SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ

Transkript

1 2014 SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ BANKACILIK VE FİNANS UZAKTAN ÖĞRETİM TEZSİZ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI BANKA MUHASEBESİ DERS NOTU ISPARTA

2 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM KREDİLER BÖLÜM HEDEFİ Krediler bölümünde öğrenciler aşağıdaki becerileri kazanacaktır: Banka muhasebesi uygulamalarında kredi işlemlerini tanıyacaklardır, Kredi işlemlerinin muhasebeleştirilmesini öğreneceklerdir, Kredi verme işlemi sonrasında ortaya çıkan alacakların hangi hesaplarda muhasebeleştirileceğini öğreneceklerdir. Hesap planında krediler için kullanılan hesapları tanıyacaklardır. Krediler İskonto ve iştira senetleri Faktoring Alacakları Kısa vadeli alacaklar Orta ve uzun vadeli krediler Sorunlu krediler Özel karşılıklar TEMEL KAVRAMLAR 1

3 BÖLÜM İÇERİĞİ 3.1. GİRİŞ 3.2. İSKONTO VE İŞTİRA SENETLERİ ( ) 3.3. FAKTORİNG İŞLEMLERİNDEN ALACAKLAR ( ) 3.4. KISA VADELİ KREDİLER ( ) 3.5. ORTA VE UZUN VADELİ KREDİLER ( ) 3.6. KREDİLERİN SORUNLU HALE GELMESİ 3.7. TAZMİN EDİLEN GAYRİ NAKDİ KREDİ BEDELLERİ ( ) 3.8. ÖZEL KARŞILIKLAR 2

4 3.1. GİRİŞ İtibar ve güven anlamına gelen kredi kavramı bankacılık açısından, bir aktifin(nakdi krediler) veya banka itibarının (gayri nakdi krediler) belirli bir vade için, geri alınmak kaydıyla ve bir bedel karşılığında ödünç olarak verilmesi anlamına gelmektedir (Yıldırım, 2008:91). Bankalar, fona ihtiyaç duyanlarla fonlarını değerlendirmek isteyenleri buluşturan mali sistemin esas öğelerinden biridir. Bu niteliklerinin doğal sonucu olarak bankaların temel işlevlerinden biri kaynak sağlanması, diğeri de sağlanan kaynakların yatırılmasıdır. İkinci işlev esas olarak, kredi verme şeklinde ortaya çıkar(sevilengül, 2001: 101). Bankalarda kullanılan krediler kullanım amaçları, kaynakları, vadeleri, teminatları, tahsil kabiliyetleri itibariyle numaralı hesapların alt hesaplarında muhasebeleştirilir (Güney, 2009:35) İSKONTO VE İŞTİRA SENETLERİ ( ) Bankacılık dilinde iskonto deyimi borçlusu iskonto işlemini yapan yerde olan senetlerin peşin değeri üzerinden satın alınmasını belirtmek için kullanılır. Borçlusu başka yerde olan senetlerin peşin değeri üzerinden satın alınması ise iştira deyimi ile anlatılır (Sevilengül, 2001: 141). Bankalar tarafından ıskonto ve iştiraya kabul edilen Türk parası ve yabancı para senetlerin, yurda girecek olan yabancı para çeklerin ve/veya faturaların belirli oranlarda önceden ihracatçı veya döviz kazandırıcı işlem belgeli vb. kişiler lehine ıskonto edilmesine yönelik kredi işlemleri 100, 101 ıskonto ve İştira Senetleri T.P.,Y.P. hesaplarında izlenir. Hesabın bakiyesi ıskonto ve iştira edilen Türk parası ve yabancı para senetlerden henüz vadesi gelmemiş ve tahsil edilmemiş olanların tutarı ile yabancı para çek ve/veya faturalara ilişkin söz konusu işlemlere ait tahsil edilecek tutarı gösterir. 100, 101 ıskonto ve İştira Senetleri T.P.,Y.P. hesaplarında izlenen tutarlar ile müşteriye yapılan ödeme arasındaki fark 102, 103 ıskonto ve İştira Senetlerinden Kazanılmamış Gelirler T.P.,Y.P. hesaplarının alacağında izlenir. Dönem sonlarında dönemi ilgilendiren gelirler 102, 103 ıskonto ve İştira Senetlerinden Kazanılmamış Gelirler T.P.,Y.P. 3

