50 17,52 20(25. hafta) 24,61 28,31 22, ,13 29,10 20, ,65 28,31 19, ,06 30,31 19, ,82 30,31 21, ,59 27,52 19, ,5 27,91 19,04 27(26. hafta) 21,17 27,91 17, ,68 27,12 16, ,62 25,56 15,23 89

107 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge 4.30 un davamı 30 17,81 20,57 15, ,62 24,79 14,47 Kasım 1 19,62 24,01 16, ,38 25,17 16, ,44 26,73 17,90 4(27. hafta) 20,29 25,95 16, ,38 25,95 16, ,29 23,24 18, ,72 23,24 15, ,42 21,33 14, ,24 21,33 15,23 10(28. hafta) 18,38 22,09 14, ,76 22,09 16, ,09 20,57 13, ,52 20,57 12, ,00 21,71 15, ,24 23,24 16, ,39 23,63 14,85 17(29. hafta) 18,01 25,17 14, ,38 24,79 14, ,76 18,66 15, ,66 16,76 13, ,33 17,90 13, ,035 20,57 12, ,17 19,81 10,60 24(30. hafta) 12,71 19,04 9, ,63 19,04 8, ,53 18,66 7, ,41 14,85 8, ,52 14,09 17, ,92 12,93 8, ,91 16,38 8,23 Genotiplerin yumurta veriminde düşmeler aralık ayının son haftası (34. hafta) sıcaklığın düşmesiyle tekrar başlamıştır. 90

108 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge Saf hatların Aralık 2007-Ocak 2008 aylarına ait kümesi içi sıcaklık değerleri Aylar/Sıcaklık Ölçümleri Kümes içi Sıcaklık Sıcaklık Max Min Aralık 22(34. hafta) 10,97 15,23 7, ,96 16,38 7, ,87 15,62 7, ,06 16,38 7, ,91 16,76 7, ,04 16,76 8, ,32 17,14 7, ,69 14,47 8, ,19 14,47 7, ,28 14,09 6,62 Ocak 1 10,69 13,70 7, ,88 15,23 8, ,66 13,70 8, ,08 14,09 8,23 5 8,51 12,55 6,22 6 9,78 14,47 5, ,67 14,09 5, ,07 15,23 7, ,98 14,09 9, ,80 12,93 7, ,81 12,16 5, ,71 11,77 4, ,69 12,55 4, ,47 13,32 2, ,68 14,09 4, ,22 11,77 7, ,59 14,09 4, ,07 14,85 7, ,87 15,23 7, ,16 16,38 7, ,86 16,76 6, ,87 14,47 7, ,65 16,76 8, ,89 17,90 7, ,56 14,85 9, ,46 15,62 8, ,55 16,38 7, ,91 11,38 9, ,02 10,60 8, ,83 10,21 6, ,80 12,93 5, Yumurta Kalitesi İle İlgili Özellikler Araştırmada, kahverengi ve beyaz yumurtacı hatların yumurta kalite özellikleri üzerine yapılan ölçümler neticesinde elde edilen dış kalite özelliklerine ait bulgular Çizelge 4.32 ve 4.34 te, iç kalite özelliklerine ait bulgular ise Çizelge 4.33 ve 4.35 te verilmiştir. 91

109 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Kahverengi yumurtacı genotiplerin yumurta ağırlığı ve kabuk kalınlığı bakımından genotipler arasında, önemli farklılık saptanmamıştır (Çizelge 4.32). Yumurta ağırlığı için elde edilen veriler, Olawumi ve Ogunlade (2008), Monira ve ark., (2003) nın değerlerinden yüksek, Durmuş ve ark., (2010), Zita ve ark., (2009) nın verilerinden düşük, Monira ve ark., (2003) Uluocak (1989) ın değerlerine yakındır. Kahverengi yumurtacı genotiplerin, dış ve iç kalite özellikleri ile belirlenen değerlerinin düşük olması, genotipe özgü bir özellik olarak belirlenebilir. Şekil indeksi bakımından genotipler arasında önemli bir farklılık saptanmış (P<0.05) olup, en iyi şekil indeksi %77.46±0.713 değeri ile LINE 54 genotipinde belirlenmiştir. Şekil indeksi bakımından elde edilen bulgular, Olawumi ve Ogunlade (2008) Zita ve ark., (2009) nın değerlerine yakın, Durmuş ve ark., (2010) ve Monira ve ark., (2003) verilerinden düşük bulunmuştur. Kabuk kalınlığı bakımından elde edilen bulgular, Durmuş ve ark., (2010) nın verilerinden yüksek, Monira ve ark., (2003) nın değerlerine yakın, Uluocak (1989) nın verilerinden düşüktür. Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatların yumurtalarının dış kalite özellikleri* Genotipler/Yumurta N Yumurta Ağırlığı N Şekil N Kabuk Kalınlığı Verimi (g) İndeksi(%) (mm) RIR I ± ±0.441 b ±0.006 BAR I ± ±0.904 ab ±0.007 LINE ± ±0.713 a ±0.006 *: Aynı sütunda farklı harflerle ifade edilen genotipler arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir (P<0.05). N: Hayvan Sayısı Kahverengi yumurtacı genotiplerin ak indeksi bakımından, sarı indeksi ve haugh birimi bakımından genotipler arasında, önemli bir farklılık saptanmamıştır (Çizelge 4.33). Kahverengi yumurtacı genotiplerin ak indeksi için elde edilen veriler, Durmuş ve ark., (2010), Zita ve ark., (2009) ve Uluocak (1989) nın değerlerinden yüksektir. 92

