ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

Transkript

1 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ DOKTORA TEZİ Fatma YENİLMEZ ÇUKUROVA YÖRESİ NDEKİ (ADANA VE İÇEL İLLERİNDEKİ) BROİLER VE YUMURTA TAVUĞU İŞLETMELERİNİN YETİŞTİRİCİLİK, TEKNİK VE YAPISAL ÖZELLİKLERİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA ZOOTEKNİ ANABİLİM DALI ADANA, 2005 I

2 ÖZ DOKTORA TEZİ ÇUKUROVA YÖRESİ NDEKİ (ADANA VE İÇEL İLLERİNDEKİ) BROİLER VE YUMURTA TAVUĞU İŞLETMELERİNİN YETİŞTİRİCİLİK, TEKNİK VE YAPISAL ÖZELLİKLERİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA Fatma YENİLMEZ ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ZOOTEKNİ ANABİLİM DALI Danışman: Jüri Prof. Dr. Ahmet TESTİK Yıl: 2005,Sayfa 114 Prof. Dr. Ahmet TESTİK Prof. Dr. Nazım ULUOCAK Prof. Dr. Taner ALAGÖZ Prof. Dr. Tamer KAYAALP Prof. Dr. Ömer CAMCI Bu araştırma, Çukurova Yöresi ndeki (Adana ve İçel illerindeki) broiler ve yumurtacı tavuk işletmelerinin yetiştiricilik, teknik ve yapısal özelliklerini, kümes içi sıcaklık ve oransal nem gibi önemli çevre koşulları ile yetiştiricilerin sorunlarını belirlemek amacıyla yapılmıştır. Araştırma bölgesinde incelenen broiler kümeslerinde kapasite genelde (%67,3) in altında, yumurtacılarda ise (%33,3) arası veya den fazladır (%22,2). Kümeslerin uzun eksen konumu yüksek yerlerde kuzey-güney, alçak yerlerde doğu-batıdır. İncelenen bütün kümeslerde kullanılan canlı materyal dış kaynaklı hibritler olup, bir dönemdeki ölüm oranları genelde %4-5 civarındadır. Kümeste m² ye konulan hayvan sayısı çoğunlukla (%39) adet ve adet (%31,4), hayvan başına tüketilen yem genelde 3,6-4,0 kg ve 42 günlük canlı ağırlık ortalaması 1,9-2 kg dır. Bölgede incelenen yumurtacı kümeslerde genelde 3 katlı apartman tipi kafesler kullanılmakta olup, her kafes gözüne 4-5 adet tavuk konulmaktadır ve kullanılan genotip broilerde kümeslerinde olduğu gibi dış kaynaklı hibritlerdir. Yumurtlama döneminde ölüm oranı yine broilerde kümeslerinde olduğu gibi genelde (%70,4) %4-5, tavuk başına ortalama yumurta verimi (yıllık) 300 adetten fazladır. Kümes içerisinde yapılan sıcaklık ve oransal nem ölçümlerinde ortalama en yüksek Ağustos ayında gözlenmiş olup, sıcaklık; broilerlerde 30,2 C ve yumurtacılarda 29,6 C, oransal nem; broilerlerde %66,9 ve yumurtacılarda %68,9 olarak saptanmıştır. Bölgemiz yetiştiricilerinin temel sorunları hayvan materyali, yem, hastalıklar, pazarlama, eğitim ve yüksek sıcaklık sorunlarıdır. Üretimi artırmak ve bölge yetiştiricilerinin sorunlarının çözümü için yetiştiriciler, damızlık işletmeleri, yem üreticileri, pazarlama organizasyonları ve konuyla ilgili devlet kuruluşları düzeyinde teknik ve ekonomik olarak iyi bir organizasyona ihtiyaç vardır. Anahtar Kelimeler: Broiler, Yumurtacı, İşletme, Yetiştiricilik, Kümesler II

3 ABSTRACT PhD THESIS A RESEARCH ON THE BREEDING FOR TECHNICAL AND STRUCTURAL CHARACTERISTICS OF BROILER AND LAYER FARMS IN ÇUKUROVA REGION (ADANA AND İÇEL) Fatma YENİLMEZ DEPARTMENT OF ANIMAL SCIENCE INSTITUTE OF NATURAL AND APPLIED SCIENCES UNIVERSITY OF ÇUKUROVA Supervisor : Prof. Dr. Ahmet TESTİK Year: 2005, Pages: 114 Jury : Prof. Dr. Ahmet TESTİK Prof. Dr. Nazım ULUOCAK Prof. Dr. Taner ALAGÖZ Prof. Dr. Tamer KAYAALP Prof. Dr. Ömer CAMCI This research was carried out in order to determine the breeding, technical and structural characteristics of poultry houses, problems of the breeders and also to dedect the temperature and relative humidity which are the very important environmental conditions for broilers and layers. Working capacity of the broiler houses were mostly less than , whereas, the capacity of the layers were and greater than The long site position of the poultry houses were north-south side at high region and east-west side at low region. Broiler houses were mostly use hybrid chicks of foreign orijin and mortality was founded 4-5% in one period. The stocking density of broilers were birds/square meter, the amount of feed intake for a broiler were 3,6-4,0 kg and the avarage live weight was 1,9-2 kg at 42 days of age. The layer houses in investigated area have mostly used triplex cage, a number of the hens which are put on in a cage were 4-5 hen, avarage egg production capasity for one hen was gerater than 300 eggs for one year. The avarage of highest temperature (in Broiler 30,2 C and in layers 29,6 C) and relative humidity (in Broiler 66,9% and in layers 68,9%) in the poultry houses were found in August. The main problems of the all breeders in our region are animal materials, feeds, disease, marketing, education and high temperature problems. It should have settled an organization which based on technic and economic among producers, feed producers, marketing organizations and state foundations related to the animal production. It is necessary to form a well designed organization for this purpose. KeyWords: Broiler, Layer, Enterprise, Breeding, Poultry House III

4 TEŞEKKÜR Çalışma konusu seçimi ve yürütülmesinde beni yönlendiren ve araştırmanın tüm aşamalarında her türlü yardımını esirgemeyen danışman hocam Sayın Prof. Dr. Ahmet TESTİK e ve çalışmalarım esnasında gösterdikleri ilgi ve destekten dolayı Sayın Prof. Dr. Nazım ULUOCAK a ve Sayın Prof. Dr. Taner ALAGÖZ e teşekkürlerimi sunarım. Çalışma sırasında her türlü konuda yardımlarını gördüğüm Yrd. Doç. Dr. Ladine BAYKAL ÇELİK e ve Arş. Gör. Emine ALTINKAYA URUK a teşekkür ederim. Araştırmamın yürütülmesi için kümeslerin kullanılması konusunda her türlü yardımını esirgemeyen kümes sahiplerine, ayrıca çalışmam sırasında yardımlarını esirgemeyen Ç.Ü. Tavukçuluk personeline teşekkür ederim. Doktora çalışmalarım boyunca sabır ve özveriyle beni her açıdan destekleyen aileme en içten şükranlarımı sunarım. IV

5 İÇİNDEKİLER SAYFA ÖZ... Hata! Yer işareti tanımlanmamış. ABSTRACT... Hata! Yer işareti tanımlanmamış. TEŞEKKÜR...IV İÇİNDEKİLER... V ÇİZELGELER DİZİNİ...VIII ŞEKİLLER DİZİNİ... X 1. GİRİŞ Araştırmanın Önemi Araştırmanın Amacı ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR MATERYAL VE METOT Materyal İşletmeler ve Kümesler Ölçüm Yapılan Kümeslerin Özellikleri (1). Broiler Kümesleri (2). Yumurtacı Tavuk Kümesleri Ölçüm Cihazları Ölçüm Cihazının Özellikleri Metot ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Broiler Kümesleri Kümes İle İlgili Bilgiler Kümeslerin Kuruluş Yıllarına Göre Dağılımı Kümeslerin Kapasiteye Göre Dağılımı Kümeslerin Havalandırma Şekline Göre Dağılımı Kümeslerin Yerine ve Özellikleri Göre Dağılımı Kümes Sahibi İle İlgili Bilgiler Personel İle İlgili Bilgiler Kümesler ve Diğer Binalar İle İlgili Bilgiler V

6 Kümeslerin Temel ve Taban Alanına Göre Dağılımı Kümeslerin Duvar, Çatı ve Tavan Durumuna Göre Dağılımı Kümeslerin Pencereler ve Kapılara Göre Dağılımı Kümeslerin Aydınlatmaya İlişkin Bilgilere Göre Dağılımı Kümeslerin Boyutlarına Göre Dağılımı Kümeslere İlişkin Genel Bilgilere Göre Dağılım İşletmelere Ait Diğer Binalarla İlgili Dağılımlar Kesimhanelere Göre Dağılım Alet ve Ekipman İle İlgili Bilgiler Yemlikler ve Suluklara Göre Dağılım Kümeslerin Isıtma Durumuna Göre Dağılımı Yetiştirme Şekli, Bakım ve İdare İle İlgili Bilgiler Kümeslerin Yetiştiricilik Durumuna Göre Dağılımı Yüksek Sıcaklık Koşullarında Alınacak Önlemlere Göre Dağılım Sıcaklık ve Oransal Nem Bulguları Kümeslerin Işıklandırma Durumuna Göre Dağılımı Kümeslerin Devir Sayısı, Hayvan Yoğunluğu ve Ölüm Oranına Göre Dağılımı Kümeslerin Yemleme ve Canlı Ağırlık Durumuna Göre Dağılımı Kümeslerin Bakım ve İdare Durumuna Göre Dağılımı Ürün Değerlendirme Yumurtacı Tavuk Kümesleri Kümes İle İlgili Bilgiler Kümeslerin Kuruluş Yıllarına Göre Dağılımı Kümeslerin Kapasiteye Göre Dağılımı Kümeslerin Havalandırma Şekline Göre Dağılımı Kümeslerin Yerine ve Özellikleri Göre Dağılımı Kümes Sahibi İle İlgili Bilgiler Personel İle İlgili Bilgiler Kümesler ve Diğer Binalar İle İlgili Bilgiler Kümeslerin Temel ve Taban Alanına Göre Dağılımı VI

7 Kümeslerin Duvar, Çatı ve Tavan Durumuna Göre Dağılımı Kümeslerin Pencereler ve Kapılara Göre Dağılımı Kümeslerin Boyutlarına Göre Dağılımı Kümeslere İlişkin Genel Bilgilere Göre Dağılım İşletmelere Ait Diğer Binalarla İlgili Dağılımlar Alet ve Ekipman İle İlgili Bilgiler Yemlikler ve Suluklara Göre Dağılım Yetiştirme Şekli, Bakım ve İdare İle İlgili Bilgiler Kümeslerin Yetiştiricilik Durumuna Göre Dağılımı Yüksek Sıcaklık Koşullarında Alınacak Önlemlere Göre Dağılım Sıcaklık ve Oransal Nem Bulguları Kümeslerin Hayvan Yoğunluğu ve Ölüm Oranına Göre Dağılımı Kümeslerin Bakım ve İdare Durumuna Göre Dağılımı Ürün Değerlendirme Üreticilerin Karşılaştığı Sorunlar SONUÇLAR VE ÖNERİLER KAYNAKLAR ÖZGEÇMİŞ EK- 1 EK 2 VII

8 ÇİZELGELER DİZİNİ SAYFA Çizelge Yıllar İtibariyle Türkiye, Adana ve Mersin Broiler Varlığı... 2 Çizelge 1. 2.Yıllar İtibariyle Türkiye, Adana ve Mersin Yumurta Tavuğu Varlığı... 2 Çizelge Yıllar İtibariyle Türkiye, Adana ve Mersin Tavuk Eti Üretimi... 2 Çizelge Yıllar İtibariyle Türkiye, Adana ve Mersin Yumurta Üretimi... 3 Çizelge Adana ve Mersin İllerinde İncelenen Kümes Sayıları ve Yüzdeleri Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinin Kuruluş Yılları Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinin Yıllara Göre Kuruluş Kapasiteleri Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinde Havalandırma Çeşitleri Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinde Uzun Eksen Konumuna Göre Seçilen Pencere Tipi Çizelge İncelenen İşletme Sahiplerinin Eğitim Durumları Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinde Çalışan Personel Durumu Çizelge İncelenen Broler Kümeslerinin Taban Alanı Büyüklüğü Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinde Pencere Alanlarının Taban Alanına.. 50 Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinde Kümes Genişliği, Uzunluğu ve Yüksekliği Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerindeki Yemlik Çeşitleri Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerindeki Suluk Çeşitleri Çizelge Adana ve Mersin İllerinde Seçilen Broiler Kümeslerinden Ölçümler Sonucu Elde Edilen Ortalama Sıcaklık Değerleri ( C) Çizelge Adana ve Mersin İllerinde Seçilen Broiler Kümeslerde Ölçümler Sonucu Elde Edilen Ortalama Oransal Nem Değerleri (%) Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinin Bağlı Olduğu Firmalar Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinin Bağlı Olduğu Firmalar ve Kullanılan Hayvan Genotipleri Dağılımı Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerin Kuruluş Yılları Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerin Yıllara Göre Kuruluş Kapasiteleri 75 Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerinde Havalandırma Çeşitleri VIII

9 Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerinde Uzun Eksen Konumuna Göre Seçilen Pencere Tipi Çizelge İncelenen İşletme Sahiplerinin Eğitim Durumları Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerde Çalışan Veteriner, Ziraat Mühendisi, Teknisyen ve İşçi Sayıları (adet) Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerin Taban Alanı Büyüklüğü Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerde Pencerelerin Taban Alanına % Oranı Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerde Kümes Genişliği, Uzunluğu ve Yüksekliği Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerdeki Yemlik Çeşitleri Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerdeki Suluk Çeşitleri Çizelge Adana ve Mersin İllerinde Seçilen Yumurtacı Kümeslerde Ölçümler Sonucu Elde Edilen Sıcaklık Değerleri ( C) Çizelge Adana ve Mersin İllerinde Seçilen Yumurtacı Kümeslerde Ölçümler Sonucu Elde Edilen Oransal Nem Değerleri (%) IX

10 ŞEKİLLER DİZİNİ SAYFA Şekil Ölçüm Cihazının Önden Görünümü Şekil Mersin de Ölçüm Yapılan Yumurtacı Tavuk Kümesinin İç Görünümü.. 32 Şekil Adana da Ölçüm Yapılan Broiler Kümesinin İç Görünümü Şekil İncelenen Broiler Kümeslerinin İllere Göre Dağılımı Şekil İncelenen Broiler Kümeslerinin Kuruluş Yılları Şekil İncelenen Broiler Kümeslerinin Yıllara Göre Kuruluş Kapasiteleri Şekil İncelenen Broiler Kümeslerinde Taban Alanı Büyüklüğü Şekil Pencereli Sisteme Sahip Broiler Kümesinin Görünümü Şekil Perdeli Sisteme Sahip Broiler Kümesinin Görünümü Şekil İncelenen Broiler Kümeslerinde Pencere Alanlarının Taban Şekil Siloya Sahip Broiler Kümesi Görünümü Şekil İncelenen Broiler Kümeslerinde Kullanılan Yemlik Çeşitleri Şekil Broiler Kümeslerinde Kullanılan Askılı Yuvarlak Yemlik Şekil Broiler Kümeslerinde Kullanılan Spiral Yemlik ve Damlalıklı Nippel Suluk Sistemi Şekil İncelenen Broiler Kümeslerinde Kullanılan Suluk Çeşitleri Şekil Broiler Kümeslerinde Kullanılan Wet-Ped Uygulaması Şekil Broiler Kümeslerinde Kullanılan Fan Uygulaması Şekil Adana da Broiler Kümeslerinden Elde Edilen Kümes İçi Ortalama Sıcaklıklar Değerleri Şekil Mersin de Broiler Kümeslerinden Elde Edilen Kümes İçi Ortalama Sıcaklıklar Değerleri Şekil Adana da Broiler Kümeslerinden Elde Edilen Kümes İçi Ortalama Oransal Nem Değerleri Şekil Mersin de Broiler Kümeslerinden Elde Edilen Kümes İçi Ortalama Oransal Nem Değerleri Şekil Kümeslerde Birim Alana Konulan Hayvan Sayısı Şekil İncelenen Yumurtacı Kümeslerin İllere Göre Dağılımı Şekil İncelenen Yumurtacı Kümeslerin Kuruluş Yılları X

11 Şekil İncelenen Yumurtacı Kümeslerin Yıllara Göre Kuruluş Kapasiteleri Şekil İncelenen Yumurtacı Kümeslerde Taban Alanı Büyüklüğü Şekil İncelenen Yumurtacı Kümeslerde Pencerelerin Taban Alanına % Oranı Şekil İncelenen Yumurtacı Kümeslerde Kullanılan Yemlik Çeşitleri Şekil Yumurtacı Kümeslerde Kullanılan Zincir Tipi Yemlik Çeşidi Şekil İncelenen Yumurtacı Kümeslerde Kullanılan Suluk Çeşitleri Şekil Yumurtacı Kümeslerde Kullanılan Damlalıklı Nippel Suluk Çeşitleri.. 88 Şekil Yumurtacı Kümeslerde Kullanılan Damlalıksız Nippel Suluk Çeşitleri 89 Şekil Adana da Yumurtacı Kümeslerden Elde Edilen Kümes İçi Sıcaklıklar 92 Şekil Mersin de Yumurtacı Kümeslerden Elde Edilen Kümes İçi Sıcaklıklar92 Şekil Adana da Yumurtacı Kümeslerden Elde Edilen Kümes İçi Oransal Nem Değerleri Şekil Mersin de Yumurtacı Kümeslerden Elde Edilen Kümes İçi Oransal Nem Değerleri XI

12 1. GİRİŞ Fatma YENİLMEZ 1. GİRİŞ Bedensel ve zihinsel gelişme ile insan sağlığında hayvansal protein tüketiminin önemli rolü olduğu bilinmektedir. 20. yüzyıl boyunca beslenme bilgisinin ilerlemesi insanların beslenme görüşleri ve alışkanlıklarında değişiklik meydana getirmiştir. Bununla birlikte hızlı nüfus artışı, nüfusun tarımdan sanayiye akışı, endüstrinin yoğunlaşması ve şehirleşme kişilerin sosyal yaşamında da değişim meydana gelmiştir. Bu değişimler hayvansal protein, özellikle et açığının giderek artmasına neden olmaktadır. Tarımı gelişmiş ülkelerde hayvansal üretim, bitkisel üretimin önüne geçmektedir. Hayvancılık sektöründe kırmızı et açığı giderek artarken, kendi üretim planını yapan ve halkımızın hayvansal protein ihtiyacı için ülke tüketimini eksiksiz karşılayabilen tek üretim dalı tavukçuluktur. Ülkemiz tavukçuluğu, hayvancılığımız içerisinde en hızlı gelişen, modern teknolojiyi uygulamada bu konuda ileri ülkeler seviyesinde entegre tesislere sahip bir sektördür (URL, 2004a). Özellikle et tavukçuluğu sektörü, entegre yapısı ve yaygınlaşan sözleşmeli üretim yapısındaki organizasyonuyla diğer hayvancılık dallarına örnek model oluşturmaktadır. Sektör içindeki firmalar, damızlıktan pazarlamaya kadar tüm süreçleri kendi kontrollerine alarak daha verimli bir çalışma süreci başlatmışlardır (Şahan ve ark., 1998). Yumurtacı işletmelerde bu tip üretim modeli yerleşmemiş olmakla beraber bazı bölgelerde kurulmuş olan çeşitli firma ve kooperatifler kanalıyla sektörde ümit verici gelişmeler gözlenmektedir. Çizelge 1.1 incelendiğinde Adana broiler varlığında 1999 yılına kadar sürekli artış gözlenirken bu yıldan sonra düşme olduğu gözlenmiştir. Türkiye broiler varlığı 2000 yılında en yüksek düzeye ulaşırken, aynı şekilde Mersin broiler varlığı da 2000 yılında en yüksek düzeye ulaşmıştır (DİE, 2002) yılı Adana ve Mersin illerinin Türkiye broiler varlığı içindeki payının oldukça önemli olduğu gözlenmektedir (%14,16). 1

13 1. GİRİŞ Fatma YENİLMEZ Çizelge Yıllar İtibariyle Türkiye, Adana ve Mersin Broiler Varlığı Yıllar ADANA MERSİN TÜRKİYE Tavuk Sayısı Tavuk Sayısı Tavuk Sayısı % % (adet) (adet) (adet) , , , , , , , , , , , , DİE, yılı Türkiye yumurta tavuğu varlığı adettir. Bu varlıkta Adana nın payı %0,82 olurken Mersin in payı %1,37 olmuş, her iki ilin payları toplamı %2,19 dur (Çizelge 1.2). Broilerde olduğu gibi Mersin ilinin payı Adana ilinden fazladır (DİE, 2002). Çizelge 1. 2.Yıllar İtibariyle Türkiye, Adana ve Mersin Yumurta Tavuğu Varlığı Yıllar ADANA MERSİN TÜRKİYE Tavuk Sayısı Tavuk Sayısı Tavuk Sayısı % % (adet) (adet) (adet) , , , , , , , , , , , , DİE, 2002 Aşağıdaki çizelge 1.3 incelendiğinde 2000 yılı Adana ilinin Türkiye içindeki payı %1,01 iken, 2001 yılında %2,45 e ve 2002 yılında %4,51 e yükselmiştir. Mersin ilinin payı ise 2000 yılında %6,20 iken %5,36 ya düşmüş, 2002 yılında %4,99 a düşmüştür. Her iki ilin Türkiye içindeki payları toplamı 2002 yılında %9,5 e yükselerek oldukça önemli bir yere sahip olmuştur (DİE, 2002). Çizelge Yıllar İtibariyle Türkiye, Adana ve Mersin Tavuk Eti Üretimi Yıllar ADANA MERSİN TÜRKİYE Tavuk Eti Tavuk Eti Tavuk Eti % % Üretimi (ton) Üretimi (ton) Üretimi (ton) , , , , , , DİE,

14 1. GİRİŞ Fatma YENİLMEZ Çizelge 1.4 de Türkiye yumurta üretimi varlığına bakıldığında 1999 yılına kadar artış olurken, daha sonraki yıllarda düşme meydana gelmiştir. Adana ve Mersin illeri incelendiğinde 1997 yılından 2002 yılına kadar düşme olmuştur. Adana ve Mersin illerinin Türkiye yumurta üretimindeki payları toplamı %1,26 olmuştur (DİE, 2002). Çizelge Yıllar İtibariyle Türkiye, Adana ve Mersin Yumurta Üretimi Yıllar ADANA MERSİN TÜRKİYE Yumurta Yumurta Yumurta % % Üretimi (ton) Üretimi (ton) Üretimi (ton) , , , , , , , , , , , , DİE, Araştırmanın Önemi Ülkemiz koşulları ve olanakları dikkate alınırsa hayvancılık sektörüne gereken önemin verilmesi gerektiği anlaşılır. Tavukçuluk da hayvancılık içerisindeki faaliyet kollarından biridir ve ülke ekonomisine katkısı büyüktür. Küçük ailelere yan gelir olmasına karşın çok büyük işletmelerde ürettikleri ürünlerle milli ekonomiye katkıda bulunurlar. Ayrıca ülke insanımızın hayvansal protein ihtiyacını da karşılar. Tavukçuluk entegre tesislerde işçi istihdam etmesiyle işsizliği önlemede katkıda bulunmaktadır. Yapılan üretimi iç ve dış ticaretteki etkinliği, ihracat imkanı, döviz gelirleri ile milli ekonomiye katkısı büyüktür (Erensayın, 2001). Protein talebini karşılamada tavuk ürünleri, kırmızı et ve süt mamulleri gibi diğer protein kaynaklarından daha çok tercih edilmektedir. Bunun sebebi yemin ete ve yumurtaya dönüşüm oranının yüksek olmasıdır. Ayrıca tavuk eti diğer etlerle karşılaştırıldığında fiyatının ucuzluğu, yağ içeriğinin azlığı, fast-food adlı hazır gıdaya elverişliliği ve dinsel sınırlamaların bulunmaması gibi avantajlara sahiptir. Böylece hayvansal üretim kolları arasında tavukçuluk, hayvansal proteinin en kolay ve en ucuz sağlanabilecek özellikte olup, 1 kg hayvansal ürün proteini için broilerlerde 21,5 kg, yumurtada 20 kg, sığırda ortalama 101 kg, domuzda 69 kg, hindide ise 22,2 kg yeme ihtiyaç vardır. Bu da göstermektedir ki, tavuk eti ve 3

15 1. GİRİŞ Fatma YENİLMEZ yumurta beslenmede protein eksikliğine etkili bir çözüm olarak görülmektedir (Türkoğlu ve ark., 1997). Ayrıca ABD ve Avrupa gibi, yaşam düzeyi yüksek ülkelerde tüketiciler kırmızı etten beyaz ete dönmüş durumdadır. Bunun temel nedenleri sağlık ve fiyat açısından uygun olmasıdır. Zira 100 g piliç etinde 200 kalori varken, kırmızı ette 300 kalori vardır. Yine 100 g pilicin yağında %30, kırmızı etin yağında %50 doymuş yağ asidi bulunmaktadır. Bundan dolayı kırmızı etin aksine beyaz et şişmanlatmaz, kalp-damar hastalıklarına yol açmaz ve kolesterolü yükseltmez. Diğer bir hususta, beyaz etin kırmızı ete oranla daha ucuz olmasıdır. Bu özelliklerinden dolayı piliç, hayvansal proteinin ekonomik ve kısa üretim periyodunda kolay üretilebilirliği yanında insan sağlığına uygunluğu ile ülkemiz hayvansal protein açığının karşılanması için bir alternatiftir. Yumurta; biyolojik değerliliği tam, insan sağlığı için besin maddelerince en zengin ve koruyucu nitelikte gıda maddesi olarak tanımlanmıştır. Yumurtanın sadece koruyucu olmadığı, aynı zamanda insan sağlığı üzerine olumlu etkilerinin olduğu da bilinmektedir. Ayrıca yumurta, tabiat tarafından orijinal ambalajı içerisinde sunulan ve bayatlaması dışında hiç bir hile karıştırılamayan tek gıda maddesi özelliğini taşımaktadır (Özgüz, 2004). İnsanlarımızın daha iyi beslenmelerinin daha çok hayvansal kökenli protein tüketmeleri ile gerçekleşebileceği bilinen bir gerçektir. Türkiye de tüketilen hayvansal ürün miktarı gelişmiş ülkelere göre çok düşüktür. Domuz eti tüketimimiz yoktur. Kırmızı et üretiminin giderek gerilemesi ve fiyatlarının yüksekliği sorunu daha da büyütmektedir. Hayvansal ürün açığının en kısa sürede ve en ucuz maliyetle kapatabilecek en önemli hayvancılık kolu tavukçuluktur. Bütün bunların ışığı altında yıllık tüketimimize baktığımızda, kişi başına yaklaşık 134 adet yumurta ve 11 kg tavuk eti tükettiğimiz görülmektedir. Bu rakamlar gelişmiş ülkelerdeki değerlerle karşılaştırıldığında ülkemizde tüketim miktarının çok düşük olduğu anlaşılmaktadır (Koca, 2004). Günümüz tavuk yetiştiriciliği tamamen entansif bir duruma geçmiş olup hayvanlar tüm yetiştirme dönemi boyunca kümes içinde kalmaktadır. Bu nedenle tavukların verimlerine, sağlığına ve yemden yararlanma yeteneklerine; yetiştirme 4

16 1. GİRİŞ Fatma YENİLMEZ materyali ve yemlemenin yanında kümes içi çevre koşullarının kontrolünün de önemli etkisi vardır. Barınak iklimi olarak adlandırılan barınak içi çevre koşullarını; ortam havası sıcaklığı, oransal nemi ile havalandırma ve aydınlatma oluşturmaktadır. Bu koşulların optimum sınırların altında veya üstünde olması, tavuk sağlığını ve buna bağlı olarak verimi olumsuz yönde etkilemektedir (Alagöz, 1983). Çukurova yöresinde broiler ve yumurtacı tavuk yetiştiriciliğinde mevsimin özellikle yaz aylarındaki etkisi kışa göre daha fazladır. Çevre sıcaklığının sürekli değişmesine karşın, tüm sıcak kanlı hayvanlarda olduğu gibi tavuklarda da yaşamlarını sürdürebilmek için vücut sıcaklıklarını sabit tutmak zorundadırlar (Erdem, 1996). Yüksek çevre sıcaklığı hayvanlarda strese yol açmakta, bunun sonucu olarak ta iştah azalmakta ve yem tüketimi gerilemektedir. Böylece ürün miktar ve kalitesinde düşmeler, hatta ölümlere bağlı olarak önemli ekonomik kayıplar ortaya çıkmaktadır. Tavuk yetiştiriciliğinde, yetiştirilen hayvanlardan genetik kapasitelerinin en üst düzeyinde verim alınabilmesi; işletmenin ekonomik olabilmesi, kümes sisteminin seçimi, uygun şekilde inşası ve bu sistem içindeki çevre koşullarının denetlenebilmesi, kümes içi ekipmanlarının seçimi, uygulanacak yetiştirme sistemi ve eğitim ile yakından ilgilidir. Karlı bir üretim için bu koşulların sağlanması gerekmektedir Araştırmanın Amacı Tavuk yetiştiriciliğinde başlıca amaç, en ekonomik verimi elde etmek olduğuna göre, bu amaca ulaşmada uygun hayvan, iyi bir bakım ve etkili beslemenin yanı sıra, elverişli çevre koşullarının sağlanması da karlı üretimin bir gereği ve kaçınılmaz koşuludur (Şenköylü, 1991). Elverişli çevrenin sağlanmasında, çevresi ile birlikte iyi planlanmış ve iyi inşa edilmiş bir kümes esastır (Erensayın, 2001). Bir kümes yapılırken, hayvan başına minimum miktarda bir masraf ile mümkün olabilecek en rahat çevreyi sağlayarak en yüksek geliri elde etme amaç olmalıdır (Türkoğlu, 1997). Bu sebeple anket formunda kümeslerin yapıları ile ilgili bilgilere yer verilmiş, geçmişten bu güne gelişmeler incelenmiştir. 5

17 1. GİRİŞ Fatma YENİLMEZ Mevcut proje ile Çukurova Yöresi ndeki (Adana ve Mersin) broiler ve yumurtacı işletmelerin yetiştiricilik, teknik ve yapısal özelliklerine ilişkin bilgilerin derlenmesi hedeflenmiştir. Tavuk barınaklarının, rantabl bir üretim ve işletmecilik için uygun planlanması ve yerleşimi önemlidir. Bunun için yol, su, elektrik, drenaj ve topografya, arazinin büyüklüğü ve yerleşim planı gibi faktörlerin dikkate alınması gereklidir (Erensayın, 1992). Bu araştırma ile Adana ve Mersin illerindeki broiler ve yumurtacı işletmelere ait bilgilerin toplanarak bölge tavukçuluğunun genel yapısı belirlenmeye çalışılmıştır. Eğitim, her konuda olduğu gibi tavuk yetiştiriciliğinde de üretimi etkileyen önemli bir etkendir. Konusunda eğitim almış elemanların çalıştırılması veya üreticinin kendisinin eğitim almış olması, üretimin daha bilinçli olarak yapmasını sağlayacaktır. Sağlıklı, beslenme, bakım ve idare ile ilgili konularda daha tedbirli davranılacak ve bu da elde edilen ürünün kalitesine yansıyacaktır. Bu nedenle mevcut araştırma kapsamında işletme sahibi ile ilgili eğitim düzeyi, mesleği, tavukçuluğa başlama yılı, deneyimi, tavukçuluk ile ilgili eğitimi gibi bilgiler toplanarak bölgedeki yetiştiricilerin genel yapısı hakkında bilgi verilmeye çalışılmıştır. Verim yeteneği yüksek ve beslenmesi iyi olan tavuk sürülerinin barındırıldıkları kümeslerde çevre denetimi yeterli değil ise, istenilen verim düzeyine ulaşmak mümkün değildir. Bu nedenle üretimde kullanılan genetik materyalin, üreticiye en yüksek geliri sağlayacak biçimde yetiştirilmeleri kümes içi sıcaklığının ve oransal neminin optimal sınırlara yaklaştırılmasıyla mümkün olacaktır (Mutaf ve Gönül 1980). Tavuklar sıcak kanlı hayvanlar olup ve vücut sıcaklıklarını koruma kabiliyetine sahiptirler. Bununla birlikte ekstrem sıcaklıklardan etkilenmektedirler (Weaver, 2002). Yüksek sıcaklık ve yüksek nem bulunduğunda hayvanlar vücut sıcaklığını dengede tutmak için yeterli miktarda solunum yapamazlar. Vücut sıcaklığı optimum sınırların üzerine çıktığında hayvanlarda yüzükoyun yere yatarak vücut yüzey alanını artırma, ileri düzeyde ise ölümler görülür. Kümes dışı sıcaklık değiştiğinde aktivite değişmektedir. Sıcaklık arttığında harekette azalma, yem 6

18 1. GİRİŞ Fatma YENİLMEZ tüketiminde düşme ve çiftleşmede azalma görülür (North, 1972). Termal dengeyi sağlamak için kümes içi koşullarının optimum sınırlar içinde tutulması ve bakım son derece önemlidir (Weaver, 2002). Havalandırmanın amacı, mevsimlere göre değişim göstermektedir. Yazın havalandırma, tavuklardan kaynaklanan ısıyı, çatı, duvar ve pencerelerden giren solar ısıyı ve kümes içinde oluşan toz ve toksik gazları elemine etmeye yöneliktir. Kış mevsiminde ise, havalandırma kümes içindeki aşırı nem ve kirli havayı dışarı atmak içindir (Şenköylü, 2001). Sıcaklık ve oransal nemin kontrol altına alınmasında olduğu gibi yazın serinletmenin ve kışın ısıtmanın sağlanması da tavukların verimi ve sağlığı açısından oldukça önemlidir. Araştırmada kümeslerin bütün bu özelikleri üzerinde durulmuş ve buna yönelik bilgiler toplanmıştır. Bilgiler ışığı altında yapılan kümeslerin bölgeye uygun olarak yapılıp yapılmadığının belirlenmesi amaçlanmıştır. Tavukçulukta iyi bir sürü yönetimi için, kaliteli ve elverişli ekipmanların kullanılması kaçınılmaz bir gereksinimdir. Bugün artık tavukçuluk işletmelerinde genel olarak işgücü miktarının ve işgücü masraflarının azaltılması için daha çok otomasyonlu ekipmanlar tercih edilmektedir. Bu araştırmayla, bölgede bulunan kümeslerde kullanılan ekipman çeşitleri saptanarak son teknolojinin ne ölçüde takip edilip edilmediği belirlenmeye çalışılmıştır. Yetiştiricilik, bakım ve idare başlığı altında üretim şekli, yetiştirilen genotip, sıcak koşullarda alınan önlemler, ışıklandırma, bir dönemdeki ölüm oranı, yılda kaç parti yapıldığı, yemden yararlanma, hayvan başına tüketilen yem, kaç çeşit yemleme yapıldığı, hayvanları elde tutma süresi, dönem sonu canlı ağırlık, dezenfeksiyon gibi konular araştırılmış ve bölgenin bu konulardaki genel yapısı hakkında bilgiler toplanmış, bu bilgiler ışığı altında geçmişten bugüne kadar meydana gelen değişmelerin gözlemlenmesi amaçlanmıştır. Ürün değerlendirme bölümünde hayvan satışları, pazarlama tipi, satış şekli gibi konular üzerinde durulmuş ve yetiştirici sorunları belirlenmeye çalışılmıştır. Böylece bölge tavukçuluğunun sorunlarına çözümler getirici, gelişmeyi yönlendirici, üretimi planlayıcı çalışmalara katkıda bulunmak amaçlanmıştır. 7

19 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Gürsoy (1976) un yaptığı çalışmada, kasaplık piliç üretiminde bölgeler ve iller düzeyinde verimlilik, karlılık ve etkenliği saptamak amacıyla 1974 yılı ikinci yarısında Ege, Marmara, İç Anadolu ve Akdeniz bölgelerinden kasaplık piliç üretiminin en yoğun olduğu 11 ilde faaliyette bulunan ve rasgele örnekleme yöntemiyle seçilen 73 işletmeden, anket yoluyla toplanan bilgilerin değerlendirilmesi yapılmış, araştırmada iller ve bölgeler arası karşılaştırmalar yapmıştır. Araştırma sonucunda Adana da yılda 4,50, Tarsus ta 5,50 devre/yıl ve Akdeniz Bölgesi nde 5,41 devre/yıl üretim yapıldığını saptamıştır. Ölüm oranını Adana da %2,2, Tarsus ta %5,4 ve Akdeniz Bölgesi nde %4,8 olarak bulmuştur. Akdeniz Bölgesi için optimum işletme büyüklükleri arası ve arası olarak saptamıştır. Çağıl (1979), Çukurova Yöresinde kasaplık piliç (broiler) üretimi ve pazarlama sorunları üzerine yaptığı çalışmada, Çukurova yöresinde kasaplık piliç (Broiler) yetiştiren işletmelerde üretim tesisleri, üretimin teknik yapısı, yıllık üretim miktarı, üretim ve üreticinin sorunları, temizleme ve paketleme, taşıma, dağıtım, fiyatların oluşumu ve satış gibi sorunları incelemek amacıyla bölgede bulunan 10 adet piliç işletmesi ile 20 adet piliç satış bayisinin sorunları ve yaptığı hizmetleri incelemiştir. Saptanan verilere göre çoğunluğun yerde yetiştiricilik sistemini uyguladığı görülmüştür. Broilerlerin 7-8 haftada kesime geldiği, kümeslerin çoğunda ise birim alana adet hayvan konduğu saptanmıştır. Bölgedeki kümeslerin yarıdan fazlasının güney cephesinin açık olduğu belirlenmiştir. İncelenen 4 kümeste ısıtma bütan gazı tüpleri ile yapıldığı, havalandırmanın çoğunlukla doğal yolla olduğu saptanmıştır. Akkılıç ve Aksoy (1982), Türkiye de tavukçuluğun ana sorunları isimli çalışmalarında, sorunları, ıslah sorunu, üretim düşüklüğü sorunu, yem sorunu, barınak sorunu, pazarlama ve entegrasyon sorunu, araştırmaların yetersizliği sorunu, bilgi dağıtımı yetersizliği, sağlık sorunu ve eğitim sorunu, şeklinde sıralamışlardır. Alagöz (1983), Çukurova Bölgesi tavukçuluk işletmelerinde (et-yumurta) kümeslerin yapısal yönden mevcut durumlarını saptamış, geliştirme olanaklarını incelemiş ve bölgenin iklim koşullarına uygun, farklı sistem ve kapasitelerde 14 adet 8