5 hesaplarının borcuna ilgili faiz geliri hesabının alacağına kaydedilerek dönem gelirlerine yansıtılır (Yıldırım, 2008: 92). Örnek: Bir bankanın USD tutarında bir senedin ıskonto edilmesi karşılığında USD tutarında iştira kredisi kullandırdığı, işlem tarihindeki ve senedin vadesindeki döviz kurunun, 1 USD= 10 TL olduğu varsayımıyla, kredinin kullandırılması ve tahsili ile ilgili muhasebe kayıtları aşağıdaki gibi olacaktır. Kredinin ödenmesi; 101 İSKONTO VE İŞTİRA SENETLERİ 293 EFEKTİF VAZİYETİ 294 DÖVİZ A/S HESABI 011 EFEKTİF DEPOSU 292 EFEKTİF A/S HESABI 295 DÖVİZ VAZİYETİ 103 İSK. VE İŞT. SEN. KAZANILMIŞ GELİRLER USD USD TL USD TL USD USD Senet bedelinin tahsil edilmesi suretiyle kredinin kapatılması; 025 YURTDIŞI BANKALAR 294 DÖVİZ A/S HESABI 103 İSK. VE İŞT. SEN. KAZANILMIŞ GELİRLER 101 İŞTİRA SENETLERİ 295 DÖVİZ VAZİYETİ 501 İSKONTO/İŞTİRA SEN. ALINAN FAİZLER USD TL USD USD USD TL 3.3. FAKTORİNG İŞLEMLERİNDEN ALACAKLAR ( ) Faktoring işlemleri sözleşmesi ile temellük edilen ve tahsili üstlenilen alacaklar karşılığında yapılan ödemeler 104, 105 Faktoring İşlemlerinden Alacaklar T.P.,Y.P. hesaplarında izlenir. Bu hesaptaki tutarların donuklaşması ve tahsilinde güçlükle karşılaşılması durumunda, söz konusu tutarlar ilgili mevzuat uyarınca, niteliğine uygun şekilde sınıflandırılarak ilgili hesaplara aktarılırlar (Yıldırım, 2008: 94). Örnek : A Bankası yurt içindeki bir ihracatçının USD tutarındaki alacak senedini %10 ıskonto ile satın almıştır. Bu işlemle ilgili olarak ödemenin yapılmaması durumunda 4