110 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Araştırmada sarı inseksi bakımından elde edilen veriler, Durmuş ve ark., (2010) nın değerlerinden düşük, Zita ve ark., (2009) ve Uluocak (1989) nın değerlerine yakın değerler ortaya çıkmıştır. Haugh Birimi için elde edilen bulgular, Durmuş ve ark., (2010) nın değerlerinden yüksek, Olawumi ve Ogunlade, 2008) nın verilerinden düşük, Monira ve ark., (2003), Zita ve ark., (2009) ve Uluocak (1989) nın verilerinden düşüktür. Çizelge Kahverengi yumurtacı saf hatların yumurtalarının iç kalite özellikleri* Genotipler/ Yumurta N Ak İndeksi N Sarı İndeksi N Haugh Birimi Verimi RIR I ± ± ±1.866 BAR I ± ± ±3.505 LINE ± ± ±1.814 *: Aynı sütunda farklı harflerle ifade edilen genotipler arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir (P<0.05). N: Yumurta Sayısı Yumurtanın iç kalite özelliklerinden Haugh Birimi için elde edilen bulgular, Monira ve ark., (2003) nın değerlerinden düşük çıkmıştır. Beyaz yumurtacı hatların yumurtalarının yumurta ağırlığı, şekil indeksi ve kabuk kalınlığı bakımından genotipler arasındaki farklılığın önemli olmadığı saptanmıştır (Çizelge 4.34). Yumurta ağırlığı için elde edilen veriler, Monira ve ark., (2003) nın değerlerine yakındır. Şekil indeksi ve kabuk kalınlığı bakımından elde edilen bulgular, Monira ve ark., (2003) nın değerlerinden düşüktür. Beyaz yumurtacıların iç ve dış kalite özelliklerine ait elde edilen bulguların düşük olması, genotipe özgü bir özellik olarak belirlenebilir. 93

111 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Emine ALTINKAYA URUK Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatların yumurtalarının dış kalite özellikleri Genotipler/ N Yumurta Ağırlığı (g) N Şekil İndeksi(%) N Kabuk Kalınlığı Yumurta Verimi BLUE ± ± ±0.006 BLACK ± ± ±0.006 T-Testi *: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir. (P<0.05). -: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemli değildir (P>0.05). N: Hayvan Sayısı Beyaz yumurtacı genotiplerin ak indeksi, sarı indeksi ve Haugh Birimi bakımından genotipler arasındaki farklılığın önemli olduğu tespit edilmiştir (P<0.05) (Çizelge 4.35). Çizelge Beyaz yumurtacı saf hatların yumurtalarının iç kalite özellikleri Genotipler/ Yumurta N Ak İndeksi N Sarı İndeksi N Haugh Birimi Verimi BLUE ± ± ±1.614 BLACK ± ± ±2.684 T-Testi * * * *: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemlidir. (P<0.05). -: Gruplar arasındaki farklılık istatistiki olarak önemli değildir (P>0.05). N: Hayvan Sayısı 94