20 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ yeni tip kümes planı geliştirmiştir. Araştırma kapsamında 23 adet broiler ve 27 adet yumurtacı olmak üzere toplam 50 kümeste etütler yapmıştır. Bölgede %94 oranında yer tavukçuluğu sisteminin uygulandığını, etüt edilen kümeslerde yer seçiminde yol, su, elektrik ve arazinin topoğrafik durumu gibi etmenler genelde dikkate alınmamış olduğunu, kümeslerin %66 sının planlama tekniğine uygun olarak doğu-batı uzun ekseni yönünde yapıldığını saptamıştır. Broiler kümeslerinin %73,91 inde kapasitenin 6000 veya daha az olduğu, kümeslerin %68 inde iç ve dıştan sıva yapıldığı ve %72 sinde taban döşeme malzemesi olarak grobeton kullanıldığını belirlenmiştir. Yapılan etütler sonucunda temel malzemesi olarak moloz taşı, duvar malzemesi olarak briket kullanıldığını saptamıştır. İncelenen kümeslerin %82 sinde çift eğimli çatı, örtü malzemesi olarak ise kümeslerin %22 sinde eternit kullanıldığını, kümeslerin %54 ünde çatıda, başta cam yünü olmak üzere odun talaşı, köpük, kamış ve çeltik kabuğu gibi malzemeler kullanılarak yalıtım yapıldığını belirlenmiştir. Etüt edilen kümeslerin %14 ünün havalandırma bacaları teknik ilkelere uygun yapılmış, aydınlatma yönünden kümeslerin %28 inde pencere alanları toplamının taban alanına oranı %12,50 den fazla olarak bulunmuştur. Kümeslerin tümünde yem depolayacak bir alan olduğu; ancak ilkel şartlarda ve hijyen koşullarına uyulmadığı saptanmıştır. Yumurtacı kümeslerin ancak ikisinde yumurta odası olduğu, tüm kümeslerin %40 ında bakıcı odası olduğu belirlenmiştir. Etüt edilen kümeslerin çoğunda kapıların yeri, boyutları ve açılış yönleri uygun bulunmamıştır. Kafes sistemi kümesler dışında diğer kümeslerde tavukların gereksinimini karşılaması yönünden sulukların %82,98 i, yemliklerin %44 ü yeterli bulunmuştur. Tosun (1987), Balıkesir ilinde yaptığı bir çalışmada, bölgedeki tavukçuluk işletmelerinin büyük çoğunluğunun (%94,72) yumurta üretim işletmeleri olduğunu bulmuştur. Bölgedeki işletmelerin çoğunluğunu küçük işletmeler oluşturmakta olup %94,16 sı ve kapasitenin altındaki işletmelerdir. İncelenen kümeslerin önemli bir kısmında genişlik, tamamında uzunluk az, yükseklik ise istenilen değere yakın bulunmuştur. Kümeslerin tamamına yakını pencereli sistem tipinde yapılmıştır. Kümeslerin ikisinde sundurma tipi diğerlerinde beşik çatı kullanılmıştır. Çatı eğimi çoğunlukla yeterli, saçak uzunlukları ise yetersiz olduğu görülmüştür. Çatı örtü malzemesi olarak çoğunlukla kiremit kullanıldığı, kümeslerin tümünde doğal 9

21 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ havalandırmanın uygulandığı görülmüştür. Kümeslerin %59 unda çatıda yalıtım uygulanmıştır. Araştırma konusu kümes kafeslerinde batarya, kompakt ve kademeli tip kafesler kullanılmış, tavuk başına düşen kafes taban alanı çoğunlukla yeterli, tavuk başına düşen taban alanı ise fazla bulunmuştur. Aydınlatma kaynağı olarak çoğunlukla normal ampul kullanılmıştır. Kümeslerin çoğunluğu 2/3 ızgara sisteminde yapılmıştır. Kümeslerde folluk sayıları yetersiz ve yemleme çoğunlukla elle yapılmaktadır. Hayvan başına düşen yemlik ve suluk uzunluğu yetersizdir. 2/3 ızgara sisteminde iki kümes dışında altlık kullanılmamaktadır. Mutaf (1988), Kümeslerdeki Biyoklimatik Rahatlığa, Yapı Elemanları Yalıtım Düzeylerinin Etkisi konulu çalışmasını, kümeslerdeki biyoklimatik rahatlığın ve iç çevredeki etkin sıcaklığın tanımlanması amacıyla yapmıştır. İç çevre ve etkin sıcaklıklar, yalıtımsız olan kümeste, yalıtımlı olan kümese oranla saat 12:00-18:00 arasında daha yüksek bulmuştur(p<0,01). Testik (1988), Çukurova Yöresi başlığı altında Adana, Gaziantep, Hatay, Mersin ve Kahramanmaraş illerinde yumurtacı tavuk işletmelerinin kapasiteleri, teknik özellikleri, kümes içi sıcaklık ve oransal nem gibi önemli çevre koşulları ile yetiştiricilerin sorunları üzerinde yaptığı çalışmasında toplam 211 adet yumurtacı işletmede incelemeler yapmıştır. İncelemenin yapıldığı illerde toplam adet tavuk varlığı saptanmış olup, bunlardan adedi Adana da (%45,65) ve adedi Mersin de (%32,39) olduğu belirlenmiştir. İşletmelerin %89,10 u den az, %2,84 ü arasında, %8,06 sı ise den fazla tavuğu olan işletmelerdir. İşletmelerin kuruluş yılları çoğunda (%65,2) yılları arasında olmuş ve kuruluş kapasitesi en fazla olarak saptanmıştır (%43,5). İşletmelerin %50 den fazlasının 10 dekardan daha az, buna karşın büyük işletmelerin 20 dekarın üzerinde bir araziye sahip olduğu saptanmıştır. İşletme sahiplerinin tavukçuluğa başlama yılları daha çok yıllarında olduğu (%56,5), yarısından fazlasının yüksek okul mezunu olduğu (%52,2), mesleklerinin daha çok (%56,5) diğer meslek gruplarından olduğu (bakkal, mobilyacı, tornacı, çiftçi v.b.), başlangıçta deneyimi olmadığı (%60,9), çoğunun mal sahibi olduğu (%87), bakıcıların çoğunun ise deneyimsiz olduğu (%56,5) belirlenmiştir. Çalışma kapsamındaki kümeslerin %56,5 inin açık perde sistemli olduğu, %60,9 unda çatıda 10

22 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ yalıtım yapıldığı, hepsinin beşik çatılı olduğu, çatı örtü malzemesi olarak kiremit, atermit ve çinko kullanıldığı, %95,7 sinde duvarlarda briket kullanıldığı ve %82,6 sında tabanlarda beton kullanıldığı saptanmıştır. İncelenen kümeslerin %95,7 sinde bakıcı evi bulunduğu, %87 sinde idare binası olduğu, %91,3 ünde yem deposu olduğu ve %82,6 sında yumurta muhafaza odası bulunduğu belirlenmiştir. Kümeslerde yemlik olarak yarı otomatik yemlik kullanılmış olup, suluk olarak ise otomatik suluklar tercih edilmiştir. İşletmelerin çoğunda dış kaynaklı hibrit tiplerin yetiştirildiği (%91,4), en çok yerde yetiştiriciliğin tercih edildiği (%41,7), verimle ilgili kayıtların tutulduğu (%95,7), kümeslerin %34,8 inde günde 3 defa yumurta toplandığı, %73,9 unda viollerin eskiyinceye kadar elde tutulduğu ve %34,8 inde tavuk başına ortalama yumurta verimi (12 aylık) adet olduğu saptanmıştır. Ölçümlerin yapıldığı işletmelerde, kümes içi sıcaklığın 29,24 C ve oransal nemin %75,87 ile Ağustos ayında optimum sınırların üzerinde olduğunu saptamıştır. Bölge yetiştiricilerinin temel sorunlarının daha çok yem, damızlık civciv, hastalık, kredi, işçi, ürün fiyatları ve devletin desteği olduğu belirtilmiştir. Başural (1989), Ankara da yumurta üretimine yönelik kafesli kümes sistemlerinin tasarımı üzerine yaptığı bir incelemede elde etmiş olduğu sonuçlara göre; işletme ve kümes yerinin seçimi, iş randımanı ve yapının verimini aksatmayacak şekilde yapılmalı, kafes tavukçuluğu yapılacak kümesin boyutları ise, üretim kapasitesine, kafeslerin tipine, boyutuna ve kümes içerisindeki yerleşim şekline bağlı olduğu belirlenmiştir. İş gücünden tasarruf sağlamak amacıyla tam otomatik kafesler seçilip, boyutları ( ) cm X 45 cm X45 cm olan kafeslerde 5 adet tavuk barındırılmalıdır. Ayrıca barındırılan tavuk sayısının en fazla olduğu dikey tip kafesler seçilmeli ve kümes alanının en iyi şekilde yararlanılabilmesi için kafesler kümes uzun ekseni boyunca yerleştirilmelidir. Kafesler arasındaki servis yolu 90 cm den az yapılmamalı ve kafeslerin sonunda en az 1,50 m lik bir boşluk bırakılmalıdır. Isı ve nem dengesi açısından en uygun kümes genişliği 8-12 m arasındadır. Kümeslerde temel genişliği zeminin durumuna ve kullanılacak yapı malzemesine göre, derinliği ise bölgenin don derinliğine göre ayarlanmalıdır. Ankara için temel genişliği 50 cm, derinliği ise 100 cm alınması yeterli olup, sömel yapılması yapının yüklere karşı direncini artıracaktır. Kümes tabanı kolay 11

23 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ temizlenebilmesi ve tavukların sağlığı için beton yapılmalıdır. Ankara ili koşullarında yapılacak olan büyütme kümesinin duvarlarında ısı nem dengesinin sağlanabilmesi amacıyla, duvarlarda iletim katsayısı düşük olan ytong tuğla kullanılması ve ayrıca yapılan ısı ve nem dengesi hesapları sonucuna göre yalıtımın gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Büyütme kümesinde barınacak civcivlerin çevre istekleri farklı olduğundan kümes hacmi azaltılmalıdır. Bu nedenle yumurta kümesinin duvar yüksekliği ise 2,40 m alınmıştır. Isı gereksiniminin fazla olması nedeniyle büyütme kümesinde tavan yapımına gidilmiş, yalıtım ise tavanda gerçekleştirilmiştir. Yumurta kümesinde çatıda yapılacak yalıtım yeterli olmaktadır. Ekonomik olması açısından çelik konstrüksüyon çatı sistemi seçilmelidir. Büyütme kümesinde pencere alanı taban alanının 1/20 si, yumurta kümesinde ise 1/12 si alınması yeterlidir. Kapıların ahşaptan yapılması öngörülmüş olup, genişliği 100 cm, yüksekliği 200 cm alınmıştır. Büyütme kümesinin servis kapısı 2,10 X 2,40 m boyutlarında yapılması yeterli olmaktadır. Kafesli kümes sistemlerinde doğal havalandırmanın yanında mutlaka yapay havalandırmanın sisteminin de bulunması gerekmektedir. Yapay havalandırma sisteminin en uygunu emici sistem olup, fan kapasitesi yapılan hesaplar sonucunda belirlenmiş, kümesin uzun ekseni boyunca eşit aralıklarla dağıtılmıştır. Aydınlatma programı bölgenin normal gün uzunluğu dikkate alınarak yapılmış, ışık süresinin başlangıçtan yumurta verimine kadar periyodik olarak azaltılması öngörülmüştür. Aydınlatmada kullanılacak ampuller değişik yüksekliklerde asılıp, tüm kümes içerisine dağıtılması gerekir. Kümes içi mekanizasyon, kapasitenin büyük olması nedeniyle olanaklar ölçüsünde otomatik yapılması öngörülmüştür. Yemleme ve sulama sistemlerinde hayvanların yaşları göz önünde tutulmalıdır. Gübre temizliği tam otomatik olarak gerçekleştirilmesi planlanmıştır. İşletmenin ekonomik durumunun ortaya koymak amacıyla, piyasa araştırması sonucu elde edilen veriler doğrultusunda, projenin ekonomik değerlendirilmesinin yapılması daha yararlı olacağı sonucuna varılmıştır. Bu amaçla ekonomik değerlendirmede ele alınması gerekli faktörler belirlenmiştir. Eriyetkin (1991), Türkiye Kalkınma Vakfı Köy-Tür Elazığ Tavukçuluk Sanayi A. Ş. nin teknik yönden incelenmesi konulu tez çalışmasında, Elazığ da faal durumda bulunan 65 işletmeden 15 tanesinde incelemeler yapmıştır. Türkiye 12

24 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ Kalkınma Vakfı Köy-Tür Elazığ Tavukçuluk Sanayi Anonim Şirketi ile sözleşmeli üretim yapan kümeslerin tamamının yer sistemine sahip olduğu belirlenmiştir. Kümeslerin kuruluş yönlerine dikkat edilmediği, bu bakımdan kümes doğrultularının farklı yönlerde olduğu belirlenmiştir. Kümes boyutları ve kümes içi donanımı ise literatür değerleri ile uyumlu olduğu bulunmuştur. Kümeslerin tamamında çatı yalıtımının yapıldığı, yerleşim sıklığının bütün işletmelerde uygun olduğu belirlenmiştir. Bütün kümeslerde doğal havalandırmadın yapıldığı, işletmelerde birim alana düşen ışık şiddetinin yeterli olduğu saptanmıştır. Piliç başına düşen yemlik ve suluk alanları literatür ile uyumlu bulunmuştur. İşletmelerde 23 saat aydınlatma ve serbest yemleme uygulandığı T.K.V. Köy-Tür sisteminde farklı sıcaklıklarda farklı yapıda yem kullanıldığı, 1 kg canlı ağırlık için tüketilen yem miktarının 2,045±0,156 kg olduğu belirlenmiştir. T.K.V. Köy-Tür sözleşmeli üretim yaptığı bütün kümeslerde 5 devre/yıl üretim yaptığı saptanmıştır. Öztürk (1992) tarafından Samsun ilindeki yumurtacı kümeslerinin yapısal ve fonksiyonel özellikleri konulu araştırmasında, tavukçuluk sektöründeki payı gittikçe artmakta olan Samsun ilindeki ticari yumurta tavukçuluğu işletmelerindeki kümeslerin yapısal ve fonksiyonel planlama özellikleri yönünden yeterlilik durumları araştırılmış, sorunları belirlenmiş ve çeşitli çözüm alternatifleri geliştirilmiştir. Çalışma, ildeki çeşitli tip ve büyüklükteki 64 adet ticari yumurtacı kümesinde yürütülmüştür. Araştırmada kümeslerin yapısal yönden planlamaya esas olacak mevcut durumları ile ilgili gerekli veriler yerinde elde edilmiş, Samsun ili için projelendirilmede etkili iklim parametreleri belirlenmiştir. Kümes içi çevre koşullarının düzenlenmesinde uygulayıcılara kolaylık sağlaması açısından çeşitli grafikler geliştirilmiştir. Bütün bu verilerin ışığı altında sahil ve iç kesim için yöre koşullarına uygun kapasiteli batarya, kaliforniya ve tünekli kafes (get-away) sisteminde kümes planları hazırlanmıştır. Gülbahar (1993), Adana ili ilçe ve köylerinde broiler kümeslerinin yapısal yönden mevcut özellikleri ile gelişme durumlarının belirlenmesi üzerine bir araştırma yapmış ve bu kapsamda 54 kümes incelemiştir. Bölgede etüt edilen kümeslerin %100 nde derin altlıklı yetiştirme sistemi yapılmaktadır. Etüt edilen kümeslerde yer seçimine etkili yol, su, elektrik ve arazinin topografik durumu gibi elemanlar genelde 13

25 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ dikkate alınmamıştır. Planlama tekniğine uygun olarak doğu-batı uzun eksen yönünde yerleştirilen kümeslerin oranı %85,19 dur. Etüt edilen kümeslerin %78,51 inde kapasite veya daha az iken %21,49 unda 8,000 veya daha fazla olarak belirlenmiştir. Temizlik ve sağlık açısından kümeslerin %72 sinde taban döşeme malzemesi olarak grobeton kullanılmıştır. Dezenfektan ve yalıtım açısından kümeslerin %68 inde iç ve dıştan sıvalı olduğu, kümeslerin tamamında temel malzemesi olarak beton kullanıldığı belirlenmiştir. Kümeslerin üç tanesi dışında diğerleri tek katlı olarak yapılmış ve duvar malzemesi olarak %100 ünde önerildiği şekilde briket kullanılmıştır. Kümeslerin %82 sinde çift eğimli çatı, çatı örtü malzemesi olarak ise kümeslerin %22 sinde eternit kullanırken, kümeslerin %54 ünde yalıtım yapılmış ve %31,38 inde yalıtım malzemesi olarak cam yünü kullanılmıştır. Etüt edilen kümeslerin %14 ünde havalandırma bacaları teknik ilkelere uygun olarak planlanmış olup, %81,48 kümeste havalandırma yeterli bulunmuştur. Kümeslerde aydınlatma yönünden %79,63 ünde pencere alanlarının toplamının taban alanına oranı %12,50 den fazla olarak belirlenmiştir. Etüt edilen kümeslerin çoğunluğunda kapıların yeri, boyutları ve açılış yönleri teknik kriterlere uygun bulunmuştur. Yemlik ve suluk adedi ve yeterli yemlik uzunluğu kümes kapasitesine uygun olacak yeterli şekilde sağlanmıştır. Kümeslerin tamamında yem deposunun bulunduğu ve bu buralarda hijyenik koşulların sağlanmasına özen gösterilmeye çalışıldığı tespit edilmiştir. İşletmelerin hepsinde gübrelik, idare ve bakım binalarının mevcut olduğu, ayrıca işletmelerin %11,11 inde (6 adet) kesimhane ve soğuk hava deposu bulunduğu belirlenmiştir. Çelik (1994), yaptığı çalışmada Gelemen Tarım işletmesinde bulunan süt sığırı ahırları ve yumurta tavuğu kümesleri ile yardımcı tesislerin yapısal ve fonksiyonel planlama özelikleri yönünden yeterlilik durumlarını etüt etmiş, sorunları belirlemiş ve çeşitli çözüm alternatifleri geliştirmiştir. Çalışmada, işletmedeki 7 adet kapalı ve 3 adet kısman açık tipte planlanmış olan toplam 10 adet ahır ile kapalı tipte planlanmış 18 adet kümes ve bunların yardımcı tesislerinde yürütmüştür. Araştırmada ahır ve kümeslerin yapısal yönden planlamaya esas olacak mevcut durumları ile ilgili gerekli veriler yerinde edilmiştir. Araştırma sonucunda Tarım İşletmelerinin mevcut durumu ve yörenin iklim koşulları göz önünde bulundurularak, 14

26 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ 100 başlık serbest duraklı süt sığırı ahırı ve kapasiteli batarya kafes sistemli yumurta tavuğu kümes planı yardımcı tesisleri ile birlikte geliştirilmiştir. Donar (1994) yürüttüğü çalışmada, Adana ve Mersin illerinde bulunan broiler işletmelerinin çoğunu (%53) adet/devre kapasiteli kümesler olduğunu belirlemiştir. Örneğe alınan 32 adet broiler işletmesinden 4000 ve daha düşük kapasiteli 9 işletmede adet, kapasiteli 17 adet işletmede adet ve ve daha yüksek kapasiteli 6 işletmede adet olmak üzere toplam adet/devre broiler bulunmaktadır. Broiler üretimi yapan işletmecilerin %71,9 unun eğitim düzeyinin ilkokul mezunu olduğunu, işletmelerden çoğunluğunun (%46,9) mesleki deneyim sürelerinin 5-10 yıl arasında olduğunu belirlemiştir. İşletmelerde kapasite kullanım oranı ortalama %98,3 olup bu oran işletme büyüklüğüne bağlı olarak düşüş gösterdiği, bu oranın kış aylarında yüksek, yaz aylarında ise daha düşük olduğunu gözlemiştir. Yılda yapılan devre sayısı ortalama 5 olarak bulunmuştur. İşletmelerin hepsinde altlıklı yer tavukçuluğu sistemi uygulanmaktadır. İşletmelerde en çok (%46,9) odun sobası kullanılmaktadır. Yine işletmelerin çoğunluğunda (%81,8) silindir şeklinde metalden yapılmış askılı yemlik ve hepsinde tavandan sarkıtılan askılı suluklar kullanılmaktadır. Türkoğlu (1995), Türkiye tavukçuluğunun durumu konulu çalışmasında, ülkemiz tavukçuluğunun sorunlarının çözümü bakımından izlenmesi gereken politikaları şu başlıklar altında toplamıştır: 1. Üretim tahminleri ve izlenmesi 1. Üretimde verimliliğin iyileştirilmesi 2. Kanatlı ürünlerinin pazarlanmasının iyileştirilmesi ve yıllık üretimin arttırılması 3. Tavuk ürünleri üretim ve pazarlama bordlarının kurulması Arıç (1996) tarafından Çukurova Bölgesi nde (Adana, Antakya ve Mersin) 381 adet broiler üretimi yapan işletmede araştırma yapılmış ve 537 kümes incelenmiş, işletmelerin genelde kesimhane sahibi olan bir şirketle çalıştığı, herhangi bir şirketle çalışmayan kümeslerin fazla yaşama şansları olmadan faaliyetlerine son vermek zorunda kaldığı belirtilmiştir. Bölgedeki kümeslerin sayısal bakımdan çoğunluğunu (%69,83) ve daha düşük kapasiteli kümesler oluşturmaktadır. 15

27 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ Bölgedeki işletmecilerin yaklaşık olarak 1/3 ini yüksek okul, kalan kısmın ise orta öğretim (ilkokul, ortaokul, lise) mezunu olduğu, işletmecilerin yarıdan fazlasının başlangıçta tavukçuluk deneyiminin olduğu, diğer yarıya yakın kısmının ise olmadığı belirlenmiştir. İncelenen işletmelerin %70 e yakını mal sahibi, diğer %30 civarındaki işletmeci de kiracı veya ortak işletmeler olduğu saptanmıştır. Çalıştırılan teknik eleman sayısı yok denecek kadar az bulunmuştur. Araştırma kapsamında bulunan işletmelerin %83 ünde yem deposu, %67 sinde idare binası ve tamamında bakıcı evi bulunmaktadır. İşletmelerden %85 inde gübreliğe rastlanmamıştır. İncelenen kümeslerin %99 unda taban beton, %70 inde kullanılan duvar malzemesi briket, duvarların %90 ı hem içten hem dıştan sıvalı, hepsinde çatı şekli çift eğimli çatı, çatı örtü malzemesi %78 inde çinko ve çatı yalıtım malzemesi olarak cam yünü kullanılmıştır. Kümeslerin %38 i perdeli ve %62 si pencereli sistemdir. Kümeslerin %84 ünde havalandırma doğal yolla yapılmakta, %57 sinde tam otomatik yemlik kullanılmakta ve %88 inde tam otomatik suluklar kullanılmaktadır. Kümeslerin ısıtılmasında %71 inde şapka tipi ısıtıcılar kullanılmakta olup, altlık malzemesi olarak kümeslerin %66 sında hızar talaşı kullanılmaktadır. İncelenen işletmelerin %64 ünde kümes içi sıcaklık 35 C olarak belirlenmiştir. Tüm işletmelerde üretimle ilgili kayıtların tutulduğu, işletmelerde ölüm oranının %4-7 arasında değiştiği ve ölen hayvanların işletmelerin %70 inde gömüldüğü bildirilmiştir. Araştırma kapsamındaki işletmelerin % 81 inde bir yılda 5 parti yapıldığı, %81 inde yemin dışardan alındığı, %51 inde hayvan başına tüketilen yemin 3,9-4,5 kg olduğu, %54 ünde 2 dönem yemleme yapıldığı, %90 ında hayvanları elde tutma süresinin 7 hafta olduğu bu dönem sonunda hayvanlarda canlı ağırlığın %78 inde 1,8-2,0 kg arasında değiştiği saptanmıştır. Kesimhaneye gitmeden önce hayvanların yemden kesilmesi işletmelerin %41 inde 8 saat önce, %45 inde 4 saat önce yapıldığı bildirilmiştir. Bütün kümeslerin girişinde dezenfekte paspasının bulunduğu ve her partiden sonra dezenfeksiyonun yapıldığı bildirilmiştir. İncelenen toplam 14 adet kesimhanede kesim şekli %98 inde şok+bıçak olduğu, karın yağlarının %60 ında atıldığı, %64 ünde kesimden sonra hemen soğuk havaya konduğu belirlenmiştir. İşletme sahiplerinin %68 inin kredi almadığı, işletmelerin %74 ünde hayvan satışları canlı ve satışların %87 si işletmede yapılmaktadır. İşletmeler düzeyinde yapılan 16

28 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ araştırmalarda, çoğunlukla işletmelerde kullanılan hayvan materyalinin dış kaynaklı hibrit tipler olduğu (Ross PM3, Shaver, Starbro, Avian Farm, Arbor Acres, Ross 208, Hybro) bulunmuştur. Bölge yetiştiricilerinin temel sorunlarının daha çok yem, damızlık civciv, hastalık, işçi ve ürün fiyatları olduğunu belirtilmiştir. Can (1996), Türkiye broiler üretiminin sorunlarını şu başlıklar altında toplamıştır. 1.İşletme alt yapı sorunu: Broiler üretiminin geliştirilmesinde tam entegre büyük bir işletme modeli tercih edilmeli, yer seçimi sorunu, yerleşim planı sorunu, kapasite tayini sorunu, kredi ve teşvik sorunu ile üreticinin teknik bilgiye sahip olma sorunu üretim sorununun bir alt yapısı olarak değerlendirilmelidir. 2.Broiler sağlık sorunu: Sağlıklı damızlık seçimi, sağlıklı damızlık yumurta üretimi ve sağlıklı civciv üretimi sağlıklı broiler üretiminde temel özelliklerdir. Yetersiz ve kullanıma uygun olmayan su kaynakları, yem hammaddelerinin mantarbakteri yüksekliği nedeniyle oluşan toksikasyonlar, tam donanımlı laboratuvar yokluğu, broiler üretiminde verimliliği azaltmakta ve büyük ekonomik kayıplara yol açmaktadır. 3. Yem sorunu: Broiler üretim maliyetinin %70 ini yem teşkil etmektedir. Yem girdisi olan hammaddelerin kalitesi yanında yem temini sorunu broiler üretiminde maliyet artışının yan sıra üretimin durma riskini de beraberinde getirmektedir. 4.Pazarlama sorunu: Yurt içi tüketimi üretimin altında gerçekleştiği için üretimde kriz meydana gelmektedir. Bunun için ihracatın geliştirilmesi ve tüketimin artırılması gerekmektedir. Erdem (1996), yaptığı Tarsus Köy-Tür A.Ş. nin Tarsus taki aktif durumda bulunan 121 adet işletmesi üzerinde yapılan gözlem, ölçüm ve işletmecilerle yapılan anket çalışmaları sonucunda; işletme büyüklükleri ve yemlik sistemlerinin teknik ve ekonomik yapıları arasında büyük bir farklılık olmadığı, fakat ölçümlerin yapıldığı işletmelerde kümes içi sıcaklığın ve oransal nemin yaz mevsiminde özellikle Ağustos ayında optimum sınırlar üzerinde olduğu saptanmıştır. İncelenen işletmelerde ortalama ölüm oranı %4,3±1,45, 1 kg canlı ağırlık artışı için kullanılan yem miktarı 3,204±1,38 kg, yemden yararlanma oranı 1,88±0,07 ve ortalama canlı ağırlık 17

29 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ 1818±0,06 g olarak bulunmuştur. Ortalama kesim yaşı 41,8 gün, devre sayısı 6,3±1,10 olarak bulunmuş ve incelenen kümeslerde broiler maliyeti kapasite gruplarına göre 60,130-65,420 TL (0, , YTL) arasında değişmekte olup ortalama 63,660 TL (0, YTL) olarak hesaplanmıştır. Küçükaydın (1996), Hatay ilindeki tavukçuluk işletmelerinin yapısal özellikleri, ekonomik durumları, sorunları ve çözüm yolları isimli çalışma yapmıştır. Bu çalışmada 19 adet broiler, 1 yumurtacı ve 1 kombine işletme incelemiştir. İldeki işletmelerde toplam tavuk varlığı belirlenmiştir. İşletmelerin %61,9 u , %19,05 i , %1,05 i ve daha fazla kapasiteli olduğu belirlenmiştir. İşletmelerdeki broiler yoğunluğu maksimum , minimum 1.500, ortalama broiler/devredir. Yumurtacılarda kümes yoğunluğu, maksimum , minimum 6.000, ortalama dir. İşletmelerin çoğu m² araziye sahiptir ve bunların çoğunluğu yılları arasında kurulmuştur. 17 işletmeci mal sahibi, 2 işletmeci ortak ve 2 işletmeci kiracıdır. Duvar malzemesi olarak genelde briket kullanılmıştır. İşletmelerin çoğunda çatı örtü malzemesi olarak kiremit, eternit ve çinko kullanılmıştır. Yem deposu, bakıcı evi, kesimhane, soğuk hava deposu, yumurta muhafaza odası, gübrelik eksikliği veya yetersizliği görülmüştür. İşletmelerdeki yemlik ve suluk miktarı yeterli durumdadır. Broilerler yerde, yumurtacılar kafeste yetiştirilmektedir. Broiler işletmelerinde metrekareye piliç düşmektedir. Yaygın hastalıklar; Gumboro, New-Castle ve Egg Drop tur. 1 pilicin yem tüketimi 1 kg canlı ağırlık için ortalama 2,09 kg dır. Yumurtacılarda 1 kafeste 4-5 tavuk bulunmaktadır. Bir yumurtacı tavuğun aylık yem tüketimi ortalama 6-7 kg dır. İşletmenin temel sorunları, yem, damızlık materyal, hastalıklar, kredi, işletme sahiplerinin ve işçilerin eğitim düzeylerinin düşüklüğü, organizasyon ve pazarlamadır. Koç ve Dölekoğlu (1996), tarafından Türkiye de Yumurtanın Gelir-Talep ve Fiyat-Talep Esnekliği konulu çalışmada, yumurtanın fiyat-talep esneklik katsayısı ve perakende düzeyde artan veya azalan fiyatların ne kadarının üretici eline geçen fiyatlara yansıyacağı (fiyat-geçişkenlik esnekliği) tahmin edilmiştir. Araştırma sonucunda, Türkiye de döneminden dönemine ortalama kişi başına yıllık yumurta tüketimi 2,3 katlık bir artışla, 7,58 kg/yıl a ulaşmıştır. Ancak ulaşılan 18

30 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ bu tüketim gelişim ülkelerin hala gerisindedir. Aynı dönemde yumurta perakende fiyatları reel olarak %41,0 azalmıştır. İncelenen dönemde pazarlama marjlarının giderek azaldığı gözlenmiştir. Yapılan hesaplamalardan, yumurtanın fiyat-talep esnekliği 0,44 ve gelir-talep esnekliği 0,23 olarak hesaplanmıştır. Tüketim alışkanlığı esneklik katsayısı ise 0,22 olarak hesaplanmıştır. Çalışmada yumurtanın perakende reel fiyatlarının %2 artması halinde bu fiyatların %0,79 unun üretici eline geçeceği hesaplanmıştır. Noyan (1996), yürüttüğü bir çalışmada, Niğde ve Kayseri illerinde bulunan tavukçuluk işletmelerinin mevcut durumları, teknik özellikleri ve sorunları üzerinde durmuştur. Araştırma 20 broiler ve 22 yumurtacı işletmede yapılmıştır. Bölgede tavukçuluk işletmelerinin çoğunun 1985 sonrası kurulduğu görülmüştür. Yetiştiricilerin işe başlarken çok büyük kısmının tecrübesi olmadığı gibi, işletmelerinde teknik eleman bulundurmamaları sebebiyle ilk yıllarda büyük sıkıntı çektikleri özellikle bulaşıcı hastalıklarda çok fazla ölüm olaylarının görülmesi v.b. belirlenmiştir. İşletme sahipleri pazarlamada işbirliği yapılan kuruluşların teknik elemanlarından faydalanmaktadırlar. Bölgedeki işletmelerde duvar malzemesi olarak taş (%56) tercih edilmekte, bunu sırayla briket (%26) ve tuğla (%18) izlemektedir. Kümeslerin havalandırılmasında doğal havalandırma tercih edilmektedir. İşletmelerde ortalama yemden yararlanma oranı 2,2 olarak bulunmuştur. Bunun yanında yemden yararlanma oranı farklı işletmelerde minimum 1,7, maksimum 3,0 olarak belirlenmiştir. Broilerler yerde, yumurtacılar kafeste yetiştirilmektedir. Broiler işletmelerinde m² de piliç, yumurtacı işletmelerde ise kafes gözünde 4-5 tavuk barındırılmaktadır. En çok görülen hastalıklar İnfeksiyöz Bronşitis, Gumboro. Newcastle ve Kanibalizm dir. Önemli sorunları yem, hastalıklar, damızlık materyal temini, işletme sahibi ve işçilerin eğitim yetersizliği, yetersiz barınak-donanımı ve kredi zorlukları olarak sıralanmıştır. Can (1997), yaptığı bir çalışmada, Türkiye de broiler üretiminin sorunlarını 4 başlık altında toplamış ve bunların; işletme alt yapı sorunu, sağlık sorunu, yem sorunu ve pazarlama sorunu olarak belirtmiştir. Güneş ve Albayrak (1997), yapmış oldukları Türkiye tavukçuluğunda pazarlama sorunları ve çözüm önerileri isimli araştırmada; ülkemizde tavuk eti ve 19

31 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ yumurtası üreten işletmelerin %50 sinin küçük ve orta büyüklükte kabul edilen en fazla lik kapasiteye sahip işletmeler olduğu belirtmişlerdir. Tavuk ürünlerinin tüketim düzeylerinin düşük olduğu ve dış satımın da yeterli düzeyde olmadığı belirtilmiştir. Yapılan standardizasyon, paketleme, etiketleme, depolama, taşıma, dağıtım- satış ve talep yaratma gibi pazarlama hizmetlerinde ve bilgi noksanlığından ve dağınıklığından üretimde ve fiyatlarda büyük dalgalanmalar olduğu saptanmıştır. Sektörde üretim pazarlama bilgilerini toplayıp ve değerlendiren ve işletmelere öneriler yapan, tüm firmaları içine alan bir birliğin kurulmasına gerek olduğu, böyle bir birlik işi yaparken aynı zamanda üretimi düzenleyerek fiyat istikrarını da sağlayacağı belirtilmiştir. Budak ve Çetin (1998), AB ne tam üye olma eşiğinde Türkiye tavukçuluğunun genel yapısı konulu çalışmalarında sektörün gelişebilmesi ve Dünya pazarlarında rakipleriyle daha güçlü bir şekilde rekabet edebilmesi için alınması gerekli önlemlerden bazılarını şu şekilde özetlemişlerdir: Mevcut yapısı itibariyle genellikle küçük kapasiteli işletmelerden oluşan tavukçuluk işletmeleri verilecek destek politikaları ile daha verimli ve karlı çalışabilir bir büyüklüğe ulaştırılmalıdır. Tavukçuluktaki gelişmenin istenilen düzeyde devam edebilmesi için tavuk ürünlerinin yeni kullanım alanları belirlenerek iç tüketimin teşvik edilmesi ve ihracatta yeni pazarların aranması yararlı olacaktır. Ülkemiz tavuk üreticilerinin ihtiyaç duyduğu üstün vasıflı damızlık materyalin ülke içinden temin edilebilmesine yönelik yatırımlara ağırlık verilmesi gerekir. Gerek sektörün çeşitli zincirleri arasındaki gerekse özel ve ilgili kamu sektörü arasında kurulacak koordinasyonun sağlanabilmesi için bir üst kuruluşun oluşturulması ve pazarlama organizasyonunu önemli ölçüde düzenleyebilecek olan pazarlama bordu uygulamasına geçilmesi, sektörün önemli bir çok problemine çözüm getirebilecektir. Orak (1998), yaptığı çalışmada Diyarbakır ilinde yumurtacı için uygun kafes tipi, kümeslerde uygulanabilecek mimari sistem, bu mimari sistemin betonarme karkas yapı olarak düzenlenebilme ve kullanılabilecek alternatif yapı malzemelerinin 20