6 bankanın ihracatçıya hiçbir şekilde rücu etme hakkı bulunmamaktadır. İşlem tarihindeki döviz kuru; 1 USD=10 TL dir. İşlemle ilgili muhasebe kayıtları; 105 FAKTORİNG İŞLEM. ALACAKLAR 293 EFEKTİF VAZİYETİ 294 DÖVİZ A/S HESABI 011 EFEKTİF DEPOSU 292 EFEKTİF A/S HESABI 295 DÖVİZ VAZİYETİ 393 ALACAKLI GEÇİCİ HES Diğer Kazanılmamış Gelirler USD 90.- USD TL 90.- USD TL 90.- USD 10.- USD Dönemsellik ilkesi uyarınca işlemin gerçekleştiği tarihte kullanılan 393 nolu hesapta yer alan tutarın ilgili döneme tekabül eden kısmının dönem sonlarında bu hesaba borç, faiz gelirleri hesabına alacak kaydı verilerek K/Z hesabına aktarılması gerekir. Söz konusu kayıtlar yapıldığında döviz vaziyeti ve alım-satım hesaplarının kullanılması gerektiği unutulmamalıdır. Örneğimizde, başlangıçta Kazanılmamış Gelir olarak yazılan tutarın 2 USD lık bölümünün dönem geliri, değerleme kurunun ise 1USD=10 TL olduğu varsayımıyla yapılması gereken kayıt; 393 ALACAKLI GEÇİCİ HES. 294 DÖVİZ A/S HESABI 295 DÖVİZ VAZİYETİ 501 FAİZ GELİRLERİ HESABI 2.- USD 20.- TL 2.- USD 20.- TL 3.4. KISA VADELİ KREDİLER ( ) Kısa vadeli krediler 110 dan 129 a kadar olan defteri kebir hesaplarında izlenir. Kısa vadeli krediler defteri kebir seviyesinde açık ve teminatlı olarak sınıflandırılmıştır. Bankaların yurtdışı şubelerinin, bulundukları ülkelerde ya da diğer ülkelerde yerleşik kişilere kullandırdıkları kısa vadeli krediler 128, 129 Yurtdışı Kısa Vadeli Krediler - T.P., Y.P. hesaplarında, Türkiye de yerleşik kişilere kullandırdıkları kısa vadeli krediler ise ilgili yurt içi kısa vadeli kredi hesaplarında izlenir (Yıldırım, 2008: 96). Örnek : Bir bankanın müşterisine, üçüncü kişiler tarafından keşide edilen senetler karşılığında tarihinde kullandırdığı TL tutarındaki kredi ile ilgili olarak tarihinde TL faiz ve 500 TL komisyon tahakkuk ettirilmiştir. Kredi alacağı tarihinde TL tutarındaki faiz ve 300 TL komisyon ile birlikte geri 5

7 ödenerek kapatılmıştır. Söz konusu işlemlere ilişkin olarak bankanın yapacağı kayıtlar aşağıdaki gibi olacaktır. Kredinin ödenmesi ve senetlerin kayda alınması; 118 KISA VAD. TEMİNATLI DİĞER KRED TL 010 KASA HESABI TL ve 982 EMANET VE REHİNLİ KIYMETLER -Rehinli Kıymetler 984 EMANET VE REHİNLİ KIYMET VEREN TL TL Kredi işlemi senet karşılığı olduğu için teminata alınan senetlerin nazım kayıtlara alınması gerekmektedir. Uygulamada, işlemin teminatına alınan senetler kullandırılan kredinin belli bir oranda fazlasını ihtiva etmektedir. Örneğimizde, senet tutarının %20 lik bir marj ile TL olduğu varsayılmıştır. Faiz tahakkuku, 220 KREDİ FAİZ VE GELİR TAH. VE RESK. 278 MUHTELİF ALACAKLAR 514 KISA VAD. DİĞER KRED. AL. FAİZLER 714 KISA VAD. DİĞ. KRED. ALINAN. KOM. 380 ÖDENECEK VERGİLER TL TL TL TL TL Yukarıda işlemde tahakkuk ettirilen faiz ve komisyon üzerinden hesaplanan %5 oranındaki BSMV nin borçlu firmadan alınacağı varsayılmıştır. %5 oranındaki BSMV nin borçlu firmadan alınacağı varsayılmıştır. 010 KASA HESABI TL 220 KREDİ FAİZ VE GEL. TAH. VE REESK. 278 MUHTELİF ALACAKLAR TL TL 6