112 5. SONUÇ VE ÖNERİLER Emine ALTINKAYA URUK 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Ülkemizde yumurtacı tavuk ıslahı konusunda çalışmalarını yürüten tek kuruluş Tavukçuluk Araştırma Enstitüsüdür. Enstitü bugüne kadar kahverengi ve beyaz yumurtacı genotiplerin üretimini sağlayarak sektörün hizmetine sunmuştur. Son olarak 1995 yılında Kanada dan 6 sı kahverengi 4 ü ise beyaz yumurtacı olmak üzere getirilen toplam 10 saf tavuk hattına ait çeşitli melezleme çalışmaları yapılmış ve özel kombinasyon kabiliyeti yüksek kombinasyonları belirleyerek ikisi kahverengi biri beyaz olmak üzere 3 adet ticari yumurtacı hibriti (ATAK, ATAK-S, ATABEY) hizmetine sunmuştur. Hibrit ve ebeveynler üzerinde yapılan test çalışmaları sonucunda, geliştirilen hibritlerin yabancı genotiplere yakın verim özelliklerine sahip olduğu tespit edilmiştir. Aynı zamanda üretilen bu hibrit ve ebeveynlerinin tanıtımı yapılarak yurt içi ve dışındaki tavukçuluk sektöründe kullanılmaları sağlanmıştır. Bu çalışmada, Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünde geliştirilmiş olan 5 farklı saf tavuk hatlarının Çukurova Üniversitesi koşullarındaki fenotipik özellikleri (dış görünüşlerine göre), performansları (büyüme döneminde; canlı ağırlık artışları, grup düzeyinde yem tüketimleri, ölüm oranı gibi parametrelerin belirlenmesi, yumurtlama döneminde ise ölüm oranları, cinsi olgunluk yaşı, cinsi olgunluk ağırlığı, yumurta verimi, grup düzeyinde yem tüketimi) ve yumurta kalite ölçütleri gibi mevcut durum ortaya konulmuştur. Çalışmadan elde edilen sonuçlara göre; 1. Genotiplerin fenotipik özelliklerine göre tüy rengi, ibik şekli, gaga rengi, bacak rengi, yumurta rengi, kulakçık rengi ve mahmuz rengi gibi karakteristik özellikler belirlenmiştir. 2. Kahverengi yumurtacı saf hatların (RIR I, BAR I ve LINE 54) dişi bireylerinde, göğüs genişliği ve gaga uzunluğu bakımından genotipler arasında istatistiki bir farklılık saptanmamıştır. Göğüs uzunluğu, incik genişliği ve gaga genişliği bakımından, genotipler arasında önemli düzeyde farklılık bulunmuştur (P<0.05). Kahverengi yumurtacı saf hatların erkek bireylerine ait, göğüs genişliği ve uzunluğu, gaga genişliği ve uzunluğu bakımından genotipler arasındaki faklılık istatistiki olarak 95

113 5. SONUÇ VE ÖNERİLER Emine ALTINKAYA URUK önemli bulunmamış, ancak incik genişliği bakımından, genotipler arasında önemli düzeyde farklılık bulunmuştur. (P<0.05). Beyaz yumurtacı saf hatların (BLUE ve BLACK) dişi bireylerinde, incik genişliği, gaga genişliği ve gaga uzunluğu bakımından genotipler arasında istatistiki olarak önemli bir farklılık saptanmamış, fakat göğüs genişliği ve göğüs uzunluğu bakımından, önemli bir farklılık bulunmuştur (P<0.05). Beyaz yumurtacı saf tavuk hatların erkek bireylerinde, göğüs genişliği, göğüs uzunluğu ve gaga uzunluğu bakımından genotipler arasında önemli düzeyde farklılık görülmemiştir (P>0.05); ancak incik genişliği ve gaga genişliği bakımından, genotipler arasındaki farklılık istatistiki olarak önemli bulunmuştur (P<0.05). 3. Büyütme dönemine ait kahverengi yumurtacı hatlara (dişiler için) ait 18. haftadaki canlı ağırlık ortalamaları bakımından en yüksek ağırlık ±21.92 g ile BAR I genotipinden, en düşük ağırlık ise ±24.79 g ile LINE 54 genotipinden elde edilmiştir. Beyaz yumurtacı hatların (dişiler için) 18. haftadaki canlı ağırlık ortalamaları bakımından en yüksek ağırlık 963.5±18.60 g ile BLUE genotipinden, en düşük ağırlık ise 874.8±27.77 g ile BLACK genotipinden tespit edilmiştir. 4. Kahverengi ve beyaz yumurtacı hatların karışık olarak yem tüketimleri grup bazında değerlendirilmeye alınmış, hatların 0-18 haftalık yaşa geldiklerinde ise, en fazla yem tüketen hayvanlar sırayla; BAR I, BLUE, BLACK, RIR I ve LINE 54 genotipi olarak belirlenmiştir. 5. Kahverengi yumurtacı hatların yaşama gücü bakımından 6. haftadan 18. haftaya kadar dönemde denemeye alınan hayvanlarda (40 tavuk) ölüm oranına rastlanmamıştır Beyaz yumurtacı hatların haftalar arasındaki dönemde denemeye alınan hayvanlarda (40 tavuk) ölüm oranı belirlenmemiştir. 6. Yumurtlama verim döneminde kahverengi yumurtacı saf hatların cinsel olgunluk yaşları arasındaki farklılık önemli çıkmış (P<0.05), cinsel olgunluk ağırlığı bakımından genotipler arasında önemli düzeyde bir farklılık gözlemlenmiştir. Saf hatlar arasında diğer genotiplere göre %50 verim yaşına, ilk gelen 149 gün ile BAR I genotipi olup, en son gelen olarak 161 gün ile LINE 54 genotipi belirlenmiştir. Beyaz yumurtacı saf hatların cinsel olgunluk yaşları arasındaki farklılığın önemli olduğu 96

114 5. SONUÇ VE ÖNERİLER Emine ALTINKAYA URUK (P<0.05); ancak cinsel olgunluk ağırlığı bakımından genotipler arasında önemli düzeyde bir farklılık saptanmamıştır. %50 verim yaşına, ilk gelen 164 gün ile BLUE genotipi olup, en son gelen olarak ise 170 gün ile BLACK genotipi saptanmıştır. Kahverengi yumurtacı hatlarda Tavuk-gün yumurta verimi, %70 değer ile RIR I genotipi diğer genotiplere göre daha yüksek ortalama yumurta verimine sahip olduğu belirlenmiştir. Tavuk-kümes yumurta verimi, en yüksek %69 ile RIR I genotipinden elde edilmiştir. Beyaz yumurtacı hatlarda Tavuk-gün yumurta verimi, %69 değer ile BLUE genotipinin, diğer genotipe göre daha yüksek yumurta verimine sahip olduğu saptanmıştır. Tavuk-kümes yumurta verimi, en yüksek değer %67 ile BLUE genotipinden elde edilmiştir 7. Yumurtlama dönemine ait kahverengi yumurtacı hatların (dişi birey) 74 haftalık yaş döneminde ise canlı ağırlık ortalamaları bakımından genotipler arasında önemli düzeyde farklılık bulunmamış, erkek bireylerinin ise 74. haftadaki yaş itibariyle, canlı ağırlık ortalamaları bakımından önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (P<0.05). Beyaz yumurtacı saf hatların dişi ve erkek bireyleri için 74 haftalık yaş döneminde, canlı ağırlık ortalamaları bakımından genotipler arasında önemli bir faklılık olmadığı saptanmıştır. 8. Kahverengi ve beyaz yumurtacı saf hatların karışık olarak haftalık yaşa geldiklerinde en fazla yem tüketen hayvanlar sırayla; BAR I, BLACK, RIR I, BLUE ve LINE 54 genotipi olarak belirlenmiştir. 9. Kahverengi yumurtacı saf hatların yumurtlama dönemi süresince (20-74 haftalar arası) ölüm hiç görülmemiş, beyaz yumurtacı saf hatlarda genotipler arasında en fazla ölüm BLACK genotipinden elde edilmiştir. 10. Yumurta verim döneminde kahverengi yumurtacı genotipler ( haftalar arası) arasında ilk on yumurta ağırlığı, yumurta verimi bakımından önemli düzeyde farklılık bulunmuş (P<0.05), yumurta ağırlık ortalaması bakımından önemli düzeyde farklılık bulunmamıştır. Beyaz yumurtacı hatlar ( haftalar arası) arasında ilk on yumurta ağırlık ortalaması, yumurta ağırlığı bakımından önemli düzeyde bir farklılık görülmüştür (P<0.05). Yumurta verimi bakımından genotipler arasında görülen farklılık olmadığı tespit edilmiştir. 97

115 5. SONUÇ VE ÖNERİLER Emine ALTINKAYA URUK 11. Araştırmada, kahverengi ve beyaz yumurtacı hatların yumurta kalite özellikleri bakımından, kahverengi yumurtacı genotiplerin yumurta ağırlığı ve kabuk kalınlığı bakımından genotipler arasında, önemli farklılık saptanmamış, ancak şekil indeksi bakımından genotipler arasında önemli bir farklılık saptanmıştır (P<0.05). Beyaz yumurtacı hatların yumurtalarının yumurta ağırlığı, şekil indeksi ve kabuk kalınlığı bakımından genotipler arasındaki farklılığın önemli olmadığı saptanmıştır. Kahverengi yumurtacı genotiplerin ak indeksi bakımından, sarı indeksi ve haugh birimi bakımından genotipler arasında, önemli bir farklılık saptanmamıştır (P>0.05). Beyaz yumurtacı genotiplerin ak indeksi, sarı indeksi ve haugh birimi bakımından genotipler arasındaki farklılığın önemli olduğu tespit edilmiştir (P<0.05). Sonuç olarak; bu araştırmanın yürütüldüğü koşullarda genel olarak beyaz yumurtacı hatlar arasında BLUE genotipi, kahverengi yumurtacı hatlar arasında ise BAR I genotipi daha iyi performans göstermiştir. Kuluçka sonuçları ile zenginleştirilerek, gelecek generasyondaki ebeveynler üzerinde yapılacak çalışmalarla ve deneme süresince oluşan negatif çevre koşullarını da dikkate alarak, saptanan bu verilerin başka çalışmalarla desteklenmesi önerilmektedir. 98

116 KAYNAKLAR AKIN, U., Kahverengi Yumurtacı Hibrit Anaçları Geliştirme Projesi. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 42: 7-8. AKMAN, N., KUMLU, S., ERTUĞRUL, M., ÖZKÜTÜK, K., ELİBOL, O., AKSOY, F., DURMUŞ, İ., ERDOĞAN, G., Türkiye de Damızlık Üretimi ve Kullanımı, s (Erişim tarihi: 3 Mart 2006). AKTAN, S., Yerli ve Yabancı Hibrit Ebeveyn Soylarının Melezlenmesi Yoluyla Üretilen Kahverengi Yumurtacıların Verim Özellikleri Bakımından Karşılaştırılması. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Doktora Tezi 85s. ANONYMOUS, Tavukçuluk Araştırma Faaliyet Raporu. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü s: Ankara., Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü Ticari Yumurtacıların (ATAK, ATAK-S, ATABEY) Performans Özellikleri. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tavukçuluk Araştırma Dergisi, 6(1): 7-9., 2005a. Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü Kahverengi Ticari Yumurtacıları (ATAK), Tanıtım Kitapçığı. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Ankara., 2005b. T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Tarımsal Araştırma Enstitüsü. Ankara. (Erişim tarihi: 10 Mart 2007). ASLAN, A., KEÇECİ, H., BÜYÜKBEBECİ, İ., BOĞA, A.G., Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nde Yumurtacı Hibrit Ebeveyn Soylarında Islah Çalışmaları ve Sonuçları. Yutav-95-Uluslararası Tavukçuluk Fuarı ve Konferansı Bildiriler 24-27/05/1995, İstanbul. 99

117 BAŞPINAR, H., BALCI, F., PETEK, M., OĞAN, M., Farklı Genotip Yumurtacı Tavukların Eşdeğer Çevre Koşullarında Karşılaştırılmalı Verim Özellikleri. İstanbul Üniversitesi, İstanbul Veteriner Fakültesi Dergisi, 1(29): BİLİCİ, H., DÜZGÜNEŞ, O., Değişik Orjinli Leghorn ve New Hampshire Kültür Irklarından Elde Edilen Kombinasyonların Çeşitli Verim Performansları Bakımından Karşılaştırılması. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 52: BOĞA, A. G., Yumurtacı Hibritlerde Performans Testi (Rastgele Örnekleme Testi). Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 44: 7-9. BÜYÜKBEBECİ, İ., UYSAL, A., BOĞA, A.G., Grant-Parent ve Parent Geliştirme İmkanları. T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Yenimahalle, Ankara. (Erişim tarihi: 10 Mart 2009). DOĞAN, A., Rhode Island Red II Kahverengi Yumurtacı Hattın 43 Haftalık Performans Değerlerinin Tespiti. Namık Kemal Üniversitesi Zootekni Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, 44s. DURMUŞ, İ., TÜRKOĞLU, M., Geliştirilmekte Olan Yerli Beyaz Yumurtacı Saf Hatlar ve Melezlerinde Bazı Verim ve Yumurta Kalitesi Özellikleri. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 7(1): DURMUŞ, İ., SARICA, M., AKTAN, S., YILDIZ, T., KAHRAMAN, Z., ERTAŞ, S., Geliştirilmekte Olan Yerli Ticari Yumurtacı Hibritlerin Verim Özelliklerinin Belirlenmesi. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi. 8(1):

118 DURMUŞ, İ., KAMANLI, S., DEMİRTAŞ, Ş.E., DEMİR, S., Barred Rock-1, Rhode Island Red-2, ve Colombiyan Yumurtacı Saf Hatlarında Yumurta Kalite Özellikleri. Kümes Hayvanları Kongresi Ekim 2010, Kayseri, s.1-9. DÜZGÜNEŞ, O., KARAZEYBEK, M., YÜCEER, F., BÜYÜKBEBECİ, İ., BOĞA, A.G., BİLİCİ, H., GÜNEŞ, M., MURAT, N., Yumurta Verimi Yönünde Dış Kaynaklı Ticari Hibritlerle Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünde Geliştirilen Yerli Ticari Hibritlerin Özel Sektör Koşullarında Çeşitli Verimler Bakımından Karşılaştırılmaları. Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü Yayınları No: 22, Ankara. DÜZGÜNEŞ, O., Memleketimizde Hibrit Ebeveyn Soyları Geliştirme Çalışmaları. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi 49: 3-9. DÜZGÜNEŞ, O., YÜCEER, F., YETİŞİR, R., SOYSAL, M., Rastgele Örnekleme Testleri (RÖT) ve Bizde Yapılanlar. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 50: 3-9. DÜZGÜNEŞ, O., Hayvan Islahı. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları No: 1437, Ankara, 298s. DÜZGÜNEŞ, O., KESİCİ, T., KAVUNCU, O., GÜRBÜZ, F., Araştırma ve Deneme Metodları. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları No: 1021, Ankara, 381s. EFİL, H., Ülkesel Tavukçuluk Araştırma Projesi Çerçevesinde Yumurtacı Ebeveyn ve Hibritler Üzerinde Yapılan Çalışmalar ve Bunların Geleceği. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 82: ERENSAYIN, C., Yeni Tavukçuluk Bilimi. Süleyman Demirel Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü,. Isparta, 324s. FAO, database. (Erişim tarihi: 11 Mart 2011). 101

119 FATHEL, A.N., Yerli ve Dış Kaynaklı Kahverengi Yumurtacı Hibritlerin Verim Özellikleri Bakımından Karşılaştırılması. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Zootekni Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, 45s. FATHEL, A.N., ELİBOL, O., Yerli ve Dış Kaynaklı Kahverengi Yumurtacı Hibritlerin Verim Özellikleri Bakımından Karşılaştırılması. Ank. Ünv. Zir. Fak. Tarım Bilimleri Dergisi, 12(2): GÖĞER, H., Kanada dan İthal Edilen Saf Hatlardan Yararlanarak Yeni Ebeveyn Hatların Geliştirilmesi ve Bunun Ülke Tavukçuluğumuz Açısından Önemi. Ulusal Kümes Hayvanları Sempozyumu 96, Kasım, Ç.Ü. Ziraat Fakültesi, Adana, s GÖĞER, H., ERDURMUŞ, C., YURTOĞULLARI, Ş., Kanada dan İthal Edilen Saf Hatların Hat İçi Seleksiyonla Üretilmesi, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü, Proje No: Tagem-İy Ankara. GÖGER, H., YURTOĞULLARI, Ş., AKMAN, N., Kahverengi Yumurtacı Saf Hatların Yumurta Verim Özellikleri Bakımından Seleksiyonu. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 7(1): 5-9. GÜRDOĞAN, T., BÜYÜKBEBECİ, İ., GÖĞER, H., BOĞA, A.G., UYSAL, A., DEMİR, Z., KOÇANAOĞULLARI, S., DAĞ, R., Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü nde Yürütülen Yerli Hibrit Ebeveyn Elde Etmeye Yönelik Islah Çalışmaları. IVI Poultry Yutav /06/1999 İstanbul Uluslar arası Tavukçuluk Fuarı ve Konferansı, İstanbul, s HANUMAIAH, B.M., GOWDH, C.V., KONDACA, H.N., Heterosis Pattern on the Production Traits of White Leghorn and Rhode Island Red cross. Indian Journal of Poultry Science 11(4): İPEK, A., ŞAHAN, Ü., DURU, S., Bursa İli Çevresinde Yaygın Olarak Yetiştirilen Kahverengi ve Beyaz Yumurtacı Hibritlerin İşletme Koşullarında Bazı Verim Özellikleri Bakımından Karşılaştırılması. II. Ulusal Zootekni Bilim Kongresi 98, Eylül, Uludağ Ünv. Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü, Bursa, s

120 KADIOĞLU, B., Beyaz Yumurta Verim Yönlü Ebeveyn Hatlarının Geliştirilmesi Ve Bunların Hibrit Kombinasyonlarıyla Birlikte Çeşitli Verim Performansları Bakımından Karşılaştırılması. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 46: 8-15., Beyaz Yumurtacı T 2 Ana Soyunun Döl Verimi Bakımından Islahı. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 70: 3-7. KUTSAL, B.D., Kanada Menşeyli Kahverengi Yumurtacı Saf Hatların Ana Hattı Olarak Kullanılabilecek İkili Melezlerin Verim Özellikleri. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Zootekni Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi 37s. MIZRAK, C., BOĞA, A.G., ERKUŞ, T., 2007a. Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünde Geliştirilen Kahverengi Yumurtacı Ebeveyn ve Hibritlerin Çeşitli Verim Özellikleri. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 7(1): , 2007b. Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünde Geliştirilen Beyaz Yumurtacı Ebeveyn ve Hibritlerin Çeşitli Verim Özellikleri. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi 7(1): MIZRAK, C., Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünde Yetiştirilen Yumurtacı Saf Hatların Islahı ile Bu Hatlardan Elde Edilen Hibrit ve Ebeveynlerin Çeşitli Verim Özelliklerinin Tespiti. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü Kanatlı ve Küçük Evciller Araştırmaları Program Değerlendirme Toplantısı Şubat 2008 Antalya s MIZRAK, C., BOĞA, A.G., ERKUŞ, T., Farklı Kahverengi ve Beyaz Ebeveynlerin Bazı Performans Kriterleri Bakımından Karşılaştırılması. Kümes Hayvanları Kongresi Ekim 2010, Kayseri, s:

121 MONIRA, K.N., SALAHUDDIN, M., MIAH, G., Effect of Breed and Holding Period on Egg Quality Characteristics of Chicken. International Journal of Poultry Science 2(4): MORATHOP, S., TRIMANEE, S., LEOTARAGUL, A., MAHAKANTA, N., Phenotypic Characteristics, Body Weights and Body Conformations of Decoy Chicken in Upper North of Thailand. Aniamal Breeding Division Livestock Development Department, Thailand. OLAWUMI, S.O., OGUNLADE, J.T., Phenotypic Correlations Between Some External and Internal Egg Quality Traits in the Exotic Isa Brown Layer Breeders. Assian Journal of Poultry Science ISSN , 2(1): RAHMAN, M.H., SORENSEN, P., JENSEN, H.A., DOLBERG, F., Exotic Hens under Semiscavenging Conditions in Bangladesh Livestock Research for Rural Development 3(9) s:49. SARICA, M., TESTİK, A., Beyaz Yumurtacı Yerli Otoseks Hibritlerin Elde Edilmesinde İkili ve Dörtlü Melezleme Yöntemlerinin Karşılaştırılması. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi 62:8-16. SAYLAM, K., Kahverengi Yumurtacı Yerli Hibritlerin Elde Edilmesinde Kullanılan İkili ve Dörtlü Melezleme Yöntemlerinin Karşılaştırılması. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 60: SAZZAD, M.H., Comparative Study on Egg production and Feed Efficiency of Different Breeds of Poultry under Intensive and Rural Conditions in Bangladesh. Livestock Research for Rural Development, 3(4): SHALEV, B.A., Comparison of White and Brown Egg Shell Laying Stocks. World s Poultry Science.Jurnal. 51:7-16. SILVERSIDES, F.G., SHAVER, D. MCQ., SONG, Y., Pure Line Laying Chickens at the Agassiz Research Centre. Agassiz :Research Centre, Agassiz British Columbia, Canada. 40:

122 SIMONA, P., OROIANT, T., OROIAN, R.G., DANIELA, L., Exterior Phenotypical Performance Parameters at ROSO SL Eggs Hybrid at 45 Weeks of Age. Lucrări stiinńifice Zootehnie si Biotehnologii, Vol. 41 (2). Timisoara ŞENKÖYLÜ, N., Modern Tavuk Üretimi Kitabı. Trakya Üniversitesi Tekirdağ Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü, Tekirdağ, 469s., Modern Tavuk Üretimi Kitabı. Trakya Üniversitesi Tekirdağ Ziraat Fakültesi Hayvansal Üretim Bölümü, Tekirdağ, 538s. TESTİK, A., Türkiye Tavukçuluğunun Temel Sorunları ve Organizasyonu. Ulusal Tavukçuluk Sempozyumu 85, Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Adana, s TOURCHYAN, K., Yerli ve Dış Kaynaklı Beyaz Yumurtacı Hibirlerin Verim Özellikleri Bakımından Karşılaştırılması. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Zootekni Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi 32s. TÜRKOĞLU, M., AKBAY, R., FIRATLI, Ç., Yumurta Üretiminde Genotip Çevre İnteraksiyonları Üzerinde Bir Araştırma. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 55: TÜRKOĞLU, M., ARDA, M., YETİŞİR, R., SARICA, M., ERENSAYIN, C., Tavukçuluk Bilimi. Otak-Form Ofset, Samsun, 336s. TÜRKOĞLU, M., SARICA, M., Tavukçuluk Bilimi (Yetiştirme, Besleme, Hastalıklar). Bey Ofset Matbaacılık, 3. Basım, Ankara, 588s. ULUATA, A.R., Çevre Sıcaklığına Tavukların Tepkisi ve Dayanıklılığı. (Erişim tarihi: 18 Mart 2010). ULUOCAK, A.N., Beyaz Yumurtacı Yerli Otoseks Hibritin (O 1 xt 1 ) Yumurta Kalite Özellikleri. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 66:

123 UYSAL, A., İkili Melez ve Dörtlü Melez Beyaz Yumurtacı Hibritler ve Bunların Ebeveynlerinin Çeşitli Verimler Bakımından Mukayesesi. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 60:13-18.,1989. Kanat Tüylenmesine Göre Cinsiyet Ayırımına İmkan Veren Beyaz Yumurtacı Hibrit Ebeveynlerinin Melez Performanslarına Göre Islahı. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 66: 3-7. UYSAL, A., BOĞA, A.G., Yeni Hibrit Ebeveynlerinin Elde Edilmesi Ön Çalışması. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 69:3-9. VATHANA, S., KEO, S., Phenotypic Characteristics of Four Indigenous Chicken Breeds in Cambodia. Prosperity and Poverty in a Globalised World Challenges for Agricultural Research. Tropentag, October 11-13, 2006, Bonn Bonn. YETİŞİR, R., Beyaz Yumurtacı Hibrid Civcivlerde Tüylenme Hızına Göre Cinsiyet Ayrımını Gerçekleştirme Çalışmaları. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 46: YİĞİTOĞLU, E., Atak-S Yumurtacı Tavuk Hibritinin Çukurova (Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Araştırma ve Uygulama Çiftliği) Koşullarında Performansının Saptanması.Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü- Yüksek Lisans Tezi 28s. (Erişim tarihi: 3 Mart 2009). YUM-BİR, (Erişim tarihi: 3 Mart 2011). YÜCEER, F., Kahverengi Yumurtacı Autosex Hibrit Anaçların Geliştirilmesi. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü, Teknik Tavukçuluk Dergisi, 47:

124 , Yumurta Verim Yönünde Dış Kaynaklı Ticari Hibritlerle Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünde Geliştirilen Yerli Ticari Hibritlerin Kamu Sektörü Koşullarına Çeşitli Verimler Bakımından Karşılaştırılması. Tavukçuluk Araştırma Enstitüsünde Uygulanan Araştırma Projesi Özetleri. (Erişim tarihi: 3 Mart 2011). ZITA, L., TUMOVA, E., STOLC, L., Effects of Genotype Age and Their Interaction on Egg Quality in Brown Egg Laying Hens. ACTA VET. BRNO, 78:

125 108

126 ÖZGEÇMİŞ 1974 yılında Adana da doğdu. İlk, orta ve lise öğrenimini Adana İli Seyhan İlçesinde tamamladı yılında girdiği Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü nden 1999 yılında mezun oldu yılında Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Zootekni Anabilim Dalında Yüksek Lisans eğitimine Kanatlı Hayvanları Yetiştirme Anabilim Dalı nda tarihinde başlayıp, 2004 yılında Yüksek Lisansını tamamladı yılında Doktora eğitimine başladı. Ocak 2009 yılından itibaren Adana İl Tarım Müdürlüğü nde Ziraat Yüksek Mühendisi olarak çalışmaktadır. Evli ve bir çocuk annesidir. 109