32 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ seçimi ile depreme dayanıklılığını amaçlamıştır. Diyarbakır iklim ve jeodezi verilerini dikkate alarak mimari sistem ve bu mimari sisteme uygun kapasiteli batarya, kapasiteli kaliforniya ve tünekli kafes (get-away) sistemli planlar geliştirmiştir. Aynı zamanda yapı malzemesi olarak üzerinde çalışılan ytong, delikli tuğla ve kerpicin ısı dengesini sağlayacak minimum kalınlığı belirlenmiştir. Şengül ve ark. (1998), GAP yöresindeki mevcut broiler, yumurtacı ve damızlık ebeveyn işletmelerinin üretim düzeyi, pazarlama, teknik ve yapısal özelliklerinin incelenmesi amacıyla yaptıkları bir çalışmada; yörede bulunan mevcut 59 adet broiler, 18 adet yumurtacı ve 1 adet damızlık işletmesinin bulunduğu belirlenmiştir. Kapasite büyüklükleri bakımından broiler işletmelerinin %61,0 i adet/dönem ve daha az kapasiteye sahip bulunmaktadır. Yumurtacı işletmelerde ise ve daha az kapasiteli olan işletmelerin oranı %22,, dir. Yöredeki tavukçuluk işletmelerinin arazi varlığı genellikle 1-20 dekar arasında olup, 20 dekardan daha az araziye sahip olan işletmelerin oranı %11,54 civarındadır. Kuruluş yıları açısından incelenen işletmelerin %75,64 kadarının yılları arasında kurulduğu belirlenmiştir. İşletmelere ait kümes büyüklüklerinin, broiler işletmelerinde genellikle m² arasında, yumurtacı işletmelerde m² arasında ve damızlıkçı işletmelerde ise m² arasında olduğu saptanmıştır. Bölgedeki broiler işletmelerinin toplam kapasitesi adet/dönem, yumurtacı işletmelerin adet ve damızlıkçı işletmelerinin adet kadardır. GAP illeri arasında tavukçuluğu en gelişmiş olan illerden Diyarbakır da tavukçuluğun entansifleşme oranının yaklaşık %50,42 ve bu oran Gaziantep te %46,39 civarında olduğu belirlenmiştir. Uğurlu (1998), yaptığı çalışmasında, Konya ilindeki yumurtacı işletmelerde kümeslerin teknik ve tasarım özellikleri yönünden değerlendirilmesi konusunu araştırmış, genellikle kümes tasarım şekillerinin iş ve yapı ekonomisi ile iklimlendirme açısından uygun olmadığını belirlemiştir. Kafesler genelde sığ kafesler şeklinde tasarlanmış olup, kümeslerin % 73,5 inde kafes yerleşim sıklığı cm²/tav. arasındadır. Yapılarda sadece çatılarda yalıtım yapılmıştır. Barınak yerleşim sıklığı kümeslerin % 78 inde 25,43 tav/ m² dir. Kış mevsimi ısı-nem dengesi bütün yapılarda negatif çıkmıştır. Bölge için geçiş mevsimi havalandırma miktarı hayvan 21

33 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ başına 2,60-4,47 m³/h ve yaz mevsimi havalandırma kapasitesi ise hayvan başına 6,58-22,40 m³/h arasında bulunmuştur. Yaslıoğlu (1998), yaptığı bir çalışmasında, ülkemiz broiler yetiştiriciliğinde önemli bir yere sahip olan Bursa yöresinde ticari broiler yetiştiriciliği yapan 27 adet işletme incelemiş olup, bu işletmelerdeki planlama sorunları belirlenmiş ve bunların giderilmesi için alınması gereken önlemler ortaya koymuştur. Ayrıca, bölgeye uygun her biri kapasiteli 5 adet yetiştirme kümesine sahip bir ticari broiler işletmesine ilişkin avlu yerleşim planı geliştirmiştir. Akbay ve ark. (1999), Türkiye tavukçuluğunda gelişmeler ve hedefler konulu çalışmalarında ülkemiz tavuk ürünleri tüketiminin artırılmasına yönelik önerileri şu şekilde özetlemiştir: Hayvansal kaynaklı proteinin tüketim düzeyi nüfus artışı hızı ve gelir düzeyi ile yakından ilgilidir. Bu konuda planlama yapılırken ülkemizdeki nüfus kompozisyonunun yaşlara dağılımı, ortalama yıllık gelir dağılımı ve kentlerdeki yaşam tarzındaki değişimler dikkate alınmalıdır. Yumurta ve tavuk eti tüketiminin askeri birliklerde ve Milli Eğitim e bağlı kurumlarda artırılmasına yönelik çalışmalar yapılmalıdır. İç Pazar planlanırken tüketimin az olduğu aylar göz nüne alınarak fiyat dalgalanmaları engellenmelidir. Tüketimin artırılmasında sağlıklı beslenme yönünde toplumun bilinçlendirilmesi önem taşımaktadır. Bülbül ve Gündoğmuş (1999), Türkiye de et tavukçuluğu endüstrisinde üretim ve pazarlama aşamasında karşılaşılan sorunlar ve çözüm önerileri konulu çalışmalarında, et tavukçuluğunun ülke ekonomisindeki yerini belirtmişler ve et tavukçuluğunda karşılaşılan sorunları şöyle sıralamışlardır. Üretim ile ilgili sorunlar Damızlık sorunu Yem fiyatları ve kalitesi Hayvan hastalıkları Barınak ve ekipman sorunu Teknik bilgi ve eleman sorunu 22

34 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ Pazarlama ile ilgili sorunlar Ürün fiyatlarındaki istikrarsızlık Arz-talep dengesinin sağlanamaması Pazarlamam hizmetlerindeki aksaklıklar Dış pazara açılma. Kayaalp ve Berberoğlu (1999), Tokat ilinde yaptıkları bir araştırmayla, anket uygulayarak bölge tavukçuluğunun durumu ve sorunlarını belirlemişlerdir. İncelenen işletmelerin %25 i broiler, %75 i ise yumurtacı işletmeler olup 1990 ile 1996 yılları arasında kurulduğu belirlenmiştir. İşletmecilerin asıl mesleği tavukçuluk olmadığından ve herhangi bir eğitim almadıklarından dolayı devamlı deneyimli işçi çalıştırıldığını saptamışlardır. Kenanoğlu ve ark. (1999), Türkiye de Ege Bölgesinde hayvancılık sektörüne yönelik teşvik belgeli yatırımlar kapsamında tavukçuluğun yeri ve önemi üzerine yaptıkları bir inceleme sonucunda, şu önerileri getirmişlerdir. Tavukçuluk ürünleriyle dengeli bir beslenme ve tüketimi sağlama amacıyla, sektörün pazar hacmini ve payını arttırabilmek için tavukçuluk sektöründe yapılacak yatırımların iyi planlanması; toplama, değerlendirme, işleme, depolama, satış koşulları gibi pazarlama hizmetlerinin günün koşullarına göre iyileştirilmesi gerekmektedir. Sektörün gerek üretici ve gerekse firma bazında gelişmesi için de yatırım teşviklerinin amaca uygun olarak geliştirilmesi ve entegrasyona giden işletmelerin ve yetiştiricilerin desteklenmesi yerinde olacaktır. Ancak sektörde yatırım artışını sağlamak için yatırım teşvikleri ve üretimden pazarlama hatta dışsatım aşamasına kadar uygulanan teşviklerin sık sık değişmemesi, sektörde uzun vadeli ve kalıcı olmasına özen gösterilmesi gerekmektedir. Ayrıca kriz döneminde arz fazlasının stoklanabilmesi için, yeterli finansman ve kredi olanaklarının sağlanması ve dış pazarlarda rekabet şansının arttırılması için dışsatım politikalarının da yeniden gözden geçirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Mutaf ve ark. (1999), kümeslerde bioiklimsel çevrenin optimal sınırlara yaklaştırılması ve doğal havalandırmanın etkinliğini artırmak için gerekli yapısal boyutları şöyle belirtmiştir. Binalardaki genişlik 12 m nin üzerine çıkmamalıdır. Mahya yüksekliği 4-5 m nin altında olmamalıdır. Mahyada sürekli havalandırma 23

35 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ boşluğu sağlanmalıdır. Yan duvarlardaki havalandırma boşlukları, uzun yan duvar alanlarının %50-60 ı dolayında olmalıdır. Radyasyonla olan ısı artışını düşük düzeylerde tutabilmek için, saçak uzunluğu 0,7-0,8 m nin altına düşürülmemelidir. Etkin hava çıkış boşluğu ile hava giriş boşluğu arasındaki oran en az ½ olmalıdır. Çatı eğimi 20ºC nin altına düşürülmemelidir. Duvar yüksekliği 2,8-3,0 m nin altında olmamalıdır. Saylam (1999), tarafından yapılan Türkiye nin Karadeniz bölgesinde tavukçuluğun durumu konulu çalışmada; ülkemizin toplam tavuk varlığının yaklaşık %15 lik bir kısmının Karadeniz Bölgesinde olduğunu saptanmıştır. Yumurta üretiminde Bölge illerinden Çorum %33,15 ile ilk sırada yer alırken, bunu Samsun (%15,95) ve Kastamonu (%14,62) izlediğini, piliç eti üretiminde ise, Bolu %89,70 oranı ile en önemli il olarak belirtilmiş, ikinci sırada bulunan Samsun da ise oran %8,56 olarak belirtilmiştir. Bu değerlere göre Çorum ilinin yumurta tavukçuluğunda, Bolu ilinin ise broiler yetiştiriciliğinde merkez konumunda olduğu belirtilmiştir. Altan (2000), yüksek yaz sıcaklıklarında kafes yerleşim sıklığının yumurta tavuklarının performansı üzerine etkileri isimli yaptığı çalışmada, kahverengi yumurtacıları kafes gözüne 3 adet/tavuk veya 4 adet/tavuk şeklinde yerleştirmenin yumurta verimi ve yumurta kalitesi üzerinde önemli bir etkisi olmadığını belirtmiştir. Beyaz yumurtacılarda yerleşim sıklığının 5 e artırılması ile yumurta verimi ve Haugh Birimi azalmış, kabuk kalitesi ve yumurta ağırlığında önemli bir fark görmemiştir. Atılgan (2000), Adana ili açık perde sistemli broiler kümesinde çevre koşullarının düzenlenmesi konulu yaptığı çalışmada, yöreyi temsil edebilecek özel bir şirkete ait, kapasiteli açık perde sistemli broiler kümesine yerleştirilen bilgisayar destekli ölçme düzeneği ve algılayıcılar yardımıyla bir yıl boyunca ıslak ve kuru termometre sıcaklık değerleri ölçmüştür. Elde edilen bu değerler yardımıyla araştırmanın gerçekleştiği üretim periyotlarına ait kümes içi ve dış sıcaklık ile oransal nem değerlerinin, broilerler için önerilen değerlerden olan sapmaları belirlenmiş ve bunların nedenleri açıklanmıştır. Sonuçta araştırmaya materyal olarak seçilen kümeste mevcut yapısal durumda optimal sıcaklık ve oransal nem değerlerinin yaz aylarında hayvanların istediği şekilde sağlanamadığı belirlenerek bu 24

36 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ durumun ortadan kaldırılabilmesi amacıyla kümeste alınması gerekli önlemler açıklanmıştır. Gürdil (2002), kümeslerde havalandırma sistemlerinin tasarımına yönelik bir programın geliştirilmesi üzerinde bir araştırma yapmıştır. Bu araştırmada kümes içi çevre koşulları ve özellikle kümeslerde havalandırma konusu teknik açıdan incelenmiştir. Bu amaçla; kanatlı hayvan yetiştiriciliği havalandırma sistemleri için Çek, Türk ve Amerikan Ulusal Standartları ve CIGR (Uluslararası Ziraat Mühendisleri Komisyonu) önerileri gözden geçirilmiştir. Bu bilgiler ışığı altında, kümesler için bilgisayar destekli bir havalandırma simülasyonu programı geliştirilmiştir. Bu bilgisayar programının amacı, hayvan barınağı tasarımı yapan mühendislere ve yetiştiricilere pratik çözüm olanakları sunmaktır. Bu program hayvan barınakları için ısıtma veya havalandırma tasarım yapılırken bir ilk aşama olarak kullanılabileceği ortaya koyulmuştur. Öztürk ve Durmuş (2002), yaptığı çalışmalarında Türkiye de tavukçuluk alt sektörlerinin mevcut durumunu incelemişlerdir. Tavukçuluk alt sektörlerinin son durumunu ortaya koymak için anket hazırlanmış, anketler farklı büyüklüğe sahip yumurta ve et yönlü çalışan işletmelere uygulanmıştır. Tarım İl Müdürlüklerinden alınan bilgilere göre, ülkemizde toplam olarak adet tavukçuluk işletmesi mevcut olup, bu işletmelerin toplam kapasitesi damızlıkçı ve ticari yumurtacı işletmelerde adet/yıl, ticari etçi işletmelerde adet/dönemdir yılı Haziran ayı itibariyle bu kapasitenin damızlıkçı ve ticari yumurtacı işletmelerde adet/yıl, ticari etçi işletmelerde ise adet/dönem kullanılmış ve 71 lik bir düzeyde kapasite kullanımı gerçekleşmiştir. Ülkemizde mevcut olan yumurtacı damızlıkçı işletmelerin yaklaşık %33 ü adet kapasite, etçi yönlü işletmelerin de yaklaşık %60 ı adet kapasite arasındadır. Ticari yönlü yumurtacı işletmelerde yaklaşık %22 si adet kapasite arasında çalışmaktadır. Etçi yönde çalışan ticari işletmelerde ise bu kapasite aralığında çalışanların oranı yaklaşık %30 lara çıkmaktadır. Anket sonuçlarının değerlendirilmesi sonucunda elde edilen bilgilere göre; ve üzeri kapasitede çalışan işletmelerin %57 si kendi yemini yapabilmekte, kapasite düştükçe kendi yemini yapan işletme sayısı azalmaktadır. İşletmelerin kuruluş imkanları bakımından 25

37 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ incelendiğinde ise yaklaşık %70 lik bir oranda kendi imkanlarıyla kurulduğu göze çarpmaktadır. Bağımsız bir değişken olarak ele alınan kapasitelere göre ürün değerlendirme şeklinde ise ve üzeri kapasitede çalışan işletmelerin %71 oranında kendi ürünlerini pazarladıkları belirlenmiştir. İşletme kapasiteleri büyüdükçe işletmelerin kendi sağlık ekiplerini kurdukları ve entegre işletmelerin sözleşmeli işletmelere sağlık hizmeti verdikleri, tarım teşkilatlarından ise %3,2 gibi düşük oranda işletmenin yardım aldığı görülmüştür. İşletme tipi ile işletmelerin ürünlerini değerlendirme biçimleri incelendiğinde, kooperatif veya birlikle çalışma oranlarının çok düşük olduğu, ticari etçi işletmelerin %94 oranında entegre işletmelerle çalıştıkları, damızlık ticari yumurtacı ve entegre işletmelerin büyük bir oranda kendi ürünlerini pazarlamaya çalıştıkları görülmüş olup, bu durum sektörde örgütlenmenin yetersiz olduğunu göstermektedir. İşletmelerde karşılaşılan en önemli sorunun üretim maliyetlerinin yüksek olmasından dolayı kar marjlarının düşük olması veya hiç kar edilememesi ve pazarlamada yaşandığı belirlenmiştir. Bunlara ilave olarak yem temininde yaşanan güçlükler, hastalıklarla mücadele, örgütlenmedeki yetersizlikler, hayvanların gübrelerinin değerlendirilememesi gibi sorunlar belirlenmiştir. Mutaf ve ark. (2003), Et Tipi Horozlarda Yaz Koşullarında (Yüksek Sıcaklık ve Nem) Sperma özellikleri Üzerine Etkisi üzerine bir çalışma yapmışlar, Farklı et tipi ebeveyn hattı horozların sperma özelliklerine (sperma hacmi, sperm oranı, kitle hareketi) mevsim ve genotip etkilerinin belirlenmesini amaçlamışlardır. Sonuç olarak, sperma özelliklerinin tümünde mevsimin etkili olduğu ve yaz mevsiminde, ilkbahar mevsimine göre daha düşük bulunmuştur. Elde edilen bulgulardan, ilerleyen yaş ve yaz mevsiminde yükselen sıcaklık ve nemin etkisi ile sperma kalitesinin düştüğünü, yerel ve çıplak boyunlu genotiplerdeki sperma kalitesinin PM3 ve Ross308 genotiplerinden daha iyi olduğu saptanmıştır. Yaz mevsimindeki yüksek sıcaklık ve nem koşullarına bağlı olarak artan toplam ısının horozlarda vücut ve vücut yüzeyi sıcaklıklarını arttırdığı belirlenmiş olup tüm genotiplerin artan ısıdan aynı oranda etkilenmedikleri görülmüştür. Özellikler çıplak boyunlu genotipte vücut, kanat altı, boyun ve bacak sıcaklıkları diğer genotiplere göre daha düşük bulunmuştur. 26

38 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Fatma YENİLMEZ Yamazaki ve ark. (2004), yapmış oldukları bir çalışmada artan sıcaklık ve farklı oransal nemin broilerlerde et üretimi, enerji metabolizması ve gelişme performansına etkilerini araştırmışlardır C de nemin etkisi olmadan yem tüketiminde %10-30 düşme olmuş ve buna bağlı olarak canlı ağırlık artışında düşme meydana gelmiştir. 28 C de yemden yararlanma etkilenmemiş, ancak 33 C de etkilenmiştir. Yem tüketimi, canlı ağırlık artışı ve yemden yararlanma %80 nemde %40-60 neme oranla azalma eğilimi göstermiştir. Yüksek sıcaklıkta 33 C de göğüs ve but kasları ağırlığı azalmıştır. Sıcaklık stresi 33 C de toplam göğüs ve but ağırlığını %7-31 oranında nemin etkisi olmadan düşürmüştür. Diğer taraftan oransal nem et üretimini sıcaklıktan bağımsız olarak etkilememiştir. 27

39 3. MATERYAL VE METOT Fatma YENİLMEZ 3. MATERYAL VE METOT Bu bölümde, araştırmanın yapıldığı illerdeki işletmeler kümeslerin teknik, yapısal ve yetiştiricilik yönünden incelenmesini mümkün kılan anket çalışması ve uygulanması konusunda açıklamalar yapılmıştır. Ayrıca bölgemizde büyük sorun oluşturan yüksek sıcaklık ve oransal nemin tavuklar üzerindeki etkisini belirlemek amacıyla kümes içi sıcaklık ve oransal nem ölçümleri ve bulunan değerlerin sonuçları hakkında bilgi verilmiştir. Bunun yanı sıra toplanan bilgilerin değerlendirilmesi ile ilgili bilimsel metotlardan bahsedilmiştir. 3.1.Materyal İşletmeler ve Kümesler Türkiye nin tavuk eti ve yumurta üretiminde büyük payı olan Çukurova Bölgesi nin et ve yumurta üretiminin büyük kısmını karşılayan Adana ve Mersin illeri araştırma kapsamına alınmıştır. Araştırmanın materyalini oluşturan broiler ve yemeklik yumurtacı işletmelerin önce her iki ildeki sayısı, kapasitesi ve bulunduğu yer gibi veriler Tarım İl Müdürlüklerinden ve bölgedeki yem fabrikalarından sağlanmıştır. Araştırma bölgesinde broiler ve yumurtacı tavuk yetiştiren işletmeler, yetiştiricilik, kümes yapısı, arazi büyüklüğü gibi konularda yapılmış istatistiksel bir çalışma olmadığı için işletmelerdeki kümesler tesadüfi olarak seçilmiştir. Araştırmanın mevcut imkanlarla yürütülebilmesini sağlamak, broiler ve yumurtacı kümeslerin özellikleri hakkında gerçeğe yakın sonuçlar elde edebilmek amacıyla her iki ilde ilçe ve köylerdeki değişik yapıda ve kapasitede olan kümesler içerisinden yöreyi en iyi temsil etme özelliğine sahip kümesler seçilmeye özen gösterilmiştir. Adana da 16 yumurtacı ve 62 broiler kümesi, Mersin de 11 yumurtacı ve 97 broiler kümesi olmak üzere toplam 186 kümes incelemeye alınmıştır (Çizelge 3.1). 28

40 3. MATERYAL VE METOT Fatma YENİLMEZ Çizelge Adana ve Mersin İllerinde İncelenen Kümes Sayıları ve Yüzdeleri Kümesler Broiler Yumurtacı Kümes Sayısı % Kümes Sayısı % Adana 62 39, ,3 Mersin 97 61, ,7 Toplam , ,0 Araştırma materyali olarak seçilen kümeslerde yetiştirme koşulları ile, yapısal ve teknik özellikler üzerinde durulmuştur. Her tavukçuluk işletmesinde etütlerin aynı şekilde yapılabilmesini sağlamak amacıyla veri toplamada anket yöntemi kullanılmış olup, doğrudan şahıslardan bilgi toplanmış ve ölçümler yapılmıştır. Anket formunda kümes, kümes sahibi, personel, kümesler ve binalar, alet ve ekipman, yetiştirme şekli, bakım, idare ve ürün değerlendirme ile ilgili bilgileri ve üreticinin sorunlarını ortaya koyan çeşitli sorulara yer verilmiştir. Yüksek çevre sıcaklığının stres etmeni olduğu ortamlarda tavukların yem tüketiminde önemli oranda düşme, su tüketiminde artma, canlı ağırlık kazancında ve yemden yararlanma oranında azalmalar olduğu bilinmektedir. Bu amaçla bölgede yüksek çevre sıcaklığının sorun olmasından dolayı kümes içi sıcaklık ve oransal nem değerlerinin optimal sınırlardan olan sapmalarını belirlemek amacıyla Adana ve Mersin illerinin her birinde broiler ve yumurtacı olmak üzere toplam 4 kümeste sıcaklık ve oransal nem ölçümleri yapılmıştır Ölçüm Yapılan Kümeslerin Özellikleri Sıcaklık ve oransal nem ölçümleri için Adana ve Mersin illeri sınırları içerisinde bulunan yetiştiricinin ölçüm yapmamıza izin verdiği, merkeze yakın, ulaşımı ve kontrolü kolay kümesler seçilmiştir. Ölçümler yaz mevsimi boyunca Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarında ve Eylül ayının 20 sine kadar olan dönemde yapılmıştır. Eylül ayında ölçüm yapılmasının sebebi ise bölgemizde bu dönemde de sıcaklığın yüksek olmasıdır. 29

41 3. MATERYAL VE METOT Fatma YENİLMEZ (1). Broiler Kümesleri Adana da kapasiteli, 30 m uzunluk ve 19 m genişliğinde perdeli, iki katlı, doğu-batı uzun eksen yönlü, askılı yuvarlak yemlik ve çan tipi suluk kullanılan kümes materyal olarak seçilmiştir. Ölçümler sadece birinci katta ve lik kısımda yapılmıştır. Seçilen kümes bölge standartlarına uymamakla birlikte, ölçüm yapmak için diğer yetiştiriciler kümesi kullanmaya izin vermediği için bu kümes kullanılmıştır. Mersin de 7000 kapasiteli, 48 m uzunluk ve 10 m genişliğinde perdeli, doğubatı uzun eksen yönlü, spiral yemlik ve damlalıklı nippel suluk kullanılan kümes materyal olarak seçilmiştir (2). Yumurtacı Tavuk Kümesleri Adana da kapasiteli, 103 m uzunluk ve 10 m genişliğinde perdeli, kuzey-güney uzun eksen yönlü, 3 katlı 4 sıra halinde dizilmiş kafes sistemli, grup büyüklüğü 5 olan, zincir tipi yemlik ve damlalıksız nippel suluk sistemli kümes materyal olarak seçilmiştir. Kümes iki bölmeli olup tek bölmede üretim yapılmaktadır. Mersin de kapasiteli, 100 m uzunluk ve 10 m genişliğinde perdeli, doğu-batı uzun eksen yönlü, 4 katlı 4 sıra halinde dizilmiş kafes sistemli, grup büyüklüğü 5 olan, zincir tipi yemlik ve damlalıksız nippel suluk sistemli kümes materyal olarak seçilmiştir. Kümes iki bölmeli olup tek bölmede üretim yapılmaktadır Ölçüm Cihazları Seçilen kümeslerdeki sıcaklık ve oransal nem değerlerini ölçmek için HOBO marka dijital ölçüm aletleri kullanılmıştır. Ölçüm cihazları yerden yaklaşık 1 m yukarı asılmıştır. Ölçüm cihazının görünümü Şekil 3.1 de verilmiştir. 30

42 3. MATERYAL VE METOT Fatma YENİLMEZ Şekil Ölçüm Cihazının Önden Görünümü Ölçüm Cihazının Özellikleri HOBO H8 RH/Temp/Ligt/Externel Ölçüleri: 6cm x 4,7cm x 2cm Ağırlığı: 29 g No: HO Ortam: Kümes içi Kayıt kapasitesi: 7943 Kanal sayısı: 4 Ölçüm sıklığı: 0,5s 9 h Pil ömrü: 1 yıl değişilebilir Pil: 1 adet CR-2032 lithium 3V Sıcaklık Ölçüm Aralığı: -20 C +70 C Hassasiyet: ±0,6 C Nem Ölçüm Aralığı: %25 - %95 nem Hassasiyet: ±% 5 Işık: Lumen/ft2 Hassasiyet: ±2 Lumen/ft2 External sıcaklık için sensör ve kablo girişi, alternatif akım, 4-20 ma ve doğru akımda 0 2,5 V Programlanabilir kayıt başlangıç zamanı Programlama sırasında pil ömrü göstergesi Pil değiştirilmesinde veya bitiminde silinmeyen bellek 31

43 3. MATERYAL VE METOT Fatma YENİLMEZ Çalışmayı gösteren kırmızı ışık Cihazdaki ölçüm sonuçlarını okumak için cihaza uygun olarak hazırlanmış özel bilgisayar programı kullanılmıştır. Ölçüm cihazının yerleştirildiği kümeslerin iç görünümü Şekil 3.2 ve 3.3 de verilmiştir. Şekil Mersin de Ölçüm Yapılan Yumurtacı Tavuk Kümesinin İç Görünümü Şekil Adana da Ölçüm Yapılan Broiler Kümesinin İç Görünümü 3.2.Metot Araştırma bölgesinde tez konusu ile ilgili anket çalışmalarına Eylül 2001 tarihinde başlanmıştır. Araştırma kapsamında olan kümeslere gidilerek önceden hazırlanmış olan anket formunda yer alan sorulara olabildiğince doğru ve ayrıntılı cevap alınmaya çalışılmış, kümeslerle ilgili gözlemler ve ölçümler yapılmıştır. Anket 32

44 3. MATERYAL VE METOT Fatma YENİLMEZ formunda; kümes, kümes sahibi, çalıştırılan personel, kümes ve binalar, alet ve ekipman, yetiştirme, bakım ve idare, ürün değerlendirme ve yetiştiricinin karşılaştığı sorunlar ile ilgili sorular yer almıştır (Ek 1 ve Ek 2). Ayrıca anket formunda yer alan bilgilerin dışında gözlemler, kümes sahibi ile ilgili incelemeler, üretici ve entegre kuruluşlarla görüşmeler ile işletmelerin yapısı, geliştirilme imkanları, teknik ve ekonomik sorunları, son teknik gelişmeleri takip edebilme ve uygulayabilme durumları, üretim ve pazarlamada karşılaşılan sorunlar saptanmaya çalışılmıştır. Kümeslere ait yapıların boyutları ölçülmüş, temel, zemin, duvar, tavan ve çatı özellikleri ve yapı malzemeleri saptanmaya çalışılmıştır. Yapılan ölçümler ve elde edilen bilgilerle kümeslerde yem depoları, kümes bölmeleri, ekipmanlar ve yapı elemanlarına ilişkin veriler değerlendirilmiş ve çeşitli literatürlerde verilen ve iklim koşullarına göre normal bir kümeste olması gereken değerlerle karşılaştırılmıştır. Kümes içi sıcaklık ve oransal nem ölçümlerine Haziran ayının başında başlanmış olup, Temmuz ve Ağustos aylarının tamamı ve Eylül ayının 20 sine kadar devam edilmiştir. Her iki ilde sıcaklık ve oransal nem değerleri, yerleştirilen cihazlardan saatlik veriler şeklinde ölçülmüştür. Elde edilen verilerden günlük ortalama sıcaklık değerleri, saat başı alınan sıcaklıkların toplamının 24 e bölünmesi ile bulunmuştur. Aylık ortalamalar da aynı şekilde günlük ortalamaların toplanıp aylık ölçüm yapılan gün sayısına bölünmesiyle bulunmuştur. Oransal nem değerleri saat başı alınan nem değerlerinin toplamının 24 e bölünmesi ile yüzde olarak bulunmuştur. Aylık ortalamalar da aynı şekilde günlük ortalamaların toplanıp aylık ölçüm yapılan gün sayısına bölünmesiyle yüzde olarak bulunuştur. O döneme ait meteoroloji bulguları illerdeki meteoroloji müdürlüklerinden sağlanmıştır. Ölçümler sabah 7:00, öğle 14:00 ve akşam 21:00 olmak üzere alınmış ve bu ölçümlerin ortalaması günlük sıcaklık olarak belirlenmiştir. Aylık ortalamalar da, günlük ortalamaların toplanarak aylık gün sayısına bölünmesi ile elde edilmiştir. Günlük Sıcaklık Ortalaması ( C) = Saat başı yapılan ölçümler toplamı ( C) 24 33

45 3. MATERYAL VE METOT Fatma YENİLMEZ Aylık Sıcaklık Ortalaması ( C) = Günlük sıcaklık ortalamaları toplamı ( C) Aylık ölçüm yapılan gün sayısı Saat başı yapılan ölçümler toplamı (%) Günlük Oransal Nem Ortalaması (%) = 24 Günlük oransal nem ortalamaları toplamı (%) Aylık Oransal Nem Ortalaması (%) = Aylık ölçüm yapılan gün sayısı Araştırmada kümeslerden elde edilen anket sonuçları SPSS 10.0 programında değerlendirilmiş, ankette belirtilen kriterlerin yüzde frekansları ve çapraz tabloları yapılmıştır. Belirlenen kriterler arasındaki ilişkiyi belirlemek için Pearson Ki-Kare yöntemi kullanılmıştır.tezin yazımında, Microsoft Word kelime işlemci programı, ısı ve nem değeri hesaplarının yapılmasında ve grafiklerin çizilmesinde Microsoft Excel hesap tablosu programı kullanılmıştır. 34

46 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Bu bölümde, Çukurova Yöresi ndeki (Adana ve Mersin illerindeki) incelemeye alınan işletmelerde bulunan kümeslerle ilgili yetiştiricilik, teknik ve yapısal özelliklerle ilgili anket çalışmalarının değerlendirme sonuçları ve üretici sorunlarına yer verilmiştir. Araştırma kapsamında bulunan ve yöreyi temsil ettiği kanısına varılan kümesler gezilmiş ve bunlara anket uygulanmıştır. İncelenmiş olan 159 adet broiler (Adana da 62, Mersin de 97) ve 27 adet yumurtacı (Adana da 16, Mersin de 11) olmak üzere toplam 186 adet kümesten elde edilen anket sonuçları değerlendirilmiştir Broiler Kümesleri İncelemeye alınan 159 adet broiler kümesinin illere göre dağılımı Şekil 4.1 de verilmiştir. Kümes Miktarı (%) Adana Mersin İller Şekil İncelenen Broiler Kümeslerinin İllere Göre Dağılımı Kümes İle İlgili Bilgiler Kümeslerin Kuruluş Yıllarına Göre Dağılımı Adana da incelenen broiler kümeslerinin yoğun olarak yılları arasında (%20,8), Mersin ilinde 1996 ve sonrası yıllarda (%25,2) ve toplam 35

47 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ kümeslerin yılları arasında kurulduğu (%34,0) saptanmıştır (Çizelge 4.1, Şekil 4.2). Yapılan incelemeler sonucunda, son yıllarda kümes yapımında Mersin de Adana ya göre bir artış olmuştur. Bu artışta Köy-Tür firmasının (T.K.V.) broiler üreticisine sağladığı olanaklar etkili olmuştur. Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinin Kuruluş Yılları İLİ ADANA MERSİN Toplam Kuruluş Yılı Kümes Kümes Kümes % % Sayısı Sayısı Sayısı % 1975 ve < 3 2,5 3 0,6 3 3, , , , , , , ve > 10 6, , ,4 Toplam 62 39, , ,0 Kümes Miktarı (%) < > Adana Mersin Yıllar Şekil İncelenen Broiler Kümeslerinin Kuruluş Yılları Kümeslerin Kapasiteye Göre Dağılımı İncelenen kümeslerin %34,6 sı ve daha küçük, %32,7 si , %6,9 u , %5,7 si , %8,8 i ve %11,3 ü ve daha büyük kapasitede olduğu belirlenmiştir. Yörede kapasiteye kadar olan kümeslerin yapımının fazla olduğu gözlenmektedir. Yapılan incelemeler sonucunda eğimli arazilerde (%13,8) ve taşlık arazilerde (%18,2) daha çok ve daha küçük kapasiteli kümesler yapıldığı, düz arazilerde ise kapasiteli kümesler (%11,9) ve ve daha yüksek kapasiteli kümesler (%10,1) yapıldığı 36

48 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ belirlenmiştir. Buradan da taşlık ve eğimli arazilerde çoğunlukla düşük kapasiteli kümeslerin yapıldığı daha büyük kapasiteli kümeslerin ise düz araziler üzerine kurulduğu belirlenmiştir. Yapılan ki-kare analizine göre kapasite ile topoğrafik yapı arasındaki ilişki istatistiki olarak çok önemli bulunmuştur (P<0,01). Alagöz (1983), Çukurova Bölgesi tavukçuluk işletmelerinde yaptığı çalışmada incelemeye aldığı broiler kümeslerinin %73,91 inde kapasitenin veya daha az olduğunu saptamıştır. Gülbahar (1993), Adana ili ilçe ve köylerinde etüt ettiği etlik piliç (broiler) kümeslerinin %78,51 inde kapasiteyi veya daha az, %21,49 unda veya daha fazla olarak belirlenmiştir. Donar (1994), yaptığı çalışmada, Adana ve Mersin illerinde bulunan broiler işletmelerinin çoğunun (%53) adet/devre kapasiteli kümesler olduğunu belirlemiştir. Arıç (1996), tarafından Çukurova Bölgesi nde (Adana, Antakya ve Mersin) yapılan çalışmada broiler üretimi yapan işletmelerde çoğunluğunun (%69,83) ve daha düşük kapasiteli kümesler olduğu belirlenmiştir. Bulgular daha önce yapılmış çalışmalarla karşılaştırıldığında, kümes kapasitelerinde fazla bir değişiklik olmadığı görülmektedir. Şengül ve ark. (1998), GAP yöresindeki mevcut broiler işletmelerinin %61,0 i adet/dönem ve daha az kapasiteye sahip olduğunu tespit etmişlerdir. GAP bölgesi ve Çukurova Yöresi nde broiler kümeslerinde kuruluş kapasiteleri genelde adet/dönem ve daha azdır. Yıllara göre kuruluş kapasitelerine bakıldığında ve daha küçük kapasiteli kümeslerin en fazla yılları arasında, kapasiteli olanların yılları arasında, kapasitelilerin 1996 ve daha sonraki yıllarda, kapasitelilerin son yıllarda daha az yapıldığı ve ve daha büyük kapasitede olanların yılları arasında yapıldığı belirlenmiştir (Çizelge 4.2, Şekil 4.3). Son yıllarda kapasitesi düşük kümesler yapılmıştır. 37

49 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinin Yıllara Göre Kuruluş Kapasiteleri Kuruluş yılı 1975 ve 1996 ve öncesi sonrası Toplam Kuruluş Kap. K.S. % K.S. % K.S. % K.S. % K.S. % ve < , , , , ,1 13 8,2 15 9, , , ,4 11 6, ,3 2 1,3 5 3,1 9 5, ,5 4 2,5 4 2,5 2 1,3 14 8, ve > ,1 8 5,0 5 3, ,3 Toplam 5 3, , , , , 0 K.S.: Kümes sayısı Kümes Miktarı (%) < > < > Kuruluş Kapasitesi Şekil İncelenen Broiler Kümeslerinin Yıllara Göre Kuruluş Kapasiteleri Kümeslerin Havalandırma Şekline Göre Dağılımı Şenköylü (2001), havalandırmanın amacının, mevsimlere göre değişim gösterdiğini belirtmiştir. Yazın havalandırma, tavuklardan kaynaklanan ısıyı, çatı, duvar ve pencerelerden giren solar ısıyı ve kümes içinde oluşan toz ve toksik gazları elemine etmek, kış mevsiminde ise, havalandırma kümes içindeki aşırı nem ve kirli havayı dışarı atmak amacıyla yapılır. Tavuklarda ter bezleri olmadığından sıcak havalarda vücutlarında oluşan aşırı ısıyı solunum ve konveksiyon yoluyla atmak zorundadırlar. Bunun içinde kümes içinde etkili bir havalandırmanın sağlanması gerekmektedir. 38

50 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ İncelemeye alınan kümeslerden %57,9 unda doğal havalandırma, %12,6 sında mekanik havalandırma ve %29,5 inde ise doğal+mekanik havalandırma tercih edilmiştir (Çizelge 4.3). Kuruluş kapasitesine göre seçilen havalandırma çeşidine bakıldığında; doğal havalandırma yapan kümeslerden %31,4 ü ve daha küçük kapasitede olduğu, mekanik havalandırma yapan kümeslerden %3,8 i kapasiteli ve %3,8 i olduğu ve doğal+mekanik havalandırma yapan kümeslerden %10,1 i ise kapasiteli kümesler olduğu gözlemlenmiştir. Buradan da kapasitesi küçük olan kümeslerin doğal havalandırmayı tercih ettiği anlaşılmaktadır. Yapılan ki-kare analizine göre kuruluş kapasitesi ve havalandırma çeşidi arasındaki ilişki istatistiki olarak çok önemli bulunmuştur (P<0,01). Çağıl (1979), Çukurova Yöre sinde yaptığı çalışmasında havalandırmanın çoğunlukla doğal yolla yapıldığını bildirmiştir. O tarihten günümüze havalandırma şekli büyük oranda aynı kalmıştır. Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinde Havalandırma Çeşitleri İLİ ADANA MERSİN Toplam Havalandırma Çeşidi Kümes Kümes Kümes % % Sayısı Sayısı Sayısı % Doğal Havalandırma 16 10, , ,9 Mekanik Havalandırma 10 6,3 10 6, ,6 Doğal+Mekanik 36 22,6 11 6, ,6 Toplam 62 39, , ,0 Doğal havalandırma, havanın yan pencere, perde veya hava giriş deliklerinden girmesi ve çatı mahyasındaki havalandırma bacasından çıkması şeklinde gerçekleşmektedir. İncelenen kümeslerden düşük kapasiteli olanlarında hava giriş deliği olduğu, yüksek kapasitelilerde ise havalandırma deliğine daha az rastlandığı görülmüştür. İşletme ekonomisi dikkate alındığında düşük kapasiteli kümesler daha çok doğal havalandırma yapılan kümeslerdir ve yüksek kapasiteli kümesler çevre kontrollü kümeslerdir. Doğal havalandırma yapan kümeslerde hava giriş deliği olması, havalandırmanın daha etkin yapılmasını sağlar. Yapılan incelemeler sonucunda, genele baktığımızda çoğunlukla kümeslerde doğal havalandırma tercih edilmiştir (%57,9). Bunu doğal+mekanik havalandırma izlemiş (%29,6), mekanik havalandırmanın en az tercih edilen havalandırma şekli 39