8 Kredinin faiz ve komisyon ile birlikte geri ödenmesi ve teminata alınan senetlerin çıkışı, 010 KASA HESABI TL 118 KISA VAD. TEMİNATLI DİĞER KRED. 514 KISA VAD. DİĞER KRED. AL. FAİZL. 714 KISA VAD. DİĞ. KRED. ALINAN KOM. 380 ÖDENECEK VERGİLER TL TL TL TL (*) Alınan faiz ve komisyon üzerinden hesaplanan BSMV müşteriden tahsil edilmiştir. 984 EMANET VE REHİNLİ KIYMET VEREN TL 982 EMANET VE REHİNLİ KIYMETLER -Rehinli Kıymetler TL 3.5. ORTA VE UZUN VADELİ KREDİLER ( ) Orta ve uzun vadeli krediler 130 dan 149 a kadar olan defteri kebir hesaplarında izlenir. Orta ve uzun vadeli krediler defteri kebir seviyesinde açık, teminatlı ve sermaye benzeri krediler olarak sınıflandırılmıştır. Bankaların yurtdışı şubelerinin, bulundukları ülkelerde ya da diğer ülkelerde yerleşik kişilere kullandırdıkları orta ve uzun vadeli krediler 148, 149 Yurtdışı Orta ve Uzun Vadeli Krediler - T.P., Y.P. hesaplarında, Türkiye de yerleşik kişilere kullandırdıkları orta ve uzun vadeli krediler ise ilgili yurt içi orta ve uzun vadeli kredi hesaplarında izlenir (Yıldırım, 2008: 104) KREDİLERİN SORUNLU HALE GELMESİ Bankaların kullandırdıkları kredi ve bunlara bağlı diğer alacakların izleyen dönemlerde başlangıçta öngörülen çerçeve dahilinde geri ödenmemesi durumunda bu alacakların temel muhasebe prensipleri dahilinde ilgili mevzuat hükümleri de dikkate alınarak uygun şekilde sınıflandırılması ve tahsilatın gerçekleşmemesi nedeniyle ortaya çıkan zafiyetin kayıtlara yansıtılması gerekir. Türkiye de faaliyette bulunan bankaların kullandırdıkları kredilerin sınıflandırılması ve sorunlu hale gelmesi durumunda uygulanacak esaslar, 5411 sayılı Bankacılık Kanununun 53 ve 93 üncü maddelerine dayanılarak BDDK tarafından hazırlanan, Bankalarca 7

9 Kredilerin ve Diğer Alacakların Niteliklerinin Belirlenmesi ve Bunlar İçin Ayrılacak Karşılıklara İlişkin Usul ve Esaslar hakkında Yönetmelik hükümleriyle belirlenmiştir (Güney, 2009: 45). Standart Nitelikli Krediler ve Diğer Alacaklar; ödemeleri süresinde yapılan ve borçlusunun kredi değerliliğinde zayıflama tespit edilmemiş olan ve zafiyet belirtisi bulunmayan, Yakın İzlemedeki Krediler ve Diğer Alacaklar; anapara ve faiz ödemelerinde halihazırda herhangi bir problem bulunmamakla beraber, izleyen dönemlerde bunlarla ilgili sorunlar doğması muhtemel olan ve dolayısıyla borcun tamamının veya bir kısmının geri ödenmeme riski bulunan veya geri ödenmesi kuvvetle muhtemel olmakla beraber, mazur görülebilecek çeşitli nedenlerle anapara veya faiz ödemeleri öngörülen tarihten itibaren 90 günü geçmeyen şekilde geciken, Tahsil İmkanı Sınırlı Krediler ve Diğer Alacaklar; borçlusunun öz kaynaklarının veya verdiği teminatların borcun geri ödemesini karşılamada yetersiz bulunması nedeniyle tamamının tahsil edilme imkanı sınırlı olan, anapara ve/veya faizin ödenmesi gereken tarihlerden itibaren 90 günden fazla geciken ancak 180 günü geçmeyen veya çeşitli nedenlerle anapara ve/veya faizin vadesinde veya ödenmesi gereken tarihten itibaren 90 günden fazla gecikeceğine kanaat getirilen, Tahsili Şüpheli Krediler ve Diğer Alacaklar; mevcut koşullarda geri ödenmesi veya tasfiyesi muhtemel görünmeyen, borçlusunun kredi değerliliğinin önemli ölçüde zayıfladığı ve zafiyete uğradığı kabul edilen, anapara veya faizin vadesinden veya ödenmesi gereken tarihten itibaren tahsilinin gecikmesi 180 günü geçen, ancak 1 yılı geçmeyen, Zarar Niteliğindeki Krediler ve Diğer Alacaklar; tahsilinin mümkün olmadığına kanaat getirilen, anapara veya faizin vadesinden veya ödenmesi gereken tarihten itibaren tahsili 1 yıldan fazla gecikmiş olan veya üçüncü ve dördüncü gruplarda belirtilen özellikleri taşımakla birlikte; vadesi gelen ve ödenmesi gereken alacak tutarlarının tamamının 1 yılı aşacak bir sürede tahsilinin sağlanamayacağının kuvvetle muhtemel olması nedeniyle zafiyete uğramış olduğuna ve borçlusunun kredi değerliliğini tam anlamıyla yitirdiğine kanaat getirilen, kredi ve diğer alacaklar olarak tanımlanmıştır(yıldırım, 2008: 106). 8