51 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ olduğu (%12,6) görülmüştür. Bunun sebebi mekanik havalandırmanın masraflı olması ve bunun üretim maliyetlerine yansımasıdır. Doğal havalandırma en çok m rakımda (%17,0), mekanik havalandırma (%5,0) ve doğal+mekanik havalandırma (%15,1) en çok 20 ve daha aşağı rakımda tercih edildiği gözlemlenmiştir. Düşük rakıma sahip yerlerde kurulan kümeslerde daha çok mekanik veya doğal+mekanik havalandırma tercih edilmiştir. Bunun sebebi, bölgemizin yaz aylarında çok sıcak olması ve kümes içi koşullarının istenilen düzeyde tutulmasında karşılaşılan güçlüklerdir. Doğal havalandırma ile, kümes içi sıcaklığın optimum sınırlar olan C ler arasında (Akbay, 1985) tutulması oldukça zordur. Rakım yükseldikçe doğal havalandırmanın tercih edilme sebebi ise, hava sıcaklığının daha düşük olması, buna bağlı olarak ta kümes içi sıcaklık probleminin doğal havalandırma ile giderilebilmesidir. Arıç (1996), yaptığı çalışmasında incelediği kümeslerin %84 ünde doğal, %16 sında doğal+mekanik havalandırma yapıldığını, incelenen işletmelerin %70 e yakınının mal sahibi, diğer %30 civarındaki işletmecinin de kiracı veya ortak olduğunu belirtmiştir. Araştırma sonuçlarına benzer şekilde incelenen kümeslerden 149 tanesinin (%93,7) mülk olduğu, bunun yanında 8 tanesinin (%5,0) kira ve 2 tanesinin (%1,3) ortak olduğu saptanmıştır. Yapılan incelemelerden son yıllarda yetiştiricilerin kendi mülk arazilerinde kümes yapıp yetiştiricilik yaptığı gözlenmektedir. Köy yerinde yapacak başka iş bulamayan yada arazisi tarıma elverişli olmayan köylülerin kendi çabaları ile kümes yapıp büyük firmalarla anlaşmalı tavukçuluk yaptığı belirlenmiştir. Doğal havalandırma sisteminin önemli bir unsuru olan havalandırma bacalarının uygun şekilde projelenmesi, kümeslerde çevre koşullarının tavuklar için istenilen düzeylerde sağlanmasında son derece etkili olmaktadır. Bu amaçla baca boyutları, baca sayısı, bacanın çatı üzerinde yerleşim şekli, ve yeri gibi konular göz önünde bulundurularak projelendirme yapılmalıdır (Alagöz, 1983). Yapılan incelemeler sonucunda bölge geneline bakıldığında daha çok doğal (%57,9) ve doğal+mekanik (%29,6) havalandırma sistemi kullanıldığı görülmüştür. Doğal havalandırma yapılan kümeslerin bir çoğunda hava giriş deliklerinin mevcut olduğu, bazılarında ise iptal edildiği gözlemlenmiştir. Doğal havalandırma yapılan kümeslerde hava çıkış bacalarının olduğu, bunların silindir şeklinde, kare şeklinde 40

52 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ delikler ve boydan boya açıklık şeklinde olduğu görülmüştür. Hava deliklerinin ve havalandırma bacalarının uygun ölçülerde olmadığı ve yeterince verimli kullanılmadığı belirlenmiştir. Çağıl (1979), yaptığı çalışmada havalandırmanın çoğunlukla doğal yolla yapıldığını belirtmiştir. Alagöz (1983), etüt edilen kümeslerin %14 ünde havalandırma bacalarını teknik ilkelere uygun bulmuştur. Gülbahar (1993), etüt ettiği kümeslerin %14 ünde havalandırma bacalarını teknik ilkelere uygun bulmuş olup, %81,48 kümeste havalandırmayı yeterli bulmuştur. Arıç (1996), incelediği kümeslerin %84 ünde havalandırmanın doğal yolla yapıldığını belirtmiştir. Bulgular daha önce yapılmış olan çalışmalarla aynı doğrultuda olmuştur Kümeslerin Yerine ve Özellikleri Göre Dağılımı İncelenen işletmelerden %55,3 ü 5 dönüm ve daha az, %14,5 i 6-10 dönüm ve %30,2 si 11 dönüm ve daha fazla arazi varlığına sahip işletmelerdir. Arazisi fazla olan kümesler, birden fazla kümese sahip olan işletmelerde bulunan kümeslerdir. Kümeslerin il veya ilçeye olan uzaklığı; 16 tanesi (%10,1) 5 km ve daha yakın, 12 tanesi (%7,5) 6-10 km, 17 tanesi (%10,7) km, 25 tanesi (%15,7) km ve 89 tanesi (%56,0) 21 km ve daha uzak olarak belirlenmiştir. İncelenen kümeslerin büyük çoğunluğunun il veya ilçe merkezine uzaklığı 21 km den daha fazladır. Bunun nedeni incelenen kümeslerin genelde merkezden uzak köylerde bulunan kümesler olmasıdır. Kümeslerin uzak yerlerde kurulması, kesim için hayvanların taşınmasındaki stresi artırmakta, bu durum canlı ağırlık kaybına ve dolayısıyla ekonomik kayba neden olmaktadır. Kayıpların en aza indirilmesi için kümeslerin yerleşim merkezine, yani kesimhaneye daha yakın yerlerde kurulması gerekir. Yapılan incelemeler sonucunda kümeslerin 52 tanesinin (%32,7) eğimli, 61 tanesinin (%38,4) düz ve 46 tanesinin (%28,9) taşlık araziler üzerinde kurulduğu gözlenmiştir. İnceleme sonuçlarından tarıma elverişli olmayan taşlık ve eğimli arazilerin kümes kurularak değerlendirildiği görülmektedir. Kümeslere civciv, yem ve diğer malzemelerin kolay ulaştırılması için kümeslerin ulaşımı kolay olan yerlere kurulması gerekir. 41

53 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Yöremizin sıcak iklimde olmasından dolayı sıcaklığın etkisini azaltmak ve doğal havalandırmadan etkin bir şekilde yararlanmak için kümesin uzun eksen konumunun doğu-batı yönünde yapılması önerilmektedir (Tekinel ve ark., 1989). Anket uygulanan kümeslerin uzun eksen konumuna göre gruplandırılmalarında kümeslerin %78'inin uzun ekseni doğu-batı ve %22'sinin kuzey-güney yönünde olduğu gözlemlenmiştir. Uzun eksen konumu kuzey-güney olan kümesler iklimi serin olan yörelerde kurulan kümeslerdir. Alagöz (1983), araştırmasında kümeslerin %66 sının planlama tekniğine uygun olarak doğu-batı uzun ekseni yönünde yapıldığını saptamıştır. Gülbahar (1993), planlama tekniğine uygun olarak doğu-batı uzun eksen yönünde yerleştirilen kümeslerin oranını %85,19 olarak belirlemiştir. Araştırma bulguları literatür önerileri ve diğer çalışmalar ile uyum içerisindedir. Kümeslerin uzun eksen yönüne göre terci ettiği çatı şekline bakıldığında çoğunluğunun (%95,0) çift eğimli çatı olduğu, bununla birlikte tek eğimli (%2,5) ve düz çatılara da (%2,5) rastlandığı görülmüştür. Kümeslerin uzun eksen konumu doğu-batı olanlara bakıldığında; %32,1 inin perdeli, %45,9 unun pencereli sistemi tercih ettiği belirlenmiştir. Uzun eksen konumu kuzey-güney olan kümeslere bakıldığında; %7,5 inin perdeli, %14,5 inin pencereli sistemi tercih ettiği gözlemlenmiştir (Çizelge 4.4). Rakımı yüksek yerlerde kurulan kümeslerde güneş ışığından daha fazla yararlanmak için kuzey-güney uzun eksen konumu tercih edilmiştir. Böylece pencereler doğu-batı yönüne bakmakta ve güneş ışığından maksimum düzeyde yararlanmaktadırlar. Bu kümeslerde ısıtmanın rahat sağlanması ve düşük hava sıcaklıklarından daha az etkilenmesi için pencereli sistemi tercih edilmiştir. Uzun eksen konumu doğu-batı olup ta perdeli sistemi tercih eden kümeslerin kapasitesi küçük kümesler olduğu gözlenmiştir. Kapasitesi büyük kümeslerin pencereli sistemi tercih etmesinin sebebinin ise, kümes içi kontrolünün otomatik cihazlarla daha rahat sağlanması olduğu incelemeler sonucunda belirlenmiştir. Yapılan ki-kare analizinde, kapasite ile pencere durumu arasında istatistiksel açıdan çok önemli bir ilişki olduğu saptanmıştır (P<0,01). 42

54 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinde Uzun Eksen Konumuna Göre Seçilen Pencere Tipi Pencere Durumu Perdeli Pencereli Toplam Yapıların Kümes Kümes Kümes % % Hakim Yönü Sayısı Sayısı Sayısı % Doğu - Batı 51 32, , ,0 Kuzey - Güney 12 7, , ,0 Toplam 63 39, , ,0 İncelenen kümeslerden Adana da bulunanların % 20,8 i 20 m ve daha düşük rakımda, %18,2 si m rakımda, Mersin de incelenen kümeslerden %21,4 ü 20 m ve daha düşük rakımda, %23,3 ü m rakımda, %20,1 i m rakımda, %11,9 u m rakımda ve %23,3 ü 261 ve daha yüksek rakımda olduğu gözlemlenmiştir. İncelenen anket sonuçlarından düşük rakımlı yerlerde yetiştiricilerin perdeli kümesleri, yüksek rakımlı yerlerdeki yetiştiricilerin ise pencereli sistem tipini tercih ettiği görülmektedir. Yapılan ki-kare analizine göre rakım ile pencere durumu arasında istatistiksel açıdan çok önemli bir ilişki olduğu belirlenmiştir (P<0,01). Yapılan etütler sonucunda rakımı düşük yerlerde doğu-batı uzun eksen konumunun tercih edildiği görülmektedir. Bu durum kış aylarında kümesin güneş ışınlarından yararlanmasını, yaz aylarında ise serinletici rüzgarları almasını sağlamaktadır. Yüksek rakımlı yerlerde kuzey-güney uzun eksen konumunun tercih edilmesi ise kışın güneş ışınlarından daha iyi yararlanabilmek içindir Kümes Sahibi İle İlgili Bilgiler Yapılan anketler sonucunda kümes sahiplerinden %14,5 inin yüksek okul, %5,7 sinin lise, %13,2 sinin ortaokul, %55,3 ünün ilkokul mezunu olduğu ve %11,3 ünün sadece okur-yazar olduğu belirlenmiş (Çizelge 4.5), ayrıca kümes sahiplerinin %2,5 inin Zooteknist, %3,8 inin Veteriner, %3,1 inin Ziraat Mühendisi, %53,5 inin çiftçi ve %37,1 inin tavukçuluk dışındaki mesleklerden geldiği dikkati çekmiştir. Yörede yetiştiricilik yapan kümes sahipleri gerekli olan konularda her türlü desteği bağlı olduğu firmalardan aldıkları için yetiştiricilik yapmak için eğitim düzeylerinin yüksek olmasına gereksinim duyulmamıştır. Bundan dolayı broiler 43

55 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ üreticilerinin çoğunluğunun eğitim düzeyi düşüktür. Donar (1994), yaptığı araştırmada broiler üretimi yapan işletmecilerin %71,9 unun eğitim düzeyini ilkokul olarak saptamıştır. Bu araştırmalardan, son yıllarda tavukçuluk yapan yetiştiricilerin eğitim düzeyinin yükseldiği anlaşılmaktadır. Çizelge İncelenen İşletme Sahiplerinin Eğitim Durumları İLİ ADANA MERSİN Toplam Eğitim Durumu Mutlak % Mutlak % Mutlak % Yüksek Okul 15 9,4 8 5, ,5 Lise 5 3,1 4 2,5 9 5,7 Orta Okul 12 7,5 9 5, ,2 İlkokul 18 11, , ,3 Okur-Yazar 12 7,5 6 3, ,3 Toplam 62 39, , ,0 Kümes sahiplerinin tavukçuluğa başlamaları daha çok yılları arasında (%47,8) olmuş, %17,6 sı 1980 ve öncesi, %27 si yılları arasında ve %7,5 i 2001 yılından sonra başlamışlardır. Görüşülen kümes sahiplerinden çoğunun (%73,6) başlangıçta bir deneyimi olmadığı ve çoğunun (%97,3) daha sonra bir kursa katılmadığı saptanmıştır. Firmalardan her türlü desteği aldıkları için kursa katılmaya gerek görmemişlerdir Personel İle İlgili Bilgiler Bir çok kümesin veteriner ihtiyacı bağlı olduğu firma tarafından karşılanmakta olup büyük kümeslerin kendi veterinerleri bulunmaktadır. Yine incelenen kümeslerin %83,6 sında ziraat mühendisi bulunmadığı sadece %16,4 ünde bulunduğu, çoğunun (%89,9) teknisyen çalıştırmadığı ve %76,1 inin 1 veya 2 tane işçi çalıştırdığı belirlenmiştir (Çizelge 4.6). İş gücü gereksinimi fazla olmadığı için genelde kümes yanında bir işçi binası olduğu ve burada kümes işlerini yapan bir aile olduğu, yada yetiştiricinin kendi evi bulunduğu ve aile fertleri tarafından hayvanlara bakıldığı gözlenmiştir. 44

56 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinde Çalışan Personel Durumu Personel (adet) Kümes Sayısı % Veteriner Sayısı Yok 90 56, ,8 7 ve > 1 0,6 Toplam ,0 Ziraat Mühendisi Sayısı Yok , ,4 Teknisyen Sayısı Toplam ,0 Yok , ,7 5 ve > 7 4,4 Toplam ,0 İşçi Sayısı Yok 1 0, , ,6 5 ve > 9 5,7 Toplam ,0 Arıç (1996), çalışmasında işletmelerin %8 inde veteriner olduğunu, %3 ünde Ziraat Mühendisi olduğunu ve %89 unda işçi çalıştırıldığını belirtmiştir. O günden bu güne çalıştırılan teknik eleman sayısında bir artış gözlenmiş olmakla birlikte bu artış yeterli düzeyde değildir. İşletmelerde bu konuda eğitim görmüş, teknik konulara hakim, son gelişmeleri takip eden ve uygulayan teknik elemanlar bulundurulması gerekmektedir. Teknik eleman yokluğuna bağlı oluşabilecek teknik ve ekonomik kayıp her zaman bu elemanlara ödenecek paradan fazla olacaktır. Bu nedenle tüm üreticiler bu konuda bilinçlendirilmeli ve gereken önlemler alınmalıdır Kümesler ve Diğer Binalar İle İlgili Bilgiler Kümeslerin Temel ve Taban Alanına Göre Dağılımı Anket uygulanan kümeslerden %54,7 si 500 m² ve daha az, %13,8 i m², %9,4 ü m², %8,2 si m² ve %13,8. i 801 m² ve daha fazla taban alanına sahip olduğu saptanmıştır (Çizelge 4.7, Şekil 4.4). 45

57 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Çizelge İncelenen Broler Kümeslerinin Taban Alanı Büyüklüğü Toplam Kümes Büyüklüğü Kümes Sayısı % 500 m² < 87 54, m² 22 13, m² 15 9, m² 13 8,2 801 m² > 22 13,8 Toplam ,0 Kümes Miktarı (%) m² < Taban Alanı Büyüklüğü 801 m² > Şekil İncelenen Broiler Kümeslerinde Taban Alanı Büyüklüğü Kümeslerde kullanılacak duvar malzemesini seçerken işletmenin ekonomik durumu, malzemenin o bölgeden kolay sağlanması, ucuzluğu, sağlamlığı ve duvar örülmesindeki kolaylığı dikkate alınmalıdır. Duvar kalınlığı, kullanılan malzeme cinsi ve kümesin kurulacağı bölgenin iklim özelliklerine göre belirlenmelidir (Alagöz, 1983). İncelenen kümeslerde bu durumun göz önüne alındığı belirlenmiştir Kümeslerin Duvar, Çatı ve Tavan Durumuna Göre Dağılımı Kayral ve Kayral ( 1985) yapı malzemesi olarak tuğla, delikli tuğla, briket, kerpiç, kamış, ahşap kullanılabileceğini belirtmişlerdir. Duvar ana malzemesi olarak %89,3 ünde briket ve %10,1 inde tuğla ve %0,6 sında taş kullanılmış olduğu, duvar kalınlığı briket veya tuğlanın kalınlığına göre 20 cm, 23 cm ve 13.5 cm kalınlığında olduğu, bağlayıcı malzeme olarak hepsinde çimento kullanıldığı ve kümeslerin %73 ünün badanalı olduğu, %20,8 inin iki yüzü sıvalı, %5 inin yalnız içten sıvalı olduğu ve %1,3 ünün sıvasız, %72 sinde taban döşeme malzemesi olarak grobeton 46

58 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ kullanıldığını belirlemiştir. Alagöz (1983), yaptığı etütler sonucunda temel malzemesi olarak moloz taşı, duvar malzemesi olarak briket kullanıldığını saptamıştır. Gülbahar (1993), çalışmasında duvar malzemesi olarak %100 ünde önerildiği şekilde briket kullanıldığını belirtmiştir. Arıç (1996), çalışmasında kümeslerin %70 inde duvar ana malzemesi olarak briket, %22 sinde tuğla kullanıldığını bildirmiştir. Çalışma sonuçları arasında paralellik söz konusudur. Benzer şekilde Küçükaydın (1996), Hatay da yaptığı çalışmada duvar malzemesi olarak genelde briket kullanıldığını belirtmiştir. İller ve yıllar bazında karşılaştırma yapıldığında bulgular arasında pek fark gözlenmemiştir. Noyan (1996), yaptığı bir çalışmada, Niğde ve Kayseri illerindeki işletmelerde duvar malzemesi olarak taş (%56) tercih edilmekte olduğunu, bunu sırayla briket (%26) ve tuğlanın (%18) izlediğini belirtmiştir. Çalışmalara bakıldığında Niğde ve Kayseri de duvar malzemesi olarak daha çok taş, yöremizde ise briket tercih edilmektedir. Taş tercih edilmesinin sebebi o yörede daha kolay bulunan bir yapı malzemesi olmasından kaynaklanabilir. Civcivler ve piliçler için ayrı bir bölmenin olmadığı, gerektiğinde kümesin bir kısmının branda ile ayrılarak hayvanların buraya konduğu gözlemlenmiştir. Kümeslerde çatılar iki eğimli beşik çatı veya tek eğimli sundurma çatı şeklinde inşa edilebilir. Fazla geniş olmayan, diğer bir deyimle genişliği 6 m den az olan kümeslerde tek eğimli sundurma çatı, 6 m den fazla olanlarda çift eğimli beşik çatı kullanılmalıdır. Çatı örtü malzemesi olarak bölgeden sağlanabilen eternit veya kiremit kullanılabilir. Bu malzemelerin seçiminde sağlamlık, döşeme kolaylığı, bölgenin iklim özellikleri ve bölgeden kolayca sağlanabilirlik gibi etmenler etkili olmaktadır (Alagöz, 1983). İncelenen kümeslerin %95 inde çift eğimli (beşik) çatı kullanılmıştır. Çatı örtü malzemesi olarak %0,6 sında kiremit, %6,3 ünde eternit + cam yünü, %90,6 sında çinko + cam yünü ve %2,5 inde diğer çatı örtü malzemeleri kullanıldığı saptanmıştır. Bölgede incelenen kümeslerde çoğunun çatı örtü malzemesi olarak çinko+cam yünü tercih ettiği görülmektedir. Çinko kolay bulunduğu ve ucuz olduğu için daha çok tercih edilmiştir. Ancak çinko çatı kaplama malzemesinin kullanılması halinde ortaya çıkacak önemli bir sakınca yağış sırasında çatıdan gelecek seslerin tavuklar üzerinde yaratacağı stres sonucu ortaya çıkacak 47

59 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ verim düşüklüğüdür (Alagöz, 1983). Eternit kullanımı yapısında kanserojen etkisi olan asbest olduğundan 1970'lerin başında Amerikan Çevre Koruma Birimi ve Eiplat Çevre Koruma Birimleri nce inşaat malzemesi olarak tüketimi yasaklanmıştır. Ülkemizde zararlı etkisinin çok düşük olmasından dolayı yasaklama yerine kontrollü kullanım yolu seçilmiştir (URL, 2004b). Alagöz (1983), etüt ettiği kümeslerin %56 sında oluklu çinko, %22 sinde eternit kullanıldığını belirtmiştir. Arıç (1996), çalışmasında incelediği kümeslerin %100 ünde beşik çatı kullanıldığını, çatı örtü malzemesi olarak kümeslerin %78 inde çinko, %18 inde eternit ve %3 ünde aliminyum çatı kullanıldığını bildirmiştir. Çalışmalar incelendiğinde çinko kullanımının son yıllarda artış gösterdiği görülmektedir. Kümeslerin %98,1 inde beton tavan olmayıp sadece çatı ile örtülü olduğu, %1,9 unda beton tavan olduğu, bunlarında plansız ve çok eski kümesler olduğu görülmüştür Kümeslerin Pencereler ve Kapılara Göre Dağılımı Pencereler, soğuk mevsimlerde havalandırma sırasında kümese giren temiz havanın önce tavana yönelmesini ve orada bir miktar ısındıktan sonra tavukların üzerine gelmesini sağlayacak şekilde planlanmalıdır. Bu amaçla içe doğru açılabilen ve açıklığı ayarlanabilen vasisdas pencerelerin kullanılması uygundur. Bölgede kümeslerde yaz aylarında havalandırma ve ışıklandırma için plastik örtünün (perdeli sistemde) tamamen kaldırılması bir sorun yaratmayabilir, ancak kış aylarında havalandırma için plastik örtünün kaldırılması durumunda soğuk hava düzensiz ve yönlendirilmeden tavukların üzerine geleceğinden onların hastalanmalarına neden olacaktır. Bu nedenle kümeslerde vasisdas pencereler önerilmektedir (Alagöz, 1983). Yapılan anketler sonucunda kümeslerden %39,6 sının perdeli olduğu (Şekil 4.5) ve %60,4 ünün pencereli sistemli kümes olduğu (Şekil 4.6) belirlenmiştir. Arıç (1996), yaptığı çalışmada kümeslerde %38 inin perdeli ve %62 sinin pencereli sistem tercih edildiğini belirtmiştir. Çalışmalar birbiri ile uyumlu bulunmuştur. Anket uygulanan kümeslerin %8,8 inde hiçbir pencere çerçeve malzemesi kullanılmadığı, %59,1 inde tahta, %27 sinde demir, %3,8 inde PVC ve %1,3 ünde 48

60 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ tahta+demir kullanıldığı saptanmıştır. Tahtanın tercih edilmesinin nedeni, kolay bulunuyor ve ucuz olmasından kaynaklanmaktadır. Şekil Pencereli Sisteme Sahip Broiler Kümesinin Görünümü Şekil Perdeli Sisteme Sahip Broiler Kümesinin Görünümü Anket uygulanan kümeslerin büyük bir bölümünün (%59,1) kapılarında yapı malzemesi olarak demir kullanılmış olup, %32,7 sinde tahta, %0,6 sında PVC ve %7,5 inde demir+tahta kullanılmıştır. Demir sağlam olması açısından tercih edilmiştir. 49

61 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Kümeslerde kapıların genişlik ve yüksekliğinin yem taşıma, kümes temizliği ve buna benzer servis işlerinin kolaylıkla yapılabilmesine olanak sağlayacak boyutlarda olması istenir. Temizlik için kullanılan ray üzerinde sürmeli olarak açılıp kapanabilen kapının yüksekliğinin 2m, genişliğinin ise gerektiğinde ufak traktörün römorku ile yanaşıp gübreyi alabilmesini sağlamak amacıyla 3 m yapılması, yem deposuna giriş çıkışı sağlayan tek kanatlı kapının 2 m boyunda ve 1-1,20 m eninde yapılması Alagöz (1983) tarafından uygun görülmüştür. Özen (1989), böyle bir kapının boyutlarını ( ) x 200 cm olması gerektiğini bildirmiştir. İncelenen kümeslerin %66,7 sinde kapı eni 100 cm ve daha az, %23,9 unda cm ve %9,4 ünde 201 ve daha fazla belirlenmiştir. İncelenen kümeslerde kapı boyu %1,3 ünde 150 cm ve daha az, %97,5 inde cm ve %1,3 ünde 241 cm ve daha fazla olduğu gözlemlenmiştir. Kapıların eni literatür bilgileriyle çelişkili bulunurken, kapıların boyu literatür bilgileriyle uyumlu olmuştur Kümeslerin Aydınlatmaya İlişkin Bilgilere Göre Dağılımı Kümeslerde doğal aydınlatma yönünden pencere alanları toplamının taban alanına oranı kriter olarak kabul edilmektedir. Bu oran bölgenin iklim özelliğine göre %5 ile %25 arasında değişmektedir (Alagöz, 1983, Tekinel ve ark, 1989). İncelenen kümeslerde pencerelerin taban alanına % oranı 37 kümeste %4 ve daha az, 83 kümeste %5-10 ve 39 kümeste %11 ve daha fazla olarak gözlemlenmiştir (Çizelge 4.8, Şekil 4.7). İncelenen kümeslerden çoğunluğunun pencerelerin taban alana oranının optimum sınırlar olan %5-25 arasında olduğu belirlenmiştir. Bulgular literatür bilgileri ile uyumlu bulunmuştur. Yapılan ki-kare analizinde rakım ile pencerelerin taban alana oranı arasında çok önemli bir ilişki bulunmuştur (P<0,01). Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinde Pencere Alanlarının Taban Alanına Oranı (%) Toplam Pencereler Kümes Sayısı % 4 < 37 23, ,2 11 > 39 24,5 Toplam ,0 50

62 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ 60 Kümes Miktarı (%) ve < 5-10 arası 11ve > Taban Alanına Oran (%) Şekil İncelenen Broiler Kümeslerinde Pencere Alanlarının Taban Alanına Oranı (%) Kümeslerin Boyutlarına Göre Dağılımı Doğal havalandırmalı kümeslerde etkin bir havalandırma için kümes genişliğinin 9-10 m yi geçmemesi gerekir. Yapay havalandırmalı kümeslerde genişlik genellikle 12 m, bazen m yi bulabilir. Yan duvar yüksekliği genellikle 2,2-2,6 m dir. Buna çatı yüksekliği de eklendiği zaman çatı mahyasının yerden yüksekliği 5,5 m yi bulabilir. Kümes uzunluğunu belirleyen faktörlerin başında arazinin eğimi ve kullanılacak otomatik ekipmanların özellikleri gelir. Arazi eğimi, kazı-dolgu masraflarını arttıracağından önem kazanır. Zincir tipi yemlik gibi bazı ekipmanlarda belirli uzunluklarda kullanılabildiğinden kümes inşasından önce ekipman imalatçılarına danışmak yararlı olabilir. Bununla beraber m uzunluğunda kümesler de inşa edilmektedir (Şenköylü, 2001). Kümeslerde genişlik en fazla %28,9 ile 9,01-10,00 m, kümes uzunluğu en fazla %32,1 ile 45,01-55,00 m ve kümes yüksekliği en fazla %57,2 ile 2,51-3,00 m olarak bulunmuştur (Çizelge 4.9). Erensayın (2001), belirttiğine göre uygun kümes genişliği 9,8-12,2 m, uzunluk m ve kümes yüksekliği 2,4 m yapılabilmektedir. Sıcak bölgelerde bu miktar 3 m ye kadar arttırılabilir. Mutaf ve ark. (1999), bildirdiğine göre binalardaki genişlik 12 m nin üzerine çıkmamalıdır. Mahya yüksekliği 4-5 m nin altında olmamalıdır. Bulgulardaki kümes genişliği, kümes yüksekliği ve kümes uzunluğu literatür bilgileri ile uyumlu bulunmuştur. 51

63 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinde Kümes Genişliği, Uzunluğu ve Yüksekliği Kümes Kümes Toplam Kümes Kümes Toplam Kümes Kümes Toplam Genişliği Sayısı Kümes % Uzunluğu Sayısı Kümes Yüksekliği Sayı Kümes (m) si (m) % si (m) % si , , , , , , , , , , , , , ve > 4 2, , ve > ve > 4 2,5 Toplam Kümeslere İlişkin Genel Bilgilere Göre Dağılım Kümeslerin yapımında kullanılan planların %43,4 ünün devlet dairesinden (Tarım İl Müdürlükleri, Ziraat Bankası) alınmış olduğu, %45,3 ünün kendi fikri olduğu, %9,4 ünün mühendise çizdirdiği ve geriye kalan %1,9 unun çevreden gördüğü yetiştiricilerden aldığı kümes sahipleri tarafından belirtilmiştir. Çevreden görülerek yapılan planlarında sonuçta devlet dairesinden ve özel çizdirilen planlar olduğu gözlemlenmiştir. Kümeslerin %2,5 gibi az bir kısmında yem deposu olmadığı, %97,5 kadar kısmında yem deposu bulunduğu ve bunlardan bazılarının dışarıda silo yem deposu şeklinde olduğu (Şekil 4.8), diğerlerinin kümesin bir bölümünü yem deposu olarak ayırdığı gözlemlenmiştir. Kümesin bir bölümünü yem deposu şeklinde ayıran kümeslerde bu depoların hijyenik koşullara fazla uymadığı görülmüştür. Yem depolama süresi bir firmaya bağlı olarak çalışan kümeslerde firmanın göndermesine bağlı olarak değişmekte olduğu (%47,2), diğerlerinde %50,3 ünde haftalık, %1,9 unda 15 günlük ve %0,6 sında dönemlik olarak yapıldığı belirlenmiştir. Arıç (1996), araştırma kapsamında bulunan işletmelerin %83 ünde yem deposu olduğunu belirlemiştir. Gülbahar (1993), çalışmasında kümeslerin tamamında yem deposu bulunduğunu ve bu buralarda hijyenik koşulların sağlanmasına özen gösterilmeye çalışıldığını belirtmiştir. Alagöz (1983), çalışmasında kümeslerin tümünde yem depolayacak bir alan olduğunu ama ilkel şartlarda ve hijyen koşullarına uymadığını saptamıştır. Bulgular Arıç ve Alagöz ün bulguları ile uyum içindedir ve zamanla yem deposu yapılmasına daha da önem verildiği görülmektedir. 52

64 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Şekil Siloya Sahip Broiler Kümesi Görünümü Anket uygulanan kümeslerde gübreliğe rastlanmamış olup, gübrelik bulunsa bile kullanılmadığı, çıkan gübrelerin dönem sonu temizliğinden hemen sonra çevrede bulunan çiftçilere satıldığı veya bahçelerde kullanıldığı belirtilmiştir. Buna karşılık, Gülbahar (1993), çalışmasında işletmelerin hepsinde gübrelik bulunduğunu belirtmiştir. Arıç (1996), incelediği işletmelerden %85 inde gübreliğe rastlamamıştır. Gübreliğin de diğer konularda olduğu gibi büyük kapasiteli işletmelerde dikkate alındığı fakat kullanılmadığı gözlenmiştir İşletmelere Ait Diğer Binalarla İlgili Dağılımlar Kümeslerin bulunduğu yerlerde özellikle büyük kümeslerde idare binası olduğu (%17,6), diğer küçük kümeslerde olmadığı (%82,4.1) gözlemlenmiştir. İncelenen kümeslerin çoğunluğunda (%95,6) birer bakıcı evi bulunduğu belirlenmiştir. Gülbahar (1993), çalışmasında bütün işletmelerde idare ve bakım binalarının bulunduğunu belirlemiştir. Arıç (1996), incelediği kümeslerin %67 sinde idare binası ve tamamında bakıcı evi bulunduğunu belirlemiştir. Küçükaydın (1996), yaptığı çalışmada bakıcı evinin büyük kapasiteli işletmelerin tamamında, orta kapasiteli işletmelerin %75 inde, küçük kapasiteli işletmelerin %37,6 sında bulunduğunu, idare binasının ise büyük kapasiteli işletmelerin %75 inde, orta kapasiteli işletmelerin %25 inde, küçük kapasiteli işletmelerin %16 sında 53

65 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ bulunduğunu belirtmiştir. Buradan her 3 ilde de büyük kapasiteli kümeslerin hepsinde ve küçük kapasiteli kümeslerin çoğunluğunda bakıcı evi olduğu, idare binasının ise daha çok büyük kapasiteli kümeslerde olduğu sonucu çıkmaktadır Kesimhanelere Göre Dağılım İncelenen kümeslerden %32,7 sinde kendine ait kesimhane olmadığı, %13,8 inde bulunduğu ve diğerlerinde ise bağlı olduğu firmaya ait kesimhane olduğu (%53,5) gözlemlenmiştir. Kendisine ait kesimhane bulunmayan kümeslerin büyük kümeslerin kesimhanelerinde hayvanlarını kestirdiği belirlenmiştir. Kesimhanesi bulunan kümeslerden %6,1 i adet/saat kapasiteli ve %93,9 u adet/saat kapasiteli olduğu saptanmıştır. Uygulanan kesim şekli ise bu kesimhanelerde şok+bıçak (bayıltma ve sonrası kesim) olduğu, karın ve taşlık etrafındaki yağların atıldığı belirlenmiştir. Karkasların soğuk havaya konması kesimhanelerden %27,1 inde hemen, %2,1 inde 4 saat sonra ve %70,8 inde 8 saat sonra olduğu gözlemlenmiştir. Arıç (1996), tarafından kesimhanelerde kesim şekli %98 inde şok+bıçak olduğu, karın yağlarının %60 ında atıldığı, %64 ünde kesimden sonra hemen soğuk havaya konduğu belirlenmiştir. Küçükaydın (1996), belirttiğine göre işletmelerin çoğunluğunda kesimhane bulunmamaktadır. Bulunanlarda ise en küçük kesimhane 100 piliç/gün, en büyük kesimhane kapasitesine sahip olanı piliç/gündür. İşletmelerin ortalama günlük kesimhane kapasiteleri toplamı piliç/gündür. Bulgular Arıç ın bulguları ile farklılıklar gösterse de paralellikler vardır. Küçükaydın ın bulgularına bakıldığında, Hatay ilinde bulunan kesimhanelerin Adana ve Mersin illerinde bulunan kesimhanelerden daha küçük kapasiteli olduğu sonucu çıkmaktadır. Tavukçulukta teknik olarak kesime gönderilecek broilerlerin yemlenmesine kesimden 6-8 saat önce son verilmelidir. Böylece bu süre içerisinde hayvanların bağırsakları temizlendiğinden kesim sırasında karkasın ve diğer yenilebilir iç organların dışkı ile bulaşmaları önlenmiş ve kesim kayıpları azaltılmış olmaktadır. Araştırma yapılan kümeslerde, hayvanların kesime gitmeden önce yemden kesilmesi kümeslerin % 20,8 inde 12 saat önce, %63,5 inde 8 saat önce, %12,6 sında 6 saat önce, %2,5 inde 4 saat önce ve %0,6 sında yemden kesilmediği tespit edilmiş, bunun 54

66 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ sebebinin ise piyasadaki ani talepler olduğu yetiştiriciler tarafından belirtilmiştir. Bağımsız işletmeler önceden kesimhane ile kesim gününü ayarladığı için kesimden belirli bir süre önce hayvanları yemden kesmektedir. Firma ile anlaşmalı olan işletmelerde ise, önceden kesim günü belirlenmiş hayvanlar kesimden belirli bir süre önce yemden kesilmekte, ancak bazı durumlarda firma tarafından gelen ani talep üzerine hayvanlar yemden kesilmeden kesime gitmektedir. Arıç (1996), çalışmasında kesimhaneye gitmeden önce hayvanların yemden kesilmesi işletmelerin %41 inde 8 saat önce, %45 inde 4 saat önce yapıldığını belirtmiştir Alet ve Ekipman İle İlgili Bilgiler Yemlikler ve Suluklara Göre Dağılım Otomatik yemlikler, ticari sürüler için en randımanlı sistemdir ve her zaman hayvanlara taze, temiz yem sağlanması avantajına sahiptir (Türkoğlu, 1997). Ayrıca otomatik yemlik kullanımı işgücünden tasarrufu da sağlamaktadır. İncelenen kümeslerin %27,6'sında askılı yuvarlak yemlik, %32,1'inde spiral yemlik ve %40,3'ünde zincir tipi yemlikler kullanılmaktadır (Çizelge 4.10, Şekil 4.9). Bulgular incelendiğinde tam otomatik (zincir tipi ve spiral) yemlik kullanan yetiştirici miktarı oldukça yüksektir. Mevcut araştırmada elde edilen bulgulara benzer şekilde, Arıç (1996), çalışmasında kümeslerin %57 sinde tam otomatik yemlik kullanıldığını belirtmiştir. Buna karşılık, Donar (1994), yaptığı araştırma sonucunda işletmelerin çoğunluğunda (%81,8) silindir şeklinde metalden yapılmış askılı yemlik kullanıldığını belirlenmiştir. Aynı şekilde, Erdem (1996), yaptığı çalışmada kümeslerin %81 inde askılı tüp yemlik, %19 unda otomatik kanal yemlik kullanıldığını belirtmiştir. Aynı yıl Arıç ve Erdem tarafından yapılan 2 araştırma arasında da farklılıklar vardır. Aradaki fark incelenen kümesler arasındaki farklılıktan kaynaklanıyor olabileceği düşünülmektedir Bulgulara bakıldığında son yıllarda yemlik konusunda otomasyona gidildiği görülmektedir. 55

67 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerindeki Yemlik Çeşitleri İLİ ADANA MERSİN Toplam Yemlikler Kümes Kümes Kümes % % Sayısı Sayısı Sayısı % askılı yuvarlak yemlik 5 3, , ,6 spiral yemlik 36 22,6 15 9, ,1 zincir tipi yemlik 21 13, , ,3 Toplam 62 39, , ,0 30 Kümes Miktarı (%) Adana Mersin 0 askılı yuvarlak yemlik spiral yemlik zincir tipi yemlik Yemlik Çeşitleri Şekil İncelenen Broiler Kümeslerinde Kullanılan Yemlik Çeşitleri Kümeslerde kullanılan değişik tipteki yemlik ve suluk çeşitlerinin kümes içindeki görünümleri Şekil 4.10 ve 4.11 de verilmiştir. Şekil Broiler Kümeslerinde Kullanılan Askılı Yuvarlak Yemlik 56

68 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Şekil Broiler Kümeslerinde Kullanılan Spiral Yemlik ve Damlalıklı Nippel Suluk Sistemi Çan tipi suluklar, kafesli olmayan bütün büyük kümeslerde yaygın olarak kullanılmaktadır (Şenköylü, 2001). Kümeslerin %5,7'sinde çan tipi suluk, %58,5'inde damlalıksız nippel suluk ve %35,8'inde damlalıklı nippel suluklar kullanılmaktadır (Çizelge 4.11, Şekil 4.12). Donar (1994), incelemeye aldığı kümeslerin hepsinde tavandan sarkıtılan askılı suluklar (çan tipi) kullanıldığını, Arıç (1996), ise çalışmasında kümeslerin %88 inde tam otomatik suluklar kullanıldığını belirtmiştir. Yapılan çalışmalara bakıldığında zamanla kullanılan suluk çeşidinde bir gelişme olduğu gözlenmektedir. Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerindeki Suluk Çeşitleri İLİ ADANA MERSİN Toplam Suluklar Kümes Kümes Kümes % % Sayısı Sayısı Sayısı % çan tipi ,7 9 5,7 damlalıksız nippel 35 22, , ,5 damlalıklı nippel 27 17, , Toplam 62 39, , ,0 57

69 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ 40 Kümes Miktarı (%) Şekil çan tipi damlasız damlalı nippel nippel Suluk Çeşitleri Adana Mersin Şekil İncelenen Broiler Kümeslerinde Kullanılan Suluk Çeşitleri Kümeslerin Isıtma Durumuna Göre Dağılımı Kümeslerde ısıtma, ya sobalar kurularak ya da hava gazı, kömür veya sıvı yakıtla çalışan merkezi ısıtma tesisatı kurularak yapılır. Bu sistem kümese sıcak hava verme şeklinde de olabilir. Büyük kapasiteli büyütme ve broiler kümeslerinde hem daha ekonomik hem de iş gücünden tasarruf sağlaması bakımından bu sistemler tercih edilmelidir (Şenköylü, 2001). İncelenen kümeslerin %1,3 ünde odunla, %77,4 ünde kömürle, %18,9 unda gazla, %2,5 inde elektrikle ısıtma yapılmaktadır. Son yıllarda yapılan büyük kapasiteli ve denetimli kümeslerde daha çok elektrikli ve gazlı ısıtıcılar kullanılmaktadır Yetiştirme Şekli, Bakım ve İdare İle İlgili Bilgiler Kümeslerin Yetiştiricilik Durumuna Göre Dağılımı Broiler yetiştirmede en yaygın kullanılan sistem hepsi içeri-hepsi dışarı yetiştirme sistemidir. Bu yetiştirme sisteminde civciv olarak işletmeye getirilen broilerlerin 6-8 haftalık besi periyodu sonunda tamamı aynı anda pazara sunulmaktadır. Bu sistem yaygın kullanıldığı için incelenen kümeslerin hepsinde kullanılan üretim şekli hepsi içeri-hepsi dışarı üretim şeklidir. Üretimi yapılan genotip daha çok (%93,1) Ross dur ve kullanılan genotiplerin hepsi dış kaynaklıdır. Hayvanlar firmaya bağlı olarak çalışan kümeslerde firma tarafından karşılanmakta 58

70 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ olup (%73), diğer kümeslerde (%27) özel firmalardan satın alınmaktadır. Arıç (1996), tarafından işletmeler düzeyinde yapılan araştırmada, çoğunlukla işletmelerde kullanılan hayvan materyalinin dış kaynaklı hibrit tipler olduğu (Ross PM3, Shaver, Starbro, Avian Farm, Arbor Acres, Ross 208, Hybro) bulunmuştur. Küçükaydın (1996), çalışmasında işletmelerin %65 inin Ross, %15 inin Hybro ve %20 sinin diğer hibritlerle çalıştığını belirtmiştir. Araştırma bulgularına bakıldığında son yıllarda Ross ırkının kullanımında bir artış olduğu gözlenmektedir Yüksek Sıcaklık Koşullarında Alınacak Önlemlere Göre Dağılım Tavuklarda ter bezleri bulunmadığından vücudun dış yüzeyinden buharlaşma azdır. Sıcak dönemlerde artan hava akımı, özellikle açık kümeslerin havalandırılmasında önemli bir faktör olarak dikkate alınmalıdır. Bir yandan çevre sıcaklığı diğer yandan hayvanlar tarafından üretilen ısı nedeniyle kümeste sıcaklık hızla yükselir. Sıcaklık 25 C nin üzerine çıktığında esas ısı kaybı solunum yoluyla olacaktır. Ancak oransal nem %70 ve üzerine çıktığında bu serinleme mekanizması yetersiz kalacaktır. Böyle durumlarda açık kümeslerde serinletme için: Çatıya küçük su püskürtme cihazları yerleştirilir, kümesin dış çevresine su püskürtülür, kümeste sisleme ekipmanları kullanılır, fanlar kullanılır. Kapalı kümeslerde: Düşük basınçlı sisleme-püskürtme sistemi, yastık ve fan sistemi, sisleme, püskürtme ve fan sistemi, yüksek basınçlı sisleme-püskürtme sistemi kullanılmaktadır (Erensayın, 1992). Çukurova gibi yazları oldukça sıcak geçen yörelerde yüksek sıcaklığın yaratacağı olumsuz etkileri önlemek amacıyla aşağıda sıralanan öneriler göz önünde bulundurulmalıdır:çatı üzerinden yağmurlama yapmak, doğruca kümes içerisine dışardan pülverize şekilde küçük zerrecikler halinde su püskürtmek, kümeslerde buharlaşma ile serinletme yapmak suretiyle iç sıcaklığın dış sıcaklığa göre 7-8 C daha aşağıda tutulması sağlanabilir (Alagöz, 1983). Akbay (1985), belirttiğine göre, sıcak iklim bölgelerinde kümes içinde oluşan aşırı sıcaklıkların düşürülmesi için başvurulan yapay serinletme yöntemleri şunlardır:içme suyunun soğutulması, hava debisinin artırılması (yaz aylarında bir kg canlı ağırlık için 6-8 m3/saat ve kış mevsiminde ise 3-4 m3/saat), hava deliklerinin önüne su emdirilmiş soğutma yastıklarının konulması, kümesin çatısı veya yan 59

71 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ duvarlarından belirli aralıklarla içeriye soğuk su püskürtülmesi, kümes çatısının yalıtılması ve dış yüzeyinin açık renkte boyanması, kümes genişliğinin yeterli olması ve yataklığın 5 cm den yüksek olmaması, kümes yan duvarlarının açılıp kapanabilir perdeli şekilde düzenlenmesi, çevre kontrollü kümesler kullanarak kümes içi ısının mekanik yollarla düzenlenmesidir. Ayrıca içme suyuna ve yeme vitamin ve diğer katkı maddelerinin katılması da sıcaklık stresini önlemede alınacak önlemlerden birkaç tanesidir. Sıcak koşullarda kümeslerin %16,4 ünde katkı kullanılmadığı, %77,4 ünde yemlere stresi azaltması için vitamin ilavesi yapıldığı, %1,3 ünde premiks kullanıldığı ve %5 inde diğer katkı maddeleri kullanıldığı belirlenmiştir. Sıcaklık stresine karşı kümeslerin %43,3 ünde hiçbir önlem alınmadığı, %3,8 inde duş uygulaması (kümes çatısına yağmurlama şeklinde su uygulanması) yapıldığı, %25,8 inde wet-ped uygulaması yapıldığı (Şekil 4.13), %15,1 inde fan uygulaması yapıldığı (Şekil 4.14) ve %11,3 ünde diğer yöntemlerin uygulandığı belirlenmiştir. Bölgenin yaz aylarındaki sıcaklık durumu göz önüne alındığında alınan önlemler yeterli olmadığı görülmektedir. Şekil Broiler Kümeslerinde Kullanılan Wet-Ped Uygulaması 60

72 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Şekil Broiler Kümeslerinde Kullanılan Fan Uygulaması Sıcaklık ve Oransal Nem Bulguları Tavuklar sıcak kanlı hayvanlardır ve vücut sıcaklıklarını koruma kabiliyetine sahiptirler. Bununla birlikte ekstrem sıcaklıklardan etkilenirler (Weaver, 2002). Yüksek sıcaklık ve yüksek nemli ortamda hayvanlar vücut sıcaklığını düşürmek için yeterli miktarda solunum yapamazlar. Vücut sıcaklığı optimum sınırların üzerine çıktığında hayvanlarda yüzükoyun yere yatma ve ileri durumlarda ölümler görülür. Kümes dışı sıcaklık değiştiğinde aktivite de değişmekte, sıcaklık arttığında harekette azalma gözlenmektedir. İleri düzeylerde yem tüketimi düşmekte, daha fazla dinlenmeye zaman ayırmakta ve çiftleşmede azalma görülmektedir (North, 1972). Tavuklarda rahat bir ortam yaratarak ve en az yem tüketimiyle en yüksek verimi sağlayan optimum sıcaklık, yaş, cinsiyet ve hayvanların uyum yetenekleri gibi faktörlerin etkisiyle değişirse de genellikle etlik piliçler için C ler arasındadır (Akbay, 1985). Hayvanlar için rahat bölgenin sınırlarını belirlemek kolay değildir. Ancak literatür bildirişlerine göre tavuklar için rahat bölgenin C ler arasında olduğu anlaşılmaktadır. Tehlikeli bölge 0 C den aşağı ve 30 C den yukarı sıcaklıklarda meydana gelmektedir (Türkoğlu, 1997). Yüksek sıcaklığın hayvanın fizyolojisinde ve onlardan elde edilen verim üzerinde önemli etkileri vardır. Yüksek çevre sıcaklığında stres sonucu iştah azalır, yem tüketimi düşer (Ernst, 1995), ve 61

73 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ bunun sonucu olarak canlı ağırlık artışı azalır (Türkoğlu, 1997). Bütün bunlara bağlı olarak bazı hayvanlarda vücut sıcaklığındaki aşırı artışlar sonucu ölümler meydana gelir (Chaner ve Deeb, 2004). Bölgemizde yaz aylarında sıcaklık ve oransal nem çok yüksek olduğu için, bu sıcaklıkları ve oransal nem değerlerini belirlemek amacıyla seçilen kümeslerde ölçümler yapılmıştır. Adana ve Mersin illerinde 2 şerden toplam 4 kümeste dijital ölçüm aletleri ile sıcaklık ve oransal nem ölçümleri yapılmıştır. Ölçümlere Haziran ayında başlanmış ve Eylül ayının 20 sinde son verilmiştir. Eylül ayının sonlarına doğru hava sıcaklığında düşme olduğundan dolayı son dönem ölçümleri alınmamıştır. Seçilen broiler kümeslerinde yapılan ölçümlerden elde edilen ortalama sıcaklık sonuçları Çizelge 4.12 ve Şekil 4.15, 4.16 da verilmiştir. Çizelge Adana ve Mersin İllerinde Seçilen Broiler Kümeslerinden Ölçümler Sonucu Elde Edilen Ortalama Sıcaklık Değerleri ( C) Haziran Temmuz Ağustos Eylül Maksimum Minimum Adana 27,5 29,2 29,9 27,8 32,1 26,4 Mersin 29,5 29,7 30,5 26,9 32,6 23,8 Ortalama 28,5 29,45 30,2 27,35 32,4 25,1 Meteorolojik Değerler Adana 25,6 28,6 29,3 25,8 31,1 22,0 Mersin 25,7 28,9 29,0 26,6 30,0 22,9 Ortalama 25,65 28,75 29,15 26,2 30,55 22,45 Sıcaklık ( C) Günler Haziran Temmuz Ağustos Eylül Şekil Adana da Broiler Kümeslerinden Elde Edilen Kümes İçi Ortalama Sıcaklıklar Değerleri 62

74 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ S ıcaklık ( C) Günler Haziran Temmuz Ağustos Eylül Şekil Mersin de Broiler Kümeslerinden Elde Edilen Kümes İçi Ortalama Sıcaklıklar Değerleri Çizelge 12 den de görüldüğü gibi aylık ortalamalara bakıldığında en yüksek sıcaklık değerleri ortalaması 30,2 C ile Ağustos ayında gözlenmiştir. Maksimum sıcaklık Adana da 32,1 C, Mersin de 32,6 C olarak bulunurken, minimum sıcaklık Adana da 26,4 C, Mersin de 23,8 C olarak bulunmuştur. Araştırıcılar kesim yaşına gelmiş piliçlerin C nin üzerindeki sıcaklık değerlerini, sıcaklık stresinin oluşturduğu değerler olarak belirlemişlerdir. Başlangıç döneminde optimal sıcaklığın altındaki sıcaklıklar, solunum sorunları ve yüksek düzeyde ölümlere neden olmaktadır. Bu dönemde civcivler optimal sıcaklığın üzerindeki sıcaklığı daha iyi tolere edebilmektedirler. Fakat, büyüme ve kesime yaklaştığı dönemlerdeki aşırı sıcaklıklara karşı piliçler ısı dengelerini ayarlamakta çok zorluk çekmekte, optimal ısının üzerindeki sıcaklıklarda yem tüketiminde azalmalar, canlı ağırlık kazancı ve yem çevirim etkinliğinin azalmasının yanı sıra yüksek düzeyde ölümler meydana gelmektedir. Dolayısıyla bu durum verimi etkilemekte ve üreticilerin büyük ekonomik kayıplara uğramasına neden olmaktadır. Bazı araştırıcılar tarafından belirtilen optimum sıcaklık değerleri şöyledir. Kayral (1980), 4-12 ºC, Tekinel ve ark. (1989) C, Mutaf (1982) 15,6-21,1ºC, 63

75 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Şenköylü (2001) 15-20ºC, Kutlu ve ark.(1996) 15-25ºC, Durmaz (1996) bildirdiğine göre, kış aylarında 18,3-21,1ºC, yaz aylarında ise 18,3-23,9ºC, Alagöz (1983), C ler arasındaki çevre sıcaklığında 40,6 C olan vücut sıcaklıklarını koruyabildiğini belirtmişlerdir. Bulgular belirtilen optimum sınırlardan yüksek bulunmuştur. Nem, hayvanların rahatlığı açısından sıcaklığa nazaran daha az kritik bir faktördür. Ancak kümeslerde en önemli problemlerden birisidir (Türkoğlu, 1997). Kümeslerde oransal nemin çok yüksek yada çok düşük olması, verimi ve sağlığı olumsuz yönde etkilemektedir. Özellikle yüksek oransal nemin verim üzerindeki olumsuz etkisi, yüksek sıcaklıkla birlikte daha da artmaktadır (Mutafve ark., 1980). Oransal nemin %80 in üzerine çıkması halinde su buharı yoğunlaşır ve altlığın ıslanmasına neden olur. Altlığın ıslanması ve nem düzeyinin %40 ın üzerine çıkması halinde ise, çeşitli solunum yolları hastalıklarından korunmak güçleşir. Hastalık etkenleri virüslerin ve solunum sorunlarının azaltılması için uygun nem oranı %75-80 olmalıdır. Bu oran etlik piliç kümeslerinde %65-70 arasında değişir (Akbay, 1985). Değişik araştırmacılar tarafından kümes içi oransal nem değerleri şöyle verilmiştir. Mutaf (1975), yaz mevsiminde kasaplık piliç kümeslerinde oransal nem ortalamalarını %51,1-59,0 ve kış mevsiminde ise %64,3-78,9 olarak vermiş, Alagöz (1983), kasaplık piliç kümesleri için oransal nemin en çok %75, Tekinel ve ark. (1989), en yüksek sınır değerini %55-80, Şenköylü (2001), optimal nemin %50-75 olduğunu belirtmişler ve Erensayın (2001), %40-60 oransal nem değerini önermiştir. İncelenen kümeslerde yapılan ölçümler sonucunda elde edilen ortalamalara bakıldığında en yüksek oransal nem değeri ortalaması %66,9 ile Ağustos ayında gözlenmiştir. Maksimum oransal nem Adana da %81,6, Mersin de %74,1 olarak bulunurken, minimum oransal nem Adana ve Mersin de %26,5 olarak bulunmuştur. Bulgular belirtilen optimum sınırlar içinde bulunmuştur. Seçilen kümeslerden elde edilen oransal nem değerleri ortalamaları Çizelge 4.13 ve Şekil 4.17 ve 4.18 de verilmiştir. 64

76 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Çizelge Adana ve Mersin İllerinde Seçilen Broiler Kümeslerde Ölçümler Sonucu Elde Edilen Ortalama Oransal Nem Değerleri (%) Haziran Temmuz Ağustos Eylül Maksimum Minimum Adana 61,6 66,4 67,9 47,3 81,6 26,5 Mersin 63,4 64,6 65,9 53,4 74,1 26,5 Ortalama 62,5 65,5 66,9 50,35 77,9 26,5 Meteorolojik Değerler Adana 69,6 71,2 75,9 67,8 88,7 34,3 Mersin 75,8 71,5 71,2 61,3 88,3 39,3 Ortalama 25,65 28,75 29,15 26,2 30,55 22,45 Nem (%) Günler Haziran Temmuz Ağustos Eylül Şekil Adana da Broiler Kümeslerinden Elde Edilen Kümes İçi Ortalama Oransal Nem Değerleri Nem (%) Günler Haziran Temmuz Ağustos Eylül Şekil Mersin de Broiler Kümeslerinden Elde Edilen Kümes İçi Ortalama Oransal Nem Değerleri 65

77 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Kümeslerin Işıklandırma Durumuna Göre Dağılımı Pencereli ve klasik kümeslerde broiler yetiştiriciliğinde bugün sürekli aydınlatma programı uygulanmaktadır. Bu amaçla doğal gün uzunluğuna ilaveten geceleyin suni aydınlatma yapılmaktadır. Aydınlatma süresi bakımından uygulama ilk birkaç gün 24 saat aydınlatma, daha sonra 23 saatlik aydınlık dönemden sonra 1 saat de karanlık dönem şeklindedir (Erensayın, 2001, Türkoğlu, 1997). Perdeli veya çevre kontrollü kümeslerde ise sürekli aydınlatma veya kesikli aydınlatma uygulanabilir (Türkoğlu, 1997). Anket uygulanan kümeslerin hepsinde ışıklandırma için elektrik enerjisi kullanılmıştır ve sürekli ışıklandırma yapılmış, ışıklandırma süresi 24 saat olarak alınmıştır. Işıklandırma için sarı akkor lambalar ve floresan lambalar yetiştirici tercihine göre kullanılmıştır Kümeslerin Devir Sayısı, Hayvan Yoğunluğu ve Ölüm Oranına Göre Dağılımı Besi süresine bağlı olarak yıllık devir sayısı işletmelerin verimliliğinde ana öğelerden biri durumundadır. İncelenen işletmelerde bir devre, civcivin kümese giriş ve çıkışı yani besi süresi ile kümesin temizlik ve dezenfeksiyonu için geçen tüm zamanı kapsamaktadır. Buna göre bir işletmede bu iki zamana bağlı olarak yılda ortalama 6 devrenin yapılabileceği belirtilmektedir (Çetin, 1984). Ancak pazarlama güçlükleri, pazar istemleri, fiyat istikrarsızlıkları, kötü hava koşulları ve hastalık gibi nedenlerden dolayı yılda yapılan bu devre sayısı azaltılabilmektedir (Erdem, 1996). İncelenen kümeslerin %22,6 sında 4 devre/yıl, %34,6 sında 5 devre/yıl, %37,7 sinde 6 devre/yıl ve %5 inde 7 devre/yıl üretim yapıldığı belirlenmiştir. Yılda yapılan devre sayısı az olan kümesler küçük ve çevre kontrolsüz kümeslerdir. Yaz aylarının yöremizde sıcak geçmesi nedeniyle hayvan ölümleri bu mevsimde fazla olmaktadır. Bu sebepten dolayı yetiştiricilerin çoğu bu dönemde risk almak istemediklerinden kümesi boş bırakmayı tercih etmektedirler. Bu da yılda yapılan devre sayısını etkilemektedir. Çetin (1984), bir işletmenin yılda ortama 6 devre yapabildiğini belirtmiştir. Gürsoy (1976), yaptığı çalışmada Türkiye için devre sayısını ortalama 5,32 olarak hesaplamıştır. Yine aynı çalışmada Akdeniz Bölgesi nde devre sayısını 66

78 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ 5,41 olarak hesaplamıştır. Çalışmalara bakıldığında bulguların literatür bulguları ile uyum içinde olduğu görülmektedir. Pencereli kümeslerde broilerlerin optimum gelişmeleri için uygulanabilecek yerleşim sıklığı 9-13,5 adet/m² veya kg canlı ağırlık/ m² olarak söylenebilir. (Türkoğlu, 1997). Birim alana konulan hayvan sayısı havalandırma ile yakından ilgilidir. İyi havalandırılan ve kontrollü kümeslerde birim alana konulan hayvan sayısı belirtilen rakamlardan daha yüksek tutulabilir. Yerleşim sıklığı hesaplanırken kesim ağırlığı göz önünde tutulur. Normal koşullarda 1 m² alanda üretilebilecek broiler miktarı yaklaşık olarak 30 kg kabul edilirse, kümese konacak broiler civciv sayısı kesim ağırlığına göre belirlenmelidir (Şenköylü, 2001). Kümesteki hayvan yoğunluğu arttıkça sürü verimliliği düşmekte ve ölüm oranı artmaktadır (Bell, 2002). Kümese konulan hayvan sayısı belirlenirken bu durum göz önünde bulundurulmalıdır. Çakır (2003) ın belirttiğine göre, kümeste dönem sonunda bir metrekare zeminde 34 kg canlı piliç üretilmesi halinde kapasite tam olarak kullanılmış olur. Ancak metrekareye konulacak piliç sayısı ilkbahar ve sonbaharda 1kg olana kadar metrekareye 34 adet piliç iken 2,2 kg canlı ağırlığa ulaşıldığında bir metrekarede 15 piliç olacak şekilde üretim planlanır. Lacy (2002), belirttiğine göre iyi bakım ve besleme koşullarında soğuk hava şartlarında broiler tavuklarda m² ye 30,8 kg ve sıcak koşullarda 29,3 kg hayvan konulabilir. Kümes Miktarı (%) < > Adana İçel Hayvan Sayısı (m² ) Şekil Kümeslerde Birim Alana Konulan Hayvan Sayısı 67

79 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Kümeslerde birim alana konulan hayvan sayısı incelenen kümeslerin %10,7 sinde 12 ve daha az, %31,4 ünde 13-14, %39 unda ve %18,9 unda 17 ve daha fazla hayvandır. Yukarıdaki Şekil 4.19 a baktığımızda birim alana konulacak en uygun hayvan sayısının elde edilen sonuçlara göre olduğu görülmektedir. Birim alana konulan hayvan sayısı ile havalandırma çeşidi arasında çok önemli bir ilişki olduğu saptanmıştır (P<0,01). Birim alana 17 ve daha fazla hayvan konan kümeslerin genelde havalandırması iyi ve kontrollü kümesler olduğu yapılan incelemeler sonucu gözlemlenmiştir. Kümeslere konulan hayvan yoğunluğu literatürde belirtilen yoğunluk ile uyumludur. Çukurova Bölgesi nde özellikle yaz aylarında mevsimin hayvanlar üzerindeki etkisi kışa göre daha yüksektir. Çünkü bölgedeki yetiştiriciler, yaz aylarındaki aşırı sıcaklardan ve yüksek nemden dolayı broiler yetiştiriciliğinden kaçınmakta veya kapasitelerini düşürmektedir. Yapılan incelemeler sonucunda incelenen kümeslerin %2,7 inde kümese konulan hayvan sayısında yaz kış farklılığı bulunmadığı ve %97,5 inde fark olduğu gözlemlenmiştir. Yani işletmeler yaz döneminde yüksek sıcaklık ve nemden dolayı kapasitelerini düşürmüş, başka bir deyişle hayvan sayılarını azaltmışlardır. Şenköylü (2001) ve Çakır (2003), yerleşim sıklığının kış aylarında % 10 arttırılabileceğini ve yazın % 10 azaltılabileceğini belirtmişlerdir. Bulgular literatür bilgileri ile uyumludur. Hayvan başına 3,5 kg yem tüketen 8 kümesten 4 tanesinde birim alana hayvan, 3 tanesinde 17 ve daha fazla hayvan ve 1 tanesinde 12 ve daha az hayvan konulmaktadır. Yine 3,6-4,0 kg yem tüketen 149 kümesten 15 tanesinde birim alana 12 ve daha az hayvan, 49 tanesinde hayvan, 58 tanesinde hayvan, 27 tanesinde 17 ve daha fazla hayvan konulmaktadır. İncelenen kümeslerde bir dönemdeki ölüm oranları kümeslerin %37,1 inde %2-3 oranında, %42,8 inde %4-5 oranında, %10,1 inde %6-7 oranında, %7,5 inde %8-9 oranında ve %2,5 inde %10 ve yukarı olduğu belirlenmiştir. Ölüm oranı yüksek olan kümesler genelde bakımsız ve eski kümeslerdir. Ölen hayvanlar kümeslerin %5,7 sinde yakıldığı, %69,8 inde gömüldüğü ve %24,5 inde çöpe atıldığı saptanmıştır. Gürsoy (1976), yaptığı çalışmada Türkiye de broiler ortalama ölüm oranını %4,9 olarak bulmuştur. Yine aynı çalışmada Tarsus ilçesindeki broiler 68

80 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ işletmelerinde ortalama ölüm oranını %5,4 bulurken, Akdeniz Bölgesi ndeki ortalama ölüm oranını %4,8 olarak belirtmiştir. Erdem (1996), incelediği işletmelerde ortalama ölüm oranını %4,3±1,45 olarak bulmuştur. Bu çalışmada bildirilen ölüm oranları ile literatür bulguları arasında fazla bir farklılık görülmemektedir Kümeslerin Yemleme ve Canlı Ağırlık Durumuna Göre Dağılımı Broilerlerde verimi belirleyen çevre koşulları içerisinde belki de en önemlisi beslenme ve yemlemedir. Broilerler genel olarak serbest tarzda (ad libitum) yemlenirler. En kısa sürede en az yemle kasaplık kondüsyona erişmeleri istenir (Şenköylü, 2001). Bir broiler 6 haftalık besi süresi sonuna kadar ortalama 3,5-4,0 kg yem tüketmektedir. Bu miktar hayvanın kesim yaşına, cinsine ve yemin içeriğine bağlı olarak değişim gösterir. Bir firmaya bağlı olarak çalışan kümeslerde yem ihtiyaçları bağlı olunan firma tarafından karşılandığı (%93,1), diğerlerinin %2,5 inde işletmede üretildiği ve %4,4 ünde dışardan satın alındığı belirlenmiştir. Hayvan başına tüketilen yemin kümeslerin çoğunda (%93,7) 3,6-4,0 kg olduğu, bunun yanı sıra %5 inde 3,5 kg ve daha az ve %1,3 ünde 4,1 ve daha fazla tüketen kümeslerin de olduğu saptanmıştır. Tüketilen yemin miktarı kesime gitme yaşı ile değişmiştir. Yem çeşidi olarak %17,6 sında 1 çeşit yem (büyütme yemi), %53,5 inde 2 çeşit yem (başlatma ve büyütme), %28,9 unda 3 çeşit yem (başlatma, büyütme ve bitirme yemi) kullanıldığı görülmüştür. Arıç (1996), incelediği işletmelerin %44 ünde hayvan başına tüketilen yemi 3,7-3,9 kg ve %51 inde 3,9-4,5 kg olarak belirlemiştir. Ayrıca işletmelerin %54 ünde 2 dönem yemleme, %23 ünde 3 dönem yemleme, %23 ünde ise 4 dönem yemleme yapıldığını belirtmiştir. Bulgular yem tüketimi bakımından Arıç ın bulgularından farklı bulunmuştur. Arıç ın araştırma yaptığı yıldan bu güne kadar hayvanlarda 6 haftalık yem tüketiminde bir azalma olduğu gözlenmektedir. Yani yemden yararlanma oranında bir artış vardır. Kullanılan yem çeşidi bakımından çalışmalar arasında fazla fark görülmemiştir. Küçükaydın (1996), Hatay da yaptığı çalışmada 1 kg canlı ağırlık için maksimum 2,5 kg, minimum 1,95 kg ve ortalama 2,09 kg yem tüketildiğini belirlemiştir. Adana ve Mersin illeri ile 69

81 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ karşılaştırıldığında Hatay ilinde 1 kg canlı ağırlık için tüketilen yem miktarının fazla olduğu gözlenmektedir. Broiler yetiştiriciliğinde verimlilikte ana koşul, en az girdi ile en yüksek canlı ağırlığı en kısa sürede elde etmek olduğuna göre piliçlerin besi sürelerinin kısa oluşu verimliliğin artırılmasında önemli bir etmendir. İncelenen kümeslerde hayvanları elde tutma süresi (kesim yaşı) kümeslerin %95 inde 6 hafta (40-45 gün) olduğu ve %5 inde 7 hafta (46-52 gün) olduğu belirlenmiştir. Kesim yaşının ilerlemesi canlı ağırlık artışındaki hızın azalması, buna karşın yem tüketiminin artması sonucunu doğurmaktadır. Canlı ağırlıklarının kümeslerin %3,8 inde g, %13,8 inde g, %42,1 inde g ve %40,3 ünde 2001 g ve daha ağır olduğu belirlenmiştir. Hayvanları 6 hafta (40-45 gün) elde tutan kümeslerde canlı ağırlık en fazla g (%42,1) ve 7 hafta (46-52 gün) elde tutulan kümeslerde ise hepsinin 2001 g ve daha ağır olduğu görülmüştür. Elde tutma süresi arttıkça canlı ağırlıkta da bir artış gözlenmiştir. Yapılan ki-kare analizine göre elde tutma süresi ile canlı ağırlı arasında çok önemli bir ilişki olduğu belirlenmiştir (P<0,01). Erdem (1996), yaptığı çalışmada broilerlerde besi sonu canlı ağırlığı 1818±0,06 g olarak bulmuştur. Arıç (1996), yaptığı çalışmada işletmelerde hayvanların canlı ağırlığını en fazla (%48) 1,9-2,0 kg olarak belirlemiştir. Bulgulardaki besi sonu canlı ağırlığın diğer araştırıcıların bulgularından daha yüksek olduğu gözlenmektedir. Bu da son yıllarda 6 haftalık besi sonundaki canlı ağırlığın yem ve genetik kapasitede sağlanan ilerlemelerle arttığını göstermektedir Kümeslerin Bakım ve İdare Durumuna Göre Dağılımı Broiler üretiminde amaç kar olduğuna göre her yetiştiricinin kar marjını etkileyen teknik verileri toplayıp düzenli olarak kaydetmesi gerekmektedir. Kayıtların günlük olarak işlenmesi gerekir. Daha sonra bu verilerden yararlanılarak sürünün performans ölçütleri kolayca hesaplanabilir (Şenköylü, 2001). Bu bilgiler ışığında, incelemeye alınan bütün kümeslerde verimle ilgili kayıtlar tutulmuştur. Sağlık açısından kümeslerin girişinde dezenfektan paspasının bulunması, ayrıca her dönem sonunda kümesin dezenfekte edilip temizlenmesi gerekmektedir. Hayvanların sağlıklı bir şekilde büyümeleri ve gelişmeleri için gerekli bütün aşıların 70

82 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ yapılması gerekir. Yapılan incelemeler sonunda bütün kümeslerin girişinde dezenfektan paspası bulunduğu, her partiden sonra dezenfeksiyonun yapıldığı ve hayvanlara gerekli bütün aşıların yapıldığı gözlemlenmiştir. İncelenen kümeslerin %6,9 unun herhangi bir firmaya bağlı olmadığı, %93,1 inin bir firma ile birlikte çalıştığı belirlenmiştir. Bir firma ile çalışan kümeslerde fazla sorunla karşılaşılmadığı, bir firmaya bağlı olmayan kümeslerin kendi sorunlarını kendileri çözdükleri için bazı güçlüklerle karşılaştıkları belirlenmiştir. İncelenen kümeslerin iş birliği yaptığı firmaların listesi Çizelge 4.14 de ve firmaların kullandığı genotiplerin dağılımı Çizelge 4.15 de verilmiştir. Kümeslerin %93,1 inde Ross, %1,3 ünde Avian, %3,8 inde Hubbard ve %1,9 unda Cobb genotipleri kullanılmıştır. Kümes sahiplerinden %15,1 inin yetiştiriciliğe başlarken kredi aldığı, %84,9 unun kredi almadığı görülmüştür. İncelenen kümesler arasında en fazla (%22) Adana Yem firmasına ait kümesler gezilmiş olup onu Köy-Tür Tavukçuluk (T.K.V.) (%17,6) izlemiştir. Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinin Bağlı Olduğu Firmalar İLİ ADANA MERSİN Toplam Firmalar Kümes Kümes Kümes % % Sayısı Sayısı Sayısı % Köy-Tür (T.K.V.) , ,6 Adana Yem 26 16,4 9 5, ,0 Saray Tavukçuluk 1 0,6 11 6,9 12 7,5 CP ,1 5 3,1 Tav-Sa ,2 13 8,2 Yum-Ta 9 5,7 5 3,1 14 8,8 Köy-Pi ,3 2 1,3 Tat Tavukçuluk ,6 1 0,6 Garip Tavukçuluk 4 2, ,5 Nur Tavukçuluk ,3 2 1,3 Mizan Tavukçuluk ,6 1 0,6 Ak Yem ,3 10 6,3 Öz Mizan Tavukçuluk ,0 8 5,0 Lokman Tavukçuluk ,6 1 0,6 Akdeniz Tavukçuluk 2 1, ,3 Şahin Tavukçuluk 8 5, ,0 Burcu Tavukçuluk 5 3, ,1 Gültepe Tavukçuluk 4 2, ,5 Ceylan Tavukçuluk 3 1, ,9 Ak-Pi ,6 1 0,6 Toplam 62 39, , ,0 71

83 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Çizelge İncelenen Broiler Kümeslerinin Bağlı Olduğu Firmalar ve Kullanılan Hayvan Genotipleri Dağılımı Genotipler Firmalar Ross Avian Hubbard Cobb Toplam K.S. % K.S. % K.S. % K.S. % K.S. % Köy-Tür 27 17, , ,6 Adana Yem 33 20,8 2 1, ,0 Saray Tav. 12 7, ,5 CP 3 1, ,3 5 3,1 Tav-Sa 13 8, ,2 Yum-Ta 14 8, ,8 Köy-Pi 1 0, ,6 2 1,3 Tat Tav. 1 0, ,6 Garip Tav. 4 2, ,5 Nur Tav. 2 1, ,3 Mizan Tav. 1 0, ,6 Ak Yem 9 5, , ,3 Öz Mizan Tav. 8 5, ,0 Lokman Tav. 1 0, ,6 Akdeniz Tav. 2 1, ,3 Şahin Tav. 8 5, ,0 Burcu Tav. 5 3, ,1 Gültepe Tav , ,5 Ceylan Tav. 3 1, ,9 Ak-Pi 1 0, ,6 Toplam ,1 2 1,3 6 3,8 3 1, ,0 K.S.: Kümes sayısı Ürün Değerlendirme Kümeslerin %69,2 sinde hayvan satışları canlı olarak, %22,6 sında kesilmiş olarak ve %8,2 sinde talebe göre bazen canlı bazen kesilmiş olarak yapılmaktadır. Satışların %95 i toptan, %1,3 ü perakende ve %3,8 i hem toptan hem perakende yapılmaktadır. Bazı firmalar ürünü işlemeden, bazı firmalar hem işlenmiş hem işlenmeden ve bazı firmalarda kendi satış yerlerinde sadece perakende olarak satmaktadır. Pazarlamada kümeslerin %64,8 inde alıcı kümesten almakta, %35,2 sinde üretici alıcıya götürmektedir. Kümes sahiplerinden %29,6 sının pazarlamada kullanmak için bir araca sahip olduğu, %70,4 ünün bir araca sahip olmadığı saptanmıştır. Üretim ve pazarlama ile ilgili sorunların olduğu ancak bu sorunların bir firmaya bağlı olarak çalışan yetiştiricilerde firma tarafından halledildiği belirtilmiştir. Bunun yanı sıra hava şartlarının fazla sıcak ve soğuk olması da büyük problemler 72

84 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ yaratmıştır. Üreticiler tarafından bildirilen bir diğer önemli sorunda fiyatların düşük olması ve uzun süredir alış fiyatlarının değişmemiş olmasıdır Yumurtacı Tavuk Kümesleri İncelemeye alınan 27 adet yumurtacı kümeslerin illere göre dağılımı Şekil 4.20 de verilmiştir. Kümes Miktarı (%) Adana Mersin İller Şekil İncelenen Yumurtacı Kümeslerin İllere Göre Dağılımı Kümes İle İlgili Bilgiler Kümeslerin Kuruluş Yıllarına Göre Dağılımı Kümeslerden Adana da bulunanların %25,9 ile en fazla yılları ve %25, yıları arasında kurulduğu, Mersin ilinde ise % 29,6 ile yılları arasında kurulduğu gözlemlenmiştir. Toplam kümeslerde kuruluş yılları %55,6 ile en fazla yılları arasında kurulduğu belirlenmiştir (Çizelge 4.16, Şekil 4.21). Son yıllarda Adana da yumurtacı kümeslerin kuruluşunda bir duraklama görülürken, aksine Mersin de kümes kuruluşlarında son yıllarda artış olmuştur. 73

85 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerin Kuruluş Yılları İLİ ADANA MERSİN Toplam Kuruluş Yılı Kümes Kümes Kümes % % Sayısı Sayısı Sayısı % 1975 ve < 2 7, , , , ,9 8 29, , ve > ,1 3 11,1 Toplam 16 59, , ,0 Kümes Miktarı (%) < > Adana Mersin Kuruluş Yılları Şekil İncelenen Yumurtacı Kümeslerin Kuruluş Yılları Kümeslerin Kapasiteye Göre Dağılımı İncelenen kümeslerin %18,5 i ve daha düşük, %33,3 ü , %11,1 i , %14,8 i ve %22,2 si ve daha yüksek kapasitede olduğu belirlenmiştir. İncelenen kümesler arasında en fazla kapasiteli kümeslere rastlanmıştır. İncelenen yumurtacı kümeslerde eğimli arazilerde kümes yapılmadığı, düz arazilerde en fazla (%33,3) kapasiteli kümesler yapıldığı, taşlık arazilerde yapılan kümeslerin hepsinin ve daha düşük kapasiteli kümesler olduğu belirlenmiştir. Elde edilen sonuçlara bakıldığında yumurtacı kümesler için düz arazilerin seçildiği (%89,9) görülmektedir. Yıllara göre kuruluş kapasitelerine bakıldığında ve daha düşük kapasiteli kümeslerin en fazla 1996 ve sonrası yıllarda, kapasiteli olanların yılları arasında, kapasiteli kümeslerin hepsinin yılları arasında, kapasiteli kümeslerin hepsinin

86 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ yılları arasında ve ve daha yüksek kapasitede olanların en fazla yılları arasında yapıldığı belirlenmiş, kapasiteli kümeslere rastlanmamıştır (Çizelge 4.17, Şekil 4.22). Son yıllarda büyük kapasiteli yatırımların olmayışı tavukçuluk sektöründe karşılaşılan dalgalanmalar nedeniyle üreticilerin sektöre büyük kapasitelerle girmeye çekindiklerini düşündürmektedir. Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerin Yıllara Göre Kuruluş Kapasiteleri Kuruluş yılı 1975 ve 1996 ve öncesi sonrası Toplam Kuruluş Kap. K.S. % K.S. % K.S. % K.S. % K.S. % ve < 2 7, ,1 5 18, ,1 6 22, , , , , , ve > ,8 2 7, ,2 Toplam 2 7,4 7 25, ,6 3 11, ,0 K.S.: Kümes sayısı Kümes Miktarı (%) < < > Kuruluş Kapasitesi Şekil İncelenen Yumurtacı Kümeslerin Yıllara Göre Kuruluş Kapasiteleri Testik (1988), Çukurova bölgesi başlığı altında Adana, Gaziantep, Hatay, Mersin ve Kahramanmaraş illerinde yumurtacı tavuk işletmelerinin kapasitelerini araştırmış ve işletmelerin %89,10 unda kapasiteyi 5000 den az, işletmelerin kuruluş yıllarını çoğunda (%65,2) yılları arasında olduğunu tespit etmiştir Yapılan araştırmada ise %33,3 ile en çok kapasiteli kümesler olduğu, %22, ve daha yüksek kapasitede kümesler yapıldığı gözlemlenmiştir. Çizelge 4.15 incelendiğinde yılları arasında kümes yapımında bir artış gözlenmekte olup, 1996 ve sonrası dönemde ise çok az sayıda kümes yapılmıştır. 75

87 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Bunun sebebinin ise 1998 yılında yumurta sektörünün girmiş olduğu kriz olduğu sanılmaktadır. Şengül ve ark. (1998), GAP yöresindeki mevcut broiler, yumurtacı ve damızlık ebeveyn işletmelerinde yaptıkları çalışmada, yumurtacı işletmelerde ve daha az kapasiteli olan işletmelerin oranını %22,2 olarak belirlemişlerdir. Yöremiz ve GAP bölgesi kümes kapasitesi bakımından benzer olduğu görülmüştür. Öztürk ve Durmuş (2002), yaptığı çalışmalarında Türkiye de tavukçuluk alt sektörlerinin mevcut durumunu incelemişler, ticari yönlü yumurtacı işletmelerde yaklaşık %22 sinin adet kapasite arasında çalıştığını belirlemişlerdir. Yapılan incelemede kapasiteli kümeslerin miktarına baktığımızda bu oran %33,3 olduğu görülmektedir kapasiteli kümeslerin miktarı yöremizde Türkiye geneline göre daha fazla olduğu görülmektedir Kümeslerin Havalandırma Şekline Göre Dağılımı İncelenen yumurtacı kümeslerin %55,6 sında doğal havalandırma ve %44,4 ünde doğal + mekanik havalandırma tercih edilmiştir (Çizelge 4.18). Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerinde Havalandırma Çeşitleri İLİ Toplam ADANA MERSİN Havalandırma Çeşidi Kümes % Kümes % Kümes % Sayısı Sayısı Sayısı Doğal Havalandırma 9 33,3 6 22, ,6 Doğal+Mekanik 7 25,9 5 18, ,4 Toplam 16 59, , ,1 Kuruluş kapasitesine göre seçilen havalandırma çeşidine bakıldığında doğal havalandırmanın daha çok kapasitede olan kümeslerde (%22,2) tercih edildiği, doğal+mekanik havalandırmanın daha çok ve daha yüksek kapasiteli kümeslerde tercih edildiği (%22,2), buna karşın mekanik havalandırmanın tercih dilmediği gözlemlenmiştir. Buradan da kapasitesi küçük olan kümeslerin doğal havalandırmayı, büyük kapasiteli kümeslerin mekanik+doğal havalandırmayı tercih ettikleri görülmektedir. Mekanik havalandırma pahalı olduğu için tercih edilmemekte, ayrıca küçük kapasiteli kümeslerde birim maliyeti artırmaktadır. Kapasitesi düşük olan kümeslerde doğal havalandırma tercih edilmesinin sebebi hem 76

88 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ ilk yatırım masrafının ucuz olması, hem de kümes içi iklim koşullarını doğal havalandırma ile dengede tutulabilmesidir. Kapasitesi yüksek kümeslerde doğal+mekanik havalandırma tercih edilmesinin sebebi ise kümes içi iklim koşullarının doğal havalandırma ile dengede tutulamıyor olmasıdır. Yapılan ki-kare analizinde kapasite ile havalandırma çeşidi arasında çok önemli bir ilişki olduğu görülmüştür (P<0,01). İncelenen kümeslerden Mersin de bulunanlardan hiç birinde hava giriş deliğine rastlanmamış olup, Adana da bulunan kümeslerden 10 tanesinde yine hava giriş deliği olmadığı (%37,0), 6 tanesinde ise hava giriş deliği bulunduğu (%22,2) görülmüştür. Hava giriş deliği bulunan kümeslerin çoğunun kullanmadığı gözlenmiştir Kümeslerin Yerine ve Özellikleri Göre Dağılımı İncelenen kümeslerden %18,5 i 5 dönüm ve daha az arazi varlığına sahip kümesler, %29,6 sı 6-10 dönüm arazi varlığına sahip kümesler ve %51,9 u 11 dönüm ve daha fazla araziye sahip kümeslerdir. Arazisi büyük kümesler daha çok büyük işletmeler bünyesinde bulunan kümeslerdir. Testik (1988), yaptığı çalışmada işletmelerin %50 den fazlasının 10 dekardan daha az, buna karşın büyük işletmelerin 20 dekarın üzerinde bir araziye sahip olduğunu saptamıştır. Bulgular Testik in bulguları ile orantılı olmuştur. Kümeslerin en yakın yerleşim merkezine uzaklığına bakıldığında, 8 tanesinin (%29,6) 5 km ve daha yakın, 3 tanesinin (%11,1) 6-10 km uzaklıkta, 3 tanesinin (%11,1) km uzaklıkta, 7 tanesinin (%25,9) km uzaklıkta ve 6 tanesinin (%22,2) 21 km ve daha uzak olduğu belirlenmiştir. Buradan kümeslerin büyük kısmının yerleşim merkezine 16 km den uzak olduğu görülmektedir. Hem hayvanların gürültüden rahatsız olmaması açısından hem de yerleşim yerinin kötü kokulardan etkilenmemesi açısından uzak olması avantajlıdır. Yapılan incelemeler sonucunda kümeslerin çoğunluğunun düz araziler üzerinde (%88,9) yapıldığı gözlenmiştir. Günlük veya haftalık yumurta satışları olduğundan ulaşımın kolay sağlanması için düz araziler tercih edilmiştir. 77

89 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Anket uygulanan kümeslerin uzun eksen konumuna göre gruplandırılmalarında kümeslerin %48,1'inin uzun ekseni doğu-batı ve %51,9'unun kuzey-güney yönünde olduğu gözlemlenmiştir. İncelenen kümeslerde, uzun eksen konumu doğu-batı olanların hepsinde ve konumu kuzey-güney olanların çoğunluğunda perdeli sistem tercih edildiği, bunun yanında pencereli sistem tercih edenlere de rastlandığı belirlenmiştir (Çizelge 4.19). Yöremizde, sıcak bölgelerde olması gerektiği gibi perdeli sistem tercih edilmiştir. Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerinde Uzun Eksen Konumuna Göre Seçilen Pencere Tipi Pencere Durumu Perdeli Normal Toplam Yapıların Kümes Kümes Kümes % % Hakim Yönü Sayısı Sayısı Sayısı % Doğu - Batı 13 48, ,1 Kuzey - Güney 12 44,4 2 7, ,9 Toplam 25 92,6 2 7, ,0 İncelenen kümeslerden Adana da bulunanların % 48,1 i 20 m ve daha düşük rakımda, %11,1 i m rakımda, Mersin de incelenen kümeslerden %22,2 si 20 m ve daha düşük rakımda, %7,4 ü m rakımda ve %11,1 i 261 ve daha yüksek rakımda olduğu gözlemlenmiştir. Kümesin kurulduğu yerin rakımına göre tercih edilen pencere şekline bakıldığında; perdeli kümesi tercih edenlerin çoğunun düşük rakımlı yerde olduğu, yüksek rakımda olanların ise çoğunluğunun pencereli sistem tipini tercih ettikleri belirlenmiştir. Düşük rakımlı ve sıcak yerlerdeki kümesler perdeli sistemle açık havadan yararlanmakta, yüksek ve soğuk yerlerdeki kümesler de soğuk havanın etkisinden korunmaktadırlar. Kümesin kurulduğu yerin rakımına göre tercih edilen kümesin uzun eksen yönüne bakıldığında, hem doğu-batı ve hem de kuzey-güney yönünü tercih eden kümeslerin çoğunluğunun 20 m ve daha düşük rakımda olan kümesler olduğu belirlenmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda 20 m ve daha düşük rakımda kurulan kümeslerden 15 tanesinde (%55,6) doğal havalandırma tercih edilirken 4 tanesinde 78

90 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ (%14,8) doğal+mekanik havalandırma tercih edildiği, m rakımdaki kümeslerin hepsinde (%18,5) doğal+mekanik havalandırma ve 261 m ve daha yüksek kümeslerin hepsinde (%11,1) doğal+mekanik havalandırma yapıldığı belirlenmiştir. İncelenen kümeslerin hepsinin mülk olduğu saptanmıştır Kümes Sahibi İle İlgili Bilgiler Yapılan anketler sonucunda kümes sahiplerinden %74,1 inin yüksek okul mezunu olduğu, %14,8 inin lise, %11,1 inin ilkokul mezunu olduğu dikkati çekmiştir (Çizelge 4.20). İncelenen broiler kümeslerinde en çok (%55,3) ilkokul mezunu kümes sahibine rastlanmıştır. Broiler yetiştiriciliğinde daha çok ortak bir firma ile çalışıldığı için her türlü ihtiyaç firma tarafından karşılandığı halde yumurta tavukçuluğunda durum böyle değildir. Yetiştiricilerin üretim yapmaları için teknik, yapısal ve yetiştiricilik ile ilgili eğitim almış olmaları gerekmektedir. Testik (1988), yaptığı çalışmada incelediği işletme sahiplerinden yarısından fazlasının yüksek okul mezunu olduğunu (%52,2) belirlemiştir. Bulgular arasında bir paralellik söz konusudur ve 1988 yılından bu yana kümes sahiplerinin eğitim düzeyinde artış gözlenmektedir. Çizelge İncelenen İşletme Sahiplerinin Eğitim Durumları İLİ ADANA MERSİN Toplam Eğitim Durumu Mutlak % Mutlak % Mutlak % Yüksek Okul 12 44,4 8 29, ,1 Lise 4 14, ,8 İlkokul ,1 3 11,1 Toplam 16 59, , ,0 Kümes sahiplerinin tavukçuluğa başlamaları daha çok yılları arasında (%63,0) olmuş, %25,9 u 1980 ve öncesi, %11,1 i yılları arasında başlamışlardır. Testik (1988), yaptığı çalışmada, işletme sahiplerinin tavukçuluğa başlama yıllarının daha çok yıllarında olduğunu (%56,5), başlangıçta deneyimi olmadığını (%60,9) belirtmiştir. Tavukçuluğa başlama zamanında 1980 yılından 1990 yılına kadar bir artış olmuş, daha sonraki dönemde ise düşme 79

91 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ gözlenmiştir. Görüşülen kümes sahiplerinden çoğunun (%70,4) başlangıçta bir deneyimi olmadığı ve sadece 1 tanesinin daha sonra bir kursa katıldığı saptanmıştır Personel İle İlgili Bilgiler İncelenen kümeslerden 5 tanesinde (%18,8) veteriner olmadığı, gerektiğinde özel veterinerlerden yardım alındığı, 22 tanesinde (%81,5) ise 1-3 veteriner bulunduğu belirlenmiştir. Yine incelenen kümeslerin çoğunda (%96,3) ziraat mühendisi bulunmadığı, çoğunun (%85,2) teknisyen çalıştırmadığı ve %48,1 inin 1 veya 2 tane işçi çalıştırdığı, %37 sinin 3-4 işçi çalıştırdığı ve %14,8 inin 5 ve daha fazla işçi çalıştırdığı belirlenmiştir (Çizelge 4.21). Kümesler daha çok birden fazla kümese sahip işletmeler bünyesinde olduğu için veteriner bulundurma gereği duyulmuştur. Yumurtacı kümeslerde, yumurtanın elle toplanması nedeniyle broiler kümeslerine göre daha fazla iş gücüne ihtiyaç duyulduğundan çalıştırılan işçi sayısı daha fazladır. Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerde Çalışan Veteriner, Ziraat Mühendisi, Teknisyen ve İşçi Sayıları (adet) Personel (adet) Kümes Sayısı % Veteriner Sayısı Yok 5 18, ,5 7 ve > Toplam ,0 Ziraat Mühendisi Sayısı Yok 26 96, ,7 Toplam ,0 Teknisyen Sayısı Yok 23 85, ,8 5 ve > Toplam ,0 İşçi Sayısı Yok , ,0 5 ve > 4 14,8 Toplam ,0 80

92 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Kümesler ve Diğer Binalar İle İlgili Bilgiler Kümeslerin Temel ve Taban Alanına Göre Dağılımı Anket uygulanan kümeslerden %33,3 ü 500 m² ve daha düşük, %14,8 i m², %7,4 ü m² ve %44,4 ü 801 m² ve daha yüksek olarak saptanmıştır (Çizelge 4.22, Şekil 4.23). Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerin Taban Alanı Büyüklüğü Toplam Kümes Büyüklüğü Kümes Sayısı % 500 m² < 9 33, m² 4 14, m² 2 7, m² m² > 12 44,4 Toplam ,0 Kümes Miktarı (%) < > Taban Alanı Büyüklüğü (m²) Şekil İncelenen Yumurtacı Kümeslerde Taban Alanı Büyüklüğü Bir çok zemin materyali tiplerinin avantaj ve dezavantajları dikkate alındıktan sonra, tavukçuluk açısından en tatmin edici, tercih edileni ve yaygını beton zemindir (Erensayın, 1992). Kümes zeminin beton olması hem dayanıklılık açısından, hem de temizlik açısından daha kullanışlıdır ( Kayral ve Kayral, 1985). Kümeslerin çoğunda (%77,8) temel ana malzemesi olarak taş, %22,2 sinde toprak kullanılmış olup beton kullanılan kümese rastlanmamıştır. Temel kalınlığının en çok (%51,9) 50 cm ve daha 81

93 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ az olduğu, bunu ise kümesin kurulduğu arazi yapısına bağlı olarak değiştiği ve çoğunluğun (%77,8) tabanının taş blokaj üstü beton olduğu saptanmıştır. Bulgular literatür bilgileri ile uyumlu bulunmuştur Kümeslerin Duvar, Çatı ve Tavan Durumuna Göre Dağılımı Alagöz (1983), belirttiğine göre kümeslerde kullanılacak duvar malzemesini seçerken işletmenin ekonomik durumu, malzemenin o bölgeden kolay sağlanması, ucuzluğu, sağlamlığı ve duvar örülmesindeki kolaylığı dikkate alınmalıdır. Duvar kalınlığı, kullanılan malzeme cinsi ve kümesin kurulacağı bölgenin iklim özelliklerine göre belirlenmelidir. İncelenen kümeslerde duvar ana malzemesi olarak %88,9 unda briket ve %11,1 inde tuğla kullanılmış ve taş kullanılan kümese rastlanmamıştır. Briketin kolay bulunması ve fiyatının uygun olmasından dolayı tercih edildiği bildirilmiştir. Duvar kalınlığı briket veya tuğlanın kalınlığına göre 20 cm, 23 cm ve 13,5 cm kalınlığında olduğu, bağlayıcı malzeme olarak hepsinde çimento kullanıldığı ve kümeslerin %85,2 sinin badanalı olduğu diğerlerinin badanasız, sadece içten veya dıştan sıvalı olduğu, hatta sıvasız olduğu gözlemlenmiştir. Duvarların sıvalı ve badanalı olmasının hem hijyen açısından hem de kışın ısınma bakımından gerekli olduğu bilinmektedir. Buna göre bazı kümeslerin sağlıksız olduğunu söylemek mümkündür. İncelenen kümeslerin hepsinde çift eğimli (beşik) çatı kullanıldığı, çatı örtü malzemesi olarak %22,2 sinde eternit + cam yünü, %77,8 inde çinko + cam yünü kullanıldığı ve kümeslerin hiç birinde beton tavan olmadığı saptanmıştır. Bölgede incelenen kümeslerde çoğunun çatı örtü malzemesi olarak broiler kümeslerde olduğu gibi çinko+cam yünü tercih ettiği görülmektedir. Bunun sebebi de kolay elde edilmesi ve ucuz olmasıdır Kümeslerin Pencereler ve Kapılara Göre Dağılımı Yapılan anketler sonucunda kümeslerden %92,6 sının perdeli olduğu ve %7,4 ünün pencereli kümes olduğu belirlenmiştir. Testik (1988), yaptığı çalışmasında incelediği kümeslerden %56,5 inin açık-perdeli, %43,5 inin kapalı- 82

94 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ pencereli kümesler olduğunu belirtmiştir. Buradan son yıllarda yapılan kümeslerde açık perdeli sistem tercih edildiği görülmektedir. Anket uygulanan kümeslerde pencere çerçeve malzemesi olarak %51,9 unda tahta, %25,9 unda demir, %11,1 inde PVC kullanıldığı ve %11,1 inde çerçeve malzemesi kullanılmadığı saptanmıştır. Tahta bölgede kolay sağlandığı ve ucuz olduğundan dolayı tercih edilmiştir. Sıcak bölgelerde pencerelerin kaplayacağı duvar alanı kümes zemininin %25-28 kadar olmalıdır (Kayral ve Kayral, 1985). İncelenen kümeslerde pencerelerin taban alanına % oranı 4 kümeste %4 ve daha az, 5 kümeste %5-10 ve 18 kümeste %11 ve daha fazla olarak gözlemlenmiştir (Çizelge 4.23, Şekil 4.24). Kümeslerin çoğunluğunda pencerelerin taban alana % oranı %11 den daha fazla bulunmuştur. Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerde Pencerelerin Taban Alanına % Oranı Toplam Kümes Büyüklüğü Kümes Sayısı % 4 < 4 14, ,5 11 > 18 66,7 Toplam ,0 Kümes Miktarı (%) ve daha az 5-10 arası 11 ve daha fazla Taban Alanına Oran (%) Şekil İncelenen Yumurtacı Kümeslerde Pencerelerin Taban Alanına % Oranı Başural (1989), tarafından kapıların ahşaptan yapılması öngörülmüş olup, genişliği 100 cm, yüksekliği 200 cm alınmıştır. Büyütme kümesinin servis kapısın 2,10 X 2,40 m boyutlarında yapılmasının yeterli olacağı belirtilmiştir. Kümeslerde 83

95 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ kapıların genişlik ve yüksekliğinin yem taşıma, kümes temizliği ve buna benzer servis işlerinin kolaylıkla yapılabilmesine olanak sağlayacak boyutlarda olması istenir (Alagöz, 1983). Böyle bir kapının boyutları ( ) x 200 cm olmalıdır (Özen, 1989). Anket uygulanan kümeslerin %48,1 inin kapılarında yapı malzemesi olarak demir kullanılmış olup, %44,4 ünde tahta ve %7,4 ünde tahta+demir kullanılmıştır. İncelenen kümeslerin %70,4 ünde kapı eni 100 cm ve daha az, %11,1 inde cm ve %18,5 inde 201 ve daha fazla belirlenmiştir. Yine incelenen kümeslerin tamamında kapı boyu cm olduğu gözlemlenmiştir. Kapı enine ilişkin bilgiler literatür bulgularıyla uyuşurken kapı boyu uyumsuz bulunmuştur. Kafesli kümes sistemlerinde doğal havalandırmanın yanı sıra mutlaka yapay havalandırma sisteminin de bulunması gerekmektedir. Yapay havalandırma sisteminin en uygunu emici sistem olup, fan kapasitesi yapılan hesaplar sonucunda belirlenmiş, kümesin uzun ekseni boyunca eşit aralıklarla dağıtılmış olması gerekir (Başural, 1989). Yapılan incelemeler sonucunda bölge geneline bakıldığında doğal (%55,6) ve doğal+mekanik (%44,4) havalandırma kullanıldığı görülmüştür. Kümeslerin %77,8 inde hava giriş deliklerinin mevcut olmadığı, %22,2 sinde ise bulunduğu gözlemlenmiştir. Doğal havalandırma yapılan kümeslerde hava çıkış bacalarının olduğu, bunların silindir şeklinde, kare şeklinde delikler ve boydan boya açıklık şeklinde olduğu görülmüştür. Havalandırma bacaları yeterli ve uygun standartlarda yapılmamıştır Kümeslerin Boyutlarına Göre Dağılımı Kümeslerin büyüklüğü, üretim büyüklüğüne ve araç gereç, arazi şekli gibi bazı faktörlere bağlıdır. Kümes genişliğinin en az 11 m olması istenir. Kümes genişliğinin 13 m den fazla olması halinde doğal havalandırma güçleşir. Bu durumda, bir miktar aspiratör ile havalandırmayı takviye etmek gerekir. Kümes uzunluğu m ya da daha fazla olabilir. Bura da otomatik yemlikleri, gübre sıyırıcısı ve benzeri araçları çalıştıran motorların güçleri önemlidir (Aksoy, 1994). İncelenen kümeslerin %96,3 ünde kümes genişliği 9,01-10,00 m, %44,4 ünde kümes 84

96 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ uzunluğu 75,01-85,00 m ve %55,6 sında kümes yüksekliği 2,51-3,0 m olarak bulunmuştur (Çizelge 4.24). Uzunluk yumurtacı kümeslerde broiler kümeslerine göre daha fazla bulunmuştur. Kümes yükseklikleri arasında pek bir fark görülmemiştir. Birim alana düşen hayvan sayısının yüksek olmasından dolayı yumurtacı kümeslerde yüksekliğin biraz daha fazla olması, havalandırmanın rahat yapılması açısından gereklidir. Kümesler teknik kurallara uygun olarak yapılmıştır. Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerde Kümes Genişliği, Uzunluğu ve Yüksekliği Kümes Kümes Toplam Kümes Kümes Toplam Kümes Kümes Genişliği Sayısı Kümes % Uzunluğu Sayısı Kümes Yüksekliği Sayı (m) si (m) % si (m) Toplam Kümes % si , , , , , , , , ve > , ve > ve > Toplam Kümeslere İlişkin Genel Bilgilere Göre Dağılım Kümeslerin yapımında kullanılan planların %51,9 unun devlet dairesinden alınmış olduğu, %14,87 sinin kendi fikri olduğu, %33,3 ünün mühendise çizdirdiği kümes sahipleri tarafından belirtilmiştir. Kümeslerin hepsinde yem deposu bulunduğu, bunların kümesin bir bölümünü yem deposu olarak ayırdığı gözlemlenmiştir. Yem depolama süresi kümeslerin %7,4 ünde haftalık ve %92,6 sında yem bittikçe geldiği belirlenmiştir. Testik (1988), yaptığı araştırmada incelediği kümeslerin %91,3 ünde yem deposu olduğunu belirlemiştir. Çalışmalara bakıldığında son yıllarda yapılan kümeslerde yem deposu yapılmasına dikkat edildiği görülmektedir İşletmelere Ait Diğer Binalarla İlgili Dağılımlar Kümeslerin bulunduğu işletmelerin %51,9 unda idare binası olduğu, %48,1 inde ise olmadığı gözlemlenmiştir. İncelenen kümeslerin %96,3 ünde birer bakıcı evi bulunduğu, %3,7 sinde ise bulunmadığı belirtilmiştir. Testik (1988), 85

97 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ yaptığı araştırmada incelediği kümeslerin %95,7 sinde bakıcı evi olduğunu, %87 sinde idare binası olduğunu belirlemiştir. Çalışmalar incelendiğinde, kümeslerde genelde bakıcı evi olduğu konusunda bir uyumluluk gözlenirken, idare binası konusunda bir uyumsuzluk söz konusudur. Buradan son yıllarda yapılan kümeslerde idare binası yapılmadığı sonucu çıkmaktadır. Anket uygulanan kümeslerde gübreliğe rastlanmamış, gübrelik bulunsa bile kullanılmadığı, çıkan gübrelerin dönem sonu temizliğinden hemen sonra çevrede bulunan çiftçilere satıldığı belirtilmiştir Alet ve Ekipman İle İlgili Bilgiler Yemlikler ve Suluklara Göre Dağılım Yumurtacı tavuklarda otomatik yemlikler, ticari sürüler için en randımanlı sistemdir ve her zaman hayvanlara taze, temiz yem sağlaması avantajına sahiptirler (Erensayın, 1992). İncelenen kümeslerin %55,6'sında düz yemlik, %11,1'inde askılı yuvarlak yemlik ve %33,3'ünde zincir tipi yemlikler kullanılmaktadır (Çizelge 4.25, Şekil 4.25, 26). Testik (1988), çalışmasında kümeslerde yemlik olarak yarı otomatik yemlik kullanıldığını, suluk olarak ise otomatik suluklar tercih edildiğini bildirmiştir. Bulgular literatür bilgileri ile uyumlu görülmemiştir. Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerdeki Yemlik Çeşitleri İLİ ADANA MERSİN Toplam Yemlikler Kümes Kümes Kümes % % Sayısı Sayısı Sayısı % düz yemlik 13 48,2 2 7, ,6 askılı yuvarlak yemlik ,1 3 11,1 zincir tipi yemlik 3 11,1 6 22,2 9 33,3 Toplam 16 59, , ,0 86

98 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ 60 Kümes Miktarları (%) düz yemlik askılı yuvarlak yemlik zincir tipi yemlik Adana Mersin Yemlik Çeşitleri Şekil İncelenen Yumurtacı Kümeslerde Kullanılan Yemlik Çeşitleri Şekil Yumurtacı Kümeslerde Kullanılan Zincir Tipi Yemlik Çeşidi Yumurtacı tavuklarda tüketilen yemin 2-3 katı kadar su içme ihtiyaçlarının bulunması suyun ve sulukların önemini göstermektedir. Kullanılan su ekipmanları ve suluk sistemleri suyu temiz tutabilmeli, kolaylıkla temizlenebilmeli, mümkün olduğunca civara su sıçramalarını önleyecek şekilde olmalı ve sıcak havalarda suyu serin tutucu ve soğuk havalarda da suyu donmaktan koruyucu özellikte olmalıdır. Bu amaçla yuvarlak suluklar yaygın olarak kullanılan suluklardır. Yuvarlak suluklar arasında en çok kullanılan askılı suluklardır. Kafes sistemi için en uygun ve yaygın kullanılan suluk çeşidi damlalıklı (nippel) suluklardır (Erensayın, 1992). Kümeslerin %37,0'sinde çan tipi suluk, %40,7'sinde damlalıksız nippel suluk ve %22,2'sinde 87

99 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ damlalıklı nippel suluklar kullanılmaktadır (Çizelge 4.26, Şekil 4.27, 28 ve 29). Bulgular Testik (1988) in bulguları ile uyumludur. Çizelge İncelenen Yumurtacı Kümeslerdeki Suluk Çeşitleri İLİ ADANA MERSİN Toplam Suluklar Kümes Kümes Kümes % % Sayısı Sayısı Sayısı % çan tipi 6 22,2 4 14, ,0 damlalıksız nippel 9 33,3 2 7, ,7 damlalıklı nippel 1 3,7 5 18,5 6 22,2 Toplam 16 59, , ,0 40 Kümes Miktarı (%) çan tipi damlalıksız nippel Suluk Çeşitleri damlalıklıl nippel Adana Mersin Şekil İncelenen Yumurtacı Kümeslerde Kullanılan Suluk Çeşitleri Şekil Yumurtacı Kümeslerde Kullanılan Damlalıklı Nippel Suluk Çeşitleri 88

100 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Şekil Yumurtacı Kümeslerde Kullanılan Damlalıksız Nippel Suluk Çeşitleri Yetiştirme Şekli, Bakım ve İdare İle İlgili Bilgiler Kümeslerin Yetiştiricilik Durumuna Göre Dağılımı Başural (1989), iş gücünden tasarruf sağlamak amacıyla tam otomatik kafesler seçilip, boyutları (37,5-50) cm X 45 cm X45 cm olan kafeslerde 5 adet tavuk barındırılmasını önermektedir. Sınırlı olan kümes alanından daha da fazla yararlanmak için üç katlı veya sıralı kafes sistemi yaygındır (Erensayın, 1992). Kafes sıra sayısı; kümes boyutlarına, otomasyon durumuna, yetiştirilecek hayvan materyalinin ağır veya hafif ırk oluşuna, kafes gözündeki hayvan sayısına vb. bağlıdır. İncelenen kümeslerin %25,9 unda yer tavukçuluğu, %7,4 ünde 2/3 ızgara sistemi ve %66,7 sinde kafeste yetiştiricilik yapılmaktadır. Kafeste yetiştirme yapılan kümeslerden %11,1 inde kademeli kafes (kaliforniya tipi ) olduğu ve %55,6 sında apartman tipi kafes olduğu saptanmış, kafeste yetiştiricilik yapan kümeslerde %37 sinde 3 katlı ve %29,6 sında 4 katlı kafesler kullanılmaktadır. Çok katlı kafeslerde densite yüksek olduğu için verimin düşmemesi ve hayvan ölümlerinin az olması için havalandırmanın yeterli düzeyde sağlanması gerekir. Işık 89

101 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ hem büyütme döneminde cinsel olgunluğa ulaşmak için, hem de yumurtlama döneminde yumurta verimi için gerekli olan hormonların salgılanması için gereklidir (Erensayın, 2001). Bu nedenle çok katlı kafesler kullanıldığında ışıklandırmanın yeterli düzeyde sağlanması gerekmektedir Yüksek Sıcaklık Koşullarında Alınacak Önlemlere Göre Dağılım Sıcak koşullarda kümeslerin %22,2 sinde katkı kullanılmadığı, %66,7 sinde yemlere stresi azaltması için vitamin ilavesi yapıldığı, %11,1 inde premiks kullanıldığı belirlenmiştir. Tavukçuluk sektöründeki sağlanan genetik ilerlemelere bağlı olarak gereksinim duyulan besin madde miktarı artmıştır. Son yıllarda tavukçuluğun geldiği bu noktada, hayvanların besin madde ihtiyaçlarının incelenen kümeslerde karşılandığı görülmektedir Sıcaklık ve Oransal Nem Bulguları Ernst (1995), bildirdiğine göre yumurtacı tavuklarda yüksek sıcaklığın etkisiyle büyüme ve yemden yararlanmada düşme olmakta, buna bağlı olarak ta yumurta üretiminde düşme meydana gelmektedir. Yüksek çevre sıcaklığına büyüme döneminde maruz kalan piliçlerde cinsel olgunluk yaşında gecikme olmaktadır. Yumurtlama döneminde yüksek çevre sıcaklığı yumurta ağırlığının düşmesine neden olmaktadır. Yüksek çevre sıcaklığı hem yumurta dış kalitesini hem de iç kalitesini düşürmekte ve ölüm oranını artırmaktadır. Yumurta tavuklarında verim döneminde ısı kaybı ve metabolik ısı üretimiyle ısı kaybının dengelenmesi bakımından 20-24ºC lik sıcaklık optimum kabul edilir (Türkoğlu, 1997). Bazı araştırıcılar tarafından yumurtacı tavuklar için belirtilen optimum kümes içi sıcaklık değerleri şöyledir. Mutaf (1982), yaptığı bir araştırmada, yumurta tavukları için optimum sıcaklığı 10,0-15,6ºC, kümeslerde alt-üst sıcaklık sınırlarını 4,4-21,1ºC olarak bildirmiştir. Alagöz (1983), kümes içi ortam sıcaklığının 29ºC ye yükselmesinin, iyi bakım ve beslenme ile önemli bir sakınca yaratmayacağını belirtmiştir. Akbay (1985) bildirdiğine göre, yumurta tavukları için, 5 C nin altındaki ve 25 C nin üzerindeki sıcaklıklar arzu edilmez. Ortalama sıcaklık C olmalıdır. Testik (1988), ölçümlerin yapıldığı 90

102 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ işletmelerde, kümes içi sıcaklığın ve oransal nemin, yaz mevsiminde özellikle Ağustos ayında optimum sınırların üzerinde olduğunu saptamıştır. Tekinel ve ark. (1989), bildirdiğine göre, kümes içi en uygun sıcaklık C ler arasında, en az 9 ºC ve en fazla 29,5 ºC olmalıdır. Erensayın (1992), belirttiğine göre, yumurta tavukları için optimum sıcaklık 12,8-21,1ºC dir. Morris (2004), bildirdiğine göre, yumurtacı tavuklar için sıcaklık soğuk günlerde 18-24ºC (ortalama 21ºC) ve sıcak günlerde 24-30ºC (ortalama 27ºC) dir. Adana ve Mersin illerinde dijital ölçüm aletleri ile seçilen kümeslerde yapılan sıcaklık ölçümlerinde aylara göre elde edilen sonuçlar Çizelge 4.27, Şekil 4.30 ve 4.31 de verilmiştir. Çizelge Adana ve Mersin İllerinde Seçilen Yumurtacı Kümeslerde Ölçümler Sonucu Elde Edilen Sıcaklık Değerleri ( C) Haziran Temmuz Ağustos Eylül Maksimum Minimum Adana 27,0 29,1 29,9 27,2 31,8 23,7 Mersin 26,0 28,5 29,3 26,2 30,8 22,5 Ortalama 26,5 28,8 29,6 26,7 31,3 23,1 Meteorolojik Değerler Adana Mersin Ortalama 25,65 28,75 29,15 26,2 30,55 22,45 Çizelgelerden de görüldüğü gibi aylık ortalamalara bakıldığında en yüksek sıcaklık değerleri ortalaması 29,6 C ile Ağustos ayında gözlenmiştir. Maksimum sıcaklık Adana da 31,8 C, Mersin de 30,8 C olarak bulunurken, minimum sıcaklık Adana da 23,7 C, Mersin de 22,5 C olarak bulunmuştur. Bulgular bazı literatür bilgileri ile uyumlu bazıları ile uyumsuz bulunmuştur. Bunun verilen sıcaklık değerleri aralığının farklı olmasından kaynaklanabileceği düşünülmektedir. 91

103 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Sıcaklık ( C) Günler Haziran Temmuz Ağustos Eylül Şekil Adana da Yumurtacı Kümeslerden Elde Edilen Kümes İçi Sıcaklıklar Sıcaklık ( C) Günler Haziran Temmuz Ağustos Eylül Şekil Mersin de Yumurtacı Kümeslerden Elde Edilen Kümes İçi Sıcaklıklar Adana ve Mersin illerinde dijital ölçüm aletleri ile seçilen kümeslerde yapılan oransal nem ölçümlerinde aylara göre elde edilen sonuçlar Çizelge 4.28 ve Şekil 4.32 ve 4.33 de verilmiştir. 92

104 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Çizelge Adana ve Mersin İllerinde Seçilen Yumurtacı Kümeslerde Ölçümler Sonucu Elde Edilen Oransal Nem Değerleri (%) Haziran Temmuz Ağustos Eylül Maksimum Minimum Adana 62,3 64,1 68,5 49,3 78,2 27,1 Mersin 65,5 66,5 69,3 55,5 75,4 33,1 Ortalama 63,9 65,3 68,9 52,4 41,3 30,1 Meteorolojik Değerler Adana Mersin Ortalama 25,65 28,75 29,15 26,2 30,55 22,45 Nem (%) Günler Haziran Temmuz Ağustos Eylül Şekil Adana da Yumurtacı Kümeslerden Elde Edilen Kümes İçi Oransal Nem Değerleri Nem (%) Günler Haziran Temmuz Ağustos Eylül Şekil Mersin de Yumurtacı Kümeslerden Elde Edilen Kümes İçi Oransal Nem Değerleri 93

105 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Kümes içerisindeki oransal nem değeri yüksek olduğu takdirde hayvanlar vücutlarındaki suyu dışarı atmaya çalışırken daha hızlı bir şekilde solunum yapmak zorunda kalırlar. Kümes içinde oransal nemin çok düşük olması sonucunda ise, altlıklardan çıkan toz havaya karışır ve tavukların solunum yollarında bir takım enfeksiyonların oluşmasına neden olur. Yumurtacı kümeslerde oransal nem oranı, bir çok faktöre göre değişmekle beraber %50-70 arasında değişmektedir. İlk üç haftalık dönem için %60-70 oransal nemin önerildiği kaynaklar da bulunmaktadır (Türkoğlu, 1997). Hastalık etkenleri virüslerin ve solunum sorunlarının azaltılması için uygun nem oranı yumurtacı kümeslerde %55-70 arasında olmakla beraber, genelde %50-80 arasında değişir (Akbay, 1985). Kayral (1980), bildirdiğine göre, kümes içinde nem %40 dan aşağı %75 ve en çok %80 den yukarı çıkmamalıdır. Mutaf (1975), yaptığı bir çalışmada, yaz mevsiminde yumurtacı kümeslerde oransal nem ortalamalarını %50,3-67,6 ve kış mevsiminde ise %66,5-77,8 olarak saptamıştır. Alagöz (1983), yapmış olduğu çalışmasında, yumurtacı kümesler için oransal nemin en çok %75 olduğunu kabul etmiş ve ısı nem dengesi hesaplarını buna göre yapmıştır. Kayral ve Kayral (1985), bildirdiklerine göre, kümeste oransal nem %65 ile %75 oranında olmalıdır. Erensayın (1992), belirttiğine göre, yumurtacı tavuklar için optimum oransal nem %50-75 arasında olmalıdır. Erensayın (2001), bildirdiğine göre, yumurtacı kümeslerde nem oranı, bir çok faktöre göre değişmekle beraber, %50-70 ortalama bir değerdir. İlk 3 haftalık dönem için %60-70 oransal nem de tavsiye edilmektedir. Kümeslerde yapılan ölçümler sonucunda elde edilen ortalamalara bakıldığında en yüksek oransal nem değeri ortalaması %68,9 ile Ağustos ayında gözlenmiştir. Maksimum oransal nem Adana da %78,2, Mersin de %75,4 olarak bulunurken, minimum oransal nem Adana da %27,1 ve Mersin de %33,1 olarak bulunmuştur. Araştırma bulguları literatür bulguları ile uyumlu bulunmuştur. Kümes içerisindeki nem düzeyi hayvanların yaşayabileceği optimum sınırlar içindedir Kümeslerin Hayvan Yoğunluğu ve Ölüm Oranına Göre Dağılımı Kafes sisteminde piliç büyütme döneminde m² taban alanı başına beyaz yumurtacılarda 30 adet ve kahverengi yumurtacılarda 25 adet olarak hesaplanır. 94

106 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Kafes sisteminde, beyaz yumurtacılarda tavuk başına ortalama cm² taban alanı ve kahverengi yumurtacılarda cm² taban alanı hesaplanabilir. Yumurta tavuklarında bir kafes gözüne konulabilecek optimum tavuk sayısı 5-6 adettir. Kafes sisteminde m² kümes alanı başına tavuk sayısı, tek katlı kafeslerde adet, kaliforniya tipi kafeslerde adet, üç katlı kafeslerde adet ve dört katlı kafeslerde adet kadardır (Erensayın, 2001). Anket uygulanan kümeslerin %11,1 inde kafeste 3 tavuk, %22,2 sinde kafeste 4 tavuk ve %33,3 üde kafeste 5 tavuk bulunduğu belirlenmiştir. Bulgular literatür bilgileri ile uyumludur. Üretimi yapılan genotipin bütün kümeslerde dış kaynaklı olduğu saptanmıştır. Yumurtacı tavuklarda aylık ölüm oranı, birinci verim döneminde, ikinci verim döneme nazaran biraz daha fazladır. Bu farklılık ta değişken olmakla beraber %2 civarındadır. Böylece birinci dönemde aylık ölüm oranı %1 kadar ise ikinci yılda bu oran %0,98 olabilecektir. Bazı kaynaklarda ölüm oranının tüy döken sürüde %0-1,2 kadar daha az olduğu bildirilmektedir (Erensayın, 1992). Ölüm oranı yumurtlama döneminde kümeslerin %70,4 ünde %4-5, %29,6 sında %2-3 olarak belirlenmiştir. Ölüm oranı yaz aylarında aşırı sıcaklardan dolayı artış göstermektedir Kümeslerin Bakım ve İdare Durumuna Göre Dağılımı Yumurtacı işletmelerde günlük ve haftalık kayıtlar ile yumurtlama devresi sonunda hazırlanan sürü özeti olmak üzere değişik tipte kayıtlar tutulur. Bilgiler haftalık kayıt kartlarına günlük olarak işlenir. Hafta sonunda tutulan kayıtlara göre sürünün performansını gösteren % yumurta verimi, yemden yararlanma oranı gibi değerler hesaplanır (Erensayın,1992). Anket uygulanan kümeslerin hepsinde verimle ilgili kayıtlar tutulmaktadır. Testik (1988), çalışmasında işletmelerin %95,7 sinde verimle ilgili kayıtların tutulduğunu belirtmiştir. Bulgular Testik in bulguları ile uyum içindedir. Karma yem ihtiyaçları incelenen kümeslerin %44,4 ünde işletmede üretildiği ve %55,6 sında dışardan satın alındığı belirlenmiştir. Yemini kendisi yapan işletmeler daha çok büyük kapasiteli kümeslerdir veya yem fabrikalarına ait kümeslerdir. 95

107 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Anket uygulanan kümeslerin %85,2 sinde hayvanlar civciv döneminde alındığı saptanmıştır. Yerde ve ızgaralı sistemde yetiştiricilik yapan işletmelerde civcivlerin aynı kümeslerde büyütüldüğü, kafeste yetiştiricilik yapan işletmelerde ise ayrıca civciv büyütme kümeslerinin olduğu gözlemlenmiştir. Geriye kalan %14,8 kümeste ise hayvanların yumurtlama döneminde alındığı, kümeslerin hepsinde hayvanların 1 yumurtlama dönemi elde tutulduğu ve sonra satıldığı gözlemlenmiştir. Bunun sebebi ise ikinci verim döneminde yumurta sayısında meydana gelen düşme ve tüy döküm süresince hayvanların elde tutulması ile meydana gelecek ekonomik kaybın önlenmesidir. Bölgede incelenen kümeslerin çoğunluğunda Browning genotipinin kullanıldığı, bunun yanında Lohmann, Hy-Line ve Nick Brown genotiplerininde yetiştirildiği gözlemlenmiştir. Bütün kümeslerde kahverengi yumurtacı genotipler kullanılmaktadır. Yumurtanın gün içerisinde sık olarak toplanması yumurtada çatlak ve kırık oranını azaltmaktadır. Yumurtalar günde en az 3 kere, yaz aylarında ve yaşlı sürülerde daha sık toplanmalıdır. İncelenen kümeslerin %18,5 inde günde 1 defa, %29,6 sında 2 defa, %3,7 sinde 3 defa, %14,8 inde 4 defa ve %33,3 ünde 5 defa yumurta toplandığı, tavuk başına ortalama yumurta verimi (yıllık) kümeslerin %25,9 unda 220 adetten az, %22,2 sinde adet, %51,9 unda 240 adetten fazla olduğu, yumurtaların kümeste bekleme süresi en fazla kümeslerin %37 sinde 1 hafta ve %63 ünde 2 hafta olduğu belirlenmiştir. Kümeslerin %29,6 sında işletmede sınıflama yapıldığı ve %70,4 ünde yapılmadığı gözlemlenmiştir. Sınıflama yapılmasa bile kırık, çatlak ve lekeli yumurtaların ayrıldığı belirlenmiştir. Testik (1988), araştırmasında kümeslerin %21,7 sinde 1 defa, %13,1 inde 2 defa, %34,8 inde 3 defa ve %30,4 ünde 4 defa ve daha fazla yumurta toplandığını belirtmiştir. Tavuk başına ortalama yumurta verimini kümeslerin çoğunda %34,8 inde ve %26,1 inde 240 tan fazla olduğunu belirlemiştir. Yumurta toplama sayısı kümeste çalışan eleman sayısına bağlı olarak değişmiştir. Hayvan başına yıllık yumurta sayısı ise 1988 yılından bu yana artış göstermiştir. Kümes sahiplerinden %18,5 inin tavukçuluğa başlarken kredi aldığı, %81,5 inin kredi almadığı görülmüştür. Bütün kümeslerin girişinde dezenfektan 96

108 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ paspası bulunduğu, her yetiştirme döneminden sonra dezenfeksiyonun yapıldığı ve hayvanlara gerekli bütün aşıların yapıldığı gözlemlenmiştir. Sağlık ve temizlik açısından bu uygulamaların yapılması gereklidir Ürün Değerlendirme Anket uygulanan kümeslerin %88,9 unda yumurta satışları günlük, %11,1 inde haftalık olarak yapılmaktadır. Satışların nasıl yapılacağı piyasanın yumurta ihtiyacına göre belirlenmektedir. Pazarlamada kümeslerin %44,4 ünde alıcı kümesten almakta, %33,3 ünde üretici alıcıya götürmekte ve %22,2 sinde bazen alıcı almakta bazen üretici götürmektedir. Kümes sahiplerinden %59,3 ünün pazarlamada kullanmak için bir araca sahip olduğu, %40,7 sinin bir araca sahip olmadığı saptanmıştır. Bir araca sahip olan kümeslerde genelde ürün alıcıya götürülmektedir. Böyle kümesler büyük ve kapasitesi yüksek kümeslerdir. Kapasitesi küçük olan kümeslerde genelde alıcı ürünü kümesten almaktadır Üreticilerin Karşılaştığı Sorunlar Araştırma kapsamında incelenen broiler ve yumurtacı işletmelerde yapılan görüşmeler sonucunda, üreticiler tarafından dile getirilmiş olan sorunlar ülke genelinde karşılaşılan sorunlarla aynıdır. Bunlar şöyle özetlenebilir: Yem kalitesindeki istikrarsızlıklar ve fiyatlardaki artışlar: Her zaman istenilen kalitede yemin bulunmaması, yem fiyatlarındaki aşırı artışlar ve bunun ürüne yansıması. Hayvanlar ile ilgili sorunlar. Satın alınan civcivlerde zaman zaman çok fazla hastalık çıkması. Hastalıklarla mücadelede yetersizlikler. Aşılama yapılmasına karşın salgın hastalıklarla mücadelede karşılaşılan zorluklar. Barınak ve ekipman sorunu. Yapılan kümeslerin yöre iklim koşullarına uygun olmaması ve kapasitenin yetersiz olması. Kümes içi ekipmanların hayvan ihtiyacını karşılayacak nitelikte olmaması. 97

109 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Teknik bilgi ve nitelikli eleman sorunu: Veteriner, teknisyen gibi konusunda bilgili ve deneyimli çalışan eleman sayısının az olması ve tavukçulukla ilgili yeni gelişmelerin takip edilmemesi. Ürün fiyatlarındaki istikrarsızlıklar. Arz-talep dengesizliği sebebiyle fiyatlarda meydana gelen dalgalanmalar. Pazarlama sorunu. Devlet desteğinin olmaması. Akkılıç ve Aksoy (1982), yapmış olduğu çalışmalarında, sorunları şöyle sıralamışlardır: Islah sorunu, üretim düşüklüğü sorunu, yem sorunu, barınak sorunu, pazarlama ve entegrasyon sorunu, araştırmaların yetersizliği sorunu, bilgi dağıtımı yetersizliği, sağlık sorunu ve eğitim sorunu. Testik (1988), yapmış olduğu çalışmada; bölge yetiştiricilerinin temel sorunlarının daha çok yem, damızlık civciv, hastalık, kredi, işçi, ürün fiyatları ve devletin desteği olduğunu belirtmiştir. Şenköylü (2001), Türkiye de tavukçuluk endüstrisinin sorunlarını damızlık sorunu, yem sorunu, hastalıklardan korunma sorunu, barınak ve ekipman sorunu, organizasyon ve pazarlama sorunu, eğitim sorunu ve kredi sorunu olarak belirtmiştir. Türkoğlu (1995), yapmış olduğu çalışmasında, ülkemiz tavukçuluğunun sorunlarının çözümü bakımından izlenmesi gereken politikaları şu başlıklar altında toplamıştır: Üretim tahminleri ve izlenmesi, üretimde verimliliğin iyileştirilmesi, kanatlı ürünlerinin pazarlanmasının iyileştirilmesi ve yıllık üretimin arttırılması, tavuk ürünleri üretim ve pazarlama bordlarının kurulması. Arıç (1996), çalışmada, bölge yetiştiricilerinin temel sorunlarının daha çok yem, damızlık civciv, hastalık, işçi ve ürün fiyatları olduğunu belirtmiştir. Can (1996), yapmış olduğu çalışmada, sorunları şöyle dile getirmiştir. 1.İşletme alt yapı sorunu: Broiler üretiminin geliştirilmesinde tam entegre büyük bir işletme modeli tercih edilmeli, yer seçimi sorunu, yerleşim planı sorunu, kapasite tayini sorunu, kredi ve teşvik sorunu ile üreticinin teknik bilgiye sahip olma sorunu üretim sorununun bir alt yapısı olarak değerlendirilmelidir. 2.Broiler sağlık sorunu: Sağlıklı damızlık seçimi, sağlıklı damızlık yumurta üretimi ve sağlıklı civciv üretimi sağlıklı broiler üretiminde temel özelliklerdir. 98

110 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ Yetersiz ve kullanıma uygun olmayan su kaynakları, yem hammaddelerinin mantarbakteri yüksekliği nedeniyle oluşan toksikasyonlar, tam donanımlı laboratuvar yokluğu, broiler üretiminde verimliliği azaltmakta ve büyük ekonomik kayıplara yol açmaktadır. 3.Yem sorunu: Broiler üretim maliyetinin %70 ini yem teşkil etmektedir. Yem girdisi olan hammaddelerin kalitesi yanında bulunmayışı broiler üretiminde maliyet artışı yanında üretimin durma riskini de getirmektedir. 4.Pazarlama sorunu: Yurt içi tüketimi üretimin altında gerçekleştiği için üretimde kriz meydana gelmektedir. Bunun için ihracatın geliştirilmesi ve tüketimin artırılması gerekmektedir. Can (1997), yaptığı bir çalışmada, Türkiye de broiler üretiminin sorunlarını 4 başlık altında toplamış ve bunların; işletme alt yapı sorunu, sağlık sorunu, yem sorunu ve pazarlama sorunu olarak belirtmiştir. Budak ve Çetin (1998), sektörün gelişebilmesi ve Dünya pazarlarında rakipleriyle daha güçlü bir şekilde rekabet edebilmesi için alınması gerekli önlemlerden bazılarını şu şekilde özetlemişlerdir: Mevcut yapısı itibariyle genellikle küçük kapasiteli işletmelerden oluşan tavukçuluk işletmeleri verilecek destek politikaları ile daha verimli ve karlı çalışabilir bir büyüklüğe ulaştırılmalıdır. Tavukçuluktaki gelişmenin istenilen düzeyde devam edebilmesi için tavuk ürünlerinin yeni kullanım alanları belirlenerek iç tüketimin teşvik edilmesi ve ihracatta yeni pazarların aranması yararlı olacaktır. Ülkemiz tavuk üreticilerinin ihtiyaç duyduğu üstün vasıflı damızlık materyalin ülke içinden temin edilebilmesine yönelik yatırımlara ağırlık verilmesi gerekir. Gerek sektörün çeşitli zincirleri arasındaki gerekse özel ve ilgili kamu sektörü arasında kurulacak koordinasyonun sağlanabilmesi için bir üst kuruluşun oluşturulması ve pazarlama organizasyonunu önemli ölçüde düzenleyebilecek olan pazarlama bordu uygulamasına geçilmesi, sektörün önemli bir çok problemine çözüm getirebilecektir. Akbay ve ark. (1999), ülkemiz tavuk ürünleri tüketiminin artırılmasına yönelik önerileri şu şekilde özetlemiştir: Hayvansal kaynaklı proteinin tüketim düzeyi nüfus artışı hızı ve gelir düzeyi ile yakından ilgilidir. Bu konuda planlama yapılırken ülkemizdeki nüfus kompozisyonunun yaşlara dağılımı, ortalama yıllık 99

111 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ gelir dağılımı ve kentlerdeki yaşam tarzındaki değişimler dikkate alınmalıdır. Yumurta ve tavuk eti tüketiminin askeri birliklerde ve Milli Eğitim e bağlı kurumlarda artırılmasına yönelik çalışmalar yapılmalıdır. İç pazar planlanırken tüketimin az olduğu aylar göz önüne alınarak fiyat dalgalanmaları engellenmelidir. Tüketimin artırılmasında sağlıklı beslenme yönünde toplumun bilinçlendirilmesi önem taşımaktadır. Bülbül ve Gündoğmuş (1999), yapmış oldukları çalışmalarında, et tavukçuluğunun ülke ekonomisindeki yerini belirtmişler ve et tavukçuluğunda karşılaşılan sorunları şöyle sıralamışlardır. Üretim ile ilgili sorunlar: Damızlık sorunu, yem fiyatları ve kalitesi, hayvan hastalıkları, barınak ve ekipman sorunu, teknik bilgi ve eleman sorunu, pazarlama ile ilgili sorunlar, ürün fiyatlarındaki istikrarsızlık, arz-talep dengesinin sağlanamaması, pazarlama hizmetlerindeki aksaklıklar, dış pazara açılma. Kenanoğlu ve ark. (1999) yaptıkları bir inceleme sonucunda, şu önerileri getirmişlerdir. Tavukçuluk ürünleriyle dengeli bir beslenme ve tüketimi sağlama amacıyla, sektörün pazar hacmini ve payını arttırabilmek için tavukçuluk sektöründe yapılacak yatırımların iyi planlanması; toplama, değerlendirme, işleme, depolama, satış koşulları gibi pazarlama hizmetlerinin günün koşullarına göre iyileştirilmesi gerekmektedir. Sektörün gerek üretici bazen de ve gerekse firma bazında gelişmesi için de yatırım teşviklerinin amaca uygun olarak geliştirilmesi ve entegrasyona giden işletmelerin ve yetiştiricilerin desteklenmesi yerinde olacaktır. Ancak sektörde yatırım artışını sağlamak için yatırım teşvikleri ve üretimden pazarlama hatta dışsatım aşamasına kadar uygulanan teşviklerin sık sık değişmemesi, sektörde uzun vadeli ve kalıcı olmasına özen gösterilmesi gerekmektedir. Ayrıca kriz döneminde arz fazlasının stoklanabilmesi için, yeterli finansman ve kredi olanaklarının sağlanması ve dış pazarlarda rekabet şansının arttırılması için dışsatım politikalarının da yeniden gözden geçirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Öztürk ve Durmuş (2002), belirttiğine göre, işletmelerin en önemli sorununun üretim maliyetinin yüksek olması nedeniyle kar marjının düşük olması veya hiç kar edilememesi ve pazarlamada yaşandığı belirlenmiştir. Bunlarla birlikte karşılaşılan sorunları şu şekilde sıralamak mümkündür. Yem hammaddelerinin dövize endeksli 100

112 4. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Fatma YENİLMEZ olması ve temininde yaşanan güçlükler, hayvan hastalıkları ile mücadele ve bu konuda yetişmiş yeterince teknik elaman olmayışı, aşı temininde yaşanan zorluklar ve aşıların bölgelerde görülen hastalıklara uygun suş olmayışı, özellikle LPG fiyatlarındaki aşırı artışla birlikte ısıtmada kullanılan enerjinin pahalı olması, yemlerin kalitesiz olması, kamu tarafından hayvan nakillerinin yeterince denetlenmemesi, küçük işletmelere, büyük işletmeler tarafından uygulanan rekabet, yurtdışından beyaz et ithalatı yapılması, işletmelerin kuruluşunda yaşanan bürokratik engeller, hayvanların gübresinin değerlendirilememesi, organizasyon eksikliği, kümeslerin birbirine yakın olması. URL (2004a), belirttiğine göre tavuk eti üretiminde ve yumurta üretiminde sektörün karşı karşıya bulunduğu sorunlar hemen hemen aynıdır. Her iki üretimde de karşılaşılan sorunları şöyle sıralamak mümkündür. Tüketimin yetersizliği, üretim maliyetlerinin yüksekliği, pazarlama organizasyonlarının yetersizliği, hijyen yönünden korunma sağlanması, damızlık üretimi, yeni üretim tesisleri kurulmasının kontrol altına alınması, tavuk ürünlerine verilen ihracat iadelerinin artırılması, yeni üretim tesisleri kurulmasının kontrol altına alınması. Bölgede belirlenen sorunlar ülke genelinde mevcut olan sorunlarla paralellik içindedir. Yem fabrikalarının hammadde seçiminde daha dikkatli olması yem kalitesini artıracak buda ürünlere yansıyacaktır. Bunun için yem fabrikalarının daha iyi denetlenmesi gerekmektedir. Damızlık civcivler ile ilgili hastalık sorununu halletmede daha dayanıklı hayvanların kullanılması ve bölgede daha fazla sağlık kuruluşlarının bulunması yararlı olacaktır. Yeni kurulacak olan barınakların bölge koşullarına uygun olarak yapılması, alet ve ekipman seçiminde otomasyona önem verilmesi ve çalıştırılacak elemanların eğitimli kişilerden seçilmesi üretimi olumlu yönde etkileyecektir. Küçük kapasiteli işletmelere verilecek destek politikaları ile daha verimli ve karlı çalışabilir duruma getirilmeli, tavuk ürünlerine yeni kullanım alanları belirlenmesi ile iç tüketim teşvik edilmeli ve ihracatta yeni pazarlar aranmalıdır. Tüketimin az olduğu yaz ayları dikkate alınarak fiyat dalgalanmaları önlenmelidir. Özel ve kamu sektörü arasındaki işbirliğinin artırılması bir çok sorunu çözmede etkili olacaktır. 101

113 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Fatma YENİLMEZ 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Araştırmada; Çukurova Yöresi ndeki (Adana ve Mersin illerindeki) 159 adet broiler ve 27 adet yumurtacı olmak üzere toplam 186 adet kümes üzerinde incelemeler yapılmış, incelemeye alınan işletmelerde bulunan kümeslerin yetiştiricilik, teknik ve yapısal özellikleri belirlenmeye çalışılarak bölgenin genel durumu hakkında bilgi verilmiş, bölgede büyük sorun oluşturan sıcaklıkla ilgili bir fikir olması açısından Adana ve Mersin de yöreyi temsil edeceğine inanılan 2 broiler ve 2 yumurtacı olmak üzere toplam 4 adet kümeste sıcaklık ve oransal nem ölçümleri yapılmıştır. Yörede bulunan broiler kümeslerinin çoğunluğu çok yüksek kapasiteli kümesler değildir. Eğer mekanik havalandırma tercih edilmeyecekse düşük kapasiteli kümesler yapılması önerilmektedir. Yumurtacı kümeslerde düşük kapasiteli kümesler daha çok eğimli ve taşlık olan tarıma elverişsiz arazilerde yapılmış ve doğal havalandırmayı tercih etmişler, daha büyük kümeslerin yapımında ise düz araziler tercih edilmiştir. Kapasitesi küçük olan kümesler doğal havalandırmayı, büyük kapasiteli kümesler mekanik+doğal havalandırmayı tercih etmiştir. Havalandırma yetersiz olan kümeslerde mekanik veya doğal+mekanik havalandırma önerilmektedir. İncelenen broiler kümeslerinde rakımı yüksek yerlerde kurulan kümesler tekniğine uygun olarak daha çok kuzey-güney konumunu ve pencereli sistemi, rakımı düşük yerde kurulan kümesler doğu-batı konumunu ve perdeli sistemi tercih etmişlerdir. Yumurtacı kümesler ise uzun eksen konumu doğu-batı olanların hepsinde perdeli pencere tipi tercih edilmiş ve konumu kuzey-güney olanlarda çoğunlukla perdeli tercih etmiş olup pencereli sistem tercih edenlere de rastlanmıştır. Pencereli sistemi tercih eden kümeslerde mekanik havalandırma veya doğal+mekanik havalandırma yapılması uygun olacaktır. Doğal havalandırma yapan kümeslerde hava giriş deliklerinin kullanılması ve havalandırma bacalarının tekniğine uygun yapılması doğal havalandırmanın etkinliği için gerkelidir. Çatı örtüsü malzemesi olarak kümeslerde genelde çinko kullanılmış, yalıtım malzemesi olarak cam yünü tercih edilmiştir. Çatı örtü malzemesi olarak bölgede 102

114 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Fatma YENİLMEZ kolayca bulunabilen, yerleştirilmesi kolay, sağlam ve yalıtım özelliği iyi olan eternit alternatif olarak kullanılabilir. Etüt edilen broiler kümeslerinde (%57,9) ve yumurtacı kümeslerde (%55,6) daha çok doğal havalandırma tercih edilmiştir. Yörede yüksek yaz sıcaklıklarının etkisini azaltmak için doğal havalandırma yanında mekanik havalandırmanın da yapılması verimi artıracak ve ölümleri azaltacaktır. İncelenen broiler kümeslerinde kümes sahiplerinin çoğunun (%55,3) ilkokul mezunu olduğu ve yumurtacı kümeslerde ise %74,1 inin yüksek okul mezunu olduğu dikkati çekmiştir. Kümes sahiplerinin eğitimli ve yetiştiricilik konusunda bilgi sahibi olması üretimi daha bilinçli yapmasını sağlayacak ve üretimi artıracaktır. Ayrıca kümeslerde eğitimli elemanların çalıştırılması verimlilik açısından şarttır. Araştırma kapsamındaki kümeslerde çalıştırılan teknik eleman sayısının yeterli olmadığı fakat çalıştırılan işçi sayısının yeterli olduğu belirlenmiştir. Kümeslerde teknik eleman ve veteriner bulundurulması gerekmektedir. Eğer bu yapılamıyor ise devlet veya özel şirketlerle işbirliği yapılmalıdır. Etüt edilen broiler kümeslerinin çoğu (%54,7) 500 m² ve daha az taban alanına sahip iken, yumurtacı kümeslerin büyük bir kısmı (%44,4) 801 m² ve daha büyük ve 500 m² ve daha az (%33,3) taban alanına sahiptir. Yetiştiriciler yetiştirmek istediği hayvan sayısına, hayvanın cinsine, yetiştirme yönüne ve tercih edeceği havalandırma sistemine göre kümes kapasitesini belirlemelidir. Etüt edilen broiler kümeslerinde kümesler teknik kurallara uygun olarak yapılmıştır. Bulgular ışığında bölgede inşa edilecek kümeslerde genişlik 9-10 m, uzunluk m ve yükseklik 2,50-3,00 m olarak yapılabilir. Araştırma kapsamındaki kümeslerin çoğunda temel ana malzemesi olarak taş kullanılmıştır. Kolay bulunması ve sağlamlık açısından taş kullanımı uygundur. İncelenen kümeslerde duvar ana malzemesi olarak genelde briket, bağlayıcı malzeme olarak hepsinde çimento kullanılmış ve kümeslerin çoğunun badanalı olduğu görülmüştür. Duvar ana malzemesi olarak bölgede yaygın olarak kullanılan ve ucuz olan briket kullanılması önerilir. Temizlik ve sağlık açısından duvarların sıvalı ve iki tarafı badanalı olması gerekir. 103

115 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Fatma YENİLMEZ Bölgede incelenen kümeslerde çoğunlukla çift eğimli (beşik) çatı kullanılmış, çatı örtü malzemesi olarak kümeslerin çinko ve yalıtım malzemesi olarak cam yünü tercih ettiği görülmüştür. Kümeslerde yaygın olarak kullanılan çift eğimli (beşik) çatı önerilmektedir. Tavan olmayan kümeslerde çatıda izolasyon yapılması gerekir. Yöremizin sıcak iklime sahip olmasından dolayı perdeli sistem önerilmektedir. Ancak büyük kapasiteli kümes düşünülüyorsa pencereli yapılması ve çevre kontrollü olması uygun olacaktır. Aynı şekilde sıcaklardan dolayı pencere alanının kümes taban alanına % oranının %25-28 arasında tutulmasında fayda vardır. Anket uygulanan kümeslerin büyük bir bölümünün kapılarında yapı malzemesi olarak demir kullanılmış olup, kapı boyu yeterli olurken kapı eni yetersiz bulunmuştur. Kümes içerisine giriş çıkışların rahat olması, traktör ve benzeri araçların rahat girmesi için kapı boyutlarının uygun ölçülerde (100 x 200 cm) yapılması gerekir. Anket uygulanan kümeslerin büyük kısmında yem deposu bulunduğu, bunlardan büyük bir bölümünün kümesin bir bölümünü yem deposu olarak ayırdığı belirlenmiştir. Kümeslerin yaklaşık tamamında yem depolamak için bir yer ayrıldığı ancak bunlardan bir kısmının hijyenik koşullara uymadığı belirlenmiştir. Sağlık açısından her kümeste yem deposu bulunması gerekir ve hijyene önem verilmelidir. İncelenen kümeslerin hepsinde bakıcı evi olmasına karşılık sadece büyük kümeslerde idari binaya rastlanmıştır. Etüt edilen broiler kümeslerinin %53,5 inde kesimhane bağlı olduğu firmaya ait bulunmuştur. Kesimhanesi bulunan kümeslerden %93,9 u adet/saat kapasite ile çalıştığı, uygulanan kesim şeklinin şok+bıçak (bayıltma ve sonrası kesim) olduğu, karın ve taşlık etrafındaki yağların atıldığı belirlenmiştir. Karkasların soğuk havaya konması çoğunda (%70,8) kesimden 8 saat sonra, hayvanların kesime gitmeden önce yemden kesilmesi kümeslerin %63,5 inde 8 saat önce olduğu belirlenmiştir. Kesim esnasında etin dışkı ile bulaşmaması ve et zayiatının olmaması için kesimden önce hayvanların yemden kesilmesi gerekmektedir. İnclenen broiler kümeslerinin büyük bölümünde (%40,3) zincir tipi yemlikler ve damlalıksız nippel suluklar (%58,5) kullanılmaktadır. Yumurtacı kümeslerin 104

116 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Fatma YENİLMEZ büyük bölümünde (%55,6) düz yemlikler ve nippel sulular kullanılmaktadır. İş gücünden ve zamandan tasarruf için tam otomatik yemlik ve suluk kullanımı gerekir. Broiler yetiştirmede kullanılan sistem hepsi içeri-hepsi dışarı yetiştirme sistemidir. Üretimi yapılan genotip kümeslerin çoğunda (%93,1) Ross dur. Yumurtacı kümeslerde de aynı şekilde kullanılan genotip dış kaynaklı ve kahverengi renkli Browning genotipidir. Sıcak koşullarda bütün kümeslerde stresi azaltması için yemlere vitamin ilavesi yapılmış olup, bir çok kümes diğer önlemlerden hiç birini almamıştır. Sıcaklık stresini azaltmak için yeme veya suya vitamin veya premiks ilavesi faydalı olacaktır. Anket uygulanan broiler kümeslerinin hepsinde ışıklandırma için elektrik enerjisi kullanılmıştır ve sürekli ışıklandırma yapılmış, ışıklandırma süresi 24 saat olarak alınmıştır. İncelemeye alınan bütün kümeslerde verimle ilgili kayıtlar tutulmuştur. Sürü kontrolü için kayıtların tutulması gerekir. İncelenen broiler kümeslerinde bir dönemdeki ölüm oranları kümeslerin büyük kısmında (%42,8) %4-5 oranındadır. Ölüm oranı yumurtacı kümeslerde %70,4 ünde %4-5 olarak bulunmuştur. Ölüm oranlarını aşağı çekmek için sıcaklık stresini azaltıcı önlemler alınmalıdır. Etüt edilen broiler kümeslerinde 1 yılda yapılan devre sayıları; hava şartlarına, pazarın talep durumuna ve tüketici tercihine göre değişmiştir. Yılda yapılacak ortalama devre sayısı 6 olarak önerilmektedir. Birim alana konulacak hayvan sayısının broilerlerde, besi süresine ve havalandırma durumuna bağlı olarak belirlenmesi önerilmektedir. Yumurtacılarda ise kullanılacak olan kafes sistemine, ışıklandırma ve havalandırma durumuna göre belirlenmesi uygun olacaktır. Anket uygulanan yumurtacı kümeslerin %85,2 sinde hayvanlar civciv döneminde alındığı, kümeslerin hepsinde hayvanların 1 yumurtlama dönemi elde tutulduğu ve sonra satıldığı gözlemlenmiştir. Ekonomik olması açısından yumurtacı kümeslerde hayvanların bir yumurtlama dönemi elde tutulması tercih edilebilir. Bütün kümeslerin girişinde dezenfektan paspası bulunduğu, her partiden sonra dezenfeksiyonun yapıldığı ve hayvanlara gerekli bütün aşıların yapıldığı 105

117 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Fatma YENİLMEZ gözlemlenmiştir. Sağlık açısından dezenfektan paspasının bulunması, her partiden sonra dezenfeksiyonun yapılması ve aşıların tamamının yapılması gerekir. Yumurta tavukçuluğu için bakım ve idarenin kolay olması açısından kafes sisteminin tercih edilmesi önerilmektedir. Kafes sisteminde 3 katlı apartman tipi kafesler önerilmekte, daha fazla katlı kafeslerde aydınlatma ve havalandırma problemleri ortaya çıkmaktadır. Kırık, çatlak ve lekeli yumurta sayısında artma olmaması için günlük yumurta toplama sayısının mümkün olduğu kadar fazla tutulması önerilmektedir. İncelenen broiler kümeslerinin çoğunda hayvan satışları canlı olarak yapılmakta, satışların çoğu toptan olmakta ve pazarlamada alıcı kümesten almaktadır. Yumurtacı kümeslerin çoğunda yumurta satışları günlük yapılmakta ve alıcı kümesten almaktadır. Yumurtaların taze tüketimi açısından satışların günlük yapılması gerekir. Adana ve Mersin illerinde dijital ölçüm aletleri ile yapılan sıcaklık ve oransal nem ölçümlerinde seçilen kümeslerde elde edilen aylık ortalamalara bakıldığında en yüksek sıcaklık ve oransal nem değerleri ortalaması broiler kümeslerinde 30,2 C ve %66,9 ile Ağustos ayında ve yumurtacı kümeslerde, yine 29,6 C ve %68,9 ile Ağustos ayında gözlenmiştir. Çalışma sonuçları dikkate alınarak yöremizde inşa edilecek kümeslerde önerilen kümes planlama kriterleri aşağıda verilmiştir. Broiler kümeslerinde kapasite yapılan havalandırmaya bağlı olarak adet veya daha yüksek yapılabilir. Kümesin uzun eksen konumu doğu-batı, kümeslerde genişlik 9-10 m, uzunluk m, yükseklik 2,5-3,0 m olabilir ve çatı şekli çift eğimli çatı, çatı örtü malzemesi olarak çinko, çatı yalıtım malzemesi olarak ta cam yünü kullanılması önerilmektedir. Temel ana malzemesi olarak taş, duvar malzemesi olarak briket yapılması kolay bulunması açısından önerilmektedir. Kümeslerde pencerelerin perdeli yapılması ve kapasiteye göre seçilmesi daha uygun olacaktır. Ekipman olarak yemliklerde otomatik askılı veya spiral yemlikler, suluk olarak yine otomatik suluklar önerilmektedir. Yumurtacı kümeslerde doğal havalandırma yapılması planlanıyorsa adetlik kapasite önerilmektedir. Eğer mekanik havalandırma yapılacaksa 106

118 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Fatma YENİLMEZ kapasite adete kadar çıkarılabilir. Kümesin uzun eksen konumu doğu-batı, kümeslerde genişlik 9-10 m, uzunluk m, yükseklik 2,50-3,00 m olabilir ve çatı şekli çift eğimli çatı, çatı örtü malzemesi olarak çinko, çatı yalıtım malzemesi olarak ta cam yünü kullanılması uygun olacaktır. Temel ana malzemesi olarak taş, duvar malzemesi olarak briket yapılması önerilir. Kümeslerde pencerelerin perdeli yapılması yöre için uygundur, fakat kapasiteye göre seçim yapılması daha iyi olacaktır. Ekipman olarak otomatik yemlik ve nippel suluklar iş gücü tasarrufu açısından önerilmektedir. Çukurova Yöresi tavukçuluğunun sorunları damızlık, yem, sağlık koruma, pazarlama, eğitim, ürün fiyatındaki istikrarsızlıklar, devlet desteğinin olmaması ve yaz aylarında yüksek sıcaklık sorunudur. Bölgemizde doğal havalandırmanın yetersiz kaldığı durumlarda mekanik havalandırma önerilmektedir. Yüksek sıcaklığın etkisini azaltmak için; içme suyunun soğutulması, havalandırma debisinin artırılması, kümes çatısının yalıtılması, yataklığın 5 cm den yüksek olmaması, kümes dış yüzeyinin açık renkte boyanması, kümes kurulurken kümes genişliğinin yeterli yapılması ve kümeslerin uzun eksenlerinin doğu-batı yönünde olması, kümeslerin çevresinde ot veya benzeri yeşil bitki örtüsü ve ağaçlandırma yapılması yetiştiricilere önerilebilir. Üretimi artırmak ve bölge yetiştiricilerinin sorunlarının çözümü için yetiştiriciler, damızlık işletmeleri, yem üreticileri, pazarlama organizasyonları ve konuyla ilgili devlet kuruluşları düzeyinde teknik ve ekonomik iyi bir organizasyona ihtiyaç vardır. 107

119 KAYNAKLAR AKBAY, R., Bilimsel Tavukçuluk. s Ankara. AKBAY.,R., YALÇIN, S., CEYLAN, N., ORHAN, E., Türkiye Tavukçuluğunda Gelişmeler ve Hedefler. www. zmo.org.tr/ etkinlikler/ 5tk02/31.pdf.( ) AKKILIÇ, M., AKSOY, F., T., Türkiye de Tavukçuluğun Ana Sorunları. Uluslar arası Bilimsel Tavukçuluk Kongresi Mayıs. (27-33). Ankara. AKSOY, T., Tavuk Yetiştiriciliği. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Zootekni Anabilim Dalı. S.257, Ankara. ALAGÖZ, T., Çukurova Bölgesinde Tavukçuluk İşletmelerinde Kümeslerin Durumu, Özellikleri ve Bölge İklim Koşullarına Uygun Planlarının Geliştirilmesi Üzerinde Bir Araştırma. Ç.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü Kültürteknik Anabilim Dalı (Doktora Tezi), Adana. ALTAN, A., ALTAN, Ö., ÖZKAN, S., Yüksek Yaz Sıcaklıklarında Kafes Yerleşim Sıklığının Yumurta Tavuklarının Performansı Üzerine Etkileri. Tavukçuluk Araştırma Dergisi,, Journal of Poultry Research, Cilt 2, sayı 1, Ankara. ARIÇ, H., Çukurova Bölgesi Broiler (Broiler) Yetiştiriciliğinin Yapısı ve Sorunları. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Zootekni Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. (45) s., Adana. ATILGAN, A., Adana İli Perde Sistemli Etlik Piliç (Broiler) Kümesinde Çevre Koşullarının Düzenlenmesi Üzerine Bir Araştırma. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarımsal Yapılar ve Sulama Anabilim Dalı (Doktora Tezi), s.153, Adana. BAŞURAL, S., Kafesli Kümes Sistemlerinin Tasarımı Üzerine Bir İnceleme. Uludağ Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Kültürteknik Anabilim Dalı Yüksek Lisans tezi, Bursa. BELL, D., D., Management in Alternative Housing Systems. (D. D. BELL, W. D. WEAWER Edited). Commercial Chicken Meat And Egg Production, Kluwer Academic Publishers, Fifth Edition, s.1365, Virjginia. 108

120 BUDAK, Ş., ÇETİN, B., AB ne Tam Üye Olma Eşiğinde Türkiye Tavukçuluğunun Genel Yapısı. II. Ulusal Zootekni Kongresi. S: , Bursa BÜLBÜL, M., GÜNDOĞMUŞ, E., Türkiye de Et Tavukçuluğu Endüstrisinde Üretim ve Pazarlama Aşamasında Karşılaşılan Sorunlar ve Çözüm Önerileri. VIV. Poultry Yutav 99. Uluslar arası Tavukçuluk Fuarı ve Konferansı /06/1999. ( ), İstanbul. CAHANER, A., DEEB, N., Breeding Broilers For Adaptability to Hot Conditions. XXII World s Poultry Congress, Abstract, 8-13 June. İstanbul- Turkey. CAN, H., Türkiye Broiler Üretiminin Sorunları. Ulusal Kümes Hayvanları Sempozyumu Kasım. (60-63),Adana., Türkiye de Broiler Üretiminin Sorunları. Tavukçunun Sesi Dergisi. Yumurta Üreticileri Derneği Yayın Organı, 79:69-71, İstanbul. ÇAĞIL, Ö., Çukurova Bölgesinde Kasaplık Piliç (Broiler) Üretimi ve Pazarlama Sorunları Üzerinde Bir Araştırma. Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Hayvan Yetiştirme ve Islahı Bölümü (Mezuniyet Tezi), (14)s., Yayınlanmamış, Adana. ÇAKIR, R., Tavuk Yetiştiriciliği. ( :18). ÇELİK, M., Y., Gelemen Tarım İşletmesindeki Hayvancılık Tesislerinin Yapısal ve Fonksiyonel Özellikleri. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarımsal Yapılar ve Sulama Anabilim Dalı. Yüksek Lisans Tezi, Ankara ÇETİN, B., Ankara İli Kasaplık Piliç İşletmelerinin Ekonomik Analizi. Ankara Üniversitesi Tarım Ekonomisi Bölümü Yüksek Lisans Tezi, Ankara. DİE, Tarımsal Yapı Değerlendirme (Üretim, Fiyat; Değer), Adana. DONAR, H., Adana-Mersin İllerinde Broiler Üretim Ekonomisi. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı. Yüksek Lisans Tezi, Adana. 109

121 DURMAZ, C., Soğuk İklim Koşullarında Uygun 8000 Adet Broiler (Broiler) Kümes Planlaması. Çukurova Üniversitesi Tarımsal Yapılar ve Sulama Bölümü (Bitirme Tezi), Yayınlanmamış, Adana. ERDEM, M., Tarsus Köy-Tür A. Ş. Bağlantılı Broiler İşletmelerinin Verimlilik Yönünden Karşılaştırılması. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Zootekni Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, s.104, Adana. ERENSAYIN, C., Bilimsel-Teknik-Pratik Tavukçuluk. 72 TDFO Matbaası, Ankara. ERENSAYIN, C., Yeni Tavukçuluk Bilimi. Nobel Yayın Dağıtım, 324 s, Ankara. ERİYETKİN, M., T.K.V. Köy-Tür Elazığ Tavukçuluk Sanayi A. Ş. nin Teknik Yönden İncelenmesi. Ege Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Zootekni Bölümü Yüksek Lisans Tezi, İzmir. ERNST, R., A., Housing For İmproved Performance in Hot Climates. (N., J., DAGHİR Edited). Poultry Production in Hot Climates, Cab İnternational, s. 303, United Arab Emirates. GÜLBAHAR, A., Adana İli İlçe ve Köylerinde Broiler (Broiler) Kümeslerinin Yapısal Yönden Mevcut Özellikleri İle Gelişme Durumlarının Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarımsal Yapılar ve Sulama Anabilim Dalı. Yüksek Lisans Tezi, Adana. GÜNEŞ, T., ALBAYRAK, M., Türkiye Tavukçuluğunda Pazarlama Sorunları ve Çözüm Önerileri. Tavukçunun Sesi Dergisi. Yumurta Üreticileri Derneği Yayın Organı, 79:57-64, İstanbul. GÜRDİL, G., A., K., Kümeslerde Havalandırma Sistemlerinin Tasarımına Yönelik Bir Programın Geliştirilmesi Üzerine Bir Araştırma. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarım Makineleri Ana Bilim Dalı (Doktora Tezi), s.213, Adana. GÜRSOY, O., Kasaplık Piliç Üretiminde Verimlilik Ölçümü: İşletmeler, İller ve Bölgeler Arası Karşılaştırmalar. M.P.M. Milli Prodüktivite Merkezi Yayınları. No:22 s. 121, Ankara 110

122 KAYAALP, T., BERBEROĞLU. E., Tokat Bölgesindeki Tavukçuluk İşletmelerinin Durumu Üzerine Bir Araştırma. Uluslararası Hayvancılık 99 Kongresi Eylül , İzmir. KAYRAL, N., Yeni Teknik Tavukçuluk. İnkılap ve Aka Kitabevleri, 2. Baskı,376 s., İstanbul. KAYRAL, N., KAYRAL, G., Yeni Teknik Tavukçuluk. İnkılap Kitabevi, 3. Baskı, 491 s. İstanbul. KENANOĞLU, Z., SANER, G., KAYA, F., Türkiye de Ege Bölgesinde Hayvancılık Sektörüne Yönelik Teşvik Belgeli Yatırımlar Kapsamında Tavukçuluğun Yeri ve Önemi Üzerine Bir İnceleme. Uluslararası Hayvancılık 99 Kongresi Eylül , İzmir. KOCA, S., Piliç Eti Sektörünün Durumu. Gıda Teknolojisi Dergisi, Haziran Sayısı, yıl:8, Sayı:6, s İstanbul. KOÇ, A., DÖLEKOĞLU, T., Türkiye de Yumurtanın Gelir-Talep ve Fitay- Talep Esnekliği. Ulusal Kümes Hayvanları Sempopzyumu Kasım. ( ), Adana. KUTLU, H., R., GÖRGÜLÜ, M., BAYKAL, L., Tavukçulukta Beslenme- Çevre Sıcaklığı İlişkisi. Ulusal Kümes Hayvanları Sempozyumu 96, , Adana. KÜÇÜKAYDIN, H., Hatay İlindeki Tavukçuluk İşletmelerinin Yapısal Özellikleri, ekonomik Durumları, Sorunları ve Çözüm Yolları. Mustafa Kemal Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Zootekni Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, s.48, Hatay. LACY, M., P., Broiler Management. (D. D. BELL, W. D. WEAWER Edited). Commercial Chicken Meat And Egg Production, Kluwer Academic Publishers, Fifth Edition, s.1365, Virjginia. MORRİS, T., R., Environmental Control For Layers. World s Poultry Science Journal, Vol.60, June MUTAF, S., İzmir İlinde Bazı Tavukçuluk İşletmelerinde Kümes İçi Çevre Koşulları Üzerinde Bir Araştırma. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, 261, İzmir. 111

123 MUTAF, S., GÖNÜL, T., Kasaplık Piliç Yetiştiriciliğinde Farklı Isıtma Sistemleri İle Yerleşim Sıklığının Canlı Ağırlık Artışı ve Yemden Yararlanma Yeteneği Üzerine Etkileri. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, No:357, İzmir. MUTAF, S., ALTAN, A., ELMAS, K., Kapalı Ve Açık Kümeslerde Yaz Hava Değişiminin Psikometrik Sonuçları Üzerine Bir Araştırma. Doğa Bilim Dergisi, Seri D 4(1),, Ankara. MUTAF, S., Tavuk Kümeslerinde Çevre Denetiminin Ekonomisi. Uluslar arası Bilimsel Tavukçuluk Kongresi, Mayıs, S , Ankara., Hayvan Barınaklarında Doğal Havalandırma ve Hesaplama Yöntemi. Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 1 (2), 75-85, Antalya. MUTAF, S., ALKAN. S., DOĞAN. Ş., Sıcak Yörelerdeki Kümeslerin İklimsel Projelendirme İlkeleri. Uluslararası Tavukçuluk Fuarı ve Konferansı. 3-6 Haziran , İstanbul. MUTAF, S., ALKAN. S., ŞEBER, N., Yaz Koşullarındaki Isıl Çevrenin Farklı Genotiplerdeki Et Tipi Ebeveyn Hattı Horozların Vücut ve Vücut Yüzeyi Sıcaklıklarına Etkileri. Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 16 (2), , Antalya. NORTH, M., O., Commercial Chicken Production Manual. The Avia Publishing Company, s.469, California. NOYAN, M., Niğde ve Kayseri İlleri Tavukçuluk İşletmelerinin Yapısal Özellikleri, Ekonomik Durumları, Sorunları ve Çözüm Yolları. Mustafa Kemal Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Zootekni Bölümü Yüksek Lisans Tezi, Antakya. ORAK, M., Ş., Diyarbakır Yöresi İklim Şartlarına Uygun Kafes Tipi Kümes İçin Uygun Statik-Mimari Sistemin ve Kullanılabilecek Yapı Malzemesinin Seçimi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarımsal yapılar ve Sulama Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Van. 112

124 ÖZEN, N., Tavukçuluk (Yetiştirme, Islah, Beslenme, Hastalıklar, Et ve Yumurta Teknolojisi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi, 2. Baskı, Samsun. ÖZGÜZ, E., Ülkemizde Yumurta Üretimi ve Tüketimi. İnfovet Hayvan Sağlığı Sektörü Dergisi. Mayıs 2004, s:5, 22-24, İstanbul. ÖZTÜRK, F., DURMUŞ, İ., Türkiye'deki Tavukçuluk İşletmelerinin Genel Durumu. ( :49). SAYLAM, K., Türkiye nin Karadeniz Bölgesinde Tavukçuluğun Durumu. Uluslararası Tavukçuluk Fuarı ve Konferansı. 3-6 Haziran , İstanbul. ŞAHAN, Ü., İPEK, A., BUDAK, Ş., Bursa ve Balıkesir İllerinde Tavukçuluğun Durumu ve Türkiye Genelindeki Yeri. II. Ulusal Zootekni Bilim Kongresi Eylül. ( ) Bursa. ŞENGÜL, T., KARLI, B., KONCA, Y., DOĞAN, Z., GAP Bölgesindeki Tavukçuluk İşletmelerinin Teknik ve Yapısal Özelliklerinin İncelenmesi. Uluslar arası Hayvancılık 99 Kongresi Eylül. ( ), İzmir. ŞENKÖYLÜ, N., Modern Tavuk Üretimi. Trakya Üniversitesi, Tekirdağ Ziraat Fakültesi, Zootekni Bölümü, Tekirdağ. TEKİNEL, O.,KUMOVA, Y., ALAGÖZ, T., Çukurova İklim Koşullarına Uygun Hayvan Barınakları Planlaması. Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yardımcı Ders Kitabı, No:21, Adana. TESTİK, A., Çukurova Bölgesi Yumurta Tavukçuluğunun Teknik Yapısı. Doğa Türk Veterinerlik ve Hayvancılık Dergisi. 12 ( 3: ), Ankara. TOSUN, M., Balıkesir Tavukçuluk İşletmelerinin Yapısal Özellikleri Üzerine Bir İnceleme. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü Yüksek Lisans Tezi, İzmir. TÜRKOĞLU, M., Türkiye Tavukçuluğunun Durumu. YUTAV 95 Uluslar Arası Tavukçuluk Fuarı ve Konferansı , İstanbul., Tavukçuluk, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü Lisans Üstü (Ders Notları), Ankara. TÜRKOĞLU, M., ARDA, M., YETİŞİR, R., SARICA, M., ERENSAYIN, C., Tavukçuluk Bilimi, Yetiştirme ve Hastalıklar. 1-11, SAMSUN. 113

125 UĞURLU, N., Konya İlindeki Yumurta Tavuğu İşletmelerinde Kümeslerin Teknik ve Tasarım Özellikleri Yönünden Değerlendirilmesi. Selçuk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarımsal Yapılar ve Sulama Anabilim Dalı Doktora Tezi, Konya. URL, 2004a. uretim/ istatistikler/ istatistikler.&curdir=\uretim\istatistikler&fl=uretim_ istatistikleri/ hayvansal_ uretim/dunya/yumurta_uretimi.htm. ( :57). URL, 2004b ekutup96/o480/ asbest/ asbest.htm. ( :33). WEAWER, W., D., Poultry Housing. (D. D. BELL, W. D. WEAWER Edited). Commercial Chicken Meat And Egg Production, Kluwer Academic Publishers, Fifth Edition, s.1365, Virjginia. YAMAZAKİ, M., MURAKAMİ, H., TAKUSARİ, N., KURİHARA, M., NAKAYAMA, Y., OTSUKA, M., ABE, H., TAKADA, R., Effect of Chronic Heat Exposure With Different Relative Humidity on Growth Performance, Meat Production and Energy Metabolizm in Broiler Chickens. XXII Worlds Poultry Congress, 8-13 June, İstanbul-Turkey. YASLIOĞLU, E., Bursa Yöresinde Ticari Broiler Kümeslerinin Tasarım ve Proje Özellikleri İle İyileştirme Olanaklarının Araştırılması. Uludağ Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarımsal Yapılar ve Sulama Anabilim Dalı. Yüksek Lisans Tezi, Bursa. 114

126 ÖZGEÇMİŞ 1970 yılında Adana nın Tufanbeyli ilçesinde doğdum. İlk, orta ve lise öğrenimimi aynı yerde tamamladım yılında Ç.Ü. Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümünde lisans öğrenimime başladım ve1992 yılında mezun oldum. Aynı yıl Ç.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü Zootekni Anabilim Dalında Yüksek Lisans eğitimime başladım ve 1996 yılında mezun oldum. Aynı Anabilim dalında 1996 yılında Doktora Programına başladım ve eğitimime devam etmekteyim. Ayrıca 1997 yılında Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde Sınıf Öğretmeni olarak çalışmaya başladım ve halen görevime devam etmekteyim.

127 EK- 1 ANKET FORMU BROİLER 1.İŞLETME İLE İLGİLİ BİLGİLER 1.Mülk 2.Kira 3.Ortak 4.Diğer 1.Kuruluş Yılı ve Öncesi ve Sonrası 2.Kuruluş Kapasitesi ve Aşağısı ve Yukarısı 3.Arazi Varlığı 1.5 Dönüm ve Aşağısı Dönüm 3.10 Dönümden Yukarı 4.En Yakın Yerleşim Merkezine Uzaklığı 1.5 Km ve Aşağısı Km Km Km 5.21 Km Yukarısı 5.İşletmenin Kurulduğu Yerin Topoğrafik Durumu 1.Eğimli 2.Düz 3.Taşlık 6.Yapıların Hakim Yönü 1.Doğu-Batı 2.Kuzey-Güney 3.Diğer 7.İşletmenin Rakımı 1.20 M ve Aşağısı M M M 5.261m ve Yukarısı 8.Mülkiyet Durumu 2.İŞLETME SAHİBİ İLE İLGLİ BİLGİLER 1.Tahsil Durumu 1.Yüksek Okul 2.Lise 3.Orta Okul 4.İlkokul 5.Tahsili Yok 2.Mesleği 1.Zooteknist 2.Veteriner 3.Ziraat Mühendisi 4.Diğer 5.Çiftçi 3.Tavukçuluğa Başlama Yılı ve Öncesi ve Sonrası 4.Başlangıçta Tavukçuluk Deneyimi 1.İyi 2.Orta 3yok 5.İşletme Sahibinin Eğitimi 1.Kursa Katılmış 2.Diplama Almış 3.Eğitimi Yok 3.İŞLETMEDEKİ KÜMESLER VE DİĞER BİNALAR İLE İLGİLİ BİLGİLER 1.İşletmede Çalışan Veteriner Sayısı 0.Hiç.Yok ve Yukarısı 2.İşletmede Çalışan Ziraat Sayısı Mühendisi

128 0.Hiç Yok ve Yukarısı 3.İşletmede Çalışan Teknisyen Sayısı 0.Hiç Yok ve Fazlası 4.İşletmede Çalışan İşçi Sayısı 0.Hiç Yok ve Fazlası 5.Kümes Sayısı den Fazla 6.Kümes Büyüklüğü m² den az m² m² m² m² den fazla 7.Kümes Genişliği m m m m m ve daha uzun 8.Kümes Uzunluğu m m m m m m ve daha uzun 9.Kümes Yüksekliği m m m m m ve daha uzun 10.Temel Ana Malzeme Cinsi 1.Taş 2.Toprak 3.Beton 4.Tuğla 5.Diğer 11.Temel Kalınlığı 1.20 cm 2.30 cm 3.40 cm 4.50 cm ve Yukarısı 12.Temel Bağlayıcı Malzemesi 1.Toprak 2.Çimento 3.Diğer 13.Zemin Ana Malzeme Cinsi 1.Toprak 2.Beton 3.Karo 3.Diğer 14.Zemin Kalınlığı 1.10 cm ve Aşağısı cm cm 4.21 cm ve Yukarısı 15.Zemin Bağlayıcı Malzemesi 1.Çimento 2. Toprak 16.Duvar Ana Malzeme Cinsi 1.Taş 2.Briket 3.Tuğla 4.Diğer 17.Duvar Kalınlığı 1.20 cm 2.23 cm cm 18.Duvar Bağlayıcı Malzeme 1.Çimento 2.Diğer 19.Duvarlar 1.Ana Yapı Malzemesi 2.Yalnız İçten Sıvalı 3.Yalnız Dıştan Sıvalı 4.İki Yüzü Sıvalı 5.Badanalı 6.Badanasız 20.Tavan Ana Malzeme Cinsi 0. Yok 1.Tahta 2.Beton 3.Toprak 4.Diğer 21.Tavan Kalınlığı 1.10 cm De Aşağı cm cm cm

129 5.26 cm den Yukarısı 21.Tavan Bağlayıcı Malzeme 0.Yok 1.Çimento 2.Diğer 22.Kapı Ana Malzeme Cinsi 1.Tahta 2.Demir 3.Pimapen 4.Tahta+Demir 23.Piliç ve Civcivler İçin Bölme Olup Olmadığı 0.Yok 1.Var 24.Kümes Tabanı Malzemesi 1.Taş Blokaj Üzeri Beton 2.Toprak 3.Beton 4.Tuğla+Beton 5.Diğer 25.Çatı Şekli 1.Tek Eğimli 2.Çift Eğimli 3.Düz Çatı 4.Diğer 26.Çatı Örtü Malzemesi 1.Kiremit 2.Etermit+Cam Yünü 3.Çinko+ Cam Yünü 4.Ondülin 5.Aliminyum 6.Diğer 27.Tavan 0.Yok 1.Var 28.Pencere Durumu 0.Yok 1.Perdeli 2.Normal 29.Pencere Ana Malzeme Cinsi 0.Yok 1.Tahta 2.Demir 3.Pimapen 4.Tahta+Demir 30.Tecritodası 0.Yok 1.Var 31.Havalandırma Çeşidi 1.Doğal Havalandırma 2.Mekanik Havalandırma 3.Doğal+Mekanik 32.Hava Girişi 0.Yok 1.Var 33.Havalandırma Yeterliliği 1.Yeterli 2.Yetersiz 34.Kümes Planının Temin Edildiği Kuruluş 1.Kendi Fikri 2.Devlet Dairesi 3.Mühendis Çizmiş 4.Diğerleri 35.Yem Deposu 0.Yok 1.Var 36.Yem Depolama Süresi 1.Haftalık 2.15 Günlük 3.1 Aylık 4.Dönemlik 5.Bittikçe 37.İdare Binası 0.Yok 1.Var 38.Bakıcı Eve 0.Yok 1.Var 39.Kesimhane 0.Yok 1.Var 2. Bağlı Olduğu Firmaya Ait 40.Kesimhane Kapasitesi ve Aşağısı ve Yukarısı 41.Uygulanan Kesim Şekli 1.Bıçakla 2.Şok+Bıçak 3.Askılı 4.Diğer 42.Kesimde Karın Yağları 1.Karkasta Bırakılıyor 2.Atılıyor 43.Kesimde Taşlık Etrafındaki Yağ 1.Karkasta Bırakılıyor 2.Atılıyor 44.Karkasların Soğuk Havaya Konması 1.Hemen 2.4 Saat Sonra 3.8 Saat Sonra 4.Diğer

130 45.Kesimden Ne Kadar Süre Önce 4.Sıcak Koşullarda Yeme veya Suya Yemleme Kesiliyor 1.12 Saat Önce 2.8 Saat Önce 3.6 Saat Önce 4.4 Saat Önce 5. Kesilmiyor 46.Yemlemeden Kesilmeme Sebebi 0.Yok 1.Ani Talepler 2.Üretici Tercihi 3.Diğer 47.Soğuk Hava Deposu 0.Yok 1.Var 2. Bağlı Olduğu Firmaya Ait 48.Gübrelik 0.Yok 1.Var 4. YARDIMCI KÜMES ELEMANLARI 1.Yemlikler 1.Askılı yuvarlak yemlik 2.Spiral yemlik 3.Zincir tipi yemlik 2.Suluklar 1.Çan tipi suluk 2.Damlalıksız nippel 3.Damlalıklı nippel 5. YETİŞTİRİCİLİK, BAKIM VE İDARE İLE İLGİLİ BİLGİLER 1.Üretim Şekli 1.Hepsiiçeri Hepsi Dışarı 2.Haftalık Partiler Şeklinde 3.Diğer 2.Yetiştirilen Genotip 1.Ross 2.Avian 3.Hubbert 4.Coob 3.Satın Alındığı Yer 1.Devlet 2.Bağlı Olduğu Firma 3.Özel Firmalar 4.Diğer Katkı 1.Katılmıyor 2.Vitamin 3.Premiks 4.Diğer 5.Sıcaklık Stresine Karşı Alınan Önlemler 1.Önlem Alınmıyor 2.Duş Uygulaması 3.Petek Uygulaması 4.Klima 5. Fan 6. Diğer (organik asitler, elektrolitler v.b.) 6.Işık Kaynağı 1.Elektrik 2.Gaz Lambası 3.Diğer 7.Işıklandırma Süresi 1.24 Saat 2.23 Saat 3.Diğer 8.Işıklandırmada Kullanılan Ampul Çeşidi 1.Floresan Lamba 2.Sarı Akkor Lamba 9.Verimle İlgili Kayıtlar 1.Kayıt Tutuluyor 2.Kayıt Tutulmuyor 10.Bir Dönemdeki Ölüm Oranı 1.%2-3 2.%4-5 3.%6-7 4.%8-9 5.%10 ve Yukarısı 11.Yılda Kaç Parti Yapıldığı m² ye Konulan Hayvan Sayısı 1.12 den Az den Fazla 13.Yaz-Kış Farklılığı 0.Yok 1.Var 14.Ölen Hayvanlara Uygulanan İşlemler 1.Yakılıyor 2.Gömülüyor 3.Çöpe Atılıyor 4.Diğer

131 15.Yemin Sağlandığı Yer 1.İşletmede Üretiliyor 2.Dışardan Satın Alınıyor 3.Bağlı Olduğu Firmadan 16.Hayvan Başına Tüketilen Yem Miktarı kg ve aşağı kg ve Yukarısı 17.Kaç Dönem Yemleme Olduğu 1.1 Çeşit 2. 2 Çeşit 3.3 Çeşit 3.4 Çeşit 18.Hayvanları Elde Tutma Süresi 1.6 Hafta 2.7 Hafta 3.8 Hafta 4.9 Hafta 19.Kesime Giden Hayvanların Ağırlığı G ve Aşağısı G G G g ve Yukarısı 20.Girişte Dezenfektan Paspası 0.Yok 1.Var 21.Kümesin Her Partiden Sonra Dezenfeksiyonu 1.Yapılıyor 2.Yapılmıyor 22.Yapılan Aşılar 1.Enfeksiyöz Bronşit 2.New Castle 3.Gumboro 4.Hepsi 23.Üretim ve Pazarlamada İş Birliği Yapılan Kuruluş 0.Yok 1.Var 24.İşletme Sahibinin Kredi Durumu 1.Kredi Alıyor 2.Kredi Almıyor 6. ÜRÜN DEĞERLENDİRME 1.Hayvan Satışları 1.Canlı 2.Kesilmiş 3.Canlı+Kesilmiş 2.Pazarlama Tipi 1.Alıcı İşletmeden Alıyor 2.Alıcıya Götürüyor 3.Diğer 3.Satış Şekli 1.Toptan 2.Perakende 3.Toptan+Perakende 4.Pazarlamada Kullanılan Uygun Bir Araç 0.Yok 1.Var 5.İşbirliği Yapılan Firmalar 1.Köytür 2.Adana Yem 3.Saray Tavukçuluk 4.CP 5.Tav-sa 6.Yum-Ta 7.Köy_Pi 8.Tat Tavukçuluk 9.Garip Tavukçuluk 10.Nur Tavukçuluk 11.Mizan Tavukçuluk 12.Ak_Yem 13.Öz Mizan 14.Tavukçuluk 15.Lokman Tavukçuluk 16.Akdeniz Tavukçuluk 17.Şahin Tavukçuluk 18.Burcu Tavukçuluk 19.Gültepe Tavukçuluk 21.Ceylan Tavukçuluk 22.Ak-Pi 6.Isıtma 1.Odun 2.Kömür 3.Gaz 4.Elektrik 7.ÜRETİCİLERİN KARŞILAŞTIĞI SORUNLAR 1.Üretici Sorunları 0.Yok 1.Hayvan Sorunu 2.Yem Sorunu 3.Hastalıklar 4.Barınak ve Ekipman 5.Pazarlama 6.Eğitim 7.Kredi

132 EK- 2 8.Mülkiyet Durumu YUMURTACI ANKET 1.İŞLETME İLE İLGİLİ BİLGİLER 1.Kuruluş Yılı ve Öncesi ve Sonrası 2.Kuruluş Kapasitesi ve Aşağısı ve Yukarısı 3.Arazi Varlığı 1.5 Dönüm ve Aşağısı Dönüm 3.10 Dönümden Yukarı 4.En Yakın Yerleşim Merkezine Uzaklığı 1.5 Km ve Aşağısı Km Km Km 5.21 Km Yukarısı 5.İşletmenin Kurulduğu Yerin Topoğrafik Durumu 1.Eğimli 2.Düz 3.Taşlık 6.Yapıların Hakim Yönü 1.Doğu-Batı 2.Kuzey-Güney 3.Diğer 7.İşletmenin Rakımı 1.21 M ve Aşağısı M M M 5.261m ve Yukarısı 1.Mülk 2.Kira 3.Ortak 4.Diğer 2.İŞLETME SAHİBİ İLE İLGLİ BİLGİLER 1.Tahsil Durumu 1.Yüksek Okul 2.Lise 3.Orta Okul 4.İlkokul 5.Tahsili Yok 2.Mesleği 1.Zooteknist 2.Veteriner 3.Ziraat Mühendisi 4.Diğer 5.Çiftçi 3.Tavukçuluğa Başlama Yılı ve Öncesi ve Sonrası 4.Başlangıçta Tavukçuluk Deneyimi 1.İyi 2.Orta 3yok 5.İşletme Sahibinin Eğitimi 1.Kursa Katılmış 2.Diplama Almış 3.Eğitimi Yok

133 3.İŞLETMEDEKİ KÜMESLER VE DİĞER BİNALAR İLE İLGİLİ BİLGİLER 1.İşletmede Çalışan Veteriner Sayısı 0.Hiç.Yok ve Yukarısı 2.İşletmede Çalışan Ziraat Mühendisi Sayısı 0.Hiç Yok ve Yukarısı 3.İşletmede Çalışan Teknisyen Sayısı 0.Hiç Yok ve Fazlası 4.İşletmede Çalışan İşçi Sayısı 0.Hiç Yok ve Fazlası 5.Kümes Sayısı den Fazla 6.Kümes Büyüklüğü m² den az m² m² m² m² den fazla 7.Kümes Genişliği m m m m m ve daha uzun 8.Kümes Uzunluğu m m m m m m ve daha uzun 9.Kümes Yüksekliği m m m m m ve daha uzun 10.Temel Ana Malzeme Cinsi 1.Taş 2.Toprak 3.Beton 4.Tuğla 5.Diğer 11.Temel Kalınlığı 1.20 cm 2.30 cm 3.40 cm 4.50 cm ve Yukarısı 12.Temel Bağlayıcı Malzemesi 1.Toprak 2.Çimento 3.Diğer 13.Zemin Ana Malzeme Cinsi 1.Toprak 2.Beton 3.Karo 3.Diğer 14.Zemin Kalınlığı 1.10 cm ve Aşağısı cm cm 4.21 cm ve Yukarısı 15.Zemin Bağlayıcı Malzemesi 1.Çimento 2. Toprak 16.Duvar Ana Malzeme Cinsi 1.Taş 2.Briket

134 3.Tuğla 4.Diğer 17.Duvar Kalınlığı 1.20 cm 2.23 cm cm 18.Duvar Bağlayıcı Malzeme 1.Çimento 2.Diğer 19.Duvarlar 1.Ana Yapı Malzemesi 2.Yalnız İçten Sıvalı 3.Yalnız Dıştan Sıvalı 4.İki Yüzü Sıvalı 5.Badanalı 6.Badanasız 20.Tavan Ana Malzeme Cinsi 0. Yok 1.Tahta 2.Beton 3.Toprak 4.Diğer 21.Tavan Kalınlığı 1.10 cm De Aşağı cm cm cm 5.26 cm den Yukarısı 21.Tavan Bağlayıcı Malzeme 0.Yok 1.Çimento 2.Diğer 22.Kapı Ana Malzeme Cinsi 1.Tahta 2.Demir 3.Pimapen 4.Tahta+Demir 23.Piliç ve Civcivler İçin Bölme Olup Olmadığı 0.Yok 1.Var 24.Kümes Tabanı Malzemesi 1.Taş Blokaj Üzeri Beton 2.Toprak 3.Beton 4.Tuğla+Beton 5.Diğer 25.Çatı Şekli 1.Tek Eğimli 2.Çift Eğimli 3.Düz Çatı 4.Diğer 26.Çatı Örtü Malzemesi 1.Kiremit 2.Etermit+Cam Yünü 3.Çinko+ Cam Yünü 4.Ondülin 5.Aliminyum 6.Diğer 27.Tavan 0.Yok 1.Var 28.Pencere Durumu 0.Yok 1.Perdeli 2.Normal 29.Pencere Ana Malzeme Cinsi 0.Yok 1.Tahta 2.Demir 3.Pimapen 4.Tahta+Demir 30.Tecritodası 0.Yok 1.Var 31.Havalandırma Çeşidi 1.Doğal Havalandırma 2.Mekanik Havalandırma 3.Doğal+Mekanik 32.Hava Girişi 0.Yok 1.Var 33.Havalandırma Yeterliliği 1.Yeterli 2.Yetersiz 34.Kümes Planının Temin Edildiği Kuruluş 1.Kendi Fikri 2.Devlet Dairesi 3.Mühendis Çizmiş 4.Diğerleri 35.Yem Deposu

135 0.Yok 1.Var 36.Yem Depolama Süresi 1.Haftalık 2.15 Günlük 3.1 Aylık 4.Dönemlik 5.Bittikçe 37.İdare Binası 0.Yok 1.Var 38.Bakıcı Eve 0.Yok 1.Var 39.Gübrelik 0.Yok 1.Var 4. YARDIMCI KÜMES ELEMANLARI 1.Yemlikler 1.Düz yemlik 2.Askılı yuvarlak yemlik 3.Zincir tipi yemlik 2.Suluklar 1.Çan tipi suluk 2.Damlalıksız nippel 3.Damlalıklı nippel 5. YETİŞTİRİCİLİK, BAKIM VE İDARE İLE İLGİLİ BİLGİLER 1.Yetiştirme Şekli 1.Kafes 2.Izgara(2/3) 3.Yer 2.Kafeste Hayvan Sayısı 1.3 adet 2.4 adet 3.5 adet 4.6 adet 3.Kafes Tipi 1.Kademeli (Kaliforniya) 2.Apartman Tipi 3.Diğer 4.Kafet Katı 1.2 katlı 2.3 katlı 3.4 katlı 5.Yetiştirilen Genotipler 1.Dış kaynaklı hibrit 2.Yerli hibrit 3.Saf kültür ırkı 6.Sıcak Koşullarda Yeme Veya Suya Katkı 1.Katılmıyor 2.Vitamin 3.Premiks 4.Diğer 7.Verimle İlgili Kayıtlar 1.Tutuluyor 2.Tutulmuyor 8.Yemin Sağlandığı Yer 1.İşletmede üretiliyor 2.Dışardan satın alınıyor 3.Diğer 9.Hayvanların Hangi Dönemde Alındığı 1.Civciv 2.Tavuk 10.Hayvanları Elde Tutma Süresi 1.1 yumurtlama dönemi 2.2 yumurtlama dönemi 11.Girişte Dezenfektan Paspası 0.Yok 1.Var 12.Aşılar 1.Yapılıyor 2.Yapılmıyor 13.Üretim Ve Pazarlamada İş Birliği Yapılan Kuruluş 0.Yok 1.Var 14.İşletme Sahibi 1.Kredi alıyor 2.Kredi almıyor 15.Günde Yumurta Toplama Sayısı 1.1 defa 2.2 defa 3.3 defa 4.4 defa

136 16.Tavuk Başına Ortalama Yumurta Üretimi(12 aylık) den az dan fazla 17.Yumurtaların Ne Kadar Süre İle İşletmede Beklediği 1.1 hafta 2.Bekletilmiyor 18.İşletmede Sınıflandırma Durumu 1.Yapılıyor 2.Yapılmıyor 19.Yumurta Satışları 1.Günlük 2.Haftalık 20.Pazarlama Tipi 1.Alıcı işletmeden alıyor 2.Alıcıya götürüyor 3.Diğerleri 21.Pazarlamada Kullanılan Uygun Araç Olup Olmadığı 0.Yok 1.Var 22.Isıtma 1.Odun 2.Kömür 3.Gaz 4.Elektrik 7.ÜRETİCİLERİN KARŞILAŞTIĞI SORUNLAR 1.Üretici Sorunları 0.Yok 1.Hayvan Sorunu 2.Yem Sorunu 3.Hastalıklar 4.Pazarlama 5.Eğitim 6.Barınak ve Ekipman 7.Kredi