10 3.7. TAZMİN EDİLEN GAYRİ NAKDİ KREDİ BEDELLERİ ( ) Gayri nakdi kredilerin tazmin edilen veya nakit krediye dönüşmüş bedelleri tazmin veya nakit krediye dönüşme tarihinde 158, 159 Tazmin Edilen Gayri nakdi Kredi Bedelleri T.P.,Y.P. hesaplarına borç kaydedilir. Söz konusu bedeller, Karşılık Yönetmeliğinde belirtilen doksan günlük sürede tahsil edilememeleri halinde, Tasfiye Olunacak Alacaklar hesabına aktarılır. Tazmin edilen gayri nakdi kredi bedellerinden yabancı para hesaplarda izlenenler sabit fiyat üzerinden hareket görür ve dönem sonları itibarıyla değerlemeye tabi tutularak bakiyeleri Türk parasına dönüştürülür(yıldırım, 2008: 117). Örnek: Bankanın verdiği USD tutarındaki teminat mektubu tazmin edilmiştir. Tazmin tarihinde doğrudan Tasfiye Olunacak Alacaklar hesaplarına aktarılmayan bu alacağa ilişkin olarak yapılması gereken kayıtlar aşağıdaki gibi olacaktır. Teminat mektubu bedelinin ödenmesi; 159 TAZMİN ED. GAYRİNAKDİ KREDİ BED USD 025 YURTDIŞI BANKALAR USD Nazım kayıtların iptal edilmesi; 913 Y.P. TEMİNAT MEKTUPLARINDAN BORÇLAR USD 911 Y.P. TEMİNAT MEKTUP. ALACAKLAR USD Yukarıdaki şekilde kayıtlara alınan, tazmin edilen teminat mektubu bedelinin tazmin tarihinden itibaren 90 günlük süre içerisinde belli bir faiz ve BSMV ile birlikte tahsil edilmesi durumunda yapılacak kayıt ise, 011 EFEKTİF DEPOSU USD 292 EFEKTİF A/S HESABI TL 159 TAZMİN ED. GAYRİN. KR. BED USD 293 EFEKTİF VAZİYETİ USD 599 DİĞER ALINAN FAİZLER TL 380 ÖDENECEK VERGİLER TL (*) Faiz USD, BSMV oranı %5 ve tahsilat tarihindeki kur; 1 USD = 10 TL olarak kabul edilmiştir. 9

11 3.8. ÖZEL KARŞILIKLAR Bu hesaplar, banka yönetimi tarafından Karşılık Yönetmeliği uyarınca sınıflandırılan Türk parası/yabancı para krediler ve alacaklar üzerinden bir indirim kalemi olarak dikkate alınacak negatif aktif düzenleyici hesaplardır. Özel karşılıklar 180, 181 Özel Karşılıklar - T.P.,Y.P. hesaplarında izlenir. Yabancı para krediler ve alacaklar için ayrılan özel karşılıklar tarihi kurlarla değerlenir(güney, 2009: 49). KAYNAKÇA GÜNEY, Alptekin, (2009), Banka Muhasebesi, Beta Yayınevi, İstanbul, Yayın No: KESİMLİ, İffet Görkey, (2012), Banka Muhasebesi, Temel Kavramlar, Örnekler, Hesap Planı Kriter Yayınevi, İstanbul, Yayın No:93. SEVİLENGÜL, Orhan, (2001) Banka Muhasebesi Gazi Kitapevi, Ankara, 3. Baskı. YILDIRIM, Mesut, 2008), Banka Muhasebesi, Türkiye Bankalar Birliği,İstanbul, Yayın No: