Romanya'ya Hoşgeldiniz!

Transkript

1 AVRUPA BİRLİĞİ Ç LER VE DARES BAKANLI I Ç LER VE DARES BAKANLI I AVRUPA BİRLİĞİ tarafından finanse edilen proje Avrupa İşleri ve Uluslararası İlişkiler Genel Müdürlüğü Göçmen için Romen Te kilat ADO SAH ROM CENTRUL PENTRU RESURSE CIVICE Gina Mocanu, Simina Guga, Rodica Novac Romanya'ya Hoşgeldiniz! Üçüncü ülke vatandaşları için Bilgilendirme Rehberi 2012

2 Gina Mocanu, Simina Guga, Rodica Novac ROMANYA YA HOŞ GELDİNİZ! Yurtdışından gelen vatandaşlar için bilgilendirme rehberi II. Baskı Tercüman: Niculae Păscuț Bükreş,

3 2

4 Önsöz Yabancı bir ülkenin vatandaşıysanız ve Romanya da oturma izniniz varsa, en azından kısa bir süre için Romanya da çalışmaya, okumaya, aile birleşmesi için veya ticaret yapmaya karar verdiniz demektir. Bu Bilgilendirme rehberi - sizin içindir- en önemli amacı ev sahibi toplum içerisinde sizin adaptasyon ve entegrasyon aşamanıza yardımcı olmak. Bu rehberin birinci baskısı, Ocak 2010 tarihinde, Romanya ya hoş geldiniz! Romanya toplumu ile entegrasyon olanakları ve yabancă ülkelerden gelen vatandaşların hakları ve zorunlulukları ile ilgili bilgilerin genişletilmesi projesi kapsamında, ADO SAH ROM ve Romanya Soros Vakfı işbirliği ile ARCA FARM tarafından yayınlanmıştır. Bu yeni baskı, daha önce Romanya ya hoş geldiniz! Yabancı ülkelerden gelen vatandaşlar için bilgi rehberi adı altında yayınlanan önceki rehberi, döneminde romen kanunlarına yapılan değişiklikleri de göz önünde bulundurarak, güncelleştiriyor ve tamamlıyoruz. Bu rehber, ilk olarak yabancı ülkelerden gelen yabancılara, yani Avrupa Birliği dışındaki ülkelerden, Avrupa Ekonomik Alanındaki ülkelerden veya Isviçre Konfederasyonundan gelenlere, yerel vatandaşlara göre farklı yönetimleri olan yabancılara hitap etmektedir. Bilgilendirme kılavuzunun amacı, sizin, Romanya da oturum hakkı olan bir yabancı olarak, entegrasyon olanaklarınızı, hak ve sorumluluklarınız hakkındaki bilgilerinizi geliştirmektir. Kamu kurumlarının sorumlulukları, işgücü piyasası, Romanya da savunma ve sosyal yardımlaşma sistemi, şikayetleri halletme yolları, ortaklık şekilleri ve başka bilgiler ile, bu haklardan sizin tamamen yararlanma şanslarınızı yükseltmeniz için katkıda bulunmayı, işyerinde ayırımcılığı ve sosyal marjinalizasyonu yok etmek için mücadele etmeyi ve üyesi olduğunuz toplumun hayatına aktif olarak katılım yolları göstermeyi umuyoruz. Aynı zamanda, Romanya da kendinizi evinizdeki gibi hissetmeniz umuduyla, işbu bilgilendirme kılavuzu ile, karşılıklı güven ve sorumluluğa dayalı bir ilişki geliştirme arzusundayız. İşbu Bilgilerndirme Kılavuzu; Romence, İngilizce, Fransızca, Türkçe ve Çince 3

5 dillerinde olmak üzere, kanuni sorumluluğu olmayan, fakat okuyucuyu özel konu hakkında yetkili bilgi kaynaklarına yönlendirmektedir. İşbu rehberde geçen bilgilerin doğru ve tutarlı olmasına gayret göstermemize rağmen, lütfen, kanun, telefon numaraları, adres ve diğer bilgilerin günden güne değişebildiğini göz önünde bulundurun ve bu sebepten dolayı sizleri ilgilendiren konuyla ilgili her zaman yetkili kurum veya kuruluşlara başvurmanızı tavsiye etmekteyiz. Bu girişimde bizi destekleyen ve bu rehberin yayınlanması için faydalı bilgiler veren herkese teşekkür ederiz. 4

6 İÇİNDEKİLER 1. GİRİŞ KISALTMALAR ROMANYA GENEL BİLGİLER Romanya-genel bilgiler 3.2. Temel hak ve sorumluluklar 3.3. Romen toplumuna yabancıların entegrasyonu 4. ROMANYA DA OTURUM HAKKI Romanya ya giriş ve çıkış ile ilgili bilgiler 4.2. Vize rejimi 4.3. Romanya da oturum izni 5. ROMANYA DA ÇALIŞMA VE SOSYAL GÜVENLİK Bir işte çalışmak 5.2. Çalışma izinleri 5.3. Romanya da çalışma şartları 5.4. Başka sözleşmeli şekiller 5.5. Yasa dışı çalışma 5.6. Bireysel çalışma sözleşmesi sonucu hak ve sorumluluklar ile ilgili anlaşmazlıkların halledilmesi 5.7. İşgücü işe alma ajansları 5.8. İnsan kaçakçılığı 5.9. Sosyal güvenlik 6. ROMANYA DA BiR İŞ KURMAK EĞİTİM VE KÜLTÜR Eğitim 7.2. Romen eğitim sistemi 7.3. Romen eğitim kurumlarına kayıt şekilleri 7.4. Burslar 7.5. Yabancı dilde eğitim veren eğitim kurumları 7.6. Özel ve dini eğitim 5

7 7.7. Yabancı üniversite öğrencilerinin Romanya ya girişleri ve oturumları 7.8. Yabancı üniversite öğrencilerinin ögrenci evlerine yerleşmeleri 7.9. Diplomaların tanınması ve denkliği Tahsiline Romanya da devam etme Kültür Birkaç romen kültür simgesi Sanat, kültür, medya, eğlence 8. SAĞLIK VE SOSYAL YARDIM HİZMETLERİ Sağlık hizmetleri 8.2. Sigortalıların hakları ve zorunlulukları 8.3. Sosyal yardım hizmetleri 9. AİLE VE FIRSAT EŞİTLİĞİ Aile 9.2. Bir evliliğin gerçekleşebilmesi için romen kanunların ön gördüğü şartlar 9.3. Fırsat eşitliği 9.4. Anlaşmalı evlilik 9.5. Bir evliliğin sona erdirilmesi (Boşanma) 9.6. Doğum 9.7. Bir veya her iki ebeveyni de yabancı vatandaş olan çocuklar 9.8. Vefat 10. KONUTLAR Bir evi kiralamak Ariyet sözlesmesi veya kendi alanına alma ile oturmak Bir ev satın almak Yan gereksinimlerin kaydı Zorunlu ev sigortası 11. ULAŞIM Şehiriçi ulaşım Şehirlerarası ulaşım Ehliyetler 12. FİNANS 118 6

8 12.1. Ulusal para birimi Banka hesapları Yurtdışından veya yurtdışına para havalesi Krediler Romen posta Vergilendirme vergi ve harçlar 13. KENDİ TOPLUMUNA KATILIMDA BULUN! Siyasi, gönülülük, çağırışımlı hayata katılım Romanya da yabancıların entegrasyonu ve yabancılara sunulan destek hakkında uzman kurumlar Hükümetlerarası kurumlar Kamu kurum ve kuruluşların, müfettişlik / acente/ il müdürlükleri Sendika ve İşverenler Mesleki dernekler 14. EKLER Gerekli bilgiler Bireysel Çalışma Sözleşmesi Yasalar Romence dilinde kullanılan günlük deyimler 7

9 KISALTMALAR AJOFM ANAF ANITP ANOFM CNAS CNFPA CNP CNPP CNRED FNUASS IM ITM MAI MECTS MFP MMPSF MS O.G ONG ONRC ONU ORI OUG RTT SEE EU İş Gücü Meşguliyeti ile ilgili İl Kurumu Ulusal Kamu İdare Acentesi İnsan Trafiğine Karşı Ulusal Örgüt Iş Gücü Meşguliyeti için Ulusal Kurumu Ulusal Sağlık Sigorta Kurumu Reşitlerin Mesleki Formasyonu için Ulusal Kurum Kişisel Kimlik Numarası Ulusal ve Kamu Emeklilik Kurumu Diplomaların Tanımlanması ve Denkleştirilmesi için Ulusal Merkez Sosyal Sağlık Sigortaları Tek Ulusal Fonu Çalıma Müfettişliği Bölgesel İş Müfettişliği İç İşleri ve İdare Bakanlığı Eğitim, Araştırma, Gençlik ve Spor Bakanlığı Kamu Maliye Bakanlığı Aile, Sosyal Koruma ve Çalışma Bakanlığı Sağlık Bakanlığı Hükümet Kararnamesi Hükümete bağlı olmayan örgüt Ulusal Ticaret sicil Bürosu Birleşik Devletler Kurumu Romanya Göç Dairesi Acil Hükümet Kararnamesi Üçüncü ülke uyrukluları Avrupa Economik Topluluğu Avrupa Birliği 8

10 ROMANYA GENEL BİLGİLER 3.1 Romanya-Genel Bilgiler ROMANYA Avrupa Birliği üyesi ülkedir: 1 Ocak 2007 Romanya, Orta Avrupa nın güneydoğusunda bulunan, Bulgaristan, Sırbistan, den beri Yer: Avrupa nın Macaristan, Ukrayna ve Moldavya güneydoğusunda Cumhuriyeti ile komşu olan, güneydoğuda Resmi dili : romence Karadeniz ile ve güneyde ise tuna Nehri ile Hükümet biçimi: sınırlı bir ülkedir. cumhuriyet Romenler, beyanlara dayanarak, nüfusun % 88, 6 oranı ile, Romanya daki ana Para birimi: ley/ron etnik grubunu temsil etmektedirler. Nüfusu, 2011 yılında: Romenlerden sonra, nüfüsun %6,5 oranı ile, vatandaş en önemli ikinci toplum macarlardır Iklim: dört mevsimli kişi uzeri olan başka toplumlar ise aşagdaki ılıman iklim etnik gruplar bulunmaktadır: ukrainalılar Ulusal Marşı : (51,7 bin kişi ile), almanlar (35,9 bin), türkler Deşteaptă-te române! (28,2 bin), rus-lipovanlar (23,9 bin) ve tatarlar Romanya bayrağı üç (20,5 bin kişi). renklidir; renkler dikey Resmi dili latince kökenli olan, olarak aşağdaki romencedir ve başka külturlere özgü olan sıralamaya göredir: mavi, sarı, kırmızı. önemli sayıda kelime ve deyimler de içermektedir. Nüfusun %20 den fazlası İdari bölge birimleri: azınlık ağırlıklı olduğu bölgelerde, sözkonusu 41 il artı Bükreş ili. İller şehir ve ilçelere azınlığın dili hem yerel yönetimde, hem de bülünmüştur. İlçeler yargısal sistemde de kullanılabilir. kırsal yerlerdir. Romanya daki okullarda öğrenilen en önemli Nüfus sayısına göre en yabancı diller İngilizce, Fransızca ve büyük şehirler: Bükreş Almancadır. (başkent), İaşi, Dini hayat, Romanya da dini inanç Köstence, Cluj-Napoca, hürriyeti prensibine göre yaşanmaktadır. Timişoara, Craiova, Romanya, dini birliklere ve inançlara karşı Galaţi, Braşov, Ploieşti, tarafsızlığını koruyan laik bir devlettir. Brăila. Romanya toplumunun en büyük kısmı kendilerini hristiyan-ortodox dininde olduklarını beyan etmektedir. Aynı zamanda hristiyanlık, ortodoxluktan 9

11 başka hristiyanlık dallarına ait önemli dini topluluklar aşağdaki gibi temsil edilmektedir : roman-katoliklik, protestanlık, pentikostallık ve yunan katoliklik. Dobruca bölgesinde, özelikle türk ve tatarlardan oluşan,müslüman bir azınlık yaşamaktadır. Romenlerin Esasları ve Temel Değerleri Romen toplumunda aşağıdaki değerlere karşı saygı ve takdir gösterilmekte ve hoşnutlukla karşılanmaktadır: müsamaha, cömertlik, eğitim, görgü kuralları, çalışkanlık, onur, azim, misafirperverlik. Romanya Devleti insan hakları ve temel özgürlükleri, çoğulculuğu, demokrasi değerlerini, azınlık haklarını, çok kültürlülük ve açık toplum ilkelerini şeffaflık, medeni aktivizm, görüş ve çıkarların çokluğunu korumakta ve teşvik etmektedir. Romanya da kadın ve erkek eşittir. Kadın ve erkekler, eğitim, istihdam, kültür, sosyal yaşam, yüksek kamu ve politik görevlerine erişim konusunda hak ve muamelelerden eşit olarak yararlanmaktadır. Sosyal anlaşmalar Diğerleri ile herhangi bir etkileşim esnasında, hiçbir konuşmacının sözü kesilmemeli ve konuşmasının bitmesini beklemek gerekir. Selamlaşmadan sonra çoğu kez el sıkışılır. Kafayı dikey yönde hareket etme (yukardan aşağı) Evet manasına gelmekte ve onayı ifade etmektedir. Yatay yönde kafa hareketi ise (sağdan sola) Hayır manasına gelmekte ve onaylamadığınızı ifade etmektedir. Çiçek hediyeleri tek verilmektedir. Bir görüşmeye zamanında gelmeniz çok takdir edilmektedir. Gecikmeler haber verilmelidir. Toplu taşıt vasıtalarında; yaşlılar, hastalar, hamile bayanlar ve kucakta çocuk taşıyan kişiler için özel koltuklar öngörülmüştür. 10

12 Kanuni çerçeve Romanya hem kendi vatandaşları hem de kendi toprakları üzerinde bulunan diğer kişilerin de, Anayasaya ve diğer yasalarına uymaları mecburi olan, demokratik bir cumhuriyet, bir hukuk devletidir. Devlet güçleri kanun koyucu (Parlamento), yürütme organı (Hükümet) ve yargı gücü (Yargılama kurumları: adalet sarayları, mahkemeler, temyiz mahkemeleri, Temyiz ve Adalet Yüksek Mahkemesi) ayrıdırlar. Kanun koyucu Parlamento - kanunların düzenlenmesi ve Kabul edilmesi ile ilgilenen otoritedir yılından beri bir Avrupa Birliği üyesi ülke olarak, Romanya nın topluluk kurallarını ve yönergelerini Kabul etmesi ve iç düzeyde uygulaması gerekmektedir. Yasal çerçeve ise, aşağıdakiler tarafından verilmektedir: Romanya nın da katıldığı uluslararası yönetmelikler ve Avrupa Birliği katılımı sonucu uyması zorunlu olan yönetmelikler; Belli bir anda tüm ulusal hukuki normları içeren, iç hukuğa bağlı yönetmelikler. Romanya daki kanuni sistem önem açısından hiyerarşi edilmiştir ve devlet içerisindeki temel kanun Anayasadır (1991 yılında kabul edilmiş ve 2003 yılında referandum yoluyla değiştirilmiştir). Anayasa hükümleri hariç, Romen vatandaşlar ve Romanya sınırları içerisinde bulunan yabancılar, yabancıların rejimi,kanunlara aykırı gelme, eğitim, sivil anlaşmaların, ticari ilişkilerin ve ticari şirketilerin düzenlemesi v.s. gibi farklı alanlarda belli sosyal ilişkileri veya alanları düzenleyen yönetmenliklere uymaları gerekmekte. Bu yasalar ise organik yasa, olağan yasa, hükümet kararları (HG), karanameler (OG), Acil Hükümet kararları (OUG) ce emirler vs gibi sınıflandırılmıştır. Aynı şekilde, aşağıdaki gibi, çok önemli alanlar için, Romanya da (İtalya veya Almanya gibi başka avrupa ülkelerindeki gibi) kanunların içerisine alınmış kararnameler vardır : İş Kanunu işveren ile işçi arasındaki çalışma ilişkileri ile ilgili; Medeni Kanun Ceza Kanunu (kişiler arasındaki meydana gelebilecek ve temel sosyal ilişklieri tehdit eden, genel anlamdaki cezalar ve bunlara ilişkin uygulanabilir cezalar hakkındadır) Vergi Kanunu 11

13 Romanya da yabancılar rejimini düzenleyen esas belgeler şunlardır: 157/2011 Kanunu bazında 2011 yılında değiştirilip güncelleştirilen, Romanya daki yabancıların rejimi ile ilgili 12 Aralık 2011 tarhli 194 no lu Acil Hükümet Kararı 157/2011 Kanunu bazında değiştirilen Romanya topraklarında yabancıların işe alınması ve atanması ile ilgili 56/2007 no lu Acil Hükümet Kararı Romanya da bit tür himaye veya oturum hakkı elde etmiş yabancıların sosyal entegrasyonu ile ilgili 44/2004 no lu Hükümet Kararnamesi Romanya göçmenlik idaresi Kurumlar, hizmetler ve programlar Romanya da göçmenlik idaresi için sorumluluk merkezi düzeydeki kurumlar (hükümet bünyesi) ve yerel düzeydeki (yerel kamu idaresi makamları ve bağımsız hizmetler) arasında bölünmüştür. Bunlar hem kendi aralarında hem de başka ülkelerdeki benzeri kurumlarla, uluslararası kurumlarla ve romen sivil toplumu ile işbirliğinde bulunmaktadır. Avrupa Birliği politikalarını, ve aynı zamanda kendi ulusal düzeydki öncelikleri ile uyumlu bir şekilde olması şartı ile, romen devleti Göçmenlik ile ilgili Ulusal Stratejiyi ve bunun uygulanması için yıllık faaliyet Planları hayata geçirmektedir. Aynı zamanda başka ülkeler ile imzaladığı çift taraflı anlaşmalar ile, bazı öngörülenleri, Romanya nın, ilgili ülkelerin vatandaşları için uyguladığı önlemleri şahsileştirmektedir. Romen devletinin, Romanya da oturum hakkına sahip veya bu hakkı elde etmek isteyen yabancılara karşı ilgisi, doğrudan hizmetler (gişede), bedava kurslar ve sosyal ve kültürel entegrasyon programları, eğitime ve başka kamu hizmetlerine (tıbbi, sosyal, finansal, v.s) serbest bir şekilde veya para karşılıgı giriş ile tercüme edilmektedir. Romanya Göçmenlik Bürosunun veya hükümet dışı organizasyonların verdiği bu bedava entegrasyon hizmetlerinden yararlanmak için, doğrudan Romanya Göçmenlik Bürosuna başvurabilir veya anılan organizasyonların faaliyetleri hakkında, bu rehberin son bölümünden bilgi edinebilirsiniz. 12

14 3.2 Temel haklar ve zorunluluklar Bir yabancı olarak Romanya da yasal şekilde bulunduğunuz takdirde, temel hak ve özgürlüklerden yararlanabilirsiniz. Fakat aynı zamanda bazı önemli sorumluluklarınız da vardır. Romanya Anayasası devletin demokratik ve sosyal karakterinden bahsemekte ve aynı zamanda insan haysiyeti, vatandaşların hak ve özgürlükleri, kişiliğin serbest gelişimi, adalet ve siyasi çoğulculuk bu ülkede garanti edip yüce değerleri temsil etmektedir. Dolayısıyla size de, yabancı bir vatandaş olarak, vazgeçilmez bazı temel haklar (anayasa hükümlerine göre) tanınmaktadır. Hicbir engel tanımadan, aşağdaki haklar sizin için de geçerlidir: yaşam ve ruhi ve fiziki bütünlülük hakkı (işbu vatandaşın temel haklarından biri olamakta ve aynı zamanda insanın en doğal hakkıdır. Romanya da idam cezası yasaktır ve hiçbir insan işkenceye veya insanlık dışı veya aşağılayıcı cezalara maruz kalamaz) bireysel özgürlük ve insan güvenliği hakkı; savunma hakkı; yazışmaların gizliliği hakkı; sağlığı koruma hakkı; vicdan ve ifade özgürlüğü. Bazı haklarının yerine getirilmesinde aşağıda belirtilen bazı önemli durumları da göz önünde bulundurmanız gerekmekte: diğer kişilerin haklarını özgürlüklerini ihlal etmemeniz şartı ile, aile ve özel yaşam temel hakkına sahipsiniz. Bilmeniz gereken bir başka şey de yabancı vatandaş olarak, siyasi faaliyet içerisinde bulunma hakkı ve iznininizin olmadığı oy kullanma veya seçilme hakkı. Tabii ki, toplumun bir üyesi olarak, özel durumunuza göre haklarınız var, fakat Romanya da bulunduğunuz süre içerisinde özellikle yürürlükte olan yasaların yerine getirilmesi ile, ahlak, kamu düzenine karşı saygı gibi başka yükümlülükleri de yerine getirmeniz gerekmektedir. Romanya da tanınan temel hak ve özgürlükler hakkında bütün anayasanın öngörüleri İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Romanya nın taraf olduğu diğer antlaşmalara uygun ve buna göre 13

15 yorumlanmakta ve iç kanunlar ve uluslararası haklar ile ilgili antlaşmalar veya sözleşmeler arasında uyuşmazlık olduğu takdirde, sadece iç yasa hükümlerinin daha olumlu hükümler kapsamadığı durumlarda, uluslararası düzenlemelere öncelik tanımaktadır. 3.3 Romanya Toplumuna Yabancıların Entegrasyonu Romanya da, toplumun özellikleri ile alışmanıza izin vermesi gereken ve kendinizi bunun bir parçası olarak hissetmenizi sağlayacak kanuni ve kurumsal kadro oluşturulmuştur. Sosyal entegrasyon çok boyutlu ve sürekli olan Romanya da bir koruma şekli veya oturum hakkı elde etmiş yabancıların, sosyal dışlamayı önlemek ve mücadele etmek için, ve romen toplumunun şartlarına adapte olmaları için, romen toplumunun ekonomik, sosyal ve kültürel hayatına aktif olarak katılma 1 işleminin nihai ürünüdur. Sosyal engtegrasyon dört boyutun gerçekleşmesini kapsamaktadır: külturel (romen dilini tanıma düzeyinden, Romanya da geçirilen zamandan, kültürel medeniyet değerlerini tanımaktan bahseden) sosyal ( arkadaşlıklar, iki farklı ırktan kişilerin evlilikleri, ayırım yapmama tavırları ile değerlendirilen) ekonomik (çalışma piyasasına, eve, eğitime, sağlık bakımı ve başka hizmetlere giriş olasılığı) kamu görüşü (yabancılar hakındaki görüşü, sosyal ifadeler ve bazı stereotiplerin mevcudiyeti veya yokluğu ile gerçekleşmiş). Romanya da bir oturum hakkı elde etmiş yabancılar istek üzerine, aşağdaki bedava hizmetlerden yararlanabilir: 1. yabancıların romen dili ile alışması amacı ile, Eğitim Bakanlığı ve Romanya Göçmenlik Bürosu işbirliği ile düzenlenen, romen dili kursları 2 ; 2. kültürel kaynaşma toplantıları 3. Romanya daki yabancıların hakları ve bu hakları uygulamak için belirli yöntemler ile ilgili bilgilendirme ve danışma Külturel bağdaşma seanslarının amacı, yabancıları romen gelenekleri, adetleri ve kültürel değerlerine alıştırmak ve romen toplumu hakkında uygulamaya dönük bilgiler vermektedir /2004 no lu Hükümet Kararının b harfi 2. Maddesine uygun olarak 2 44/2004 no lu Hükümet Kararının maddesinin 1. paragrafına uygun olarak 14

16 Kültürel uyum, bilgilendirme ve danışma hizmetleri Romen Göçmenlik Bürosunun uzman personelleri tarafından bölgesel merkezlerde özel düzenlenmiş alanlarda veya hükümet dışı organizasyonlara alt mukavele ile verilebilir. Yürürlükte olan kanunlara uygun olarak, sadece bir kez kültürel uyum toplantıları ve romen dili eğitimi kurslarından yararlanabilirsiniz. Daha fazla bilgi için bölgesel Romen Göçmenlik Bürosu merkezlerine başvurabilirsiniz. Bu merkezlerle irtibat bilgilerini aşağıdaki link e girerek bulabilirsiniz: Bir kişinin tamamen topluma entegre olduğunu aşağıdaki durumlarda sayabiliriz: eğer teşhis edilidiği toplumun üyeleri ile, konuk toplumun üyeleri ile ve devlet kurumları ile sosyal bağlar sürdurmekte ise ve durumu sabit ve konuk ülkenin bir vatandaşına benzer şekilde algılamakta ise ve kendini güvende hissedebilmesi için yeterli kültür ve dil bilgilerine sahipse. Sonuç olarak, bu rehberde, sizin romen toplumunun şartlarına alışmanız için, sizin burdaki durumunuzu, faydalandığınız hakları ve uymanız gereken zorunluluklarınızı anlayabilmeniz için, bir temel temsil edebilecek bilgileri bulmanız- ve- neden olmasın- entegre olmanın karmaşık işleminde size yardımcı olabilecek bilgileri bulmanızı ümit ediyoruz. 3 44/2004 no lu Hükümet Kararının maddesinin 2. paragrafına uygun olarak 15

17 OTURUM HAKKI Romanya da bir oturma izni elde etmek, sizin aşagıda bulunan haklardan yararlanabilmeniz için ilk adımdır : calışma, eğitim, tıbbi hizmetler, v.s. Oturma izninin süresinin uzatılması için, bunun geçerlilik süresinin bitiminden en az 30 gün evvel gerekli olan dosyayı vermeniz için, oturma hakkını elde ettikten sonra, süresinin ne zaman dolduğuna bakmanız önemlidir. Romanya daki yabancıların girişleri, oturumları ve çıkışları ve bunların hak ve zorunlulukları, 157/2011 no lu Kanun bazında güncelleştirilen, Romanya daki yabancıların rejimi ile ilgili 194/2002 no lu Acil Hükümet Kararı ile düzenlenmektedir 4 ; Yabancıların Romanya topraklarında işe alınması, aynı 157/2011no lu Kanun bazında güncelleştirilen, 56/2007 no lu Acil hükümet Kararı ile düzenlenmektedir; Romen kanunları yabancıyı romen vatandaşlığı, Avrupa Birliği veya Avrupa ekonomik Alanı üyesi bir başka ülkenin vatandaşlığı, veya İsviçre Konfederasyonu vatandaşlığı olmayan kişi olarak tanımlıyor. Eğer bu kişi kategorisinde bulunuyorsanız, ileride sunduğumuz bilgiler sizin içindir Romanya ya giriş ve çıkış ile ilgili bilgiler Eğer Romanya da oturum için bir belgeniz varsa, aşağdaki haklara sahipsiniz: yurtiçinde serbest dolaşım ve ikametinizi veya evinizi istediğiniz yerde belirlemek; oturum belgesinin geçerliliği süresince ülkeye girmek ve çıkmak; 4 Bu kanunların güncelleşmiş br şekilini Romanya Göçmenlik Bürosunun sitesinde bulabilirsiniz 16

18 kanunların belirlediği şartlar çercevesinde herhangi bir kamu hizmetinden yararlanmak; Aynı şekilde, aşağdaki sorumluluklarınız vardır: Romanya kanunlarına uymak; Oturma belgesi elde ettiğiniz amacınıza uymak ; evlenmeniz/boşanmanız durumunda, aile bireylerinden birinin doğumu veya vefatı durumunda, vatandaşlığınızı değiştirmeniz veya yeni bir adrese taşınmanız durumunda Romanya Göçmenlik Bürosuna bildirmek; pasaportunuzu değiştirmeniz durumunda veya yeni bir iş yerinde işe girmeniz durumunda bunu Romanya Göçmenlik Bürosuna bildirmek; Bu durumlardan birinde bulunduğunuz zaman, durmunuzda yapılan değişiklikği, olayın meydana gelmesinden sonra 30 gün içerisinde beyan etme zorunluluğunuz vardır. Romanya Göçmenlik Bürosuna beyanda bulunmadığız durumda, Ley arası olan bir ceza alabilirsiniz. Romanya ya girebilmeniz için aşağdakilere sahip olduğunuzdan emin olmalısınız: romen devleti tarafından tanımlanan, gümrüğu geçebilmek için bir belge (pasaport, seyahat belgesi, v.s). Eğer bir başka kişinin pasaportunda kayıtlı iseniz, ülkeye sadece o kişi ile birlikte girebilirsiniz. Ülkeye giriş vizesi veya Romanya Göçmelik Bürosu tarafından verilen oturma izni veya Romanya topraklarında oturma veya tranzit geçme hakkı veren herhangi başka bir izin; Ülkeye bir vize bazında girdiğinizde, Romanya da geçinme araçlarını ıspatlayan belgeler (örnek: nakit olarak bir miktar para veya hesap bakiyesi ıspatı, konaklamanızın veya hotel rezervasiyonunun sağlandığını doğrulayan bir davet mektubu, v.s. ). Geçinme araçlarının ıspatı Romanya da oturma iznine sahip olmayanlardan veya romen vatandaşının aile üyelerinden istenmez. Romanya ya girişinizin reddelmesi durumunda, bu reddin açıklamasını içeren yazılı bir belge kabul edeceksiniz. Eğer ülke topraklarından hemen gidemezseniz, 24 saati geçmemesi şartı ile, transit bir bölgede 17

19 veya aynı rejimli bir merkezde, Polis size geçici konaklama için bir alan sağlayacaktır. Romanya topraklarından çıkış Romanya toraklarından çıkış yaptığınızda, ülkeye son kez girdiğiniz, üzerinde giriş vizesinin bulunduğu ve/veya yurtdısındaki Romanya konsolosluğundan veya büyükelçiliğinden elde ettiğiniz vizenin bulunduğu aynı seyahat belgesini kullanmanız tavsiye edilir Vize Rejimi Vize, yabancı vatandaşa havalimanı tranzitini, belli bir sure için geçici oturum veya tranzit hakkının verilmesi iznidir. Aşağdaki durumlarda vizeye ihtiyacınız yoktur : İkamet hakkını Romanya topraklarında kullanan, Avrupa Birliği / Avrupa Ekonomik Alanı / İsviçre Konfederasyonu da bulunan bir ülkedeki bir vatandaşın aile ferdi olarak, ona eşlik ettiğinizde veya katıldığınızda; Romanya Göçmenlik Bürosu tarfından verilen bir oturum izniniz varsa; Bir AB ülkesinde uzun süreli oturma izniniz varsa; Vatandaşlığınız yok ise ve AB ülkelerinden birinde uzun süreli bir oturum hakkınız var ise; Kısa süreli oturum, uzun süreli oturum vizeniz veya Schengen üyesi ülkelerin, Bulgaristan veya Kıbrısın verdiği oturma izniniz varsa, bu durumda Romanya yı 5 gün için tranzit geçebilirsiniz. Konseyin 539/2001 (CE) Yönetmeliğin II. ekinde bulunan bir ülkenin vatandaşıysanız- Üye ülkelerin dış sınırlarından geçebilmek için vatandaşlarının vizeye sahip olma zorunluluğu olmayan üçüncül ülkeler listesi. (!) Romanya ya giriş vizesi ihtiyacı olmayan kişilerin oturumu 6 ay içersininde 90 günden fazla olamaz. Vizyeye ihtiyacınız olduğu durumlar 539/2001 (CE) Konseyi Yönetmeliğinin I. ekinde Üye ülkelerin dış sınırlarından geçildiğinde vatandaşlarının vizeye 18

20 sahip olması gereken üçüncül ülkelerin listesi- bulunan bir ülkenin vatandaşıysanız 90 günden fazla bir oturum için giriş yapıyorsanız ve oturma izni isteğinde bulunuyorsanız (İstisna olarak ABD, Kanada ve Japonya vatandaşları Romanya ya giriş vizesi elde etmeleri zorunluluğu olmadan oturum haklarını uzatabilirler). Vize türleri Verilme amacına göre, herbiri değişik özelliklerle, birçok vize türleri vardır: Seyahat amacı Kısa sureli vize ( C) Uzun süreli vize ( D ) diplomatik görev (ilgili ekonomik memurlar ve bunların faaliyetler (D/AE) aile fertleri için) ticari faalieytler turizm (D/AC) ziyaret- romen bir mesleki faaliyetler vatandaşın veya (D/AP) Romanya da oturma işe grime (D/AM) hakkı sahibi olan bir tayin ( D/DT) yabancının daveti üzerine verilen; iş nakliyat spor,kültürel, bilimsel, insani faaliyetler kısa süreli tıbbi tedavi eğitim (D/SD) aile birleşmesi (D/VF) dini faaliyetler (D/AR) bilimsel araştırma faaliyetleri (D/CS) diplomatik vize ve çalışma vizesi (DS) başka amaçlar (D/AS) Giriş sayısı Bir/Birden fazla Bir/Birden fazla Geçerlilik/ Vize geçerliliği süresince Vize geçerliliği Şartlandırmalar genelde Romanya da süresince Romanya da devamlı veya kesintili devamlı veya kesintili olarak toplam 90 gün olarak toplam 90 gün 19

21 Uzatabilme oturma olanağı vererek, en fazla 6 ay için verilmektedir. Romanya da çok seyahat edenler için birinci günden başlayarak 6 ay içerisinde ülkenin topraklaraında en fazla 90 gün kalabilme olanağı sağlayan, en fazla 5 yıl için geçerli olan kısa süreli bir vize verilebilir. Uzatılamaz. Oturma izni isteğinde bulunmanıza izin vermez. Başka bilgiler Alınma amacı değiştirilemez. oturma olanağı vererek, en fazla 6 ay için verilmektedir Oturm amacının aynı olduğu sürece, uzatılabilir. Bunun bazında bir oturma izni elde edilebilir. Alınma amacı değiştirilemez. Aksi takdirde ülkeyi terkedip yeni bir uzun süreli vize için başvurmanız gerekir. Vizeleri Romanya diplomatik misyonlarından elde edilebilir. Bunların listesini bu internet adresinde bulabilirsiniz: Sunmanız gereken evrakların listesi, vatandaşı olduğunuz ülkeye göre değişebilir, bu sebepten dolayı lütfen memleketiniz veya ikamet ettiğiniz ülkenin misyonlarından bizzat bilgi edinin. (!) Eğer Romanya da kısa sureli bir vize ile girmiş olduysanız, herhangi bir anda, ülkede kalmak için mazeretinizin meydana gelmesi durumunda bile oturumunuzu uzatamazsınız (örn: çalışma yeri sözü). Romanya da uzun bir süre kalabilmeniz için, Romanya ya girebilmeniz ve vize 20

22 başvurusunda bulunduğunuz amaç için bir oturma izni isteyebilmeniz için, memleketinize dönüp, uzun süreli bir vize için başvurmanız gerekir. (!) Yabancı bir vatandaş ile romen bir vatandaş/romanya da oturma hakkı olan bir yabancı arasındaki evlilikler, Romanya topraklarında sadece yabancı vatandaşın geçerli bir oturum hakkına (geçerli uzun süreli vize ile veya oturma izni ile verilen) sahip olması durumunda gerçekleşebilir Romanya da Oturma Izni Romanya ya giriş için vize alma zorunluluğundan muaf kişiler ve uzun süreli vizeye sahip olan kişiler, bir oturma izni elde ederek, Romanya da oturumlarının uzatılmasını isteyebilirler. Bu belge için başvuru sadece aşağdaki şartların yerine getirildiği kanıtını yaptığınız durumda kabul edilecektir: Geçerli bir seyahat belgesine sahipseniz; Romanya da uzun süreli vizenin verilmesi sebebinin aynı amacı için kalacağınızı ıspat edebilirseniz veya oturum amacını ıspatlayabilirseniz (eğer giriş vizesine ihtiyacınız olmamış ise); Romen bir vatandas ile evlendiğinizde,ve romen vatandaşlarının aile ferdleri için geçici bir oturma izni için başvurmak istediğinizde. Romanya da geçici olarak bir oturma hakkını elde etmek veya uzatabilmek için, yasal oturma hakkınızın (geçerli bir vize veya oturma izni) geçerli olduğu süre içerisinde Romanya Göçmelik Bürosuna bir talepte bulunmanız gerekecektir. Doasya nın şu evrakları içermesi gerekmektedir: pasaportun bir kopyası, oturma alanın kanıtı, tıbbi sigortanın kanıtı, izinin verilmesi için gereken ücretlerin makbuzu. Bu evraklardan başka Romanya da oturumunuzun uzatılması isteyinde bulunduğunuz amaca göre, başka ek belgeler de istenilecektir. Hangi evraklara ihtiyacınız olduğunu öğrenmek için, Romanya Göçmenlik Bürosuna başvurabilir veya sitesinin, AB den olmayan vatandaşlar/romanya da oturum, bir oturum hakkı istemenizin amacı bölümüne girebilirsiniz. Oturma izni üzerinde yazılı olan bilgiler: Yabancı vatandaşın soyadı ve adı Doğum tarihi 21

23 Memleketi Romanya da ilk oturum belgesi istemi anında yabancı vatandaşlara verilen seri, numara ve KŞN (Kişisel Şahsi Numara). Kişisel şahsi numara, kişinin romen vatandaşlığı elde edip başka Kişisel şahsi numara elde edene kadar geçerli olacaktır. Oturma izninin türü ve yabancının Romanya da ikamet etmesinin amacı Oturum belgesinin verilme tarihi ve son kullanma tarihi Oturum izninin kaybı, çalınması veya zarar görmesi durumunda, 5 günlük bir süre içerisinde Romanya Göcmenlik Bürosunu bilgilendirmek ve yeni bir oturma izni verilmesi başvurusunda bulunmak zorundasınız. Geçici Oturma Izni Kısa sureli oturma izni, Romanya ya girmek için bir vizeye ihtiyacı olamayan üçüncül ülke veya uzun oturum vizesi sahibi olan hergangi bir vatandaş tarafından istenebilir. Bu belge aşağda da bulunduğu gibi birden fazla amaçlar için verilebilir: Geçici oturum izninin türü (amacı) Ekonomik faaliyetler Bu belge için kimler başvurabilir Bireysel veya ailevi ortaklık çercevesinde yapılan ekonomik faaliyetler. Belgenin maximum geçerliliği Belgenin verilmesi için minimum özel şartları 5 1 yıl Iş için işletme izin belgesine sahip olduğunuzun kanıtını ve aylık en az 250 euro miktarında geçinme araçlarına sahip olduğunuzun kanıtını yapıyorsanız. 5 Bunlar bir oturma izni için başvurabilmeniz için yerinde getirmeniz gereken sadece birkaç minimum özel şartlar. Gerekli olan evrakların tam bir listesi için Romanya Göçmenlik Bürosunun verdiği bilgilere bakın. 22

24 Mesleki faaliyetler Ticari faaliyetler Çalışma Mesleki faaliyetlerde bulunan kişiler. Romanya da işletme idare eden kişiler. Romanya da çalışma sözleşmesi ile işe alınan kişiler ( daimi işçiler, sezonluk işçiler, stajiyer işçiler, sporcular, nomimal ruhsatlı kişiler, sınır ötesi calışanlar için veya yüksek kalifiye işçiler için) Yüksek kalifiye işçiler (yüksek eğitim diplomasına sahip ve Romanya da sahip oldukları diplomaya uygun bir yerde işe alınmak için talepte bulunanlar) Atanma Yurtdışında işe alınan, fakat 1 yıl En az 250 euro değerinde geçinme araçlarına sahip olduğunuzun kanıtını yapıyorsanız. Ticaretin Eger hissedarsanız, aylık türu ve fon en az 700 euro, ve hacmine ortaksanız en az 500 euro göre, 1-3 miktarqnda geçinme yıl araçlarınız varsa. Aynı zamanda yerine getirilmesi gereken başka önemli şartlar serisi de vardır. 1 yıl Geçerli bir çalışma izniniz varsa ve ekonomi uzerinden ortalama brut maaş ile eşit minimum bir maaşınız varsa. Eğitim amaçlı bir oturum iznine sahip yabancılar, eğitimlerini bitirdikten sonra, ülkeyi terketmek zorunda kalmadan, mezun oldukları bölüme uygun, tam normlu olarak bir çalışma sözleşmesi imzalamaları şartı ile, oturum izinlerini çalışma amaçlı olarak uzatılmasını talep edebilirler. 2 yıl Ekonomi üzerinden en az 4 ortalama maaş ile ücretlendirilmeniz Ülkeler arasındaki gerekiyor. Işinizi kaybetme durumunda, ülkeyi terketmek zorunda kalmadan, yeni bir iş bulmanız için 3 aylık bir mühletiniz vardır. Geçerli bir atanma kararınız varsa ve 23

25 Romanya yadaki bir şirkete atanan kişîler Eğitim Bir eğitim kurumunun kurslarına gidebilme amacı ile, Romanya;ya gelmek isteyen kişiler. Bunlar, günde en fazla 4 ssat çalışma iznine sahipler, fakat calışma yetkisine ihtiyaçları vardır. anlaşmalar bazında uzatılabilm e olanağı ile, 5 yıllık bir süre icerisinde an fazla 1 yıl. 1 yıl (her yıl yenilenir ve eğitimin sürecinin bitmesi sonunda okul durumunu kapatabilm ek için 3 ay uzatılabili) Burslu yüksek eğitim ögrencileri tüm eğitim süresince geçerli olan bir vize verilmekte dir. ekonomi üzerinden ortalama brut maaş ile denk minimum kazançların kanıtını yapıyorsanız. Yasalara uygun olarak akredite olmuş veya ruhsatlı bir eğitim kurumu tarafından Kabul edildiğinizin ve ekonomi üzerinden asgari ücret değerine denk geçinme araçlarına sahip olduğunuzun ıspatını yapmanız gereklidir (sadece romen kökenli yabancı yüksek eğitimi öğrencileri bundan muaftır). Yüksek eğitim öğrencileri, baştan tahmin edilen eğitim süresini geçmemesi şartı ile eğitim bölümlerini değiştirebilirle. Aile Oturma hakkı sahibi Sponsorun Sponsor (ailenin tekrar birleşmesi yabancı (aile birleşmesini talep eden) vatandaşlarının ve birleşmesi ilgili kişiler ile akrabalık Romanya da bir tür talebinde bağını kanıtlamak koruma sahibi olan bulunanın) zorunda. kişilerin aile fertleri süresi ile (karı/koca, çocuk, benzer bir ebeveyn). süre için. Romen Romen vatandaşların 5 yıl Evliliğin anlaşmalı evlilik 24

26 vatandaşları n aile fertleri Bağımsız olarak aile fertlerine verilen oturma hakkı Dini faaliyetler Bilimsel araştırma Eğitici faaliyetler Başka amaçlar aile fertleri olup olmadığına dair tetkikler yapılacaktır. Boşanmış kişiler Romen sponsorun /vatandaşın vefat etmesi Romen vatandaşın aile ferdi olması durumunda, kişinin reşit olması veya 21 yaşını doldurmuş olması Romanya da dini faaliyetler yapan kişiler Bilimsel araştırmacılar Ögretmenler, ana okul öğretmenleri, v.s -uzun süreli bir tıbbi tedavi gören yabancılar ve bunlara eşlik edenler (eğer durum gerektiriyorsa) -ticaret şirketi yöneticileri - Romanya ya akredite edilmiş bir tedarikçinin çerçevesinde veya kamu veya özel 6 ay Son 5 yıl içerisinde, aile birleşmesi için geçici oturum hakkına sahip olmuş olmanız veya romen bir vatandaşın aile ferdi olmanız. 1 yıl Dinler Ulusal Sekreterliğin iznine ihtiyacınız vardır. 5 yıl Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi tarafından tasdik edilmiş kabul edilme onayına inhtiyacınız vardır. Eğer Avrupa Briliği üyesi bir ülkede oturum hakkınız varsa, uzun oturum vizesine gerek olmadan, oturum hakkınızın Romanya ya transfer edilmesini isteyebilirsiniz. 1 yıl 1 yıl Başka amaçlar için oturma hakkı talebinde bulunabilme durumlarından birinde olduğunuzun kanıtı yapmanız gerekmektedir. 25

27 sektördeki bir şirketin çerçevesinde, para karşılığı olmayan mesleki eğitim amacı ile girenler. - gönüllülük programları çerçevesinde faaliyet yapan yabancılar Aşağdaki durumlardan birinde bulunduğunuzda geçici oturum izniniz Romanya Göçmenlik Bürosu tarafından iptal edilebilir: elde edilme tarihinde istenilen tüm gereksinimleri yerine getirmeden oturma iznini elde etmeniz veya bu haktan yararlanabilmek için sahte belgeler/bilgiler kullanmanız; ülkeye sahte bir kimlik ile girmiş olmanız; sınırı yasadışı bir şekilde geçmeye çalışmış olmanız veya ülkeye Romanya da girme veya oturma hakkı olamayan kişileri yasadışı olarak sokmaya çalışmanız; Romanya topraklarında suçlar işlemiş olmanız ve bundan dolayı kamu düzeni için bir tehdit haline geldiğinizin düşünülmesi; Bir Romanya vatandaşının aile ferdi olarak bir oturma izninizin olması ve bir yıl içerisinde, toplam 6 aydan fazla, ülkede bulunmamanız. Bu durumda oturma izni otomatik olarak geçerliliğini kaybeder ve Romanya ya vize ile girmek zorunda kalırsınız. Tek istisna durumları, ülkede şu durumlar için bulunmama sebebini kanıtlamanız: zorunlu askerlik görevinizi yerine getirmek, hastalık veya hamilelik/doğum sebeplerinden ve dönmenize izin vermeyen olağanüstü durumlar. Romanya ya oturum hakkı elde ettikten sonra yakalandığınız, kamu sağlığını tehlikeye koyan bir hastalığınızın olması ve verilen tıbbi tedaviyi görmeye reddetmeniz. AB Mavi Kartı sahibi olup, kendinizi ve ailenizi geçindirmek için, ekonomi üzerinden minimum gelir düzeyinde gerekli olan gelirinizin olmaması. Aynı zamanda, AB Mavi Kardı, onun geçerliliği süresince birkaç işsizlik döneminizin olması durumunda iptal edilebilir. Oturma hakkı verilmesi amacına uymamanız. 26

28 Uzun süreli oturma izni Uzun süreli oturma hakkı, Romanya da uzun süreler için ikamet etmiş olan ve aşağadaki şartları yerine getiren yabancılara verilmektedir : dilekçenin verilmesinden once son 5 yıl 6 içerisinde Romanya topraklaraklarında sürekli oturma izni olanlara (bu 5 yıllık süre içersinde, ülkede bulunmama süreleri ardışık olarak 6 aydan veya toplam 10 aydan fazla olmayanlara) 7. Eğitim amaçlı oturum sürelerinin yarısı hesaplanmaktadır. ekonomi üzerinden minimum net maaş düzeyinde geçinme araçları olanlar, istisna olarak ta romen vatandaşının aile ferdi olan yabancılardır, onlar, bunun kanıtını yapmaları gerememektedir; sosyal sağlık sigortasına sahip olanlar; oturma alanın ıspatını yapanlar (mülkiyet, kira, alana alma, ariyet); en azından tatmin edici bir düzeyde romen dilini bilmesi; kamu düzeni ve ulusal güvenlik için bir tehlike olmayanlar; Sürekli oturum hakkı aşağdaki yabancı vatandaş kategorilerine verilmektedir: son iki yıl içerisinde Romanya da oturduklarını ve son 5 yıl icerisinde AB de sürekli oturumlarının olduğunu ıspat eden Mavi Kart sahipleri; ebeveylerinin sürekli oturum hakları olan, reşit olamayan çocuklara en az euro degerinde yatırımlar yaptığının kanıtını yapan veya 100 tam normlu çalışma yerleri yaratan yabancılara; Uzun süreli oturma hakkı talebinde bulunduğunuz anda vermeniz gereken evrakların listesini kontrol etmek için, şu linki tıklayın: Romania/79veya direk olarak Romanya Göçmenlik Bürosuna başvurun. 6 Bir tür koruma şekilinden yararlanan kişilerin durumunda (mülteci veya ikincil koruma) bu süre 4 yıldır. 7 Bu sürenin belirlenmesinde, eğitim için oturum hakkının yarısı hesaba alınır ve kısa süreli vizenin, diplomatik veya iş vizesinin verdiği oturum hakkı ve sezonluk işçilik faaliyetleri için elde edilen oturum hakkı hesaplanmaz. 27

29 Uzun süreli oturum izni, dilekçeyi verme anında, aşağdaki durumlarda bulunan yabancı vatandaşlara verilemez: eğitim için geçici oturum hakkı sahiplerine (eğitim amaçlı oturma izni); sığınma telebinde bulunanlara veya geçici insani korumadan veya geçici korumadan yararlananlar; kısa süreli vizenin, diplomatik veya çalışma vizesinin verdiği oturma hakkının sahipleri. Uzun süreli oturum izninin en fazla 5 yıllık bir gecerlilik süresi vardır, istisna olarak ta, 10 yıl geçerli olan bir belgeleri olup, sonradan bunun süresinin uzatılmasını talep edebilen, romen vatandaşların aile fertleridir. Uzun süreli oturma hakkı şu durumlarda iptal veya fesih edilebilir: bir başka ülkenin topraklarında uzun süreli oturum hakkı elde edilmesi durumunda; romen devletinin topraklarında kesintisiz olarak 12 aydan fazla bir süre bulunmadığınzda, istisna olarak ise, bu sürede Avrupa Birliği üyesi bir ülkede geçici oturma izninden yararlanmış olma durumudur. Süre içerisinde AB üyesi bir ülkenin geçici oturum hakkından yararlanmış olsanız bile, romen devletinin topraklarında ardışık olarak 6 yıldan fazla bir süre bulunmadığınzda Bu durumda bulunuyorsanız, yeni bir oturma izni talebinde, sadece Romanya topraklarında 12 aylı sürekli bir oturum sonrasında bulunabilirsiniz. Bu süre içerisinde, yukarıda bulunan sebeplerden dolayı uzun süreli oturma izni iptal edilen kişi, vize elde edebilmek yeni bir oturma izni talebi için ülkeyi terketmek zorunda kalmadan 194/2002 no lu Acil Hükümet Kararında yazılı olan bir amaç için bir oturma izni talebinde bulunabilir. Istek üzerine veya romen vatandaşlığı elde edildiğinde; Eski AB Mavi Kartı sahibi, uzun süreli ikamet edenin veya romen vatandaşının aile fertlerinin, Avrupa Birliği, Avrupa Ekonomik Alanı veya Isviçre Konfederasyonu üyesi ülkelerin 28

30 topraklarında ardışık olarak 2 yıldan fazla bir sürede bulunmaması. Uzun süreli oturum izni sahiplerinin hakları: çalışma piyasasına serbest giriş (calışma izni olmadan); eğitim bursları dahil, tüm eğitim ve mesleki hazırlık düzeylerine giriş; yürürlükte olan düzenlemelere uygun olarak, eğitim denkliği, diplomaların, sertifikaların, ustalık ve mesleki beceri belgelerinin tanınması; sosyal güvenlik, sosyal yardım ve koruma (örn.: sosyal yardımlar, devlet yardımları) kamu sağlıgı yardımı toplu gelir vergisinden kesintiler ve vergi muafiyeti; bir ev elde edebilme dahil, kamu malları ve hizmetlerine izin; ortaklık, üyelik, ve bir sendika veya mesleki kuruma üye olabilme özgürlüğü; Bir kişinin uzun süreli oturum hakkı talebinde bulunması durumunda ve dilekçesinin red edilmesi durumunda, bu redten etkilenecek olmayan, geçici oturum hakkı bazında Romanya daki oturumuna devam eder. Sahip olduğunuz oturum izninin türü önemsemeden, süresini uzatmak için, bunun geçerlilik süresinin bitiminden en az 30 gün evvel bir dilekçe vermeniz önemli. 29

31 ROMANYA DA ÇALIŞMA VE SOSYAL GÜVENLİK Romanya Göçmen Ofisi (ORI) yabancıların Romanya da çalışma hakkını tanıyan belgeleri vermeye yetkili kurumdur. Avrupa Birliği, Avrupa Ekonomik Alanı veya İsviçre Konfederasyonu ülkesi uyruğuna sahip olmayan vatandaşlar, işbu bölümde sunulan yasal şart ve yükümlülüklere uymakla Romanya da çalışma hakkına sahiplerdir İşe alınmak Romanya ya sürekli, stajer, mevsimlik, sınır ötesi veya yüksek kalifiyeli işçi olarak gelmek istiyor ve çalışma iznine ihtiyacı olmayan yabancı vatandaşlar (Romen vatandaşların aile fertleri, Romanya da sürekli oturum hakkına sahip olan kişiler, bir şekilde korunmaya sahip kişiler) veya çalışma hakkı veren diğer bir amaçla ülkee bulunan (örneğin: öğrenciler, aile bütünleme ile ilgili gelen kişiler) kategoriye dahil değilseniz sıradaki aşamaları geçmeniz gerekmektedir: 1. Romanya da bir İşveren bulmak, 2. İşveren in talebi üzerine çalışma izni almak, 3. Çalışma izni ve talep edilen diğer belgelere dayanarak, bulunduğunuz devletin diplomatik misyonundan uzun süreli vize almak (söz konusu kişi Romanya da ise ve yasal oturum hakkına sahip ise, bu uzun süreli vizeyi almasına gerek yoktur), 4. Uzun süreli vizeye dayanarak Romanya ya girebilir ve en kısa zamanda Romanya Göçmen Ofisinden uzun süreli vizede yazılı aynı amaç için bir oturum izni talep etmeniz gerekmektedir. Bir yabancı ülke vatandaşının Romanya da yasal faaliyet gösteren bir İşveren in yanında çalışabilmesi için aşağıdaki şartların yerine getirilmesi gerekir 8 : 1. Müsait yerlerde Romen vatandaşları veya Avrupa Birliği, Avrupa Ekonomik Alanı ile ilgili Anlaşmayı imzalayan devletlerin vatandaşları 8 Yabancıların Romanya da çalışmaları veya tayin (detaşe) edilmesi ile ilgili 56/2007 no Acil Hükümet Yönetmeliği madde 4. 30

32 veya Romanya da bulunan sürekli ikametgahlı yabancı vatandaşların çalışamaması; 2. İşverenin yürürlükteki kanunlara dayanarak istediği mesleğe hazırlık, çalışma deneyimi ve yetki gibi özel şartları yerine getirmeleri; 3. Sözkonusu faaliyeti sürdürebilmesi için tıbbi açıdan uygun olduğunu, Romanya da sürdüren veya sürdüreceği faaliyete uygun olmayan sabıka kaydı olmaması; 4. Hükümet Kararı ile onaylanan yıllık kontenjana uyması; 5. İşverenin son üç aylık dönemde devlet bütçesine yükümlülüklerini yerine getirmesi; 6. İşveren faaliyetini çalışma izninı talep edildiği konuda efektif olarak çalışması; 7. İşveren daha önce beyan etmediği veya kanunsuz işe almakla ilgili ceza almaması. Yasalara göre temel Romence dili bilginizin olduğuna dair şahsi sorumluluk beyannamesi sunmakla yükümlüsünüz. Çalışacağınız firmada sizin dilinizi konuşan kişiler olduğu veya tercüman hizmetinden faydalanacağınızı beyan etmeniz iyi olacaktır. Aşağıdaki sarıda bulunan kategorilere dahil iseniz, yukarıda yazılı şartları yerine getirmenize gerek yoktur: Yabancı ortaklı bir şirkette idareci göreviniz olup bu görevde tek kişi olmanız; Profesyonel sporcu olup diğer bir ülkede benzer bir faaliyet sürdürdüğünüzü ispatlayan belgeleriniz olması; Nominal bir çalışma izni talep etmeniz; Sınır ötesi işçiler için bir çalışma izni talep ediyorsanız; Eğitim amaçlı bir oturum hakkına sahip kişi iseniz Çalışma izinleri Yürürlükteki yasalara göre 9 : Her yıl Hükümet Kararı ile yabancıların Romanya da çalışması veya transferi ile ilgili özel 9 Romanya da Yabancılar rejimi ile ilgili 194/2002 sayılı Hükümet Acil Yönetmeliği. 31

33 yasaların öngörülerine göre yabancılara verilecek çalışma izinlerinın sayısı belirleniyor. Çalışma izni yasalara göre verilen ve hamiline tek bir İşveren de ve tek bir görevde Romanya da çalışması veya tayin (detaşe) edilmesi için hak tanıyan resmi belgedir. 10 Bu demektirki çalışma iznine ihtiyacı olan yabancı vatandaş kategorisine dahilseniz, görevi, meşgale veya İşvereni değiştirmek istiyorsanız, yeni bir çalışma iznine ihtiyacınız olacaktır. Aşağıdaki koşulları taşıyorsanız çalışma iznine ihtiyacınız yoktur 11 : Romanya da sürekli / uzun süreli (belirlenen ikametgah) oturum hakkına sahipseniz; Romanya da bir şekilde korunmaya sahipseniz (mülteci veya ikincil korumaya sahip kişi); Bir Romen vatandaşının aile ferdi olup (evlilik, doğum) bu amacı gösteren bir oturum kimliğiniz varsa; Romanya nın iş piyasasına ulaşım ile ilgili anlaşma, anlaşma veya ikili anlaşmaların imzalandığı ülkelerden geliyorsanız; Eğitim, bilim, kültürel amaçlı bir çalışma yürütüyorsanız veya Romanya da ikili anlaşmalara dayanarak geçici olarak akredite edilen veya ruhsatlandırılan bu alanlardaki kurumlarda özel faaliyetler sürdürüyorsanız; Milli Eğitim, Araştırma, Gençlik ve Spor Bakanının talimatnamesine dayanarak bilim araştırma faaliyetleri sürdürülmesi için oturum hakkına sahipseniz, özel kalifiyeli personele dahilseniz, Kültür ve Ulusal Hazine Bakanının talimatnamesine dayanarak Romanya daki kültür müesseselerinde sanat faaliyetleri sürdürüyorsanız; Bakanlıklar, diğer merkezi veya yerel idare organları veya otonom (bağımsız) idare otoriteleri tarafından talep edilen geçici faaliyetleri sürdürüyorsanız; Romen yasalarının öngördüğü hükümlere uygun yurtdışında merkezi bulunan bir şirketin Romanya daki şubesi veya temsilciliğinde müdür iseniz; 10 Romanya da yabancıların rejimi ile ilgili bazı yasaların değişmesi ve tamamlanması ile ilgili 157/2011 sayılı Kanun madde Yabancıların Romanya da işe alınması veya tayin (detaşe) edilmesi ile ilgili 56/2007 sayılı Hükümet Acil Yönetmeliği madde 5 32

34 Avrupa Birliği, Avrupa Ekonomik Alanı veya İsviçre Konfederasyonu üye ülkelerinde merkezi bulunan bir tüzel kişinin personeli olup söz konusu ülkedeki oturum kimliğinizi gösterme şartı ile Romanya ya tayin (detaşe) olduysanız; Mülteci başvurusu yaparak bir yıllık süre bittikten sonra mültecilik talebiniz varsa, bir şekilde korumaya alınma prosedürü aşamasında iseniz; Romanya da kalmanız için tolerans süresi boyunca size tolerans gösteriliyorsa. Çalışma izni, Romanya ya kabul etmek üzere ve oturum hakkını en fazla bir yıl dönem ile uzatılması için verilmektedir. Çalışma izni sizin adınıza İşverenin talebi üzerine Romanya Göçmen Ofisi tarafından verilmektedir. Çalışma izni aşağıdaki şartlarda da verilmektedir: Romanya nın bu amaçla sınır geçişi için vize iptalı konusunda imzaladığı anlaşmalar, anlaşmalar veya sözleşmeleri olan ülkelerden geliyorsanız veya Romanya nın tek taraflı vize yükümlülüğünden vazgeçtiği ülkelerden geliyorsanız; Aile bütünlüğü için Romanya daki yabancıların rejimi ile ilgili yasalara uygun olarak verilen oturum hakkınızdan faydalanıyorsanız; Eğitim amaçlı oturum hakkınızdan faydalanıyorsanız ve en fazla günde 4 saatlik kısmen çalışma için bireysel çalışma sözleşmesine dayanarak işe girmeyi talep ediyorsanız; Romanya ya tayin (detaşe) edildiyseniz. Eğitim amaçlı oturuma sahip yabancı vatandaş öğrenciler günde en fazla 4 saat çalışma ve çalışma iznine ihtiyacı olması koşullarına uydukları takdirde eğitim süresinde çalışabilirler. İşveren tarafından ödemesi gereken harç daha düşük- 50 Avro karşılığıdır. İşverenin vergilerin gününde ödediğini ispatlamasına gerek yoktur. Mezun olduktan sonra eski öğrenci eğitim gördüğü alanda çalışıyorsa 33

35 Romanya dan çıkmadan ve İşverenin harç ödemesine gerek kalmadan çalışma amaçlı vize alabilir 12. Işveren tarafından hiçbir ücret ödenmeden.romanya Göçmen Ofisi sürekli çalışan (tam normlu) izninı iş sözleşmesine dayanarak, bu tip ruhsat için gereken belgeleri İşverenden talep etmeden verecektir 13. Yabancılara verilen çalışma izinlerin çeşitleri şunlardır: Sürekli çalışanlar için çalışma izni Tayin (Detaşe) edilen çalışanlar için çalışma izni Sezonluk işçiler için Belirli veya belirsiz süreli çalışma sözleşmesine dayanarak, izin hamiline Romanya da tek bir özel veya tüzel kişi veya bir yabancı şirketinin temsilciliği veya şubesinde çalışma hakkı veriyor. Romanya daki bir tüzel kişi işverene veya yurtdışında merkezi bulunan bir tüzel kişi işverenin Romanya daki temsilciliği veya şubesinde çalışmak üzere verilen tayin (detaşe) kararına dayanarak minimum 5 yıllık bir sürede maksimum 1 yıl boyunca çalışma hakkı veriyor. Romanya nın taraf olduğu anlaşmalar, antlaşmalar ve uluslararası sözleşmelere dayanarak, tayin (detaşe) edilen kişinin Romanya da sürdüreceği çalışma süresi söz konusu anlaşmalarda özellikle öngörüldüğü şart ve durumlarda uzatılabilir 14. Hamiline, Romanya da 12 ay süre içinde en /2002 sayılı Hükümet Acil Yönetmeliği madde 56 fıkra 10: Eğitim amaçlı yabancılar mezun olduktan sonra bu amaçla uzun süreli vize talep etme yükümlülüğü olmadan tahsil gördüğü alanda tam süreli iş sözleşmesi imzalama şartı ile çalışma amaçlı oturum hakkını uzatmasını talep edebilirler /2007 sayılı Hükümet Acil Yönetmeliği madde 15 fıka 12: madde 3 fıkra (3) c) bendine dayanarak bir iş izni alan yabancıya ( eğitim amaçlı olan ve günde en fazla 4 saat çalışma kısa süreli bireysel iş sözleşmesine dayanarak işe girme talebinde bulunan yabancılara çalışma izninin verilmesi), Romanya da mezun olduktan sonra, işverenin talebi üzerine madde 7 fıkra (1) e uymasına gerek kalmadan ve madde 20 de belirtilen ücreti ödemeden, mezun olduğu konuda tam süreli iş sözleşmesi yapması şartı ile yeni bir çalışma izni veriliyor /2007 no Hükümet Acil Yönetmelik madde 6, b bendi. 34

36 çalışma izni Stajer işçileri için çalışma izni Sporcular için çalışma izni Nominal çalışma izni Sınır ötesi işçileri için çalışma izni Yüksek kalifiyeli işçiler için çalışma izni fazla 6 ay çalışma hakkı veriliyor ve diğer bir nitelikteki çalışma için bu izin uzatılamaz. Hamiline Romanya da bir mesleki kalifiye elde edebilmek üzere çalışma hakkını veriyor. Profesyonel sporculara ana konusu spor faaliyetleri sürdürmek olduğu tek bir Romen işveren tarafından, en fazla 12 aylık süre için işe alınma hakkını veriyor. Bu süre yeni 12 aylık dönemlerle uzatılabiliyor. Hamiline daha önce sezonluk işçiler için çalışma iznine dayanarak Romanya daki aynı işverende faaliyetlerini sürdürdüyse ve önceki bireysel sözleşmesinin bitiminde, yasaların öngördüğü hükümlere göre Romanya dan gitme yükümlülüğüne uyduysa, yeni sezonluk faaliyetleri sürdürmesine hak veriyor. Hamiline bireysel çalışma sözleşmesine dayanarak, 12 aylık yeni dönemlerle uzatma imkanı ile, en fazla 12 aylık bir dönem için, Romanya da bir özel veya tüzel şirkette veya yurtdışında merkezi bulunan bir tüzel şirketin temsilciliği veya şübesinde, her gün veya haftada en az bir gün, vatandaşı olduğu ve ikameti bulunduğu Romanya ile ortak sınırı olan bir devletin sınır bölgesine dönerse (örneğin: sürekli seyahat yapan sürücülerin bu tür çalışma izni vardır) Hamiline Romanya da bir özel veya tüzel kişide, yüksek kalifiyeli bir görevde, en az bir yıllık süre için geçerli bir çalışma sözleşmesine dayanarak işe alınma hakkı veriyor /2011 no Kanun madde 4 e göre, yüksek kalifiyeli iş, diğer bir kişinin yararına veya koordinesinde maaşlı, gerçek ve etkin faaliyet sürdürme amacıyla ücret alan ve yüksek mesleki kalifiyelerle ispat edilen uygun ve spesifik yetkileri olan bir kişinin işidir. 35

37 Çalışma izni verildiğinde İşverenin ödeyecekleri ücretler: Daimi, tayin (detaşe), sınır ötesi, stajer, nominal, sporcu olarak çalışanlar için 200 Avro ley karşılığı; Öğrenci ve sezonluk çalışanlar için 50 Avro ley karşılığı 16 ÖNEMLİ: Son iki yıl içinde ticari faaliyetleri sürdürmek üzere oturum hakkı olup, yabancıların ekonomi faaliyetlerinin sürdürülmesi ile ilgili yasalarda öngörüldüğü iş plana uymayan yabancılara çalışma izni verilmeyecektir. 17 Çalışma iznini talep etme şartları, dilekçenin incelenmesi ve belgenin verilmesi konusunda ayrıntıları OUG nr 56/2007 (Hükümet Acil Yonetmeliği no 56/2007 de bulabilirsiniz. Daha fazla ayrıntı ORI (Romanya Göçmen Ofisi) sitesinde bulunur. Her tip izin için gereken belgelerin ayrı listesi vardır. Çalışma izninin verilme dilekçesi kayıt tarihinden itibaren 30 gün içinde Romanya Göçmen Ofisi tarafından çözümlenmektedir. Çalışma iznini elde etme şartlarının yerine getirildiğini tespit edilmesi için ek incelemeler gerekli olduğu takdirde, dilekçenin çözüm süresi en fazla 15 gün uzatılır. Diğer bir AB üyesi ülkede alınan Avrupa Birliği Mavi Kart hamilinin verdiği çalışma izni dilekçesi verildiği dilekçenin tarihten itibaren 15 gün içinde çözülmek zorundadır. 18 ÖNEMLİ: Avrupa Birliği Mavi Kartı Romanya da yüksek kalifiyeli bir işte çalışan olarak hamiline oturum ve çalışma hakkı veren çalışma amaçlı bir oturum iznidir. Yüksek kalifiyeli çalışanlar için çalışma izni alması için, İşveren söz konusu işçiye aylık / yıllık ekonomide brüt ortalama ücretin en az 4 kat değerinde bir maaş sağlaması ve dosyaya 16 Bu tutarlar rehberin yayınlama tarihinde geçerliydi. Güncel olup olmadığını teyit etmeniz rica olunur. 17 Daha sonraki ilavelerle yayınlanan 194/2002 no Hükümet Acil Yonetmeliği madde 43 fıkra (2) a) bendi. 18 Yabancıların Romanya da işe alınmaları veya detaşe edilmeleri konusundaki 56/2007 no Hükümet Acil Yonetmeliğin 15.maddesi. 36

38 kalifiyesini ispatlayan Romen devletinin tanıdığı tahsil belgelerini de eklemesi gerekiyor. Çalışma izni Romanya Göçmen Ofisi tarafından aşağıdaki durumlarda 5 iş günü içinde iptal edilmektedir: Yabancı ile iş ilişkisinin tek taraflı bitirilmesi veya tarafların anlaşmasıyle bireysel iş sözleşmesinin bitimi neticesinde işverenin talebi üzerine; Romanya ya tayin (detaşe) edildiği süre bitiminde işverenin veya yabancı vatandaşın talebi üzerine; Kendi insiyatifinden iş ilişkisinin bitimi neticesinde yabancı vatandaşın talebi üzerine, Yürürlükteki yasalara dayanarak, yabancı vatandaşın istenmeyen kişi ilan edilmesi, Romanya da oturum hakkının iptal edilmesi veya işe girmesi ile ilgili şartları yerine getirmediği durumda yetkili organların uyarması üzerine; Dilekçenin çözüm tarihinden itibaren 30 gün içinde Romanya Göçmen Ofisinden çalışma iznini almak için işverenin gelmemesi. 56/2007 no Hükümet Acil Yönetmeliğe göre, iptal edilen çalışma izni, iptal dilekçesi ve iş ilişkilerinin bittiğini gösteren belgeler ile birlikte Romanya Göçmen Ofisinde muhafaza edilecektir. Çalışma kimliğinin kaybedilmesi, kaybedildiği tarihten itibaren 3 gün içinde Romanya Göçmen Ofisine bildirilecektir. Söz konusu izin belgesinin yıpranması veya imha edilmesi de Romanya Göçmen Ofisine aynı süre içinde bildirilecektir. Yabancının iş ilişkisi çalışma izninin bitim süresinden daha önce sona erdiği durumda, diğer bir işverene ancak yeni bir çalışma izni ile işe girebilecektir. Yeni çalışma izni için dilekçe yeni işveren tarafından iş ilişkisi bittiği kayıt tarihinden 60 gün içinde verilecektir 19. Bu durumda işvereni değiştirmesine rağmen, yabancı vatandaş Romanya dan çıkış yapmadan yeni bir çalışma izni talep edebilecektir. 19 Aynı. 37

39 Sizin işvereninizle çalışma sözleşmeniz sona erdiği takdirde ve 60 gün içinde yeni bir iş bulamadığınız takdirde, çalışma izniniz iptal edilir ve oturum hakkınız da sona erecektir. Netice olarak Romanya dan çıkış yapıp yeni bir vize almanız gerekecektir. İşe alınması ile ilgili uzun oturum süreli vize çalışma izni verildiğinden itibaren 30 gün içinde alınması gerekiyor ve Romanya nın elçilikleri veya konsoloslukları tarafından verilmektedir. Uzun oturum süreli vize talep üzerine bir veya bir çok seyahat ile aşağıdaki amaçlarla 90 günlük bir süre için verilebilir: İşe alınmak- bireysel iş sözleşmesine dayanarak işe alınmak için Romanya ya giriş yapmak üzereyken (simge D/AM); Ekonomik faaliyetleri sürdürmek- bağımsız veya bir aile dernekleri dahilinde ekonomi faaliyeti sürdürmek üzereyken (simge D/AE; Mesleki faaliyetler sürdürmek- özel yasalara dayanarak Romanya da bireysel olarak mesleki faaliyetler sürdürme hakkınız varsa (simge D/AP); Ticari faaliyetleri sürdürmek - Romanya da bazı ticari şirketlerinde hissedar veya yönetim ve idari görevli ortaklar olduğunuz veya olacağınız takdirde (simge D/AC). ÖNEMLİ: Vize ücreti 120 Euro ve talepte bulunduğunuz ülkede size vizeyi veren Romanya nın diplomatik kuruluşuna ödenecektir. Bu tip vize Romanya ya girmenizle birlikte geçici oturum hakkınızın uzatılması talep etmenize ve oturum izni almanıza imkan veriyor. Oturum izninin alınması için gereken belgelerin listesi kaldığınız il içinde bulunan Romanya Göçmen Ofisi bölge şubesinde asılı veya lii/pagina/ro/munca/73 web sayfasında bulunmaktadır Romanya da oturum hakkı verildiyse veya bu hak uzatıldıysa, Romanya Göçmen Ofisi size şunları verecektir: a) Uzun süreli oturum vizenin verildiği amaca uygun çalışma, ekonomik, mesleki veya ticari faaliyetler sürdürme amacıyla geçici oturum izni; 38

40 b) Geçici oturum ve çalışma hakkı verildiyse veya duruma göre uzatıldıysa, yüksek kalifiyeli işçiler için geçerli çalışma ruhsatlı hamiline Avrupa Birliği Mavi Kartı. ÖNEMLİ: Yasalara göre 20 her yabancı vatandaş, Romanya da kaldığı sürece oturum hakkını veren Romanya Göçmen Ofisinin bölge şübesine aşağıdakileri bildirmekle yükümlüdür: a) Şahsi durumu ile ilgili her değişiklik, özellikle uyruk değişimi, evlilik işlemi, boşanma veya iptali, çocuk doğumu, Romanya da oturan bir aile üyesinin vefatı; b) İşe alınması ile ilgili her türlü değişiklik; c) Devlet sınırı geçiş belgesinin süre uzatılması veya belgenin değişmesi. İkametini veya oturum yerini değiştiren yabancı, yeni adrese taşındığından itibaren 15 gün içinde kayıt ve kimlik belgesine gerekenlerin belirtilmesi için Romanya Göçmen Ofisi bölge şübesine gitmesi gerekiyor. Bu yükümlülükler ihlal edildiği durumda, Romanya Göçmen ofisi yabancı vatandaşı 100 ile 500 lei arası bir tutar ile cezalandıracaktır. İhlal hafif suç sayılacaktır Tayin (Detaşe) edilmek Yurtdışında merkezi bulunan tüzel bir kişinin işçisi olup Romanya da faaliyet gösteriyorsanız, tayin (detaşe) edilen 21 ünvanınız aşağıdaki şekilerde mümkün olacaktır: Bulunduğunuz yurt dışındaki müessese ile (detaşe eden) Romanya da faaliyet gösteren diğer bir kurum ile imzalanan sözleşme dahilinde Romanya ya detaşe edildiyseniz 22 ; Romanya da bulunan bir birim veya bir müessese grubunun şubesine tayin (detaşe) edildiyseniz. 20 Romanya da yabancı vatandaşların rejimi ile ilgili 194/2002 no Acil Yönetmeliğin 13.maddesi. 21 Yabancı vatandaşların Romanya da işe alınması veya tayin, detaşe edilmesi ile ilgili 56/2007 no Hükümet Acil Yönetmeliği madde 2 g) bendi 22 Daha sonraki değişiklikler ve ilave ekleri ile yayınlanan Romanya daki yabancı vatandaşların rejimi ile ilgili 194/2002 no Hükümet Acil Yönetmeliği 21.madde. 39

41 Bu demektir ki siz Romanyalı bir şirketin işçisi değilsiniz, yani siz çalışma sözleşmenizi Romanya daki bir şirketle imzalanan hizmet sözleşmesine dayanarak yabancı bir şirketle imzaladınız. Tayin (detaşe) edilen işçiler için çalışma izni aşağıdakiler tarafından elde edilir: Romanya dan tüzel kişi işveren; Yurtdışında merkezi bulunan bir tüzel kişinin temsilciliği veya şubesi. Tayin (detaşe) edilen işçiler için çalışma izni, yabancı tüzel kişinin detaşe kararına dayanarak, Romanya da bir tüzel kişi İşvereni veya yurtdışında bulunan bir tüzel kişinin Romanya daki temsilciliği veya şubesinde minimum 5 yıl içinde en fazla bir yıl çalışma hakkını tanıyor. Tayin (detaşe) edilen yabancıların oturum hakkı detaşe kararında öngörülen bir süre ile uzatılabilir fakat 5 yıl süre içinde bir seneden fazla olmayacaktır 23. Romanya nın taraf olduğu anlaşmalar, antlaşmalar veya sözleşmeler varsa, detaşe edilen işçinin Romanya da faaliyet gösterdiği süre söz konusu anlaşmalarda öngörülen özel şart ve durumlarda uzatılabilecektir 24. Romanya da faaliyet gösteren detaşe edilen bir yabancı için detaşe için uzun süreli oturum vizesi alınması gerekmektedir. Bu vize D/DT simgeli ile bilinmektedir. Romanya Göçmen ofisinin: Sitesine girerek bu tip vizenin alınması için gereken belgelerin listesini bulabilirsiniz. Bu vize daha önce Romanya ya detaşe edileceğiniz şirket tarafından alınan detaşe edilen işçiler için verilen çalışma iznine dayanarak elde edilecektir Romanya daki yabancı vatandaşlarının rejimi ile ilgili bazı yasaların değişmesi ve ilave edilmesi ile ilgili ( 194/2004 no Hükümet Acil Yonetmeliği madde 56 fıkra 5 değişimi) 157/2011 no Kanun madde /2007 no Hükümet Acil Yönetmeliği madde 6 b bendi 25 Romanya daki yabancı vatandaşlarının rejimi ile ilgili 194/2004 no Hükümet Acil Yönetmeliği madde 24 d¹ bendi 40

42 Detaşe amaçlı uzun süreli oturum vizesi yabancıların talebi üzerine bir veya daha fazla seyahat ile 90 günlük bir süre için veriliyor. Vize dilekçesine aşağıdaki belgeler de eklenecektir: Romanya Göçmen Ofisi tarafından verilen çalışma ruhsatının kopyası; bakım imkanlarının ispatı, sağlık sigortası vs. Ayrıntılar için Romanya Göçmen Ofisinin bölge şübeleri ile temasa geçebilirsiniz. Tayin, detaşe edilmesi için uzun süreli oturum vizesi Avrupa Birliği, Avrupa Ekonomi Alanı, İsviçre Konfederasyonu üye ülkelerinden birinde merkezi bulunan tüzel kişide işe alınan Romanya da detaşe edilen o ülkede oturum izni olan ve Romanya da özel veya tüzel kişilerde işe alınabilen veya ruhsatsız çalışabilen işçiler için de veriliyor. Bu vizeye dayanarak, Romanya Göçmen Ofisi size vize bitiminden en az 30 gün önceden verilen dilekçe üzerine oturum izninizi verecektir. Çalışma izni, işçinin Romanya ya tayin, detaşe edildiği süre bitimi neticesinde işverenin veya yabancının talebi üzerine Romanya Göçmen Ofisi tarafından 5 iş günü içinde iptal edilecektir. Romanya ya tayin, detaşe edilme konusunda daha fazla ayrıntı 56/2007 no Hükümet Acil Yönetmeliği, 157/2011 no Kanun ve Romanya Göçmen Ofisinin: internet sitesinde bulabilirsiniz. Mesleki faaliyetlerin sürdürülmesi Mesleki faaliyetleri sürdürmek için, Romanya da özel bir yasaya dayanarak bireysel şekilde meslek sürdürme hakkınız olduğu takdirde, talebiniz üzerine 90 günlük süre için bir veya daha fazla seyahatlı uzun süre oturum vizesi verilebilir. Bunun için aşağıdaki koşullara uymanız gerekmektedir: Söz konusu mesleği dürdürmeniz için yasal şartları yerine getirdiğinizi ispatlamanız 41

43 Romanya da sürdürmek istediğiniz mesleğe benzer bir mesleği geldiğiniz ülkede sürdürdüğünüzü ispatlamanız; Vizenin geçerliliği sürece sağlık sigortanız olduğunu ispatlamanız; Sabıka belgesi veya aynı değerde diğer bir belgeyi ibraz etmeniz. Mesleki faaliyetler südürmek için uzun süreli oturum vize D/AP simsesi ile tanılıyor. Rehber yayınlandığı tarihte vize ücreti 120 Euro ve talepte bulunduğunuz ülkede ödeniyor. Ayrıntılar için aşağıdaki siteye girebilirsiniz: ÖNEMLİ: Romanya da bir mesleki faaliyet sürdürmek istiyorsanız başta bu meslek için özel bir kanun olup olmadığını incelemeniz gerekmektedir. Özel mesleklerin listesini bulacağınız site: Örneğin üçüncü devlet vatandaş mimarlarının Romanya da imza hakkı alma ve Mimarların Ulusal Tablosuna kayıt talebi şartları Romen devletinin söz konusu devletlerle imzaladığı karşılıklı anlaşmalarla belirlenmektedir. Doktor, diş doktoru eczacı meslekleri Romanya da tıp/dişçilik/eğzacılık alanında resmi kalifiye ünvanı alan aşağıdaki kişiler tarafından sürdürülebilir: Bir Romen vatandaşın eşi, aynı zamanda uyruğu farketmezsiniz, bir Romen vatandaşın bakımında bulunduğu daha önce veya daha sonra gelen doğrudan kişiler; Romanya sürekli oturumu olmaktan faydalanan üçüncü devletlerin vatandaşları; Avrupa Birliği, Avrupa Ekonomik Alanı veya İsviçre Konfederasyonu üyesi bir devlet tarafından verilen uzun süreli oturum(ikametgah) dan faydalananlar; Avrupa Birliği, Avrupa Ekonomik Alanı veya İsviçre Konfederasyonu üyesi bir devlet vatandaşının aile üyeleri. Ayrıca bazı meslekler Romanya da sadece söz konusu meslek alanındaki Odaya üye olan kişiler tarafından sürdürülebiliyor; bu da söz konusu mesleğin sürdürdüğünü onaylayan belgeye dayanarak. Yeminli tercüman, hukuki danışman veya psikolog gibi diğer mesleklerin 42

44 sürdürülmesi sadece Avrupa Birliği ve Avrupa Ekonomik Alanı üye devletlerinin vatandaşları ile sınırlıdır. Eğer talep eden son 10 yıl içinde 2 yıl süre boyunca tam zamanlı olarak bu mesleği söz konusu mesleğin düzenlenmiş olmayan bir Avrupa ülkesinde daha önce sürdürdüğünü gösterip veya bu meslek için hazırlandığını gösteren üye devletinin yetkili bir otoritenin verdiği bir veya daha çok kalifiye ünvanlarına sahip ise, Romanya da düzenlenmiş bir mesleğe erişim hakkı veya bir mesleğin sürdürme hakkı yasaklanamaz 26. Romanya da hangi koşullarda mesleki faaliyetler sürdürebileceğinizi öğrenmeniz için bu yasaları, aynı zamanda diplomaların ve kalifiyelerinin tanınma yontemlerini incelemeniz gerekmektedir. Daha fazla ayrıntı için Diplomaların Tanınma ve Denklik Ulusal Merkezinin(CNRED) ( sitesine ve Romanya daki Liberal Mesleklerin Ulusal Birliği (UNPLR) ( sitesine girebilirsiniz Ekonomik ve ticari faaliyetlerin sürdürülmesi Talep üzerine bir veya daha fazla girişli uzun süreli oturum vizesi 90 gün için aşağıdaki faaliyetler için verilebilir: ekonomik faaliyetleri sürdürmek- bağımsız olarak veya bazı aile dernekleri dahilinde ekonomik faaliyetler sürdürmek üzere olsanız; ticari faaliyetleri sürdürmek- Romanya da bir ticari şirkette hissedar veya yonetim ve idare görevli ortak olduğunuz veya olacağınız takdirde. Ekonomik faaliyetler sürdürülmesi için uzun süreli oturum vizesinin simgesi D/AE, ticari faaliyetlerin sürdürülmesi ile ilgili vizenin simgesi D/AC dir. 26 Bu hak mesleki kalifiyelerin tanınması ile ilgili Avrupa parlamentosu ve Konseyin 2005/36/CE Direktif şartlarında uygulanmaktadır. 43

45 Ekonomik faaliyetleri sürdürmek üzere vize alması için yabancı vatandaş sıradaki şartları yerine getirmesi gerekiyor 27 : özel kişilerin ekonomik faaliyetler düzenlemesi ve sürdürmesi ile ilgili yasada öngörülen mesleki hazırlığının onaylanması ile ilgili şartları yerine getirdiğini ispatlaması; vize geçerliliği süresince sağlık sigortası olması; sabıka kaydı belgesi veya eş hukuki değerde diğer bir belge ibraz etmesi. Vize, oturum izni alınması ile ilgili ayrıntıları Romanya Göçmen Ofisinin sitesine girerek öğrenebilirsiniz. Romanya yasalarına göre oturum hakkını verildiği amaca uymakla yükümlüsünüz. Bu demektir ki çalışma izniniz varsa, ekonomik faaliyeti sürdürmek için oturum hakkı talep edemezsiniz veya tersi Romanya da çalışma şartları Yasalara göre, çalışma iznine dayanarak bireysel çalışma sözleşmesi ile işe alınabilir veya Romanya ya tayin edilebilirsiniz Bireysel çalışma sözleşmesi Romanya daki Çalışma Yasası çalışma ilişkilerin tümü, çalışma ilişkileri alanındaki düzenlemelerin uygulama kontrolü ve çalışma konusundaki yargılama yetkisini kapsayan düzenlemeleri içeriyor. 28 Çalışma yasasında yer alan hükümler Romanya daki bir işveren için çalışan bireysel çalışma sözleşmesine dayanarak işe alınan yabancı veya vatansız kişiler için de uygulanmaktadır. İşveren ile işçi arasındaki ilişkiler ile ilgili hak ve yükümlülükler, muzakere ile, toplu iş sözleşmeleri ve bireysel iş sözleşmeleri dahilinde belirtiliyor. Romanya da bir kişi 16 yaşından itibaren çalışabiliyor, 15 yaşındaki kişiler ebeveyn onayı ile çalışır. Bireysel iş sözleşmesi tarafların (işveren ve işçi) yazılı, Romence rızası ile yapılır. Bireysel iş sözleşmesinin imzalama yükümlülüğü iş ilişkisi başlamadan önce işverenindir. 27 Romanya daki yabancı vatandaşlarının rejimi ile ilgili 194/2004 no Hükümet Acil Yonetmeliği madde /2003 sayılı Kanunun değişmesi ve ilavesi ile ilgli 40/2011 sayılı Kanun madde 1 44

46 Yasalara göre, bireysel iş sözleşmesinin yazılı şekli sözleşmenin geçerli olması için şarttır. Sözleşme işçilerin genel kayıt defterine işlem görür ve Bölge Çalışma Müffetişliğe (ITM) bildirilir. İşveren iş sözleşmesinin bir nüshasını size vermekle yükümlüdür. Sözleşmeyi imzalamadan önce dahilindeki hükümleri dikkatle okumanız gerekmektedir. Bireysel iş sözleşmesi iki nüsha olarak yapılır, biri size diğeri işveren içindir. Bireysel iş sözleşmesi imzalamadan veya değişmeden önce işveren size sözleşmeye dahil etmek veya sözleşmede değiştirmek istediği hükümler konusunda bilgi vermekle yükümlüdür 29. Çalışma izni, iş ilişkileri aynı görevle ve aynı işverende devam ettiği durumda, bireysel iş sözleşmesi süresince geçerlidir. Bireysel çalışma sözleşmesinin genel örneğine göre 30, sözleşme tarafları 31 (işvren ve işçi), iş yeri, görevi/sıfatı, görev tanıtımı, mesleki faaliyetinin değerlendirme kriterleri, görevin özel riskleri, sözleşme süresi, iş süresi, izin süresi, maaş, saat/gün ve saat/hafta olarak ifade edilen normal iş süresi, iş koşullarını düzenleyen toplu iş sözleşmesi, deneme dönemin süresi (yürütme görevleri için en fazla 90 gün, yonetim görevleri için en fazla 120 gün), özel hükümler (mesleki eğitim, gizlilik şartı, uyumsuzluk, hareketlilik vs), tarafların genel hak ve yükümlülükleri yer almaktadır. İşbu Rehberin eklerinde bir bireysel iş sözleşmesinin ana unsurlarını bulacaksınız. 29 Çalışma Yasasının 19.maddesine göre: işveren öngörülen bilgilendirme yükümlülüğünü ihlal ettiği durumda, işe alınacak kişi veya işçi, duruma göre, bu yükümlülük ihlal edildiği tarihten itibaren 30 gün içinde yetkili mahkemeye şikayet edebilir ve bilgilendirme yükümlülüğü ihlal edildiğinden gördüğü zarara uygun tazminat talep edebilir. 30 Çalışma ve Sosyal Dayanışma Bakanının 64/2003 nolu Emirnamesinin ekinde öngörülen bireysel iş sözleşmesinin genel örneğinin değişmesi ve ilave edilmesi ile ilgili Çalışma, Aile ve Sosyal Güvenlik Bakanının 1616/2011 nolu Emirnamesi. 31 Çalışma Kanununun 17.maddesi 4. fıkrasına göre: Çalışma sözleşmesinin esas hükümleri ile ilgili işverenin yapmak zorunda olduğu bilgilendirmenin unsurları, bireysel çalışma sözleşmesinin içeriğinde de bulunması gereklidir. 45

47 Bireysel iş sözleşmesi hükümleri yasalara aykırı veya yasalar veya toplu iş sözleşmeleri ile belirtilen minimum seviye altında haklar kapsayamaz. Işçiler kanunen kendilerine tanılan haklardan vazgeçemezler. İşçilerin kanunen kendilerine tanılan haklardan vazgeçmeleri veya bu hakları sınırlayan her huküm geçersiz olacaktır. Romanya da işçi iseniz haklarınız şunlardır: çalışma karşılığında maaş, günlük ve haftalık dinlenme, yıllık izin, eşit şans ve muamele, iş onuru, iş güvenliği ve sağlığı, mesleki eğitime erişim, bilgilendirme ve danışma, işten çıkarma durumunda güvenlik, toplu ve bireysel muzakere, toplu faaliyetlere katılmak, sendika oluşturmak veya sendika üyesi olmak, yasaların ve uygulanan toplu iş sözleşmelerinin tanıdığı diğer haklar. Bir kişi söz konusu işi yapabileceğini teyit eden bir sağlık belgesine dayanarak işe alınır. Aksi takdirde sözleşme geçersizdir Çalışma Yasasına göre işçilerin yükümlülükleri şunlardır: çalışma normu veya duruma yükümlülükleri görev tanıtıma göre yerine getirmesi, iş disiplinine uyması, iç nizamnameye dahil öngörmelere uyması, toplu iş sözleşmesi ve bireysel iş sözleşmesi hükümlerine uyması, iş görevini yaptığında işverene sadık olması, iş yerindeki iş güvenliği ve sağlığı tedbirlerine uyması, iş gizliliğine saygı duyması, yasaların veya uygulana toplu iş sözleşmelerinin öngördüğü diğer yükümlülükler. İşçilerin hakları ile ilgili işverenin yükümlülükleri de öngörülmüştür: işçileri iş şartları ve iş ilişkileri konusudnaki unsurları bilgilendirmek, sürekli uygun iş imkanları sağlamak, işçilere tüm kanuni, toplu ve bireysel iş sözleşmelerindeki hakları sağlamak, belirli sürelerde işçilere, açıklanması ile şirkete zarar verebilecek hassas ve gizli bilgiler hariç, şirketin ekonomi ve mali durumunda bilgi vermek. Bilgilendirme süreleri muzakere ile toplu iş sözleşmesi ile belirlenir; sendika ile danışılır veya duruma göre işçilerin hak ve menfaatlerini etkileyebilecek kararlar konusunda işçilerin temsilcileri ile danışılır; işçilerle imzalanan tüm sözleşmelerle ilgili harç ve vergileri ödemesi, talep üzerine ve ücretsiz işçi sıfatını gösteren belgeleri vermek, kişisel nitelikli bilgilerin gizliliğini korumak. 46

48 TAYİN (DETAŞE) Detaşe edilmek işverenin kararı ile diğer bir işverenin menfaatı için çalışmak üzere geçici olarak iş yerinin değişmesidir. Bu süre en fazla bir yıllık olabilir ve yaptığınız bireysel iş sözleşmesi ve detaşe belgesine dayanarak gerçekleşir. Detaşe amaçlı verilen çalışma iznine dayanarak gerçekleşen yurtdışına yapılan detaşeden farklı olarak bu tip detaşe bir işverenden diğer bir işverene iş yerinin geçici olarak değiştirmektir. Maaş Bireysel iş sözleşmesi kapsamında yapılan işler için, her çalışanın lei olarak maaş hakkına sahiptir. Maaşın belirlemesi ve verilmesinde cinsiyet, cinsel yönelim, genetik özellikler, yaş, milliyet, ırk, etnisite, din, siyasi görüş, sosyal köken, engellilik, aile durumu veya sorumluluğu, sendika üyeliği veya faaliyet kriterlerine göre ayrımcılık yapılması yasaktır. Maaş, ana maaş, harcırahları, ikramiye ve diğer yararları içerir ve işverenlerin herhangi bir diğer parasal yükümlülükler önce ödenecektir. İşveren bireysel iş sözleşmesi ile ülke bazında garanti edilen asgari brüt maaş seviyesi altında bir maaş müzakere edemez. Bireysel iş sözleşmesinde yazılı maaş çoğu zaman işe alınma veya ana maaşı ifade eden brüt maaştır. Çalıştığınız bir dönem sonunda size net maaş verilecektir. Net maaş kanunen mecbur ödenecek sosyal sigorta katkısı, maaş vergisi vs kesintisinden sonra işçinin tahsil ettiği para tutarıdır. Genelde işveren işçiye işe almadan önce net maaşını bildirir fakat nakit veya banka hesabınıza size verilen paranın bildirilen para tutarı ile aynı olup olmadığını emin olmanız gerekiyor. Maaş dışında size yemek kuponları şeklinde işverenin karşıladığı bireysel yemek katkısı sağlanabilir Yemek kuponları sahibine üzerinde yazılan değerde marketlerden gıda üzürnleri satın alma hakkını veren değerli fişlerdir. Mevcut yasalara göre bunlar işveren için düşülebilir gelir veya vergiye tabi olmayan gelir sayılabilir. 47

49 ÖNEMLİ: Çalışma sözleşmeniz varsa sizin şahsen sağlık sigortası ödemenize gerek yok. İşveren sağlık kurumuna katkınızı ödemekle yükümlüdür. Sağlık sigorta ispatı, kamu sistemine sağlık sigortanın ödendiğini ifade eden işverenin verdiği belge ile yapılır. Çalışma ve dinlenme zamanı Tam zamanlı çalışan işçiler için, çalışma zamanının normal süresi günde 8 saat, haftada 40 saattir. Çalışma zamanının kanunen maksimum süresi fazla mesai dahil haftada 48 saati aşamaz yaşına kadar gençler için çalışma süresi günde 6 saat ve haftada 30 saattir. Bazı faaliyet sektörleri, birimleri veya meslekler için, toplu ve bireysel muzakere ile veya özel yasalarla 8 saatten az veya fazla günlük çalışma süresi belirlenebilir. Günde 12 saatlik çalışma süresinden sonra 24 saat dinlenme süresi olacaktır. Haftalık normal çalışma süresinin dışındaki çalışma fazla mesai sayılacaktır. Fazla mesai, mucbir sebep veya bazı kazaları önlemek veya kaza neticelerini uzaklaştırmak adına acil işler durumları hariç, işçinin rızası olmadan yapılamaz. Fazla mesai yapıldıktan sonra sıradaki 60 gün içinde ücreti ödenilen izin günleri ile telafi edilir ile 6.00 arası yapılan çalışma gece çalışması sayılır. Gece işçilerinin faydalanabileceği şunlardır 34 : a) ya en az 3 saat gece çalışması yaptığı günler için normal iş süresine göre çalışma süresinin bir saat daha az olması ve aynı maaş ödenmesi ya da; b) gece çalışması için en az 3 saat çalıştığı takdirde, ana maaştan %25 zam verilmesi. Yasal Bayram Günleri şunlardır: 1 ve 2 Ocak; Paskalyanın ilk ve ikinci günü, 1 Mayıs, Rusalii Bayramının (Hristiyanların hamsin yortusu)ilk ve ikinci günü, Meryem Uyuması, 1 Aralık, Noel ilk ve 33 İstisna ile, fazla mesai içeren çalışma süresi haftada 48 saatle uzatılabilir fakat 4 takvim ayı referans süresi için hesaplandığında ortalama çalışma saatleri haftada 48 saati aşmayacaktır. 34 Çalışma Yasası madde

50 ikinci günü, hristyan olmayan diğer kişiler için, dinlerin yasal tanıdığı yıllık üç dini bayramlarının her biri için, 2 gün. Tüm işçilerin en az 20 iş günü ücretli yıllık izin hakkı var, bu hak aksi bir sözleşme hükümü ile sınırlı olamaz veya iptal edilemez. Çalışma normları Çalışma normları yürürlükteki yasalara dayanarak işveren tarafından belirlenir. Normatifler olmadığı durumda, çalışma normları sendika rızası veya işçilerin temsilcileri rızası ile işveren tarafından belirlenir. Çalışma normunu fazla bulduğunuz durumda sendikaya danışabilir veya Bölge Çalışma Müfetişliği veya Çalışma Teftişliği ile irtibata geçebilirsiniz. İş sağlığı ve güvenliği Çalışma yasasına göre işveren: İş kazası ve mesleki hastalıklara karşı tüm işçileri sigortalayacaktır; İş sağlığı ve güvenliği konusunda belirli sürelerde işçileri eğitecektir Romanya da bireysel çalışma sözleşmeli işçi iseniz, otomatik iş kazası ve mesleki hastalıklara karşı çalışma meslek hekimliği hizmetleri ile sigortadan faydalanıyorsunuz 35. Bu tip sigorta hizmetleri ve uygulamalarından sözleşme imzalama tarihinden itibaren sözleşme bitimine kadar faydalanma hakkınız vardır. Mesleki hastalıklar 35 Çalışma Yasası madde 189 da çalışma hekiminin ana görevlerini sunuyor: a) çalışma kazaları ve mesleki hastalıkların önlenmesi; b) çalışma sağlığı ve hijiyen şartlarını efektif takip etmek; c) hem işe alındıklarında hem de bireysel çalışma sözleşmesi sürece işçilerin sağlık kontrolünü sağlamak 49

51 durumunda, sağlık sigorta ve uygulama hakkı iş ilişkileri veya bireysel sigorta sözleşmesi bitiminden sonra da geçerlidir. İş kazası çalışma süreci veya iş görevlerini yerine getiriken gerçekleşen ve en az 3 takvim günü geçici çalışma yetersizliği veren, sakatlık yaratan veya ölüme neden olan vücüdün şiddetli yaralanması, aynı zamanda akut meslek zehirlenmesidir. Aynı zamanda, iş kazası iş yerinden eve ve evden iş yerine giderken normal güzergahda gerçekleşen kaza veya çalışma süresinde işverenin merkezinde gerçekleşen fakat çalışma süreci ile ilgilsi olmayan ve sadece kazalanan işçinin yanlışından olmayan kaza da iş kazası sayılacaktır. İş güvenliği ve sağlığı ile ilgili 319/2006 sayılı Kanuna göre, mesleki hastalıklar bir meslek uygulaması neticesinde meydana gelen, iş yerine özel fiziksel, kimiyasal, biyolojik zaararlı maddelerini nedeni olan, aynı zamanda çalışma sürecinde vücüdün çeşitli organ veya sistemlerini fazla kullanmasından kaynaklanan hastalıklardır. Yasalara göre pratik eğitim sırasında öğrencilerin ve talebelerin geçirdiği hastalıklar da mesleki hastalıklar sayılmaktadır. Bir olay (iş kazası) durumunda, Çalışma Müffetişliğin yaptığı araştırmaları içeren asıl dosya örneği Bölge İş Müffetişliği veya Çalışma Müffetişliği tarafından kaza görenin ülkesine bağlı elçilik veya konslosluğa verilecektir. İşveren her işçi için iş güvenliği ve sağlığı konusunda yeterli eğitim alma imkanı verecektir. Bunlar özellikle iş yeri ve görevine özel bilgiler ve iş talimatları olarak olacaktır: işe alındığında; iş yeri değişiminde veya transferde; yeni bir çalışma ekipmanı getirldiği zaman veya mevcut ekipmana değişiklik yapıldığında; herhangi bir yeni tekonoloji veya çalışma yonetmi getirildiğinde; özel işler yapıldığında. İş kazaları ve mesleki hastalıklara karşı sigorta sisteminin sigortalıları aşağıdaki hizmetler ve uygulamalardan faydalanabilirler: tıbbi rehabilitasyon ve çalışma kapasitesinin kurtarılması; rehabilitasyon ve yeniden mesleki eğitim; geçici iş göremezlik tazminatı; 50

52 geçici olarak diğer bir iş yere geçme tazminatı ve çalışma zamanı azaltılması tazminatı; bütünlüğü sağlama tazminatı; ölüm tazminatı gider iadesi. İşveren çalışma kazalarını ve mesleki hastalıkları Bölge Çalışma Müffetişliğe bildirmek durumundadır. Bazı durumlarda sigortacılar ve suç organlarına da bildirecektir. Çalışma kazasının beyanı kesinlikle kaza görene olumsuz etkisi olmayacaktır. Çalışma kazasının beyan edilmemesi kaza görenin uygun sağlık hizmetleri ve sonraki sigortadan kaynaklananhaklardan mahrum edebilir. Çalışma güvenliği ve sağlığı konusunda daha fazla ayrıntı iş baş şehirlerde merkezi bulunan Bölge Çalışma Müffetişliği veya İş Müffetişiliği veya iş güvenliği ve sağlığı konusundaki 319/2006 sayılı Kanunda bulabilirsiniz Diğer sözleşme şekilleri (bireysel iş sözleşmesi dışında) Üçüncü bir devlet vatandaşı olarak, iş ilişkileri dahilinde gerçekleşmese de, gelirlerinizin ilavesi olarak diğer faaliyetler de sürdürebilirsiniz. Böylece, telif ve bunlara bağlı ek haklar ile ilgili daha sonraki ilaveler ve değişimlerle yayınlanan 8/1996 no Kanuna dayanarak, telif haklarınızın devretme faaliyeti sürdürebilirsiniz 36 veya hizmet sözleşmesine dayanarak bazı faaliyetler sürdürebilirsiniz. Şu anda sivil sözleşmelerinin yasal olması ile ilgili birçok tartışma mevcut ve bunların yerine kısmen süreli bireysel çalışma sözleşmesi imzalanması tavsiye edilir. Romanya da fikri eser yaratmasına katkıda bulunuyorsanız, yukarıda belirtilen özel bir sözleşmeye yani telif hakları devir sözleşmesine dayanarak ücret tahsil edebilirsiniz. 36 Yasalara göre: Telif hakkı konusu Edebiyat, sanat veya bilim alanında yaratılan orijinal eserler, telif şekli ifadesi ne olursa olsun ve değer ve kullanımından bağımsız olarak telif hakkı konusudur. 51

53 (!) Diğer hiç bir sözleşme şekli çalışma amaçlı bir oturum izni/vizesi uzatılmasına hak vermiyor çünkü size sağlık ve sosyal hizmetlerinin karşılandığı garantisi veren bireysel çalışma sözleşmesi yerine geçemez. Gündelikle çalışanlar tarafından sürdürülen zaman zaman faaliyetlerin gerçekleştirilmesi Gündelikle çalışan işçilerin sürdürdükleri zaman zaman faaliyetlerle ilgili yeni ulusal yasalar 37 çalışma kapasitesi olan ve zaman zaman kalifiye olmayan işleri sürdüren kişiler ile işlerden faydalananlar adıyla tanımlanan çeşitli tüzel kişiler arasındaki ilişkileri düzenlemektedir. Zaman zaman faaliyetler, yasalara göre Romen veya yabancı uyruklu kişiler tarafından sürdürülebilir. Zaman zaman faaliyetlerin sürdürülebileceği alanlar: tarım, avcılık ve balık tutma, ormancılık, tomrukçuluk, balıkçılık ve su ürünleri yetiştiriciliği, meyve yetiştiriciliği ve bağcılık, arıcılık, hayvancılık, gösteriler, sinema yapımları, odiovizüel yapımları, reklamcılık, kültür faaliyetleri, mal elleçleme, bakım ve temizlik faaliyetleri dir. Gündelikle çalışan ve faydalanan arasında bir çalışma sözleşmesi imzalanmıyor ve zaman zaman faaliyetlerin süresi aynı şirket için senede 90 günü aşamaz. Gündelikle çalışanlarla temas kuran kişi gündelikle çalışan işçilerin defterini düzenlemek, brüt maaştan hesaplanan %16 tutarında gelir vergisi ödemek, yapacak işle ilgili gündelik çalışana bilgi ve eğitim vermek, özel çalışma ve güvenlik ekipmanları sağlamakla yükümlüdür. Yaptığı iş için gündelik işçinin ücret alma hakkı en az 2 lei/saat ile en fazla 10 lei/saat arasında 38 ve gündelik işçiler ve faydalanan Gündelik işçi Defterini imzalamadan önce her çalışma günü sonunda ödeniyor. Gündelik işçi olarak çalışabilmesi için, söz konusu kişi 16 yaşını doldurmuş olması gerekiyor. Gündelik işçiler özel kişiler tarafından işe alınamaz ve üçüncü bir kişiye detaşe edilemez. 37 Gündelikle çalışna işçilerin zaman zaman sürdürdükleri faaliyetlerle ilgili 52/2011no Kanun. 38 Rehber yayınlandığı tarihde geçerli bir hüküm. 52

54 Sürdürülen faaliyet gündelik işçinin kamu emeklilik sistemi, sosyal sigorta sistemi ve sosyal sağlık sigorta sisteminde sigortalı niteliğini tanımıyor. Gündelik işçi bunlardan faydalanmak istiyorsa, bireysel şekilde ödeyebilir Yasadışı çalışma Bireysel iş sözleşmesi imzalamadan, aynı zamanda yasalarda öngörülen hükümlere uymadan çalışmak yasadışı çalışmadır ve işçiler için birçok dezavantajı vardır. İşe alındığınızda yasalara uygun bireysel iş sözleşmeniz olduğundan emin olmanız için, kontrol etmeniz gerekenler şunlardır: sözleşmenin işverenle anlaştığınız maddeleri içerip içermediğini; sözleşmenin 2 nüshası sizin imzanız, işverenin imzası, şirket mühürü ve çalışanların kayıt genel defterinde kayıt numarası, sözleşmenin bir asıl nüshası sizde olduğunu. Sözleşme imzalandıktan sonra ancak sizin rızanızla değişebilecektir. Sizin tarafından imzalanan fakat üzerinde işverenin imzası ve mühürü olmayan bir sözleşmenin hiç bir hukuki değeri yoktur! Kayıtdışı çalışma Kara çalışma olarak da adlandırılan yasadışı çalışmanın sizin için birçok riskleri vardır: işveren düşük maaş ödeyebilir, asgari ücret veya tahsiliniz ve çalıştığınız süre altında bir maaş olabilir; ödeme ile ilgili sabit bir tarih yok; yasal düzenlemelere göre sabit programınız yok; faaliyet normlarınız yok; çalışma ve güvenlik ekipmanından faydalanamıyorsunuz; yıllık izin hakkınız yok; işsizlik ödeneğinden faydalanamıyorsunuz, iş kazası durumunda sakatlık maaşınız olamaz; hastalık ödeneği alamayacaksınız ve gerektiği durumda hastanede ücretsiz tedavi göremezsiniz; işveren sigortalarınız ödemediği için indirimli ilaçlar alamazsınız vs. Bunun ötesinde, yasal bireysel iş sözleşmeniz olmaması, çalışma ve detaşe için hariç oturum hakkından faydalanan kişiler istisna, Romanya da sizin için oturum hakkınızın uzatılması reddedilebilir. 53

55 2011 yılından itibaren yasadışı çalışma ile ilgili şikayetler için ücretsiz telefon hattı faaliyettedir. Hat yeşil no vasıtasıyla arayanlar için açıktır. Çağrılar sadece sabit şebekelerden yapılabilir Bireysel iş sözleşmelerinden kaynaklanan hak ve yükümlülüklerle ilgili ihtilafların çözümü Çalışma yasasının sağladığı haklardan biri veya daha fazlası size verilmediği durumda, İşveren tarafından açıklamalar isteyin. Kendisinin size bazı hakların tanındığını bilmemesi mümkündür. Bu girişimler muhtemel iş ihtilaflarına çözüm getirebilir. İş yerinizdeki haklar ve bunları korumak için tercihlerinizle ilgili müesesse sendikanızdan destek talep edin. İş ilişkileri konusundaki yasal hükümlerin ihlali durumunda (yasadışı çalışma, ücretsiz veya abartılı fazla mesai, resmi bayram günlerine uymamak, çalışma sözleşmesinde belirtilen maaştan farklı bir maaş almak, bireysel iş sözleşmesine kanunsuz hükümler dahil etmek vs), Bölge Çalışma Müfettişliği veya İş Teftişine şikayette bulunun. Bireysel/toplu iş sözleşmelerinin imzalanması, yürütülmesi, değişmesi, askıya alınması ve feshedilmesi vs konusundaki ihtilafların çözümü için 39 İkametiniz veya oturduğunuz yere bağlı Adliyeye başvurun. İş sözleşmenizdeki haklarınız ihlal edildiği durumda, işverene karşı dava açmak sadece belirli bir süre içinde yapılabileceği için, en kısa zamanda bir hukukçu veya avukat ile temasa geçmeniz iyi olacaktır. Aynı zamanda, haklarınızı koruma şekli ile ilgili tavsiyeler almak üzere sendikaya başvurabilirsiniz. 39 İş ihtilafların çözümü ile ilgili bu talepler acil yargılanıyor. 54

56 Mahkemeye başvurma süreleri şunlardır: birysel iş sözleşmesinin imzalanması, yürütülmesi, değişmesi, askıya alınması veya bitimi ile ilgili işverenin tek taraflı kararı bildirildiği tarihten itibaren 30 takvim günü; disiplin cezası uygulama kararını bildirildiği tarihten itibaren 30 takvim günü; bireysel çalışma ihtilafı konusu işçiye verilmeyen maaş hakları veya ödenmeyen tazminatları olduğu durumunda, aynı zamanda işçilerin işverene karşı mal varlıkları ile sorumlu oldukları durumunda, olduğu tarihten itibaren 3 yıl; bireysel veya toplu iş sözleşmesinin geçersizliği veya bazı hükümlerin geçersizliği tespiti talep edildiği durumda, sözleşmenin tüm geçerlilik süresince; toplu iş sözleşmesi veya bazı hükümler uygulanmadığı durumda, ihlal gerçekleştiği tarihten itibaren 6 aylık süre içinde. Yukarıda belirtilenler hariç durumlarda, süre hak doğduğu tarihten itibaren 3 yıldır. İş ihtilafların çözümü ile ilgili yetkili mahkeme şikayette bulunanın ikameti veya oturduğu yere bağlı mahkemedir. Çalışma Yasası iş ihtilafları konusunda diğer kuralları da belirtiyor: İş ihtilafların çözümü ile ilgili davalar damga ve pul vergisinden muaf ve acil yargılanmaktadır. Yargılama süreleri 15 günden fazla olamaz. Verilen kararlar kesin ve itiraz edilemez. Bu hükümler sadece Romanya da imzalanan iş sözleşmeleri için geçerlidir. Üçüncü bir ülkeden detaşe edilen biri iseniz, iş ihtilafı çözümü ancak sizin iş sözleşmenizde özellikle böyle bir hüküm belirtildiği takdirde Romanya yasalarına göre gerçekleşecektir. Halk Avukatına başvurun. Her özel kişi, uyruğu, yaşı, cinsiyeti, etnik kökeni, siyasi görüşü veya dini farketmezsizin, kamu idare otoriteleri tarafından hak ve özgürlükleri ihlal edildiği durunmda, Halk Avukatına başvurabilir. Halk Avukatı faaliyetini aşağıdaki konularda sürdürüyor: insan hakları, erkekler ile kadınlar arası eşitlik şansı, dini mezhep, ulusal azınlıkları; çocuk, aile, genç, emekli, engelli hakları; 55

57 ordu, adalet, emniyet, hapishaneler; mülkiyet, emek, sosyal güvenlik, vergi ve harçlar. Halk Avukatına yerel kamu otoritelerinin verdikleri belgeleri ve idari yaptıklarıyla (bazı evrakların geç vermeleri dahil) birey olarak hak ve özgürlükleriniz ihlal edildiği durumlarda 40 başvurabilirsiniz. Halk Avukatına verilen dilekçe pul ücretinden muaftır. Isimsiz şikayetler kayıt altına alınmıyor. Halk Avukatı şikayet edene verdiği dilekçenin çözümünü bildirmesi gerekiyor ve bu cevap, gizli belgeler ve bilgiler konusundaki kurallara uyarak şikayetçinin rızasıyla basın yoluyla açıklanabilecektir. Daha fazla ayrıntı burada bulabilirsiniz : &lang=en&itemid= İşgücü istihdam ajansları Romanya daki bir şirketin yabancı işçi istihdamı konusunda birçok şekil mümkündür. Çoğu zaman Romanya veya ülkenizden bir istihdam şirketi ile temasa geçer, o şirket söz konusu müsait iş yerleri için uygun kişileri aramak için girişimlerde bulunur. Romanya da çalışmak istiyorsanız, bir istihdam şirketi ile temasa geçtiğinizde kontrol etmeniz gerekenler şunlardır: İstihdam şirketi yasal olarak tescilli veya bu tür faaliyetler sürdürmesi için yetkili midir; Romanya da çalışma sözleşmesinin iki şekli de (dilinizde ve Romence dilinde) verildi, içerik aynı mıdır. Romanya da Hükümetin onayladığı (işbu rehberin ekinde bir bireysel sözleşmenin en önemli hükümlerini bulursunuz) standart bir çalışma sözleşmesi formatı olduğunu dikkate almanız gerekiyor; Romanya da çalışma sözleşmeleri mecburen Romence yapılmaktadır. Sözleşme yazılı şekilde ifade edilecek, siz ve sizi işe alan firma tarafından imzalanacaktır. İki tarafın imzaladığı dilinizde ve Romence 40 Kurumun dahilinde faaliyet gösteren 14 bölge ofisi var, Temyiz Mahkemeleri yetki bölgelerinde düzenlidir ve bu ofislerin yetkisi de Halk Avukatı kurumunun yetkileri ile aynıdır. 56

58 dilinde İş sözleşmesinin bir nüshası size şahsen verilmesi gerekiyor. Sözleşme hükümleri konusunda anlaşıldığı bunlar yazılı şekilde teyit edildmesi ile birlikte, sizin rızanın olmadan değişemez; Sözleşmeyi ve imzaladığınız herhangi diğer belgeleri iyi anlamanız gerekiyor. Net anlamadığınız bir şey olursa, ajansdan açıklama isteyin. Net olmadan ve sizin anlamadığınız bir dilde ise sözleşmeyi imzalamayin; Günlük ve haftalık çalışma saatleri, yıllık izin ve hastalık izinleri konusunda hükümleri öğrenin; NET maaş ne kadardır, maaş hangi dövizde belirlenir, ödeme hangi döviz kurunda yapılır (Romanya da maaşlar sadece ley olarak ödenir) Yol, konaklama ve yemek giderlerini kimin karşıladığı, konaklama imkanları ne olduğunu, sağlık sigortasından faydalanıp faydalanmadığınızı ve ne şartlarda faydanaldığınızı öğrenin. Örneğin hastaneye yattığınız durumunda, sağlık sigortanız tüm hastane masraflarını karşılıyor mu bilmeniz lazım çünkü Romanya daki giderler ülkenizdeki giderlerden daha yüksek olabilir; Romanya da işe alınma konusunda bilgileriniz, tercih ettiğiniz meslek/görev için yabancı vatandaşların alınması mümkün mü, iş piyasasına erişim şartları nedir, işe başlamadan önce herhangi bir izin almanıza gerek var mı, çeşitli ücretler ödenmesi gerekiyor mu öğrenmeniz lazım; Pasaportunuz size iade edilmesi, oturum ve çalışma kimliği size verilmesi gerekiyor (bunlar sizde bulunması gerekiyor!). Hiç kimsenin bu belgelerinizi muhafaza etme hakkı yok ve kimse bu belgelerinizi tutamaz! Genelde bir istihdam ajansı ile imzaladığınız sözleşmenin bir iş sözleşmesi değil, bir sivil sözleşmesi olduğunu dikkate alımanız gerekiyor. Bu sözleşmeye dayanarak, istihdam şirketi bir komisyon karşılığında size yurtdışında iş bulmayi taahhüt ediyor. Bu tip sözleşme ile ilgili ihtilaflar sadece mahkeme tarafından çözümlenir. İstihdam şirketi ile imzaladığınız sivil sözleşmesine Romanya da sizi işe alan veya siz detaşe eden şirket ile iş sözleşmesi eklenmesi gerekiyor. İstihdam şirketi aynı zamanda sizi Romanya da işe alan veya detaşe eden şirket ise, bu hükümden istisnadır. 57

59 Romanya da işe alındıysanız, bireysel iş sözleşmesi mecburen Romence olacaktır. Sözleşmenin hükümlerini iyi anladığınızdan emin olmanız gerekiyor! Detaşe edildiğiniz durumda, sözleşme işvereninizle anlaştığınız dilde yapılacaktır. Sözleşmenin sözlü çevirisi değil, resmi çevirisini kabul etmeniz tavsiye edilir. Çevirinin örneği sizde kalacaktır İnsan kaçakçılığı İnsan kaçakçılığı insan haklarının ihlali ve insan onuruna ve bütünlüğüne zarar vermektedir. İnsan kaçakçılığı kişilerin tehdit, şiddet, kaçırma, dolandırıcılık, aldatma, yetkiyi kötüye kullanma, zayıflık durumunu kullanma yontemleri ile alınması, taşınması, transfer edilmesi, konaklanması veya kabul edilmesi, aynı zamanda kullanmak üzere diğer bir kişi üzerine otoritesi olan bir kişinin rızasını almak için teklifte bulunmak veya ödeme veya avantajdan faydalanmaktır. Göçmen kaçakçılığı, kişinin vatandaşı veya sürekli oturum hakkı olmadığı bir farklı bir ülkeye girmesi ile ilgili dolaylı veya dolaysız maddi veya farklı nitelikli yarar elde etme kolaylığıdır. Kişi kaçakçılığı 41 bir kişinin çeşitli amaçlarla kullanılması demektir. Bu amaçlar arasında çalışma, cinsel istismarı, organ alınması gibi amaçlar bulunmaktadır. Kişi kaçakçılığı mağduru olan yabancı vatandaşlara Romanya fazla gecikmeden asıl ülkelerine dönmelerini ve Romen devletinin sınırına kadar, devletler arasında yapılan ikili anlaşmalarda farklı öngörülmedi ise, tam güvenli ulaşımını sağlıyor. Kişi kaçakçılığı mağduru yabancıların yasalara göre halk bakımına alınmadan özel düzenlenen merkezlerde kalmaları sağlanabilir. Bu amaçla merkezlerin idaresi kamu bakımına alına yabancıların bulunduğu alanlardan ayrı olarak alanlar düzenliyor. Kişi kaçakçılığı mağdur yabancılara anladıkları dilde uygulanan hukuki 41 Kişi kaçakçılığı önleme ve müdahalesi ile ilgili 678 /2001 no kanun güncel ve 1nci Bölümünden kişi kaçakçılı ile ilgili suçları öngörmektedir. Bu kanunun öngördüğü suçlar ile zarar gören kişiler ve bu suçların diğer mağdurlarına özellikle savunma ve fiziksel, psikolojik, tıbbi, hukuksal, sosyal yardım sağlanmaktadır. 58

60 ve idari prosedürler konusunda bilgi veriliyor ve kendileri Romen vatandaşı mağdurları gibi psikolojik danışmanlık, tıbbi, sosyal, ilaç ve yemek yardımdan faydalanabilirler. 42 Kişi kaçakçılığından mağdur olmaları için ciddi nedenleri olan yabancılar, 90 güne kadar pişmanlık ve düşünme süresinden faydalanıyorlar, bu süre içinde suç işleyenlerin etkisinden çıkmak ve yetkili otoritelerle işbirliği için bilinçli bir karar almaları için fırsattır. Bu süre içinde, savcının veya mahkemenin talebi üzerinde, Romanya Göçmen Ofisi tarafından geçici oturum izni verilerek Romanya da kalmaları için tolerans gösterilebilir. Kişi kaçakçılığı mağdurlarının yanında bulunan reşit olmayanlar veya kişi kaçakçılığı mağduru reşit olmayan kişiler için uygun olarak Romanya daki yabancıların rejimi ile ilgili öngörmeler uygulanacaktır. Daha fazla ayrıntı için Kişi Kaçakçılığına karşı Müdahale Ajansının (ANTIP): sitesine girerek veya kişi kaçakçılığı mağdurları ile çalışan Sivil toplum Kuruluşları sitelerinden öğrenebilirsiniz Sosyal güvenlik Kamu sisteminde, sosyal güvenlik yaşlılık, engellilik, kaza, hastalık, işsizlik, doğum, ölüm vs gibi sigortalanan riskler olarak adlandırılan bazı nedenler neticesinde maaşın kısmen veya tamamen yerine geçen bir gelirdir. Yasalara göre, işveren devlet sosyal güvenlik bütçesine vermesi gereken sosyal güvenlik katkılarını sigortalılardan kestiği bireysel katkılarla birlikte aylık olarak hesaplaması ve havale etmesi ile yükümlüdür. Sosyal güvenlik katkı oranları sosyal güvenlik bütçesi ile senede bir belirleniyor için işveren tarafından ödenen katkı oranları aşağıdaki şekilde belirlenmiştir: /2001 no Kanun madde

61 Yarar tipi Emeklilik maaşı ve diğer sosyal sigortaları 2012 katkısı normal çalışma şartları - % 20,8 özel çalışma şartları- % 25,8 özel çalışma koşulları- % 30,8 İş kazaları ve mesleki hastalıklar % 0,15 0,85 Sağlık % 5,2 İzinler ve sosyal sağlık ödenekleri % 0.85 İşsizlik % 0,5 Maaş borçlarını garantileyen fon % 0,25 Bireysel iş sözleşmesine dayanarak gelir elde eden işçilerin bireysel ödediği sosyal güvenlik katkı oranları şunlardır: Yarar tipi 2012 katkısı Emeklilik maaşı ve diğer sosyal haklar % 10,5 Sağlık % 5,5 İşsizlik % 0,5 İşçilerin ödediği sosyal güvenlik katkıların hesaplanmasında baz olarak alınan, elde ettikleri brüt aylık gelirdir. Bireysel iş sözleşmesi ile işe alınan her kişi için bu katkıların işveren tarafından ödenmesi bir yükümlülüktür. Detaşe edilen kişiler Romanya da sosyal güvenlik katkı ödemiyorlar, bu nedenle detaşe edilen kişilerin Romanya yasalarına göre detaşe edildikleri süre içinde sağlık hizmetlerinden faydalanmaları için bireysel sağlık sigortası yapmaları tavsiye edilir. Emeklilik maaşı ve diğer sosyal güvenlik hakları Sürekli oturum izninin varsa veya Romanya da bazı faaliyetlerin sürdürülmesi şartı olmayan geçici oturum izniniz varsa (örneğin Romen vatandaşlarının aile üyeleri) ve yasal koşulları yerine getirdiyseniz, Romen yasalarının sosyal güvenlik konusunda sağladığı tüm haklardan yararlanabilirsiniz. Bu şartlar özellikle kamu emeklilik ve diğer haklar 60

62 sistemine minimum katkı süresine uymak, aynı zamanda emeklilik hakkına sahip olmanız için standart yaşı ile ilgilidir. Sosyal güvenlik haklarının belirlenmesinde Romanya daki kamu emeklilik sistemine katkı dönemleri ve gerçekleşen sigorta dönemleri veya Romanya nın taraf olduğu uluslararası hukuki araçların ve/veya Avrupa Birliği kurallarının düzenlediği şartlarda diğer ülkelerde kabul edilen sigorta dönemleri dikkate alınır. Romanya da beş tip emeklilik mevcuttur: yaş sınırı emeklilik maaşı (emeklilik için standart yaş erkekler için 65, kadınlar için 63 tür) Erken emeklilik maaşı, kısmen erken emeklilik maaşı, engellilik emeklilik maaşı ve yetim emeklilik maaşı 43. Romanya daki kamu sisteminde hak edilen sosyal güvenlik hakları ve bu haklarla ilgili yararlar Romanya nın taraf olduğu uluslararası anlaşmalarla düzenlendiği takdirde, sigortalıların ikameti bulunduğu ülkelere transfer edilebilir. Emeklilik maaşları yanında diğer sosyal güvenlik hakları da mevcuttur: sigortalılar için kaplıca tedavisi, tatil biletleri, sigortalının, emeklinin veya aile üyesinin ölümü durumunda, yasal şartlarda vefat yardımından da faydalanabilirsiniz. 44 Daha fazla ayrıntı için Ulusal Emeklilik Kurumunun sitesine girebilirsiniz: /default.psml?language=en Aynı zamanda Kamu Emeklilik Birimsel Sistemi ile ilgili 263/2010 sayılı yasadan da bilgiler alabilirsiniz. İşsizlik sigortaları İşsizlik sigorta sisteminde Romanya da ikameti veya oturumu olduğu dönem içinde yasalara göre işçi olan veya gelir elde edilen yabancı vatandaşlar veya vatansızlar sigorta edilebilecektir Kamu Emeklilik Birimsel Sistemi ile ilgili 263/2010 sayılı yasası madde Kamu Emeklilik Birimsel Sistemi ile ilgili 263/2010 sayılı yasadan madde Işsizlik için sigorta sistemi ile ve çalışma gücünü teşvik etme ile ilgili 76/2002 no lu Kanununun 16.Maddesinin e) harfi 61

63 İşsizlik ödeneğinden faydalanmak için aşağıdaki şartların aynı anda yerine getirmeniz gerekiyor: işsizlik ödeneği talep dilekçesi verildiği tarih öncesi 24 ay içinde en az 12 aylık ödeme döneminiz olması; geliriniz yok veya yasalara göre izin verilen faaliyetlerden sosyal gösterge değerinin altında geliriniz olması 46 ; emeklilik şartlarına uygun olmamanız; işiniz olduysa veya orada gelir elde ettiyseniz, ikametiniz/oturduğunuz yerin bağlı olduğu bölgedeki istihdam ajanslarında kayıtlısınız. Romanya daki güvenlik sistemindeki haklar, Romanya nın taraf olduğu uluslararası anlaşmaların şartlarında sigortalıların ikamet veya oturumunu taşıdığı ülkelere transfer edilebilecektir 47. ÖNEMLİ: Talep tarihinde kendi hazırlık ve tahsil seviyesine göre önerilen bir işi kabul etmeyen veya istihdam ajanslarının sağladığı istihdam ve mesleki eğitim teşfiği konusundaki hizmetlere katılmayi kabul etmeyen kişiler işsizlik ödeneğinden yararlanamazlar. İşsizlik ödeneği işsiz kişilere ödediği sigorta dönemine göre (1-10 yıl), 6-12 ay süresi için verilir. İşsizlik ödeneği olarak verilen para tutarı işsizlik sigortasına katkı dönemine göre değişir ve belirlenen tarihteki sosyal gösterge değerinin %75 den başlıyor. İşsizlik sigortası konusunda daha fazla bilgi Ulusal istihdam Ajansının sitesi veya konu ile ilgili kanunlardan öğrenebilirsiniz: işsizlik sigortası ve istihdam teşfiği ile ilgili 76/2002 sayılı Kanun. Özel mesleki eğitim veren özel tedarikçiler konusunda ayrıntılar il istihdam ajanslarının web sitelerinde veya CNFPA sitesinde bulunur. 46 Rehber yayınlandığı tarihte referans sosyal göstergesi 500 RON idi. 47 Yasaların öngördüğü işsizlik ödenekleri Avrupa Birliği diğer devletlerinde ödenebilir, işçilerin, bağımsız çalışanların ve Avrupa Topluluğunda hareket eden aile üyelerinin sosyal güvenlik rejiminin uygulanması ile ilgili AB düzenlemelerinin öngördüğü ve işsizlikle ilgili hükümler şartlarında, aynı zamanda bu AB kurallarının uygulanmasında yasalara göre alınan diğer tedbirler gerçekleşir. 62

64 ROMANYA DA BİR İŞYERİ AÇMAK Üçüncü devlet vatandaşı olup Romanya da iş açmak istiyorsanız, bunu iki durumda yapabilirsiniz: Romanya da oturum hakkı almak üzere olduğunuzda (ticari faaliyetleri sürdürmek için); Romanya da geçici veya sürekli oturum hakkınız olduğunda. Ekonomik faaliyetleri sürdürmek üzere Romanya da oturum hakkı alacaksanız Yabancı vatandaş olduğunuz durumda, Romanya da ticari faaliyetleri sürdürmek amacıyla yürürlükteki yasalara uyarak oturum hakkı alabilirsiniz. Ticari faaliyetleri sürdürmek amacıyla oturum vizesi almanız için, Romanya Yabancı Yatırımcıların ve Ticaretin Tanıtım Merkezinden izin almanız gerekiyor. Yatırım yapmak üzere Romen Tüzel Kişi olan ticari şirketinde hissedar veya yonetim veya idari görevli ortak olsanız da bu izin gerekiyor. Romanya Yabancı Yatırımcıların ve Ticaretin Tanıtım Merkezi tüm yasal şartlara uyduğunuz takdirde izni verecektir. 48 Daha fazla ayrıntı için, Romanya Göçmen Ofisinin (ORI) bölge temsilcilikleri ile temasa geçmeniz tavsiye edilir. Romanya Yabancı Yatırımcıların ve Ticaretin Tanıtım Merkezinin verdiği izin verildiği tarihten itibaren 6 ay geçerli ve amacı yabancı vatandaş tarafından yapılacak yatırımın teknik şartlarını yerine getirildiğini tespit etmektir. Tüm bu şartlara uyduğunuz takdirde, Romanya Göçmen Ofisinden oturum izni alabilirsiniz ve bu size ticari faaliyetleri sürdürmek için izin verecektir, netice olarak Romanya da iş yapmanız için hak tanıyacaktır. 48 Romanya da yabancı vatandaşların rejimi ile ilgili 194/2004 sayılı Hükümet Acil Kararname madde

65 Romanya da oturum hakkınız olduğunda Romanya da oturum hakkı olan yabancı vatandaşlar bir ticari şirketi kurarak işe başlayabilirler. Romanya da merkezi bulunan ticari şirketleri Romen tüzel kişilerdir. Yasalar birçok ticari şirketi tipi öngörmektedir 49 : a) kollektif şirket ; b) basit komandit şirketi; c) anonim şirket; d) hisseli komandit şirket; e) limited şirket. Tüm bu tip şirketler arasında en çok rastlanan limited şirkettir (SRL), tek bir kişi tarafından kurulabilir 50 - tek ortaklı. Bu tip şirket için maksimum ortak sayısı 50 dir. Limited şirketi SRL kurmak için şirket sermayesi en az 200 lei olması gerekiyor. Bir özel veya tüzel kişi tek bir limited şirketinde tek ortak olabilir. Bir limited şirketinin tek ortağı sadece bir ortak dan oluşan diğer bir limited şirketi olamaz. Bir ticari şirketinin oluşması için sıradaki adımları gerçekleştirmeniz gerekiyor: Ticaret Sicili Ulusal Siciline veya her bir ildeki temsilciliklerinde yapılan şirket adı rezervasyonu (şirket ünvanı) 51 ; Iki belge düzenlenmesi: kuruluş sözleşmesi ve tüzük. Bu belgelerde yer alması gerekenler: şirket kimlik bilgileri (adres, ünvan, iletişim bilgileri), ortakların sayısı, şirketin varolma şartları, her bir ortağın katkı payi, kar ve zararın paylaşım şekli vs. Önemli bir unsur şirketin faaliyet konusudur. Bu faaliyet alanı, ana faaliyet ve ikincil faaliyetleri kapsıyor. Bu faaliyetler karşılığında Ulusal Ekonomi 49 Ticari şirketlerle ilgili yeniden düzenlenmiş 31/1990 sayılı Kanun madde /1990 Kanununun 5.maddesinin 2.fıkrası : Limited şirketler, tek bir kişinin eylemive isteği ile oluşabilir. 51 Ticaret Sicil 2 seviyede düzenlidir: Ulusal Ticaret Sicil Ofisi emrinde her bir adliyeye bağlı faaliyet gösteren 42 bölge ofisleri tarafından temsil edilen yerel seviye. Ulusal seviye ise Adalet Bakanlığı emrinde faaliyet gösteren Ulusal Ticaret Sicil Ofisi tarafından temsil edilmektedir. 64

66 Faaliyetlerin Sınıflandırılmasında (CAEN) bir kod uygundur. 52 (ana faaliyet için bir kod, ikincil faaliyetler için daha fazla kod); şirket hesap durumu ile ilgili (sermaye durumu) ıspat belgesi alınması. Şirket sermaye değeri kurmak istediğiniz şirket tipine göre farklıdır. Limited şirketi için sermaye en az 200 RON ise, anonim şirketi veya hisseli komandit şirketi için sermaye lei den daha düşük olamaz. Sermaye ispatı ticari şirketin hesabını açtığınızdan hemen sonra hesap özeti ile banka dan alabilirsiniz; şirketin tek ortağı veya ortakları için vergi sabıka belgesinin/belgelerinin alınması. Bunlar ikamet veya oturduğunuz adresin bağlı olduğu bölge/iş Kamu Maliye İdaresinden temin edilir. Bu belge için şahsen veya vekil vasıtasıyla bir vekaletnameyle (noterde onaylanmış) ibraz etmeniz gereken belgeler: bir dilekçe, sabıka kayıt belgesinin örneği 53 ve vergi dairesinin merkezinde ödediğiniz harç. Vergi sabıka kayıt belgenizi acil talep ediyorsanız, hemen verilir. şirket merkezi için yer ispatı. Bu ispat yerin bağlı olduğu Vergi dairesinde tescil edilen bir kira sözleşmesi ile veya alım satım sözleşmesi ile gerçekleşir. Aynı zamanda, bu ispat devren kiralama sözleşmesi veya ariyet sözleşmesi ile mümkün olabilir. Bu ispat belgesine gerektiği durumda bina yoneticisinin onayi, komşuların onayını eklemeniz gerekiyor; Yukarıda belirtilen belgeler ile ortakların kimlik belgeleri/pasaport örnekleri, ortakların onayi, imza örnekleri, harçların ödendiğini ispatlayan belge ile birlikte Ticari Sicilinin dahilindeki Tek Ofise yatırılır. Bu belgeleri almak için yeterli zamanınız yoksa, uzman kişilerin hizmetlerine başvurabilirsiniz. Hizmetler ücretli ve bu ücretlerin değeri 200 ile 1000 RON dur CAEN Romanya daki ekonomik faaliyetlerin sınıflansdırılması ile ilgili kullanılan kısaltmadır. Örneğin şehirlerarası yolcu nakliyesinin faaliyet kodu 491 dir. 53 Sabıka kayıt belgesi ikametiniz veya oturduğunuz yerin bağlı olduğu Polis Şübesinden verilir. 54 Tutar değeri ile ilgili bilgi, bu tür hizmetlerin birçok tedarikçisinde yapılan araştırma sonucunda internetten alınmıştır. 65

67 Şu anda Ulusal Ticaret Sicilinin bazı hizmetleri on-line verilmektedir: bir ticari şirketinin kayıt dilekçesi, şirket ünvanı geçerliliği vs. Daha fazla ayrıntıyı web sayfasında bulabilirsiniz. Ulusal Ticaret Sicili için mevcut bilgilendirme şekilleri bunlardır: Faks ile (+4021) no dan elektronik posta ile : [email protected] Bulevardul Unirii nr. 74, Bl. J3b. Tr. II+III, sector 3, București merkez adresinden doğrudan, zemin girişinde bulunan Bilgi verme Bürosü vasıtasıyla Online, RECOM hizmetine erişim ile: Evrakları yatırdıktan sonra size tek tescil no içeren bir belge (CUI) verilecektir. Bu belgeye dayanarak, işinizi başlatabilirsiniz. Romanya da herhangi ticari faaliyetlerin sürdürülmesi vergilendirilir, şirket faaliyeti süresince elde ettiğiniz kara göre verileri ödemeniz gerekmektedir. Bir işin daha kolay açma şekli ruhsatlı özel kişi olarak kaydedilmektir. (PFA). Kanunlara göre 55 ruhsatlı özel kişi kendi iş gücünü kullanarak her türlü ekonomi faaliyetler dürdürebilecek bir kişidir. PFA açmanız için Vergi dairesinden bir vergi kayıt kodu almanız ve Ticaret Sicilinde tescil olmanız gerekiyor. Daha fazla ayrıntı için Ticaret Sicil ile temasa geçmeniz ve sitesini ziyaret etmeniz rica olunur. Şu anda vergi oranı %16 ve biten üç aylık dönem için sıradaki ayın 25 ne kadar ödenecektir. Vergi Yasasına göre 56 Romanya da KDV standart oranı % 24 ve katma değer vergisinden muaf olmayab veya indirimli kotalardan faydalanmayan vergilendirilen işlemler için vergilendirilme bazına uygulanmaktadır. 55 Ruhsatlı özel kişiler, bireysel kurumlar ve aile kurumlarının sürdürebileceği ekonomi faaliyetler konusunda 44/2008 no Acil Yonetmelik. 56 İşbu rehber yayınlandığı tarihte. 66

68 EĞİTİM VE KÜLTÜR 7.1. Eğitim Yürürlükteki yasalara göre 57, Romen devleti Romanya da oturum hakkı verilen yabancıların ülkenin ekonomik, sosyal ve kültürel yaşamına entegrasyonu için imkanları, aynı zamanda onların eğitim sistemine erişimlerini sağlıyor. Bu yükümlülük Romanya nın Ana Yasasında da belirtilmektedir: eğitim hakkı genel zorunlu eğitim, lise ve mesleki eğitim, yüksek eğitim, aynı zamanda diğer eğitim ve iyileştirme şekilleri ile sağlanıyor. ve kültüre erişim garanti edilmektedir. 58 Tüm derecedeki eğitim Romence, ulusal azınlıkların dilinde, bunun yanı sıra uluslararası iletişim dillerinde gerçekleştirilmektedir. Romanya Ana Yasasında insanların uyruğuna göre bir ayrım yapılmıyor, sadece eğitim hakkı garanti edildiği belirtiyor Romen eğitim sistemi Eğitim Kanununa göre 59, Romanya da genel zorunlu eğitim 10 sınıf ve ana ve orta okulu kapsıyor. Lise eğitimi en geç 2020 yılına kadar zorunlu olacaktır. Öğrencinin 10 sınıflı eğitime katılma yükümlülüğü 18 yaşında sona ermektedir. Seviye ve Romence dilinde eğitim veren okullara göre öğrenim grafiği: Üniversite öncesi ulusal eğitim sistemi sıradaki seviyeleri kapsamaktadır: Erken öğretim (0-6 yaş), önce okul öncesi seviyesi (0-3 yaş) ve okul öncesi seviyesini (3-6 yaş), küçük, orta ve büyük grubu kapsıyor; İlk öğretim, hazırlık sınıfı (0 Sınıf adıyla bilinen) 60 ile I-IV sınıflarını kapsıyor; 57 Romanya da yabancı vatandaşların rejimi ile ilgili 194/2002 sayılı Hükümet Acil Yönetmeliği madde Romanya Ana Yasası 2003 madde 32 ve 33, Ştefan Yayın Evi, Bükreş, /2011 sayılı ulusal eğitim Kanunu. 60 1/2011 sayılı Kanun madde 29, fıkra 2 ye uygun olarak: Öğrenim yılı başlamadan 6 yaşını dolduran çocuklara hazırlık sınıfına kayıt olmalarına izin 67

69 Orta öğretim: - Alt orta veya orta öğretim: V-IX sınıfları; - Üst orta veya lise: X-XII/XIII lise sınıfları, teorik, mesleki ve teknolojik bölümleri ile; Mesleki öğretim, 6 ay ile 2 yıl arasında süre ile; Üniversite olmayan tersiyer öğretim, lise sonrası öğretimi kapsıyor. Yüksek ulusal öğretim sisteminin 3 üniversite öğretim seviyeleri vardır: o üniversite lisans öğretimi ; o üniversite master öğretimi; o üniversite doktora öğretimi. Eğitim, Araştırma, Gençlik ve Spor Bakanlığı, yerel kamu idari otoriteleri ile işbirliği yaparak, okul müffetişlikleri vasıtasıyla, sınıfa uygun yaşı 4 yıldan fazla bir süre ile aşan ve çeşitli nedenlerden dolayi orta okuldan mezun olmayanlar için İkinci şans tipinde öğrenim programları düzenleyebilir. Devlet ilk, orta, mesleki ve devlet lisesi, akredite edilen özel lise ve mesleki lise, aynı zamanda devlet lise sonrası öretim görenler tüm öğrenciler için ana finansmanı sağlayabilir. Bu ana finansman Eğitim, Araştırma, Gençlik ve Spor Bakanlığının hazırladığı metodolojiyi dikkate alınarak sağlanacaktır. Avrupa Yüksek Öğrenim Alanı oluşturmak üzere, Romanya Bologna öğrenim sistemlerinin uyumlaştırılma sistemini benimsemiştir. Bu yönde Romanya aşağıdaki gibi bazı hükümler getirmiştir: 3 yıllık yüksek lisans öğrenimini uygulamak; Devredilebilir Kredi Avrupa Sistemini uygulamak (ECTS), Avrupa Birliği herhangi bir ülkesinde alınan diploma tüm diğer ülkeler tarafından tanınması. Aynı zamanda, Erasmus, Copernicus, Monet v.b. programlar yoluyla uluslar arası öğrenci değişim programı sistemine iştirak etmektedir. veriliyor. Evebeynler, veliler veya kanuni destekleyenlerin talebi üzerine, psikomatik gelişimleri uygun olduğu durumda, hazırlık sınıfına takvim yılın sonuna kadar 6 yaşını dolduran çocuklar da kayıt olabilirler. 68

70 Üniversite yılı genelde Ekim ayın ilk iş gününde başlar ve iki sömestre den oluşuyor. 61 Seviyeler Erken öğrenim Öğrenim şekli Önce okul öncesi Okul öncesi Sınıflar Düzen Yapılandırma Yıllara göre süre Kreşler, ana okullar ve gündüz merkezle ri Yaklaşık: 15 Eylül 15 Haziran İlk öğretim İlk okul 62 I-IV Normal, uzatılmış ve haftalık program. Gündüz genelde sabah programı 4 Okulda n sonra okul programı 63 Orta öğretim Orta okul V-IX Tam zamanlı 5 61 Bir sömestrenin süresi genelde 14 haftalık eğitim faaliyetlerinden oluşur, sonra, genelde, en az 3 hafta sınavlar gerçekleşir. Üniversite yılın yapılanması Üniversite Senatosu tarafından onaylanıyor. 62 İlk öğrenim okulu hazırlık sınıfı da kapsıyor. 63 1/2011 no Kanun madde 58 e göre, yerel kamu otoriteleri ile velilerin dernekleri, Okuldan sonra okul programı ile, öğrenimin hızlandırılması ve yetkilerin güçlenmesi için, aynı zamanda düzeltilmiş bir şekilde öğrenim için, eğitici, dinlendirici, boş zamanlı faaliyetler sunuluyor. 69

71 Mesleki öğretim Tersiyer veya üniversite öğretimi olmayan öğretim Yüksek öğretim Lise X- XII/XIII Lise sonrası Lisans Master Doktora 6 ay 2 yıl Tam zamanlı/ Yarı zamanlı Tam zamanlı 1-3 yıl Yaklaşık: 1 Ekim 20 Haziran 3-6 yıl 1-2 yıl 3 yıl Tam zamanlı/ Yarım zamanlı /Uzaktan Tam zamanlı/ Yarım zamanlı Tam zamanlı Yaklaşık: 1 Ekim 20 Haziran. - iki sömestre sınav dönemi ve tatil dönemi ile bitiyor - final sınav ile bitiyor: lisans, tez, doktora ay-2 yıl 1-3 yıl 3-6 yıl (profile göre ) Romen okullarında not verme sistemi SEVİYE İlk Orta, mesleki, tersiyer ve yüksek NOT VERME SİSTEMİ Derecelerinin verilmesi: Çok iyi (FB) Mükemmel, İyi (B) - İyi, Orta (S) Orta Yetersiz (I) sınavı geçmemiş. 1 ile 10 arası not verme sistemi - 10 en iyi puan, 1 en zayıf puandır - 5 başarı puanıdır - Lise bitirme sınavının ( lise sonundaki sınav) başarı notu 6 dır 70

72 Üniversite öncesi öğretimi konusunda daha fazla ayrıntı için: yüksek öğretim konusunda daha fazla ayrıntı için: Bologna Sistemi konusunda ayrıntılar için: ve Devredilebilir Kredi Avrupa Sistemini için için e giriniz Bir Romen eğitim şekline kayıt Romanya daki eğitim sistemi, yasalara göre oturumu ülkede kabul edilen reşit olmayan yabancılara, üniversite öncesi tüm eğitim şekil ve seviyelerine erişimi için eşit haklar ve ayrımcılık olmaksızın hayat sürece eğitim hakkı tanımaktadır. 64 Zorunlu öğretim için yabancı öğrenciler Romen vatandaşı öğrencilerle aynı haklardan faydalanıyor ve üst ikincil lise öğretiminde üçüncü devletlerden gelen öğrenciler 1/2010 sayılı Kanun hükümlerine göre eğitim ücreti ödüyorlar. 65 Üst ikincil lise öğretiminde şimdiki ücret aylık 180 Avro dur. I. Üniversite öncesi öğretimine kayıt edilmesi ile ilgili; Avrupa Birliği, Avrupa Ekonomik Alanı veya İsviçre Konfederasyonu üyesi olmayan devlet vatandaşı öğrenciler, ebeveyn, veli veya kanuni destekleyicilerden biri aşağıdaki durumlardan birinde bulunduğu durumda, Romanya da kayıt olabilir: ülkesine iade edilmiş ise, evlilikle Romanya da ikameti varsa, Romanya da oturum izni varsa, yasal hükümlerine uygun olarak Romanya da faaliyetler sürdürüyorsa, Romanya da devlet/özel üniversite veya üniversite öncesi akredite edilen 64 1/2011 sayılı Eğitim Kanunu madde 2, fıkra öğrenim/üniversite yılında Romanya daki devlet okulları ve akredite edilen özel okullara AB üçüncü devletlerinin vatandaşlarını öğrenim ve eğitime kabul etme Metodoloji madde 20 ve

73 öğretim kuruluşunda tahsil görüyorsa. 66 Talep üzerine bir öğrenin yılı boyunca Eğitim Müffetişliklerinin düzenlediği Romence dili öğrenme hazırlık kurslarından yararlanabilirler. Dosyalar, tahsil ve öğretime kabul edilme metodolojisine göre, Eğitim, Araştırma, Gençlik ve Spor Bakanlığı dahilindeki Uluslararası ve Avrupa İlişkileri Genel Müdürlüğüne teslim edilecektir. Daha fazla ayrıntı için: web sitesini ziyaret edin. II. Avrupa Birliği, Avrupa Ekonomik Alanı veya İsviçre Konfederasyonu üyesi olmayan devletin yabancı vatandaşları, aşağıdaki şartlardan birini yerine getirdiği takdirde, üniversite veya üniversite sonrası eğitimine kayıt edilebilirler: Romen eğitim belgeleri (diploma ve sertifikalar) veya Romanya ulusal sisteminden bir okul birimi/yüksek öğretim kurumunda ardışık en az dört yıl eğitim gördüğünü ispatlayan belgeleri ibraz ettikleri takdirde. Romence dilini biliyorlarsa ve bu bilgileri ispatlamak için adayin eğitim görmek istediği yüksek eğitim kurumunun Romence Dili Bölümü üyelerinden oluşan uzman komisyon tarafından düzenlenen sınavı başarı ile geçerse. Söz konusu yüksek eğitim kurumunun uzman bölümü olmadığı durumda, sınav akredite edilen diğer bir yüksek eğitim kurumunun benzen bir komisyonu huzurunda gerçekleşebilir. Bu sınav sonrası kendisine Yeterlilik Belgesi verilecektir. Romence dili ve eğitim görecekleri alan (anatomi, fizik, kimya, teknik çizim, tıp, vs) konusunda gereken bilgileri öğrendikleri hazırlık yılın mezuniyetinden sonra. Üniversite eğitimi için hazırlık yılın süresi 1 öğrenim/akademik yılı, master, doktora ve lisansüstü ihtisatı için en az 6 aydır. Üniversite eğitimi 1.döngüsüne lise mezuniyet diploması veya eşdeğer diploma hamili lise mezunları kayıt edilebilir. Lise mezuniyet diploması veya eşdeğer diploma ilk döngüsüne dahil edilebilir öğrenim/üniversite yılında Romanya daki devlet okulları ve akredite edilen özel okullara AB üçüncü devletlerinin vatandaşlarını öğrenim ve eğitime kabul etme Metodoloji madde10. 72

74 Kayıt prosedürü aşağıdaki gibidir: A. Başvuru dosyanızı istediğiniz eğitim kurumuna gönderin (dosyadaki tüm belgeler çevirilmiş, onaylı ve bazı durumlarda apostilli olması gerekmektedir). Bazı durumlarda dosyayı şahsen teslim etmeniz istenecektir ve o zaman Romanya ya kısa süreli vize (örneğin turistik vize) ile gelebilirsiniz çünkü eğitim kurumu size dosyayi teslim etmek üzere geleceğinizi ispatlayan bir belge veremeyecektir. B. Size kabul veya ret mektubu verilir. Kayıt olduğunuz zaman giriş sınavına katılmanız gerekmiyor, ancak bazı durumlarda yetenek testlerine tabi olacaksınız. Romanya da eğitim için kabul edildiğiniz durumda, Eğitim, Araştırma, Gençlik ve Spor Bakanlığına aşağıdaki belgeleri içeren bir dosya gönderin: Kabul mektubu verilmesi için dilekçe, tüm bölümlerini doldurarak, iki nüsha; Eğitim belgesi- söz konusu eğitim şekli için kişiyi yeterli olduğunu ispatlayan eğitim belgesinin süreti ve onaylı çevirisi (lise mezuniyet diploması veya eşdeğer belgesi); Not dökümleri bir eğitim süresi denkliğini talep eden öğrenciler durumunda, gördüğü eğitim ve müfradata ait 67 not dökümlerinin suret ve onaylı çevirileri; Yetkili makamlar tarafından verilen sertifika 68 - bununla ibraz edilen eğitim belgelerinin hamiline, belgeyi veren ülkede, Romanya da talep ettiği eğitim seviyesine benzen eğitime erişimin mümkün olduğunu teyit edilmeli; Doğum belgesi süreti ve onaylı çevirisi; Pasaport sureti; Eğitim kurumuna kayıt olacak kişinin bulaşıcı hastalığı veya gelecek mesleğine uygun olmayan bir hastalığı olmadığını belirten (uluslararası dilde) bir sağlık belgesi. 67 Müfredat bir eğitim kurumunda verilen her ders konusunun hedefleri ve bölümlerini yazılı şekilde sunulmasıdır (dex-on-line sözlüğü) 68 Yetkili Makam bir sorun ile ilgili yargı etkisi ile onu çözümleme yeterliliği olmasıdır. (dex-on-line sözlüğü) 73

75 Eğitim kurumundan kabul mektubunu almadan önce Romanya ya kısa süreli bir vizeye dayanarak giriş yaptıysanız, menşe ülkenize dönüp Romanya Elçiliği veya Konsolosluğundan eğitim amaçlı uzun süreli vize talebinde bulunmanız gerekşyor çünkü ancak bu şekilde ilerde eğitim amaçlı oturum iznini alabilirsiniz. 22/2009 sayılı Hükümet Yönetmeliğini onaylayan 1/2010 sayılı Kanuna göre 69, sıradaki minimum ücretler öngörülmüştür- bu ücretler 9 ay (gündüz kursları için) ve 3 ay önceden (uzaktan eğitim görenler için)ödenecektir. Üniversite Senatoları son ücretleri belirleyeceklerdir: Eğitim alanı Üniversite, lisans, master, ihtisas dönemi eğitimi (Avro/ay) Üniversite sonrası, doktora eğitimi( Avro/ay) Teknik, tarım, bilim, matematik ve uygulamalı matematik, spor Mimarlık Sosyal ve insan, psikoloji, ekonomi Tıp Müzik ve sanatlar Müzik yorumu, tiyatro Film Kayıt Ağustos sonunda veya kurs sırasında yapılır, kaybedilen ders saatleri telafi edielcektir. Kayıt doğrudan Eğitim Müffetişlikleri veya Romanya Göçmen Ofisi merkezlerinde yapılabilir, kurslar belirli bir şekilde tayin edilen eğitim kurumlarında gerçekleşecektir. 69 Avrupa Birliği, Avrupa Ekonomik Alanı ve İsviçre Konfederasyonu üyesi olmayan ülkelerden gelen ve Romanya da kendi imkanları ile eğitim gören yabancılar için minimum eğitim ücretlerini belirlenmesi ile ilgili, tarihindeki 22/2009 sayılı Hükümet Yonetmeliğini onaylayan 1/2010 sayılı Kanunun güçlendirilmiş çalışması. 74

76 Romanya da eğitime kabul metodolojisi, Romence hazırlık yılını düzenleyen fakültelerin listesi, aynı zamanda yabancı dillerde eğitim veren üniversitelerin listesi (İngilizce ve Fransızca dillerinde yazılı bir belge olarak) web sitesinde bulunmaktadır.hazırlık yılı ücreti eğitim göreceği fakülteye göre farklı, bu ücretler üniversitelerin Senatosu tarafından belirlenmektedir Burslar Yabancı vatandaşlar, Romen devletinin tek taraflı verdiği bir bursa dayanarak veya ülkeler arası ikili anlaşmalar dahilinde, uluslararası kurumların verdiği burslara dayanarak Romanya da bir eğitim kurumuna kabul edilecektir 70. Üçüncü devletlerden ücretli olarak kayıt edilen öğrencileri olan akredite edilen her bir eğitim kurumu (Moldova Cumhuriyeti vatandaşları ve yurtdışında ikameti bulunan Romen uyruklu kişiler hariç), Eğitim, Araştırma, Gençlik ve Spor Bakanlığına 71 eğitim kurumunun rektörü tarafından imzalanan resmi yazı ile adayların klasmanını kapsayan rapor ile birlikteen fazla 6 aday dosyası sunacaktır Eğitim Bakanlığı tarafından onaylanan metodolojiye göre, eğitim burslarını vermek üzere yarışmanın düzeni ve sürdürülmesi, diğer ülke vatandaşlarının Romanya da eğitim görmesi ile ilgili yeniden yayınlanan 288/1993 sayılı Hükümet Kararnamesi hükümlerine uygun olarak gerçekleşmektedir. 71 Romanya da kendi imkanlarına dayanarak eğitim gören ve Avrupa Birliği, Avrupa Ekonomik Alanı ve isviçre Konfederasyonu üyesi olmayan ülke vatandaşları için döviz olarak minimum eğitim ücretlerinin belirlenmesi ile ilgili 22/2009 sayılı Hükümet Yonetmeliğini onaylayan 1/2010 sayılı Kanuna uygun olarak üniversite eğitimi yılında Romanya da devlet ve akredite edilen eğitime AB üçüncü devlet yabancı vatandaşların eğitime kabulu ile ilgili Metodolojinin 8.Bölümü. 75

77 Dosyaya gereken belgeler, öğrenim/üniversite yılında Romanya daki devlet okulları ve akredite edilen özel okullara AB üçüncü devletlerinin vatandaşlarını öğrenim ve eğitime kabul etme Metodoloji, Bölüm 8 (hem İngilizce hem de Fransızca olarak çevirilmiş): web sitesini ziyaret ederek indirilebilen Dosyaya gereken belgeler, öğrenim/üniversite yılında Romanya daki devlet okulları ve akredite edilen özel okullara AB üçüncü devletlerinin vatandaşlarını öğrenim ve eğitime kabul etme Metodoloji, Bölüm 8 (hem İngilizce hem de Fransızca olarak çevirilmiş) de öngörülmüştür Yabancı dillerde eğitim veren eğitim kurumları Bazı şehirlerde yabancı dillerde eğitim alınan tüm eğitim seviyelerde eğitim müesseseleri de mevcuttur. Bunlar devlet ya da özel eğitim müesseseleri olabilirler; ücretler her müessese tarafından tespit edilmektedir. Örneğin: Bükreş te Goethe Alman Koleji (Alman dili), Teori Lisesi Ady Endre (Macar dili) gibi münhasıran yabancı dil eğitim veren kamu üniversite öncesi müesseseleri mevcuttur. Aynı zamanda, üst eğitim için yabancı dil (İngilizce, Fransızca, Almanca) eğitim veren üniversitelerine başvurabilirsiniz; listesi aşağıdaki websitesinde bulunmaktadır: Yabancı dillerde gerçekleştirilen eğitim programlarında 73 yabancı dil testi düzenleniyor. Kursların gerçekleştiği dil söz konusu kişilerin geldiği ülkenin resmi dili ise ve eğitim belgeleri ile o dilde kurs gördüklerini ispatlayan kişiler bu testten muaftır üniversite eğitimi yılında Romanya da devlet ve akredite edilen eğitime AB üçüncü devlet yabancı vatandaşların eğitime kabulu ile ilgili Metodolojinin 2.Ekinde öngörülmüştür üniversite eğitimi yılında Romanya da devlet ve akredite edilen eğitime AB üçüncü devlet yabancı vatandaşların eğitime kabulu ile ilgili Metodolojinin 9.maddesi. 76

78 7.6. Özel ve dini eğitim Unitățile de învățământ acreditate sunt sprijinite de stat Romanya da özel ve dini eğitim gelişmesi, kar amacı gütmeyen prensibine göre, üniversite öncesi kurumlarda, tüm seviye ve şekillerde, yürürlükteki yasalara göre gerçekleşebilir. Üniversite öncesi özel ve dini eğitim kurumlarının belirli sürelerde geçici faaliyetruhsatlandırılması, akreditesi ve değerlendirilmesi Üniversite Öncesi Eğitim Kalitesini Sağlayan Romen Ajans (ARACIP) tarafından gerçekleştirliyor 75. Devlet ilk, orta, mesleki ve lise devlet, özel veya dini eğitimine dahil öğrenciler için, aynı zamanda lise sonrası devlet eğitim kurumlarındaki öğrenciler için ana finansmanı sağlıyor 76. 1/2011 sayılı Kanun madde 6 ya uygun olarak, Romanya da sadece Romen devletinin tanıdığı diplomalar geçerli ve akredite olmayan eğitim kurumları tanınmış diplomalar veremezler Yabancı öğrencilerinin Romanya girişi ve oturumu Romanya daki eğitim kurumundan kabul mektubunu aldıktan sonra, eğitim amaçlı uzun süreli oturum vizesi almak üzere sizin ülkenizdeki Romanya Elçiliği veya Konsolosluğuna başvurmanız gerekiyor. Şu anda ödemeniz gereken ücret 120 Avro ve bir veya daha fazla girşili 90 gün geçerlidir. Romen devletinden burs alan öğrenciler durumunda, kendileri eğitim ücreti ödediğini ve geçim imkanları ile ilgili ispat belgesi getirmelerine gerek yok, Romen orijinli vatandaşlar için ise geçim imkanlarını ispatlayan belgeye gerek yoktur. Daha fazla ayrıntı için Romanya Göçmen Ofisinin websitesini ziyaret edebilirsiniz: Romanya ya ulaşmanızla birlikte, Romanya Göçmen Ofisine bir yıl geçerli olan eğitim amaçlı oturum izni almak üzere dosyayı teslim 75 1/2011 sayılı Eğitim Kanunu madde /2011 sayılı Eğitim Kanunu madde

79 etmeniz gerekiyor, bu izin her yıl önceki sona ermeden en az 30 gün önceden yenilenecektir. Oturum izninin uzatılması ancak Romanya Göçmen ofisinin talep ettiği belgeleri teslim edildikten sonra mümkün olacaktır. Romanya da eğitim amaçlı oturum hakkı alan veya oturum hakkı uzatılan yabancı, eğitim profili veya mesleki uzmanlık profilini yürürlükteki yasalara göre değiştirebilir fakat önceki eğitim için öngörülen oturum süresini aşmama kaydı ile. Eğitim profili veya mesleki uzmanlık profili değişmesi ile önceki eğitim süresi aşıldığı durumda, eğitim amaçlı yeni uzun süreli bir vize alınması gerekiyor 77. Eğitim amaçlı oturum hakkına sahip yabancılar, bir çalışma iznine dayanarak, geçim imkanlarını tamamlamak üzere, yürülükteki kanunlara göre, sadece part time (en fazla günde 4 saat) çalışabilirler. Eğitim amaçlı uzun süreli vize ve eğitim amaçlı uzun süre izninin alınması için gereken belgelerin listesi aşağıdaki websitesinde bulunmaktadır: Öğrencilerin öğrenci yurtlarında konaklaması Romanya da eğitim gördükleri süre içinde, talep üzerine ve olasılıklar doğrultusunda, öğrenci yurtlarında konaklama imkanından yararlanabilirsiniz. Bunun için üniversitenin sekreteryasına dilekçe vermeniz veya başvuru formunuzda başvuru dosyayi teslime ttiğinizde işaretlemenzi gerekiyor Diplomaların tanınması ve denkliği Romanya da tahsilinizi devam ettirmek istemeniz veya çalışmak için başvuruda bulunmak istemeniz durumda yurtdışında kazandığınız diplomaların tanınması ve denkleştirilmesi gereklidir. Prosedürleri başlatmak için diplomaların ilgili ülkede akredite bir eğitim kurumu tarafından verilmiş olması gereklidir. 77 Romanya da yabancı vatandaşların rejimi ile ilgili 194/2002 sayılı Acil Yonetmelik madde

80 Lise mezuniyet sınavı, üniversite veya üniversite sonrası diplomaların ve aynı zamanda kalifiyelerin tanınması için ispat belgeleri ile birlikte bir dilekçeyi Diplomaların Tanıma ve Denkliği Ulusal Merkezine teslim etmeniz gerekiyor. (CNRED) 78 Eğitim, Araştırma, Gençlik ve Spor Bakanlığına (MECTS) bağlıdır. Dosya Eğitim, Araştırma, Gençlik ve Spor Bakanlığın Kayıt Bölümüne veya posta ile Eğitim, Araştırma, Gençlik ve Spor Bakanlığına posta adresine gönderilir. Daha fazla ayrıntı için Diplomaların Tanıma ve Denkliği Ulusal Merkezinin internet sitesini ziyaret ediniz. Tanınma işlemi bir diploma veya eğitim belgesinin gerçek olarak kabul etme işlemidir. Diplomaların tanınması için değerlendirme kriterileri aşağıdakilerdir: Romen eğitiminde seviyesini tespit etmek üzere eğitim programı tipi, transfer edilebilir kredi sayısı, içerik, oluşum, alan, ihtisas dalı, profesyonel kalifiye, Romen eğitim sistemiyle mukayese yolu takip edilerek. Denklik işlemi ilgili diploma veya eğitim belgesinin veriliş tarihine kadar gördüğü curriculum un değerlendirilmesi ve sözkonusu belgelerin Romen eğitim sistemiyle uygunluğunu tespit etmektedir. Dekliği takip eden işlem Romanya da eğitim görenlerle eşit haklar veren bir belgenin düzenlenmesidir. Tam ve kısmen eğitim diplomaları ve sertifikaları, AB ve AEA ülkelerinde akredite edilen eğitim kurumları tarafından verildi ise, otomatik olarak tanılmaktadır; üçüncü devletler tarafından verilen diplomalar ve sertifikalar, söz konusu üçüncü devletin eğitim yapısı Romanya daki ile benzen ise ve iki ülke arasında diplomaların karşılıklı denklik anlaşması var ise tanınmaktadır. Aksi durumda, telafi edici önlemler alınacaktır (test, farklılık sınavı, eğitim stajları vs). Otomatik tanınma basitlendirilmiş bir prosedürdür. CNRED uygulamasında otomatik tanınmadan faydalanan dosyalar olağan incelemesine tabi değildir İşbu rehber düzenlendiği tarihte, CNRED yeniden yapılanma prosedüründen geçiyordu, bu demektir ki kurum ünvanı ve çalışma prosedürleri değişebilir. 79 Bir şekil korumalı kişilerin diplomaları ve sertifikalarının tanınması konusunda Küçük Rehber - Romanya da bir şekil korumadan yararlanan kişiler için yardım, hazırlık entegre hizmetleri projesi dahilinde düzenlenmiştir (ERF/09.01/03.01) ve Oana-Adriana Iacob ve Gina Mocanu, ADIS Ortakları tarafından gerçekleştirilmiştir. 79

81 Eğitiminiz ve Romanya da gerçekleştirilen eğitim arasında büyük farklılıklar varsa, CNRED fark sınavlarına katılmanızı, eğitim görmenizi veya bir süreliğine belirli bir kurumda staj yapmanız için karar verebilir Romanya da eğitime devam Üniversite öncesi eğitimine devam etmek için (I XII, XIII sınıfları), dilekçe eğitiminize devam etmek istediğiniz okulunun Eğitim Müffetişliğine teslim etmeniz gerekiyor. Dilekçe sonra Eğitim Müffetişliği tarafından Diplomaların Tanınma ve Denklik Ulusal Merkezine gönderilecektir. ( CNRED dosyaları inceleyen kurumdur. Üniversite (fakülte) ve üniversite sonrası (master, üniversite sonrası uzmanlık eğitimi, doktora, doktora sonrası eğitimi için, dosya, CNRED dahilindeki uzmanlardan oluşan bir komisyon tarafından incelenecektir. Bu inceleme için, CNRED söz konusu kişinin eğitimi Romanya daki eğitimle, aşağıdaki açılardan, benzen olup olmadığı anlamdadır: eğitimin göründüğü üst eğitim kurmunun seviyesi; diploma seviyesi; eğitim yılların sayısı/kresi sayısı; eğitim alanı, profili, uzmanlığı; eğitim programı/uygun çalışma hacmi; Romanya da düzenlenen meslekler için, mesleki kalifiye (Diplomaya Ek) Eğitim belgeleri apostilli olmadığı durumda tanınmamaktadır. Diplomaların Tanınma ve Denklik Ulusal Merkezinin prosedürleri ile ilgili ek bilgileri: websitesini ziyaret ederek bulabilirsiniz. 80

82 7.11. Kültür Bir milletin kültürü kendi ruhani değerlerini ( inanç, eğilim, yetenek, gündelik davranışlar dahil olmak üzere) ve maddi değerlerini, yani ilgili toplumun çalışma veya düşünce sonuç ve ürünlerini, spesifik mercileri, alanlarında uzmanları ve milli kültürün gelişmesinde katkıda bulunan şahsiyetleri toplamaktadır Romen Kültürü ile ilgili bir kaç ipucu Tarihi eserler: Ortaçağ kaleleri Sighişoara, Fagaraş, Neamt, Poienari, Raşnov v.s. Manastırlar tarihi ve sanat değeri taşıyan kültür alanları Voronet, Sucevita,Putna, Cozia, Cernica v.s. Saraylar Cotroceni Sarayi (Bükreş), Brukenthal Sarayi(Sibiu), Palatul Culturii (Iaşi). Braşov daki Siyah Kilise 600 yıllık tarihiyle gotik mimarili UNESCO patrimonyosunda bulunan Romanya daki tarihi eserlerin listesi (The World Heritage List) Tuna Nehri Deltası Moldavya Kuzeyindeki XVI.yy Kiliseleri Horezu Manastırı Transilvanya Bölgesindeki tavkiyeli kiliseli köyler Oraştie Dağları ndaki Dacian Hisarları Sighişoara Ortaçağ kalesinin tarihi merkezi Maramureş bölgesindeki tahta kiliseler Ülke Başkenti, Bükreş deki Bina ve Anıtları : Zafer Anıtı Romanya Athenaeum Parlamento Sarayı Romen Köylü Müzesi Köy Müzesi Antipa Müzesi 81

83 Doğa eserleri: Tuna Nehri Deltası Tabi Rezerv, koruma altına alınan statüsü vardır; 1991 yılından UNESCO dünya koruma alanı içerisinde bulunmaktadır. Milli ve doğal parklar Retezat Parkı, Apuseni Parkı, Piatra Craiului Parkı, Gradiştea Parkı, Vânători Neamț Parkı v.s. Doğal rezervler Valea Zimbrilor Bizon Çayırı Tabi Rezervi, Braşov eyaleti Piatra Cioplita (İşlenmiş Taş) bazalt kolonları, v.s. Kırmızı Göl (Lacul Roşu) ve Kutsal Ana Gölü (Lacul Sfânta Ana) (Harghita eyaleti) Çamurlu Volkanlar (Buzau eyaleti) killi bir zemin üzerinde gazlı bir alanın oluşturduğu doğal şekiller Romanya nın tüm yerşekilleri vardır: dağ, yayla, tepeler, ovalar, çayırlar, delta ve ülkenin güney sınırından geçen Tuna nehri. Romanya 244 km ile Karadeniz de bir açıklığı vardır. Romanya iklimi Akdeniz etkisi ile ılıman kıtasaldır. Romanya Kültür Adamları, Şahsiyetleri: Şairler: Mihai Eminescu, Romen Şiirinin Yıldızı olarak tanılıyor. En bilinen eserleri arasında: Yıldız, 3.Mektup, Kal, Melek ve Şeytan şirleri var. Vasile Alecsandri edebiyat tarihinde Romen tyatrosunun yaratıcısı, şair, Romanya Akademisi kurucusu olarak kaldı. George Coşbuc Transilvania lı şair idi, El Zorab, Anne, Zamfira Düğünü, Fulger in Ölümü, Sokaklarda kış eserleri var.. Tudor Arghezi, Romen şiirinin gelişmesinde katkısı ile tanınıyor. George Bacovia, en önemli simgeci Romen şairi. Lucian Blaga : Ben dünya harikalar tacını ezmem, Çok mu ağlayacaksın yoksa gülümseyecek misin? veya Aydınlık gibi şiirler yazdı. 82

84 Yazarlar: Ion Creangă Ion Luca Caragiale Mircea Eliade Marin Preda Ressamlar: Nicolae Grigorescu Romen modern resim sanatının kurucularından biri, çok ünlü eserleri arasında: este unul dintre fondatorii picturii române moderne, iar capodoperele sale remarcabile sunt: Öküz arabası, Neşeli çingene şi Grandville deki Balıkçı kadın Theodor Aman Ştefan Luchian Heykel tıraşlar: Constantin Brâncuşi, en büyük Romen heykel tıraşı, Târgu Jiu deki çok bilinen Öpüşme Kapısı, Sessizilik Masası, Sonsuz Kolon eserlerini yaratıcısı. Dimitrie Paciurea Müzik adamları (klasik müzik): George Enescu besteci, kemancı, piyanist, şef ve öğretmen. En önemli Romen müzik adamı. Ciprian Porumbescu - besteci Romen sporunun ünlüleri: Nadia Comăneci - jimnastikçi Gheorghe Hagi - futbolcu Ilie Năstase tenisçi Biliyor muydunuz...? Sibiu Şehri, Lüksemburg ile birlikte 2007 yılında Avrupa Kültür Başkenti olmuştur. Târgu Jiu şehrini ziyaret ederseniz, Constantin Brancuşi nin en etkileyici üç eserini içeren bir heykel topluluğunu 83

85 izleyebilirsiniz: Sonsuz Kolon, Sessizlik Masası ve Öpücük Kapısı. Paskalya bayramı vesilesiyle Romenler kırmızı yumurta kırmaktadırlar. Doina (Romen folklor müziği icatı) ve Caluşari Dansı UNESCO beşeri maddi olmayan kültürel korunasna dahil edilmiştir. Romanya 41 eyaletten oluşuyor. Bunlara Başkent Bükreş eklenmektedir. Romen Halkının Tarihi yıl öncesine dayanıyor Sanat, Kültür, Medya, Eğlence Diğer Dillerde Neşredilen Yayınlar Hakses (Köstence) Türkçe ve Romence Yahudi Gerçekleri (Bükreş) -Romence, İdis ve İngilizce Nas Holos. Ukrainski Visnek ve Ukraina Gazetesi (Bükreş) Ukrayna dilinde Şafaklar (Bükreş) ve Kitej Grad (İaşi) Rusça Nasa Reci ve Knijeni jivot (Timişoara) Sırpça İstekli toplum daima çeşitli bir kültür ürün ve gösterilerine ulaşma imkanına sahiptir. Bükreş te, ve aynı zamanda Romanya nın diğer şehirlerinde müzeler, kütüphaneler, kırtasiyeler, sinemalar, külüpler veya basın dağıtım noktaları mevcuttur. Düzenli olarak tiyatro, opera, operet, bale ve çağdaş dabs, konser gösterileri, sergiler, spor yarışları, fuar, şehir günleri düzenlenmektedir. Bilgi için bazı ücretsiz rehberlerin yerel yayınlarını veya ilgili internet sayfalarını inceleyiniz. Bazı yabancı ülkelerin kültür kurum ve merkezleri, Romanya daki Büyükelçilik veya Konsolosluklarıyla birlikte, kendi vadandaşları ve yalnızca bunlar için değil programlar sunmaktadır. Bunların hedefi özel kültürlerini tanıtmak yanısıra aynı zamanda, kültür farklılık ve kültürel alışverişlerin anlaşmasını ve uymasını desteklemektir. Bu programlar çerçevesinde film gösterileri, görüşmeler, 84

86 kültür geceleri, geleneksel ürün tadımı, davetli yabancı sanatçı gösterileri ve diğer çeşit olaylar gerçekleşmektedir. Romanya da, Romen dilinde televizyon ve radyo yayın programları ve basını yanısıra, yabancı veya iki dilde yayın yapan veya basın mevcuttur. Bunlardan: Bucharest Hebdo, Nine O Clock, bucharest Night Life, Arab News Agency, Radio France İnternational, Deutche Welle. Aynı zamanda, Romence dahil, 17 dilde yayın yapan Romanya Enternasyonal Radyosu, Radyo Kamusal Yayın Kanalini tavsiye etmekteyiz. Romen Mutfağı Romen mutfağı sayısız gelenek, görenek ve özel mutfak ürünleri ihtiva etmektedir. Bu Balkan, Türk, Macar veya Alman Mutfağından etkilenmektedir. Romenler hem sebze hem de süt ve et ürünleri tüketmektedirler. Ana yemek saatleri: kahvaltı, öğlen yemeği ve akşam yemeğidir. Bunlardan herhangi birisi Afiyet Olsun! temennisiyle başlayabilmektedir. Tipik Romen yemek çeşitlerinden: mamaliga (mısır unundan), cozonak, sarma, v.s. Romanya dünya genelinde 15 şarap üreticileri arasında yerini tutmaktadır. Romenler uluslararası mutfağını da beğenmektedir. Bu yüzden her büyük şehirde Romen dışında diğer ülkelerin üsülü yemek sunan restoranlar bulabilirsiniz. Gelenek ve Bayramlar Romenlerin gelenek ve göreneklerin menşei eski halk veya dini gelenek ve göreneklere dayanmaktadır. Halk gelenek ve görenekleri (dans, şarkı, giyim) bir bölgeden diğer bölgeye göre farklıdır. En tanınmış bölgeler arasında: Maramureş, Tara Motilor, Mehedinti Bölgesi,Harghita Bölgesi dir. Bazı farklılıklar doğum, sünnet, evlilik veya cenaze töreni gibi vakalarla ilgili spesifik geleneklerde görünmektedir. Romanya da en önemli dini bayramlar büyük hristiyan vakaların kutlamasıyla ilgilidir. Bunlar Kristmas ve Paskalya olup spesifik Romen 85

87 mutfağı ürünleri tüketilmekte ve hediyeler dağıtılmaktadır. Bu bayram günlerinde yasal tatil günleri kategorisine girdiğinden, 1 Aralık, 1 Mayıs, Yeni Yıl veya Hristiyanlık dışında kendi dininin bayramını kutlayan kişilere tanılan 2 tatil günü yanısıra kanunen tatil günü ilan edilmiştir. Bu geleneklerin veya bayramların mecburi hususlu olmadığının dikkate alınması önem taşımaktadır. Her kimse bunlara kendi özel tarzında davranmakta serbesttir. 86

88 SAĞLIK VE SOSYAL YARDIM HİZMETLERİ 8.1. Sağlık hizmetleri Romanya da oturma hakkına sahip olduğunuz sürece ve oturum izni elde ettiğiniz anda, zorunlu sağlık sigortanızı ödemek zorundasınız. Sigorta her ay ödenir ve bunun miktarı sizin beyan etmekle mükellef olruğunuz gelinirizin durumuna göre değişir. Sağlık sigorta primlerinizi, söz konusu dönemde Romanya da geçerli bir oturum belgeniz olduğu müddetçe - ülkede olmasanız bile- ödemekle yükümlüsünüz. Romanya da oturumunuz için ilk defa resmi olarak başvurduğunuz anda, Romanya Göçmenlik Bürosu, sizden sağlık sigortası yaptırdığınıza dair belge isteyecektir. Bu durumda, romen makamları henüz sizin için düzenlenmiş bir kimlik belgenizin olmamasını gözönüne alarak, - Ulusal Sağlık Kurumunun uygulaması - sizden ihtiyari sağlık sigorta ödemesini talep edecektir. Bu durumda aşağıdaki kişiler kategorisinde bulunanlar için ihtiyari sağlık sigortası 80 için öngörülen kurallar uygulanır: a) Romanya da akredite edilmiş diplomatik misyon üyeleri; b) Uzun vadeli vize talebinde bulunmadan, ülkede geçici olarak bulunan yabancı ve vatansız kişiler; c) Ülkede geçici olarak bulunan, yurtdışında ikamet eden romen vatandaşları. Yasalara uygun olarak, fona ödeme yaptıklarını belgelendirenler, ülkede ikamet eden tüm Romen vatandaşları ve Romanya da geçici veya uzun süreli oturum haklarının uzatılması talebinde bulunup bunu elde eden tüm yabancı ve vatansız kişiler sigorta kapsamındadır Sağık alanında reform ile ilgili 95/2006 no lu Kanunun 241. Maddesinin 2. Bendi 81 Sağık alanında reform ile ilgili 95/2006 no lu Kanun. 87

89 Aşağdaki maddelerin kapsamında bulunuyorsanız - ödeme yapmadan - otomatik sigorta kapsamı içerisinde değerlendirilirsiniz: Her ay sağlık kurumuna katkılarınızın transfer edildiği, Romanya da çalışma sözleşmesi ile veya başka türlü bir sözleşme üzerinden çalışıyorsanız. Sigortalı niteliğinizi, işverenin veya başka türlü bir sözleşme imzaladığınız kişinin verdiği, her ay sağlık için katılımlarınızın ödendiğini belirten bir işci belgesi aracılığı ile kanıtlayabilirsiniz; Kocanız / karınız bir çalışma sözleşmesi üzerinden çalışıyorsa veya başka bir şekilde sigortalı ise (başka türlü bir sözleşmesi varsa veya bireysel olarak sağılk sigortası odemekte ise). Bu durumda siz de müşterek sigortalısınız ve sigortalı kişilerin aynı haklarından yararlanabilirsiniz. Müşterek sigortalı niteliğinizin kanıtını, müşterek sigortalı 82 oluğunuzu belirten kocanızın / karınızın iş yerinden verilen bir belge ile veya müşterek sigortalı olarak sağlık kurumunun verdigi bir belge bazında yapabilirsiniz; 18 yaşından küçükseniz; 26 yaşından küçükseniz ve bir eğitim kurumunda eğitiminize devam ediyorsanız, (öğrenci, yüksek eğitim öğrencisi, doktora yapıyorsanız), ve ya mesleki eğitim alıyorsanız; 26 yaşından küçükseniz ve çocuk koruma sistemine dahilseniz ve çalışmadan veya sosyal yardımdan geliriniz yoksa; Emekliyseniz; Özürlü bir kişi olmanız ve çalışmadan, emekli maaşından veya sosyal yardımdan geliriniz yoksa; Hamile veya lohusa bir kadın olup, geliriniz asgari brüt maaşın altında ise; İş kazası veya mesleki hastalık sonucu verilen geçici çalışma engeli nedeniyle zorunlu izinde bulunyorsanız; 2 yaşını doldurana kadar veya özürlü çocukları varsa ve çocuğunu 3 yaşını doldurana kadar bakmakla mükellef olduğuna dair izni varsa; 82 Belge, müstenit belgelerin belirlenmesi ile ilgili metodolojik Kuralların değiştirilmesi ve tamamlanması için 19 Kasım 2007 tarihli 903 No lu Emir de öngörülen modele göre düzenlenir. 88

90 İzinde olup, 3 ve 7 yaş arası özürlü çocuğu büyütmek için çocuk büyütme primi alıyorsanız; Hapiste veya tutukluysanız ve geliriniz yoksa, İşsizlik priminden faydalanıyorsanız; 416/2001 Kanunu bazında sosyal yardımdan faydalanıyorsanız. Ülkeden çıkışa veya Romanya da yeni bir oturum hakkı elde edinceye kadar, kamu koruması altına alma merkezlerinde bulunduğunuz süreler için sigortalısınız. Yukarıdaki durumların birinde bulunuyorsanız ve herhangi bir geliriniz yoksa, gelir elde etmeyen kişi olarak, zorunlu sağlık sigortası ödemeniz gerekecektir. Gelirsiz kişiler için katılım, temel asgari maaşın % 5,5 oranından oluşmaktadır. Bu, son 5 yıl içerisinde elde ettiğiniz vergiye tabi gelirlerinize ve son sigorta ödeme döneminize göre değişir. Bunu şu şekilde ödemeniz gerekir: Son 5 yıl içerisinde vergiye tabi gelirlerinizin olmaması durumunda, son 6 ay için; Sigortanızın olmadığı tüm 5 yıllık dönem için, bu süre içerisinde vergiye tabi gelirlerinizin olması ve gelirlerinizin olmadığı dönemlerinizin olması durumunda. Romanya da merkezi olan bir şirketinizin olmaması durumunda, gelirsiz bir kişi olarak sigorta ödemeniz için, aşağıdaki evrakları ispatlamanız ve sunmanız gerekir: Romanya Göçmenlik Bürosu tarafından verilen kimlik belgesinin bir kopyası (oturma izni). Romanya da bir şirketinizin olmadığını doğrulayan Ticare Sicili Ulusal Ofisinden ONRC - asıllık sertifikası- Bu sertifika iki çalışma günü içerisinde, bedava olarak verilmektedir. Son 5 yıl içerisinde Romanya da vergiye tabi gelirlerinizin olmadığını gösteren, mali idare tarafından verilen mali belge. Bu belge en fazla 30 gün içerisinde, bedava olarak verilmektedir. 89

91 Bazı sigorta kurumları (örn: Bükreş Ili Sağlık Sigorta Kurumu CASMB) aşağdakileri doğrulayan, kamu noteri tasdikli bir beyan da talep edeceklerdir: o Romanya da oturma hakkınızın olduğu son 5 yıldaki dönemler; o Son 5 yıl içerisinde,romanya da vergiye tabi tutulan, yabancı ülkelerde edindiğiniz gelirlerinizin olup - olmadığı; o Son 5 yıl içerisinde Romanya da gelirleriniz varsa. Bir ticaret şirketinizin olması durumunda (firma) veya kendi hesabınıza calışan kişiyseniz (PFA) sağlık için katılımlarınızı yalnız ödemeniz gerekecektir. Bunlar, elde ettiğiniz gelirler ve başka değişkenlerle birlikte hesaplanır. Bu yüzden de bunların hesaplanması için, işbirliğinde bulunduğunuz Sağlık Sigorta Kurumuna veya uzman bir muhasebeciye başvurmanız gerekir. Romanya da gelirinizi vergiye tabi tutacak bir şirketiniz varsa veya bazı gayrı menkulleri (kira) kullanıma vermekten dolayı herhangi bir geliriniz veya başka gelir kaynaklarınız varsa, borçlu olduğunuz katılımın hesaplanması için Sağlık Sigorta Kurumuna başvurmanız gerekecektir. Yabancı vatandaş olarak size uygulanan yasalar hakkında daha fazla bilgi için Ulusal Sağlık Sigorta Kurumunun web sayfasını inceleyebilirsiniz: ÖNEMLİ: Zorunlu katılımı ödemediğiniz takdirde, tıbbi hizmetlerden sadece tıbbi-cerrahi acil durumlarda veya şu hastalıklar halinde yararlanabilirsiniz: izolasyon ve tedavinin gerektiği hastalıklarda, kanunların öngördüğü akıl hastalıkları için zorunlu olarak hastaneye yatma durumlarında, doktor tarafından bir hastaneye yatmaları için tavsiyeleri olan uzman kişilerin durumunda. Sağlık için katılımlarınızı ödemek için, işbirliği yapacağınız sağlık sigorta kurumunuzu kendiniz seçebilirsiniz. Yürürlükteki yasalara uygun olarak şu anda Romanya da seçebileceğiniz üç sağlık sigorta kurumu bulunmaktadır: Ulusal Sağlık Sigorta Kurumu; 90

92 Savunma, Kamu Düzeni, Ulusal Koruma ve Adli Makamların bağlı bulunduğu Sağlık Sigorta Kurumu (C.A.S.A.O.P.S.N.A.J); Ulaştırma, Inşaat ve Turizm Bakanlığının Sağlık Sigorta Kurumu Sigortalıların hakları ve zorunlulukları 1. Sigortalıların hakları Eğer romen kanunlarına göre sigortalandıysanız aşağdaki haklarınız vardır: Katılımlarınızı ödediğiniz sağlık sigorta kurumu ile işbirliğinde bulunan doktorların listesinden seçtiğiniz, bir aile doktorunun listesine kaydınızı yaptırabilirsiniz. Aile doktorunuzu, - en az 6 aylık bir sürede- değiştirilebilir ve dosyanızın yeni aile doktorunuza transfer edilmesini talep edebilirsiniz; Sigortalı niteliğine dayanarak, bedava veya indirimli olarak bazı tıbbi hizmetlerden, ilaçlardan, tıbbi malzemlerden, ve tıbbi aletlerden yararlanabilirsiniz; Hastalıkların tespiti için önleyici tıbbi yardım hizmetlerinden yararlanmak; Ambulanslarda ve sağlık sigorta kurumları ile sözleşmeye bağlı bir ilişkisi olan hastanelerde tıbbi hizmetlerden yararlanabilirsiniz; Acil tıbbi hizmetlerden yararlanmak; Bazı stomatolojik yardım hizmetlerinden yararlanmak; Fizyoterapi geri kazanım tedavisinden yararlanmak; Evde yapılan sağlık bakım hizmetlerinden yararlanmak; Yasalara uygun olarak hastalık izinleri ve sosyal sigorta yardımlarından yararlanmak; Yılda en az bir kez olmak üzere, sigorta kurumu tarafından şunlar ile ilgili bilgilerden faydalanabilirsiniz: yararlandığınız hizmetler, bireysel katılım düzeyi ve katılımın ödenmesi için yöntemler ve sigortalı niteliği olan biri olarak hak ve zorunluluklarınız. 91

93 ÖNEMLİ: 3 yaşından küçük olan çocuğunuzun hastaneye yatması gerekmesi durumunda, hiçbir ücret ödemeden, onunla hastanede kalabilirsiniz. Aynı şekilde, ağır dizabilitesi olan bir kişinin refakatçisiyseniz ve doktoru sizin orada bulunmanızın gerekli olduğunu düşünüyorsa, hastanede kalabilirsiniz. Kişisel nitelikli bilgilerinizin gizliliği ve teşhisin ve verilen tedavinin gizliliği hakkına sahipsiniz. Aynı şekilde, bulunduğunuz durumu ve size verilen doktor tavsiyelerini daha iyi anlayabilmeniz için, kesin ve detaylı bilgiler alma hakkınız vardır. 2. Sigortalıların zorunlulukları Sigortalı kişi olarak, aşağıdaki zorunlulukları yerine getirmeniz gerekli: Bir aile doktorunun listesine kayıt olmak ve her sağlık durumunuzda değişiklikler meydana geldiği zaman aile doktorunu bilgilendirmek; Kimlik bilgilerinizin (soyadınızın değişmesi, romen vatandaşlığı elde etme) veya mensubu olduğunuz sigorta kategorisinin değişmesi ile ilgili (örnek olarak, eğer işe girdiyseniz işverenden bir belge veya sigoratlı olduğunuzun kanıtını getirmeniz gerekir) sağlık sigorta kurumunu ve aile doktorunuzu, 15 günlük bir süre içerisinde bilgilendirmek ; Çerçeve anlaşması 83 ile belirlenen önleyici ve dönemsel kontrollere gitmek; Aile doktorunun veya uzman doktorun tedavisine ve önerilerine uymak; Tıbbi hizmet tedarikçilerine (aile doktoruna, hastaneye,v.s) sigortalı niteliğinizi doğrulayan ilgili belgeleri sunmak; Romanya da sağlık sigortanız varsa ve ülke dışında bulunuyorsanız, Romanya nın sağlık alanında öngörüler içeren uluslararası belgeler imzaladığı ülkelerin topraklarında bulunmanız durumunda (örn: Bulgaristan) ücretsiz sağlık hizmetlerinden yararlanma hakkınız vardır. 83 Bu zorunluluk hakkında bilgi edinmek için, aile doktorunuzdan veya sağılk sigortanızı ödediğiniz sağlık kurumundan açıklamalar isteyebilirsiz. 92

94 Bu durumda, ilgili uluslarası belgelerin 84 öngördüğü şartlarda, bu ülkelerin topraklarında tıbbi hizmetlerden yararlanabilirsiniz. Romanya da bir sağlık sigortanız varsa ve Avrupa Birliğindeki bir ülkeye seyahat ediyorsanız, verilme tarihinden sonra 6 ay geçerli olan, işbirliğinde bulunduğunuz Sağlık sigorta Kurumu tarafından ücretsiz olarak verilecek olan bir avrupa sağlık sigorta kartı talebinde bulunabilirsiniz. Bu kartı elde etmek için, bir dilekçe, kimlik belgesinin bir kopyasını (oturma izni) ve son 5 yıl için sigortalı niteliğinin bir kanıtını vermeniz gerekecek. Bu kart yurtdışında oturduğunuz süre boyunca temel tıbbi ihtiyaçlarınızı kaşılayacaktır, fakat oraya tıbbi hizmetlerden yaralanmak amacı ile giden kişilerin ücretlerini karşılamaz. Daha fazla bilgi için bu web sitesini ziyaret edin: Romanya ya döndükten sonra Sigorta Kurumu yurtdışında yaptığınız harcamaları, Romanya da benzeri tıbbi hizmetler için onaylanan limitler içinde size dekont edeceğini bilmeniz gerekir. Harcamaların tazmini, Avrupa Birliği üyesi bir ülkede verilen ve sigortalı tarafından ödenen tıbbi hizmetin, Romanya daki 85 sağlık sigorta kurumlarının temel hizmet paketinden olması durumunda yapılacaktır. Sigortalı niteliğinin belirlenmesi için gerekli olan belgeler Tıbbi sigortanın ispatlanması için, hem Romanya Göçmenlik Bürosu, hem aile doktorları, genelde tıbbi sigortanın ödendiğine dair makbuzun bir kopyasını veya işverenin verdiği işçi belgesini (bireysel çalışma sözleşmesi ile calışan kişiler veya müşterek sigortalılar için) kabul ederler. Bir sigotalı belgesinin istenmesi durumunda, bu sağlık sigorta kurumundan elde edilebilir. Bu belgenin verilmesi için gerekli olan evraklar, duruma göre değişir, bu sebepten dolayı katılımlarınızı ödediğiniz sağlık kurumuna başvurmanız gereklidir /2006 No lu kanununun 236. Maddesi /2009 no lu CNAS emri ile onaylanmış, Romanya nın da üye olduğu, sağlık alanında öngörüler içeren uluslararası belgeler bazında verilen tıbbi yardım harcamalarının geri alınması ve tazmin edilmesi ile ilgili 17 Temmuz 2009 tarihli metodolojik Normun 8. Maddesinin 5. ve 6. bendi 93

95 Bir aile doktoruna kayıt olmak için gerekli olan evraklar Aile doktoruna yazılmak için, bulunduğunuz özel duruma göre, aşağdaki evrakları sunmanız gereklidir: 1. Yetişkinlerin durumu: Kimlik belgesi (Romanya da oturma izni veya ikamet kartı); Sigortalı niteliğinin kanıtı işçi belgesi veya duruma göre, emekli maaşı kuponu, sağlık sigortalarını ödeme makbuzu veya işsizlik karnesi; Daha önceki aile doktorunudan çekilme (başka aile doktoruna yazılmış olanların durumunda) Hastalık sebebinden dolayı emekli olan kişilerin durumunda, ilk ve son emeklilik kararının kopyaları gerekmektedir. 2. Öğrencilerin veya 26 yaşından küçük yüksek eğitim öğrencilerinin durumu: Romanya da oturumlarını doğrulayan kimlik belgesinin veya doğum sertifikasının kopyası; Bulunduğu eğitim yılı için vizelenmiş olan karnesinin bir kopyası veya ögrenci / yüksek eğitim ögrencisi belgesi; 3. Ögrenci veya yüksek eğitim öğrencileri olmayan çocuklar için: Doğum setifikasının bir kopyası; Aşı karnesinin bir kopyası Sosyal yardım hizmetleri Ulusal sosyal yardım sistemi, kişinin, ailelerin, grupların veya toplumların dışlanmasını veya sosyal ayırımcılık meydana getirebilecek bazı geçici veya daimi durumların sonuçlarını önlemek, limitlendirmek veya yok etmek için, yerel halkın ve sivil toplumun devletin kurum ve tedbir topluluğunu aracılığı ile müdahale etmesidir. Sosyal yardımının 292/2011 no lu Kanununa uygun olarak, Romanya topraklarında meskeni veya ikameti olan yabancının veya ülkesiz olan kişinin, romen yasalarının ve Avrupa Birliğinin 94

96 yönetmeliklerinin ve Romanya nın da içinde bulunduğu anlaşmaların ve muahedelerin şartları altında sosyal yardıma hakları vardır. Sosyal yardım sistemi sosyal yardım faydaları sistemini ve sosyal hizmetleri de içerir. Sosyal hizmetlerin tarafları şunlardır: Zor durumlarda bulunan kişiler ve aileler (gelirleri olmayan veya az gelirli kişiler ve aileler); Yaşlı kişiler; Özürlü kişiler ; Evsiz kişiler; İnsan kaçakçılığının mağdurları; Özgürlükleri kışıtlanmış olan kişiler ve sosyal ihtiyaç durumlarında bulunan başka kişiler. Sosyal hizmetler sistemi şunları içerir: İnsanın temel ihtiyaçlarının karşılanması için yardım ve destek hizmetleri, şahsi bakım, geri kazanım / rehabilitasyon, sosyal yardım / tekrar bakım hizmetleri v.s. Sosyal yardımın faydaları: Bunlar, amaç ve hedeflerine göre birçok kategoriye bölünür ve aşağdakilerden ibaret olabilir: Sosyal yardımlar, doğal afet, yangın, kaza sebeplerinden dolayı meydana gelen durumlar için verilen acil durum yardımları; Sosyal burslar ve eğitime erişimi kolaylaştırmak için finansal yardımlar; Ayni, gıda ve malzeme yardımları; Toplu taşıma araçlarını kullanma ile ilgili kolaylıklar; İletişime ve bilgiye erişim ve kanunların öngördüğü başka kolaylıklar; Çocuk paraları; ebeveylerin korumasından geçici veya daimi olarak yararlanmayan çocuklar için para; çocukları büyutmek için ödenekler; özürlü kişiler için para; özürlü kişilerin bakımı için para, v.s. Romanya daki sosyal yardım ile ilgilli daha fazla bilgi edinmek için: web sayfasını ziyaret edebilir veya her il düzeyindeki Sosyal Yardım Genel Müdürlüklerine başvurabilirsiniz. 95

97 AILE VE ŞANS EŞITLIĞI 9.1. Aile Aile, evlilik, kan bağı veya evlat edinme bağları bazında oluşmuş kişiler grubudur. Romanya kanunlarına göre, kökeninde aile eşlerin aralarında hür ve karşılıklı anlaşması ile meydana gelen, bunların eşitliğine ve ebeveylerin çocuklarını büyütme, eğitme ve terbiye etme hakkına dayanarak kurulmaktadır. Kişinin sahşi, ailevi ve özel hayata olan hakkı, Romanya Anayasası 86, başka iç kanun ve yasaların öngorülerine ve Avrupa Insan Hakları Sözleşmesinin 87 ilkelerine göre tanımlanmakta ve korunmaktadır. Nışanlanma, Romanya da, evliliği 88 gerçekleştirmek için çift taraflı bir söz olarak görülmekte, fakat nışanın yapılması evliliğin yapılmasını şartlayamaz; 86 Romanya Anayasası, 26. Maddesinde şunları belirlemektedir: Kamu kurumları özel/ailevi ve şahsi hayatı korumaktadır. Aynı şekilde, Aile ile ilgili 48. maddede şunlar yazılıdır: (2) Bir evliliğin gerçeklesmesi, iptali ve geçersizliği şartları kanun tarafından belirlenir. Dini nikah sadece resmi nikahtan sonra kıyılabilir. (3) Kanunların karşısında evlilik dışı olan çocukları,evlilik içinde doğmuş olan çocuklar ile eşittir. 87 Avrupa Insan Hakları Sözleşmesinin 8. maddesi şunlara değinmektedir : Ozel ve aile hayatına saygı gösterme hakkı,ve şunları hatırlatmaktadır : (1) Herhangi bir kişinin özel ve aile hayatına, ikmetine ve muhabetarına saygı gösterme hakkı vardır, (2) Bu hakkın kullanımında, kamu kurumlarının karışmasına, sadece bunun kanunlar tarafından öngorülmesi durumunda ve demokratik bir toplum içerisinde, ulusal güvenlik, ülkenin ekonomik refahı, düzenin korunması ve kanundışı olayların gelişmenisi önlemek, ahlakın ve sağlığın korunması veya başkaların malvarlığını ve özgürlüğünu korumak için bir önlem olmadığı durumda, izni yoktur Ekim 2011 tarihinde yürürlüge girmiş olan Medeni Kanunun maddeleri. 96

98 Romanya da iki eşlilik evil olan bir kişinin evlenmesi yasaktır. Aynı şekilde, dördüncü derece dahil, akrabalar arasında evlilik yasaktır; Romanya da aynı cinsiyetten olan kişilerin arasındaki evliliği, bu evliliklerin yurtdışında meydana gelmiş olması durumunda bile, yasaklayıp tanımlamaz Evliliğin gerçekleşmesi için romen kanunlarının öngördüğü şartlar Romanya da evlilikler, kamu toplumu kişisel kayıt hizmetinin merkezinde (belediyeye bağlı olan evlendirma dairesinde) veya duruma göre gelecekteki eşlerden birinin ikameti veya meskeni olduğu bölgenin belediyesinde, evlendirme memuru tarafından gerçekleşir. Evlilik, belediye başkanının onayı ile, kamu hizmeti merkezinin veya duruma göre yetkili belediyenin dışında da gerçekleştirilebilir. Gelecekteki her iki eşin yabancı vatandaş olmaları veya ikametleri yurtdışında olan romen vatandaşlar olmaları durumunda, evlilik beyanı, bunların geçici olarak bulundukları şehrin belediyesinde yapılabilir. Evenen kişilerin, evlenebilmek için evlilik yaşı adını da taşıyan yasal yaşta olmaları gereklidir- gelecekteki eşlerin en az 18 yaşında olmaları gereklidir. Sağlam sebepler durumunda, kadın veya erkek olması farketemeden, yasal şartları yerine getirmeleri şartıyla 16 yaşındaki çocuk evlenebilir. Yaşlarının ıspatını yapmak için, gelecekteki eşlerin, şu geçerli kimlik belgelerini sunmaları gereklidir : pasaport, kimlik kardı/oturma izni ve doğum setifikası. Evlilik, gelecekteki eşlerden biririn ikameti veya meskeni bulunduğu şehrin Belediyesine bağlı Evlendirme Memurluğuna dosyayı teslim ettiğiniz tarihten itibaren 10 gün içinde gerçekleştirilebilecektir. İki yabancı vatandaş veya biri yabancı diğeri romen vatandaşların evliliği için gereken belgeler asıl be kopya olarak verilecektir. Gerekli olan evraklar şunlardır: Evlilik beyanı Evledirme Memurluğunda bulunan bir form kullanarak, evrakların sunulmasında yapılır; 97

99 Üzerinde geçerli vize bulunan pasaport veya vatandaşıların/yabancı vatandaşın Romanya da oturum izni; Doğum sertifikası (Romanyadaki bir noterde onaylanmış çevirisi); Bekarlık belgesi (kişinin evli olmadığını ispatlayan) - kendi ülkesinden veya söz konusu ülkenin Büyükelçiliği veya Konsolosluğundan verilir ve /veya kişinin evli olmadığına dahil bir kamu noterinde düzenlenmiş sorumluluk beyannamesi. Kişi daha önce evlilik yaptıysa, boşanma belgesi veya eski eşinin vefat belgesini ibraz edecektir. Evlilik için uygun olduklarını gösteren sağlık belgesi (verildiği tarihten itibaren 14 gün geçerli olan ve kişinin evlenebileceği özel belirtisini taşıyan sağlık belgeleri). yabancı uyruklu kişiler için medeni durum bilgilerini içeren noterde onaylanmış beyanname (adı, soyadı, doğum yeri ve tarihi, anne ve baba adı ve soyadı). Gelecekteki eşin evil olmadığına dair ve Romanya da evlilik yapmak için ulusal kanununun istediği temel şartları yerine getirdiğine dair, kamu noterinde tasdikli, şahsi sorumluluk beyannamesi. Romanya nın medeni veya aile hakkı alanında yasal yardım sözleşmeleri/anlaşmaları/mukaveleleri imzaladığı ülkelerin vatandaşları veya Romanya da akredite edilmiş diplomatik misyonların olmadığı ülkelerin vatandaşları, vatandaş oldukları ülkenin ulusal kanunları tarafından istenilen ve vatandaş oldukları ülkenin yetkili makamları tarafından verilen evliliğin gerçekleşmesi için müstenit belgeler ile temel şartların yerine getirilidiğini kanıtını yaparlar. Evliliğin romence bilmeyen veya sağır-dilsiz kişiler arasında meydana gelmesi durumunda, yeminli tercuman ile birlikte düzenlenmiş zabıt. Aktif olarak askeri alanda çalışanların, ülkesiz veya sadece romen vatandaşlığına sahip olmayan kişiler ile evlenmeleri durumunda, Ulusal Savunma Bakanlığının, Iç Işleri Bakanlığının, Adalet Bakanlığının veya ulusal savunma ve güvenlik alanında uzmanlaşmış devlet hizmetleri yöneticileri tarafından onay. 98

100 Yukarıda belirtilen iki noter huzurundaki beyanları içeren, tek bir şahsi sorumluluk beyanının kabul edilmesi mümkündur. Bu sebepten dolayı, sizin veya kocanızın/karınızın ikamet ettiği şehirde veya sektöründe bulunan Belediye ye bağlı Evlendirme Dairesi için gerekli olan belgelerin listesini istemenizi öneriyoruz. Daha fazla bilgi burda bulabilirsiniz: Evlilik gününde, kimlik belgeleri olan iki tanık, Romence anlamayan yabancı vatandaşlar için ise yeminli tercüman bulunması gerekmektedir (bir tutanak düzenlenip dosyaya eklenecektir). 119/1996 No lu kanununun 50, maddesine göre: Evliliğin resmileştirilmesi, evlendirme memuru tarafından, romence dilinde, uygun olarak düzenlenmiş bir odada, bu işlemin ciddiyetine uygun bir kıyafet giyerek yapılır. Tören, istek üzerine, evlendirme memurunun iligili dili bilmesi durumunda, evlenecek olan kişilerin anadillerinde de yapılabilir. Yabancı vatandaşlar için, orijinal doğum sertifikaların, daha önceki evliliğin bittiğine dair belgelerin, bunların tasdik edilmiş tercümeleri, zorunlu olarak La Hey sözleşmesine göre apostil içerecek veya duruma göre tasdik şerhi gerekir. DIKKAT: Belgeri veren ülkenin La Hey Sözleşmesini imzalayan ülkeler arasında bulunuyorsa, verilen ve evlilik için zorunlu olarak sunulan belgelerin, Sözleşmeye uygun olarak apostil içermeleri gereklidir. Eğer belge, Romanya nın tasdik şerhinden veya apostilden vazgeçmeyi öngören çift taraflı anlaşmalar ve sözleşmeler imzaladığı ülkelerden geliyorsa, belgeler bu formaliteden muaftır. Apostilleme prosedürü ile ilgili biligileri ve La Hey Sözleşmesini imzalayan ülkelerin listesini, burda bulabilirsiniz: veya La Hey sözleşmesini imzalamayan ve Romanya ile çift taraflı bir anlaşma imzalamamış olan ülkelerin verdikleri belgelerin tasdik şerhi 99

101 taşımaları gereklidir (o ülkedeki Romanya diplomatik misyonu tarafından veya Romanya daki asıl memleketinin diplomatik misyonunda vizelenmiş belgenin tasdik şerhi ve Romanya Dış Işleri Bakanlığı tarafından belgenin son tasdik şerhi). Romanya da bir evlilik yapmadan önce, bu konudaki zorunluluklarınız hakkında Romanya daki ülkenizin büyükelçiliğinden veya konsolosluğundan bilgi edinmenizi tavsiye ederiz. Yasalara 89 uygun olarak, tolere edilen statüsüne sahip olanlar, kimliğini beyan edip sığınma talebinde bulunanlar, ve iade edilme kararı almış olan yabancıların Romanya topraklarında evlenmelerine izin verilmez Sans eşitliği Şans eşitliği, ayrıntılı bir şekilde, kandının calışma piyasasında, sosyal-ekonomik, kültürel ve politik hayatta ayırımcılğa uğramasını tamamen yok etmeyi deneyip, her kişinin uyruğuna, cinsiyetine, dinine, yaşına, özürlülüğüne ve cinsel eğilimine aldırmadan, sosyal ve ekonomik hayata katılımlarını sağlamaktır. Aile içerisinde, evli oldukları sürece erkeğin ve kadının eşit hakları vardır, ve evliliğin gerçekleşmesi ile ilgili kararları eşlerin birlikte almaları gereklidir. Bir kişi istemediği bir evlilik yapması için zorlanamaz. Eşler arasındaki ilişkiler, aynı ailenin üyeleri olarak, eşitlik, şefkat, tolerans ve karşılıklı saygı çerçevesinde gelişmektedir ve evlilik ile ilgili kararları da eşler birlikte alırlar /01/2011 tarihli medeni durum ile ilgili hükümlerinin tek tek uygulnması ile ilgili Metodolojinin aracılığı ile 2. Bölümün Uygulanmaya Konulması 42 maddesinin 9. Bendi (119/1996 no lu Kanun) : Romanya topraklarında bir evlilik gerçekleştirmek için yabancı vatandaşların şu kimlik belge kategorileri geçerli değildir: a)sığınma talebinde bulunanlar için, üzerinde KIMLIĞI BEYAN EDILMIŞTIR yazısını taşıyan, geçici kimlik belgesi; b) tolere edilen statüsünü kanıtlayan belge; c) iade edilme kararı. 100

102 DIKKAT: Bir eş, diğer eşin muhaberatını, sosyal ilişkilerini veya meslek seçimini sansür edemez, ve eşlerin özel hakları ve zorunlulukları karşılıklıdır. Romanya yasalarında, gelecekteki eşlerin, mallarının ortaklaşa olup olmaması hakkında seçme olasılığı öngörlüp, aynı zamanda eşlerin 90 patrimonyal özgürlükleri de öngörülmüştür. Aynı şekilde,eşler, malları, gelirleri ve borçları ile ilgili karşılıklı bilgilenme hakkından yararlanmaktadır. Yani, soyadını belirlemekten başlayarak 91, evlilik süresince malların rejimine kadar vararak, eşlerin bazı önemli unsurlar hakkında karar verme olasılıkları vardır. Kadınların çalışma hakları erkekler gibi aynı görevlerde bulunma hakları, aynı ekonomik veya politik faaliyetler gerçekleştirebilme ve aile ve toplum içerisinde aynı rollere sahip olma hakları vardır. Bazı önyargıların var olmasına rağmen, büyük bir sayıda kadınların ticaret şirketlerinin, eğitim kurumlarının ve kamu makamlarının yönetiminde bulunup, kadınların sosyal-ekonomik hayatın içinde bulunmaları olasılığı vardır; aynı şekilde erkekler ile eşit bir maaş hakkına sahip olup, kadınlar her alanda çalışabilir ve ekonomik olarak özgür olabilirler. Çocukların büyütülmesi ile ilgili, kanunlara uygun olarak, sadece çocukların yararı için kullanılan, eşlerin aynı şekilde eşit hak ve zorunlulukları vardır. Her çocuğun ebeveylerinin yanında yaşaması için temel hakkı vardır, ve çocuğun büyümesi, gelişiminin sağlanması ile ilgili sorumluluk ilk olarak ebeveylerine düşer. Tüm çocukların eğitime girişleri garantilidir, ve çocukları okula yazdırmak ve bunların derslere gittiğininden emin olmak ebeveylerin zorunluluğudur. Çocuklar kendi düşünce ve fikirlerini dile getirmek ve kendi dinlerini yaşamak ile özgürdürler; bütün bunlara rağmen ebeveyler veya çocukların balkımda bulunduğu kişiler dogru eğitim, çocuklara öğrettikleri davranış ve inançlardan sorumludurlar. Devlet yasaları, 90 Medeni kanununun 317. maddesi: Kanunların başka türlü öngörmediği drurumda, her eş diğer eşi ile veya üçuncül kişiler ile her türlü kanuni belgeler imzalayabilir. (2) Her eş, diğerinin rızasını almadan, banka depozitoları ve bunlarla ilgili başka işlemler yapabilir 91 Medeni kanununun 282. maddesi şunları öngörmekte: Gelecekteki eşler, evlilik öncesi soyadlarının korumaya, aralarından herhangi birinin soyadını almaya veya her iki soyadları kullanmak için anlaşabilriler. 101

103 çocukların, tıbbi hizmetleren yararlanma, herhangi bir ihmal, şiddet ve taciz türüne karşı korunma hakkın, ve herhangi bir suistimal türüne karşı korunma hakkı öngörmektedir Anlaşmalı evlilik Anlaşmalı evlilik tek amacı yabancıların Romanya ya girişi veya oturumu için,yerine getirmeleri gereken koşulların yerine, yapılan bir evliliktir. Evlilik yaptığınızdan sonra bu yeni medeni durumunuz bazında oturum hakkı almak/ uzatmak için başvuruda bulunursanız ORI tarafından yapılacak bir kontrol sürecinden geçeceksiniz. Bu, partnerler arasındaki ilişkiyi ispatlayan deliller talep edebilir, ikamet yerlerini ziyaret edebilir veya her iki eşle bir veya daha çok kez konuşabilir, v.s. Romanya daki yabancıların rejimi ile ilgili kanunlara uygun olarak, bir evliliğin alaşmalı evlilik olduğunu belirtebilen unsurlar şunlardır: Birlikte yaşamamaları; Evliliğin meydana gelmesinden önce eşlerin hiç buluşmamış olmaları; Eşlerin ikisininde anladığı bir dili konuşmamaları; Evlilik sonrası meydana gelen zorunluluklarını yerine getirmek için katkıda bulunmamaları; Eşlerden birinin daha önce anlaşmalı evlilik geçirmesi; Şahsi karakterli bilgilerin beyanında, tanışmaları hakkındaki veya kendileri ile alakalı bilgiler verdiklerinde, eşlerin tutarsız olmaları; Çeyiz 92 dışında, evliliğin gerçekleşmesi için eşler arasında bir mikra para ödenmesine şartlı olan durum; Bütün bu durumların ve unsurların tespiti, Romanya Göçmenlik Bürosunun bir mülakat memuru tarafından yapılır, ve kanunlara uygun olarak, bu unsurlar şu durumlardan doğabilir: 92 Romanya da yabancıların rejimi ile ilgili 194/2002 no lu Acil Hükümet Kararının 63. maddesinin, 2. Bendi. 102

104 Ayrı bir şekilde, mülakat sonucu, her bir eşten alınan bilgiler; Yazıtlar; Ilgili kişierin veya üçüncül kişilerin beyanları; Evlilerin yaşadığı eve kontröller ve başka ek kontröller; Anlaşmalı evlilik olduğunu tespit edildiğinde, Romanya da geçici oturum hakkının uzatılması reddedilir ve yabancı vatandaş için iade kararı verilir. Yabancı vatandaş ülkeyi 30 gün içinde terkedecektir. Kararın Romanya Göçmenlik tarfından verilmesi durumunda, karar bildirildiği tarihten itibaren 10 gün içinde BükreşTemyiz Mahkemesinde, veya iade kararını veren bölgesel kurumunun bulunduğu yetki bölgesindeki Temyiz Mahkemesinde itiraz edilebilir Evliliğin iptali (boşanma) Evliliğin iptali sadece boşanma ile yapılır. Boşanma şu durumlarda yapılabilir: Eşlerin anlaşmalarıyla, her iki eşin veya diğer eşin kabul etmesi ile bir tek eşin isteği doğrultusunda; Ciddi sebeplerden dolayı, eşler arasındaki ilişkiler kötü zarar group evliliğin devamı mümkün olmadığı durumda; en az 2 yıl süren bir ayrı kalma durumundan sonra, eşlerden birinin isteği üzerine; sağlık durumunun evliliği devam ettirmeğe imkansız kılan eşin isteği durumunda; Tarafların anlaşmalı olarak boşanmaları, hem mahkeme kararı ile, hem de çocukların olmaması durmunda idari yoldan medeni durum memuru tarafından veya küçük çocuklarının olması durmunda bile kamu noteri tarfından noter işlemi ile, eşlerin boşanma sonucu meydana gelebilecek tüm durumlar ile ilgili anlaşmış olmaları şartı ile yapılabilir örnek olarak: boşanmadan sonra taşıyacakları soyad, çoçukların her iki ebeveyn tarafından bakımı, masrafların sağlanmsı, boşanmadan sonra yaşanılacak evin belirlenmesi. Boşanma dilekçesi eşler tarafından birlikte veya istisnai durumda bir temsilci aracılığı ile verilir ve dilekçenin verilmesinden sonra 30 günlük bir düşunme süresi verilir. 103

105 Bir eşin veya her iki eşin kabahati sebebinden boşanma kararı, soyadları, ortak malları, çocukların kimin himeytinde kalacakları hususlarını belirleyecek olan mahkeme tarafından verilecektir. Boşanmanın, makheme kararının kesinleştiği tarihte gerçekleşmiş olduğu sayılacaktır Doğum Yürürlukte olan kanunlara uygun olarak, Romanya topraklarında doğmuş olan herhangi bir çocuğun, yerel kamu toplumunun kişisel kayıt kurumunda veya duruma göre doğumun 93 gerçekleştiği bölgedeki belediyenin medeni durum ofisine beyan edilip kayıt edilmesi gereklidir. Yeni doğmuş olanın kayıtı: 15 günlük bir süre içerisinde (hayatta olarak doğmuş bir çocuk için) veya 3 günlük bir süre içerisinde (ölü doğmuş çocuk için) yapılır. Doğum beyanı 15 günlük veya 3 günlük bir sürenin sona ermesinden sonra, doğumun gerçekleşmesinden sonra bir yıllık sürenin dolmasından evvel yapılmış ise, doğum belgesinin düzenlenmesi sadece belediye başkanının, veya diplomatik misyonunun şefi veya karier konsolosluk ofisinin onayı ile yapılır. Eğer beyan doğum tarihinden bir yıl geçemesinden sonra yapılmış ise, belgenin düzenlenmesi, doğum belgesinin düzenlenmesi için gerekli olan bilgileri içeren, kesin ve gayrı kabili rücu olan mahkeme kararı bazında yapılır Ebeveylerin sözlü beyanı sonucu olan, yeni doğmuşun beyan edilmesi, romen doğum sertifikasının verilmesi için gereklidir. Eğer değişik sebeplerden dolayı, ebeveyler beyanı yapmazlarsa, beyan etme zorunluluğu, doktora, doğum esansında orda bulunmuş olan kişilere, doğumun gerçekleştiği sağlık ünitesinin görevli kişilerine veya çocuğun doğumunu öğrenmiş olan herhangi bir kişiye aittir. 93 Tekrar basılmış olan, medeni durum belgeleri ile ilgili 119/1996 no lu Kanununun 17. maddesi 104

106 Bu medeni durum belgesinin verilmesi için aşağdaki belgeler gereklidir : doğumun gerçekleştiğine dair tıbbi sertifika; annenin kimlik kardı/oturma izni/ikamet kardı; Evlilik sertifikası veya annenin boşanmış olması veya evil olmaması durumunda, annenin doğum sertifikası; Beyan edenin kimlik kardı - eğer çocuğun ebeveynleri evil değillerse; Çocuğun soyadını belirleme beyanı- eğer ebeveynleri farklı soyadlar taşıyorlarsa; Ebeveynlerden biri veya her ikisi yabancı vatandaşlar ise, yukarıda belirtilen evraklardan başka, aşağdakilere de ihtiyacınız vardır: Orijinali ve bir kopyası olarak, yabancı vatandaş ebeveyin/yabacı vatandaş ebeveylerinin pasaportu veya Avupa Birliği üye ülkelerin vatandaşları için kimlik belgesi ve kimlik bilgilerini içeren sayfanın tasdik edilmiş tercümesi; Ebeveylerin evli olmaları durumunda, çocuğun ebeveylerinin evlilik sertifikası ve bunun tasdik edilmiş tercümesi. Serifikanın orijinali ve bunun tercümesi apostillendirilecektirk/tasdik şerhi alınacaktır. Çok önemli: doğum sertifikalarının verilmesi ile birlikte, Şahsi Kimlik Numaraları sadece romen vatandaşlarının çocuklarına verilir. Ebeveylerin ortak soyadları yoksa veya doğumun gerçekleştiğine dair tıbbi sertifikasında yazılı olan adı ile beyan edenin sözlü beyanı arasında uyumsuzluk varsa, doğum belgesinin düzenlenmesi, çocuğun soyadını ve adını içeren, her iki ebeveylerin yazılı ve imzalı beyanları bazında yapılır. Doğumun kaydı, kimlik belgesi bazında herhangi bir kişi tarafından yapılabilir, fakat doğum sertifikası sadece ebeveylerden birine verilecektir. 105

107 9.7. Bir veya her iki ebeveynleri yabancı vatandaş olan çocuklar Her iki ebeveynin isteği ve izni ile, aşağdaki çocuklar romen vatandaşı olabilirler : ebeveynlerden sadece birinin romen vatandaşı olmasına rağmen, romen devletinin topraklarında doğmuş olanlar; yurtdışında doğmuş olan ve her iki ebeveynin veya sadece birinin romen vatandaşlığına sahip olması; yabancı vatandaşlar olup, romen vatandaşlar 94 tarafından evlat edinen; bir veya her iki ebeveynin romen vatanaşlığı elde etmeleri tarihinde 18 yaşından küçük olurlarsa otomatik olarak romen vatandaşlığı elde ederler; Ebeveynlerinden hiçbirinin bilinmemesi durumunda 9595, romen topraklarında bulunmuş olan bir çocuk romen vatandaşıdır. Ebeveynlerden sadece birinin romen vatandaşlığı elde etmesi durumunda, çocuğun vatandaşlığı ile ilgili kararı ebeveynleri ortak anlaşma ile alacaklardır. Ebeveynlerin anlaşamadığı dumumda, çocuğun yüksek menfaati ilkelerine uyarak, çocuğun ikamet şehrindeki mahkeme karar verecektir. 14 yaşını doldurmuş çocuğun durumunda, onun rızasını almak gereklidir Vefat Yasalara göre, Romanya da gerçekleşen bir vefat yerel otoritelere beyan ve kayıt edilir. Vefat belgesinin düzenlenmesi yerel kamu toplumunun kişisel kayıt kurumu tarafından veya duruma göre, vefaatın meydana geldiği bölgedeki belediyeye bağlı olan medeni durum 94 Romen vatandaşlıgının 21/1991 no lu Kanununun 6. maddesi şunları öngormektedir: Yabancı vatandaş veya vatandaşlığı olmayan bir çocuk, evlat edenlerin romen vatandaş olmaları durumunda, romen vatandaşlığını evlat edinme ile alır. Evlat edinenin reşit olması durumunda, bunun rızası gerekmektedir. 95 Romen vatandaşlıgının 21/1991 no lu Kanununun 4. maddesi 106

108 memuru tarafından yapılır. Vefat beyanının aile fertleri tarafından veya bunun olmaması durmunda vefatın meydana geldiği sağlık ünitesinin doktoru veya başka çalışanı tarafından, veya vefat 9696 hakkında bilgi sahibi olan herhangi bir kişi tarafından yapılması gereklidir. Bir vefatın kaydı için aşağdaki belgelere ihtiyacınız vardır: Özel form üzerinde düzenlenen, kayıt numarası, açık tarihi, tespiti yapan doktorun imza ve mührünü, sağlık ünitesinin sicilini/mührünü ve vefat sebebini de içermesi gereken, vefatın tespiti tıbbi sertifikası. Vefat eden kişinin nüfüs cüzdanı Vefat eden kişinin doğum ve evlilik sertifikası Ölümü beyan edenin nüfüs kimliğinin bir kopyası Vefat edenin askerlik cüzdanı veya duruma göre askere alma belgesi (durum gerektiriyorsa). Vefatın kaydı, bunun meydana gelmesinden sonra 3 günlük bir süre içerisinde yapılır. Bu süre vefatın meydana geldiği günü ve beyanın yapıldığı günü de içerir. Yabancı bir vatandaşın vefatı durumununda, kimlik belgesi, sürekli oturum izni veya geçici oturum izni, vefatın kayıt edildiği yerdeki medeni durum memuru tarafıdan, vefat belgesinin bir vesikası ile birlikte, bölgesel Romanya Göçmenlik Bürosunun ünitesine verilecektir. Eğer yukarıda belirtilen belgelerin verilmemiş olması durumunda, Romanya Göçmenlik Bürosuna medeni durum memuru tarafından, beyan edenin gerekçeli beyanı ile birlikte, vefat belgesinin resmi kullanım için bir vesikası gönderilir. Vefat edenin ülkesinin konsolosluğu, aşağıdakileri yapabilir: Cenaze hizmetleri veren şirektlerin irtibat bilgileri ile birlikte, vefat durumunda yapılması geren işlemler ile ilgili bilgiler; Cansız bedenin uluslararası nakli için gerekli olan ölü pasaportu vermek. Medeni durum olayları (evlilik, doğum, boşanma, vefat) ile ilgili herhangi bir sorununzun olması durumunda, sizin şehrinizin Belediyesine bağlı olan Medeni Durum Ofisine başvurmanızı rica 96 Tekrar basılmış olan, medeni durum belgeleri ile ilgili 119/1996 no lu Kanununun 35. maddesi 107

109 ediyoruz. Aynı şıkilde, sizin medeni durumunuzda meydana gelmiş olan herhangi bir değişikliği, Romanya Göçmenlik Bürosuna bildirmek ile zorunlusunuz. 108

110 KONUTLAR Şu anda Romanya da yabancı vatandaşlar için uygun ikamet yerleri şartlarını düzene koyan özel kanunlar yoktur. Bunlar sahip oldukları bütçeye ve imkanlarına uygun olarak tek başlarına kendilerine bir ev bulmaları gerekmektedir. Eğer Romanya da bir ev kiralama veya satın alma arayışındaysanız, bilgi edinmek için aşağıdaki gibi, birkaç kaynağınız vardır: Yerel gazete ilanları, Emlak ajansları, Sokak ilanları Bazı hipermarketlerin girişinde asılan ilanlar. Ev bulmakta veya evin kirasını ödemekte problemler yaşamanız durumunda, Romanya da bulunan yabancı topluluklarına ve yabancı vatandaşlara yardım ve hizmetler sunan hükümet dışı farklı organizasyonların (ONG) 97 hizmetmerine başvurabilirsiniz Bir ev kiralamak Konaklamayla ilgili sorununun çözümü için en kolay yöntem bir ev kiralamanızdır. Kira ücreti evin büyüklüğüne, bölgesine ve donanımına göre değişir (mobilya, elektikli ev eşyaları). Genel bir kural olarak, bir apartamanda birkaç kişi ile birlikte yaşamak tek başına tek odalı bir dairede yaşamaktan daha ucuzdur. Ev sahiplerinin çoğu, kira gelirlerinden kaynaklanan vergiler ödememek için (sözleşmede yazan kira değerinin %16 oranı) kiracıları ile kira sözleşmesi yapmak istemiyorlar. Fakat, Romanya da oturum belgelerini elde etmek veya uzatmak için, bir sözleşme aracılığı ile, ikamer yerinin ispatlamanız gerekiyor. (şahsi mülkiyetinizin veya bir evde oturmak için kanuni hakkınızın olduğu kanıtını yapmanız gerekmektedir). 97 Ulkenin ana şehirlerinde bulunan bu organnizasyonların listesini, bu rehberin sonunda bulabilirsiniz. 109

111 Bu durumda, zorunlu olarak sözleşmenin Mali Idarenin Ulusal Ajansında kayıt edilmesi gereklidir ve kayıt etme mülk sahibinin sorumluluğudur. (!) Durumların herhangi birinde, ev sahibinizle yazılı olarak bir sözleşme imzalamanızı öneririz. Bir kira sözleşmenizin olması veya olmaması durumunda bile, sizlere tavsiyemiz, kirayı ödediğiniz anda, ev sahibinin size yazılı olarak verdiği sizin ve ev sahibinin imzalarını taşıyan, ödenmiş miktarın kanıtını yapan bir makbuz verdiğinden emin olmanızdır. Depozito (garanti), kiranın son ödeme ayı olarak düşünülecek olan veya gayrımenkule getirilen hasarların olmaması durumunda, kiracının evi boşaltması anında geri verilecek olan, birçok ev sahibinin talep ettiği para miktarını temsil eder. Bazı ev sahipleri bu parayı iade etmek istemiyor. Bu durumda, eğer bu parayı ödediğinize dair bir kanıtınız varsa (örn: bu depozitonun, kira sözleşmesinde de yazılı olması gerekir) kanuni yoldan dava açabilirsiniz Emanet veya satın alma sözleşmesi ile oturmak Oturma alanı elde etmek için başka yollar da, bedava olarak, evi, mukimin kullanımınna sunma anlamına gelen ida (emanet) sözleşmesi ve satın alana alma beyanıdır. Ida sözleşmesi, her iki taraf arasında meydana gelen, taraflardan birinin diğer tarafa geçici ve ücretsiz olarak kullanımı için bir gayrımenkul / daire / oturma alanı vererek yapılan sözleşmedir. Bu sözleşme, sözleşmenin süresini, ilgili alanı kullanacak olanın zorunluluklarını ve sözleşmenin feshi ile ilgili hükümler içermektedir. Genelde ida sözleşmesi, noterde tasdiğine ihtiyaç olmadan, taraflar arasında imzalanır. Ve ida sözleşmesi mali yönetimde kaydedilir. (!) Oturum belgelerininizi değiştirmek veya uzatmak istediğinizde, Romanya Göçmenlik Bürosu, sizden, noterde tasdik edilmiş ida sözleşmesinin bir kopyasını isteyecektir. Sözleşmeyi tasdik etmek için, gayrımenkulun sahibi ile notere gitmeniz ve bunun orda orijinal olarak kimlik kardını ve ilgili alanın tapusunu sunması gereklidir. 110

112 Alana alma beyanı, alanın/gayrımenkulun sahibi tarafından düzenlenir ve noterde tasdik edilmesi gereklidir. Bunun için mülkiyetin sahibi, evin tapusunu, şahsi ve alana alacagı kişinin kimlik belgelerini sunmasına gerek olacağı bir notere gidecektir. Bu sözleşmede alana alınan kişinin son meskeni ve kişinin alana alınmasının amacı da belirtilecektir (örn: kimlik belgelerinin değişmesi için) Bir ev satın alma Romanya da oturma hakkı olan yabancı bir vatandaş olarak, romen vatandaşları ile aynı şartlar içerisinde gayrımenkul (ev, daire, büro alanları, v.s) satın alma hakkınız vardır. Böyle bir gayrımenkul satın almak için, bir emlakçılık ajansına veya formaliteleri satıcı (tüzel veya bireysel kişi) ile doğrudan bir kamu noterinde halledebilirsiniz. Istisna olarak memleketiniz ve Romanya arasında uluslararası karşılıklı bir anlaşma imzalanmış olması durumundan başka, yabancı bir vatandaş olarak arazi satın alma hakkınız yoktur (312/2005 no lu Kanuna uygun olarak). Romanya da arazi satın alma hakkınızın olup olmadığını ögrenmek için, memleketinizin konsolosluğuna veya bir noterlik bürosuna başvurmanız önerilir Yan gereksinimlerin kaydı Şahsi mülkiyetinizde bulunan bir daireye veya eve taşındığınız an, yan gereksinimlerin (gaz, su, elektrik) tedarikçileri ile olan sözleşmeleri değiştirmeniz veya bakımdaki adınızı değiştirmesi için apartman yöneticisini bildirmeniz gerekecektir. Bir gayrımenkulun sahibi olmanız durmunda, yıllık konut vergisini ödemek zorundasınız. Bu, gayrımenkulün büyuklüğüne, coğrafik yerleşimine ve gayrımenkulun donanımlarına göre Mali İdare Ulusal Ajansı tarafından hesaplanır. Elektrik, sabit telefon, kablolu televizyon yayını, İnternet faturaları, ayrı olarak, tedarikçi kurumlarına, doğrudan gişe, postane veya banka yoluyla kiracı tarafından ödenir. Tam gereksinimler kullanım ile orantılı bir şekilde (elektiğin, suyun 111

113 veya apartamn dairesi sentrali durumunda doğal gazın, durumlarında olduğu gibi sayımı yapılıyorsa), oda sayılarına göre (özel şirketler tarafından tedarik edilen termik ajentesi durumundaki gibi), verilen hizmete göre (kablolu televizyon yayını veya internetin durumundaki gibi), v.s hesaplanır Zorunlu ev sigortası 2011 yılından başlayarak, yangın, sel ve depremler yüzünden meydana gelebilecek zararları önlemek için, evin sigortalanması zorunludur. Zorunlu sigorta yılda euro arasında değişir ve online olarak veya bazı kurum ve şirketlerin şubelerinde ödenebilir. Daha fazla bilgiyi, şu internet adresinde bulabilirsiniz: İsterseniz, - daha pahalı olan- fakat daha fazla risk karşısında (örn: hırsızlık) sizi koruyan opsiyonel / isteğe bağlı sigorta da yaptırabilirsiniz. 112

114 ULAŞIM Romanya da oturum hakları olan yabancılar, var olan ulaşım hatlarını kullanarak, ülke topraklarında özgürce seyahat etme hakkına sahiptir: kırsal /ulusal / avrupa yolları ve otobanlar, ulusal kapsamlı - demir yolları, hava yolları, deniz yolları, yeraltı metro yolları (sadece Bükreş te). Yol altyapısı (yollar ve otobanlar) tüm ülke topraklarını kapsamaktadır. Değişik kategorideki yollarda uygulanabilen en yüksek hız limitleri şunlardır : otobanlar-130 km/h, avrupa yolları 100 km/h, ulusal yollar -90 km/h, yerel veya kasaba yolları 50 km/h. Otobanların, ulusal ve avrupa yollarının bir listesini şurda bulabilirsiniz: ale_din_rom%c3%a2nia Demiryolu şebekesinin ulusal kapsamı vardır. Belli bir hatta, tren ile seyahat etmek için var olan bağlantılarınızı görmek için şu adrese girilebilir: veya oturdugunuz şehirdeki Romanya Demir Yolları (CFR) satış acentelerine veya istasyondaki gişelere doğrudan başvurabilirsiniz. Tren biletleri, online olarak CFR ajanslarından veya doğrudan istasyondan satın alınabilir. Havaalanları Romanya nın önemli şehirlerinin yanında bulunup, çoğunun hem yurtiçi hem yurtdışı seferleri vardır. Romanya daki havaalanlarının bir listesini, burada bulabilirsiniz: Sehiriçi ulaşım Ülke şehirlerinde şehiriçi ulaşım; otobüs, troleybüs, minibüs ve tramvaylardan oluşan toplu taşıma araçları ile sağlanmaktadır. Şehirlerin büyüklüğüne göre ulaşım şebekesi daha komplex (örn: bütün bunların yanı sıra metronun da bulunduğu Bükreş) veya daha sade olabilir (örn: sadece otobüs ve minibüslerin olduğu Deva). Bükreş, ülkedeki metro ve ekspres (şehir ve havaalanı arasında bağlantı yapan) hatları olan tek şehir olarak, en kompleks şehiriçi ulaşım sistemine sahiptir. 113

115 Şehiriçi ulaşım için tarifeler, ulaşımın kamu iktisadi kuruluşu veya yerel düzeyde ulaşım hizmetleri veren özel şirketler tarafından belirlenir. (örn: Bükreş te, 1 Mayıs 2012 tarihinde, otobüs, troleybüs ve tramvay hatlarında geçerli olan bir biletin fiyatı 1,3 LEY, ve tüm hatlar için aylık abonman 50 LEY; iki seyahat haklı bir metro kardının fiyatı 4 LEY ve 2 seyahat haklı Expres kart 7 LEY). Bazı ortak ulaşım araçlarında, özürlü kişiler için özel donanımlar vardır. Bu ulaşım araçlarına binmek için, aracın mobil platformunu indirmesi için şoförle konuşmanız gereklidir. Seyahat biletleri, kartelleri ve kartlarını, durakların yakınında bulunan dükkanlardan alabilirsiniz. Bilet sadece onaylandıktan sonra geçerli olur. Biletin onaylanması zorunludur ve ulaşım aracının içinde monte edilen onaylama aparatına bileti sokmamızla veya bu amaç için özel olarak monte edilen aparatlara kartı dokundurarak yapılır. Bir kere onaylanan bilet, tüm yolculuk boyunca saklanmalıdır. Bükreş te seyahat belgelerinin ödemesi, tüm online satış noktalarında VISA veya MASTERCARD- banka kardı aracılığı ile de yapılabilir. Taksilerin ücretleri değişkendir, bu sebepten dolayı da yerel planda tanınmış firmalara veya arabanın kapısında tarifeleri yazılı olan şirketlere başvurmanızı tavsiye ediyoruz. Taksilerin tarifeleri gece için veya şehir dışı seyahatler için değişik olabilir. Gitmeniz gereken adresin şoför tarafından iyi bilindiğini ve seyahat sonunda size mali fiş verdiğinden emin olmalısınız. Havaalanları genelde şehir dışında yer alıyor. Fakat çoğu durumlarda havaalanına / havaalanından yapılan seyahatler için değişik tarifeler uygulanmaz. Havaalanının önünden aldığınız taksinin uygun tarifeleri olduğundan emin olmanız (tarife arabanın kapısı üzerinde yazılı olmalıdır) veya size bir taksi çağırabilen, havaalanı danışma bürolarına başvurmanız tavsiye edilir. Örnek olarak, eğer Bukreş teki Henri Coandă (Otopeni) Havaalanına geldiyseniz, Gidişler terminalinden bir taksi almanız tavisye edilir. Lisanslı taksilerin çoğu, müşterileri Gelişler terminalinin önünde beklemelerine hakları yoktur, bu yüzden Gidişler terminalinde park ederler. 114

116 11.2. Şehirlerarası ulaşım Ülkenin farklı şehirleri arasındaki ulaşım aşağıdakiler vasıtasıyla yapılır: Değişik kamu veya özel şirketlerin kullanıma verdiği otobüs veya minibüslerle: Başlıca CFR (Romanya Demir Yolları) tarafından işletilen veya daha küçük mesafeler için çalışan özel demir yolu ulaşım şirketleri. Daha fazla bilgi için istasyonlardaki billgi edinme burolarına başvurabilir veya sitesine girebilirsiniz. Ülkenin değişik şehirlerine seferler yapan uçaklara. Bunlar TAROM şirketi tarafından işletilir, ama aynı anda ülkenin değişik şehirlerine de iniş yapan uluslararası uçuşları olan başka şirketler tarafından da yapılıyor Ehliyet Romanya da bir otomobil kullanabilmeniz için, 18 yaşını doldurmuş olmanız ve kullandığınız araca uygun bir ehliyetinizin olması gereklidir. Bir başka ülkede elde ettiğiniz bir ehliyetinizin olmaması ve ehliyetinizi Romanya da elde etmeyi istemeniz durumunda, Romanya da oturma hakkınızın olması (oturma izni, ikametgah kartı) ve sınava yazılma tarihinden evvel, ülkede en az 185 takvim günü (6 ay) 98 ikamet etmeniz gereklidir. Bundan sonra, aşağıdaki etaplardan geçmeniz gereklidir: İkamet ettiğiniz şehirdeki bir sürücü okulunun kurslarına kayıt olup, teorik (24 saat) ve pratik (30 saat) kurslara katılmanız; Kurs bitiminden sonra, bilgisayarda teorik bir sınavdan (sınav için deneme örneği ve ikamet ettiğiniz şehrin güzergahında verilecek olan pratik bir sınavdan oluşan imtihana yazılmanız gereklidir. Teorik sınav, istek 98 Kamu yollarında trafik ile ilgili 195/2002 no lu Acil Hükümet Kararının 23. maddesi (1 ve 2) 115

117 üzerine, uluslararası dillerde verilebilir fakat pratik sınav (güzergah) romence dilinde verilecektir. Ehliyetin 10 yıllık bir geçerlilik süresi vardır. Sürenin dolması halinde bu geçerlilik süresi sınavsız uzatılabilir. Karayolları Anlaşmasını (Viyana 1968) imzalayan ülkelerden birinde elde edilmiş geçerli bir ehliyetiniz varsa, hiçbir sınav veya imtihana gerek olmadan, bu belgenizi romen bir belge ile degiştirebilirsiniz. Bu belgeyi imzalamış olan ülkelerin listesi şunları içerir: Güney Afrika, Arnavutluk, Ermenistan, Avusturya, Azerbaycan, Bahama Adaları, Bahreyn, Belarus, Belçıka, Bosna-Hersek, Brezilya, Bulgaristan, Cote d Ivoire, Hırvatistan, Küba, Danimarka, Estonya, Makedonya, Rusya, Finlandiya, Fransa, Gürcistan, Almanya, Yunanistan, Guyana, Macaristan, İran, İsrail, İtalya, Kazakistan, Kuveyt, Letonya, Liberya, Litvanya, Luksemburg, Cezayir, Monaco Prensliği, Moğolistan, Nijerya, Norveç, Özbekistan, Pakistan, Filipinler, Polonya, Orta Afrika Cumhuriyeti, Moldavya Devleti, Kongo, Çek Devleti, San Marino Devleti, Senegal, Sırbistan, Seyşel, Slovakya, Slovenya, İsveç, İsviçre, Tacikistan, Tunus, Türkmenistan, Ukrayna, Urugay, Zimbabve ve Iç Işleri Bakanlığının 99 verdiği, yabancı ehliyetlerin benzeri romen ehliyetleri ile değiştirilmesi ile ilgili 1480/2006 no lu Hükümet Kararında bulunmaktadır. Ehliyetinizi değiştirmek için, oturma izninizde yazılı olan ikamet ettiğiniz şehirdeki, Valilik Kurumuna bağlı Ehliyetler ve Araçların Kayıtlı Rejimi Toplumsal Kamu Hizmeti kurumuna başvurmanız gereklidir. Ehliyetin değiştirilmesi için gerekli olan evrakların listesi, yukarında anılan, yabancı ehliyetlerin benzer romen belgeler ile değiştirilmesi ile ilgili 1480/ No lu Hükümet Kararının 6. maddesinde yazılı bulunmaktadır. Romen ehliyet, dosyanın verilmesinden sonra 30 gün içerisinde verilmetedir, bu süre içerisinde geçici bir belge ile araba kullanabilirsiniz

118 Karayolları Anlaşmasını imzalamamış olan ve Avrupa Birliğine üye olmayan bir ülkenin verdiği bir ehliyete sahipseniz, Romanya da uluslararası ehliyet ile birlikte, ilgili ülkede edindiğiniz ehliyet bazında araba kullanabilirsiniz. Üçüncü bir ülkede elde ettiğiniz oturma izinlerinin doğruluğunu onaylamak için ek belgelerin istenmesi mümkündür (örn : konsolosluklar tarafından verilen belgeler). Bu sebepten dolayı, ikametinizin bulunduğu ildeki Ehliyetler ve Araçların Kayıtlı Rejimi Toplumsal Kamu Hizmeti kurumundan bilgi edinmenizi tavsiye ederiz. 117

119 12.1. Ulusal para birimi FİNANS Romanya nin ulusal para birimi romen Lei dir (RON) ve lei 100 ban 101 olarak bölünmektedir. Romanya Ulusal Bankası / BNR (Merkez Bankası) mali istikrarı sağlama rolü olan mali kuruluştur. BNR, değişim kuru birçok mali kuruluşlar ve çeşitli kurumlar arasında mali bankacılık işlemleri yapılmasında garantör olup döviz değişim politikası yine Romanya Merkez Bankasına aittir. Ticari bankaların bir kuru vardır ve döviz bürolarının da değişik kriterlere göre belirlenen bir kurları olup, komisyon talebine bulunabilirler. Döviz kurları ile ilgli daha fazla bilgiyi burda bulabilirsiniz: Banka hesapları Ödeme yapmak, para tahsil etmek veya yurt dışından veya yurtdışına para havalesi yapmak istediğinizde bir banka hesabı açabilirsiniz. Tüm bankalarda basit bir hesap açabilme imkanınız vardır ve aynı şekilde çoğu banka şubelerine gidip bir zimmet veya ekonomi hesabı açabilirsiniz. Kimliğinizin ispatı için sizden pasaport ve / veya oturma izni gibi birkaç belge istenecektir. Banka hesabının açılması, idaresi ve mali işlemleri genelde bankadan bankaya farklıdır ve verilen hizmetlere göre bazı giderler içermektedir (hesap idaresi komisyonu, işlem komisyon ücretleri v.s.). Banka seçiminde ana kriterler, bunların şartları, şubelerin sayısı ve dağılımı, uluslararası kapsam ve sundukları ürün ve hizmetlerdir. Bircok banka hizmetleri, internet veya telefon aracılığı ile (Internet banking veya mobile banking) yapılabilir: depozitolar açabilir, havaleler Temmuz 2005 tarhinde, Romanya, ROL 1 ley e dönüşturerek, eski leyi yeni bir ley (RON) ile değiştirip, bir parasal reform gercekleştirdi 118

120 yapabilir, döviz değiştirebilir, faturaları ödeyebilir, hesabını kontrol edebilir veya kartına ödeme yapabilirsin. Romanya ulusal Bankası tarafından akredite edilen bankaların listesini ve irtibat bilgilerini şu adreste bulabilirsiniz : Yurtdışına veya Yurtdışından Para Havalesi Romanya içine ve Romanya dan yurtdışına para havalesi veya yurtdışından Romanya ya para havalesi için ticari bankaların hizmetlerinden faydalanabilirsiniz. Bankalardan, talebiniz üzerine para gönderebileceğiniz ülkelerin listesini verebilir ve her ülke için uygulanan komisyonların değerini ve gönderilmiş olan para miktarı hakkında bilgi alabilirsiniz. Bir havale yapabilmeniz için kimliğinizi ıspatlayan pasaport ve /veya oturum kimliğinizi ibraz etmeniz gerekmektedir. Romanya Postanesi da aynı zamanda Romanya içinde, Romanya dan yurtdışına ve yurtdışından Romanya ya para havalesi hizmeti sunmaktadır. Daha fazla bilgi: Diğer bir para havale yöntemi de uluslararası hızlı para havalesi hizmetlerinin aracılığı ile yapılır, örneğin: Money Gram, Western Union, RIA 102. Bu hizmetler, ilgili firmanın logosu bulunan bankalarda mevcuttur. Komisyon gönderen kişi tarafından ödenir ve para miktarına göre değişir Krediler Kredi bir bankacılık kurumunun bir sözleşmeye dayanarak verdiği para borcudur. Bir kredi sözleşmesi imzalamadan once, bunun verilmesi ile ilgili harcamalar ve verilme şartları ile ilgili bilgi almanız çok önemlidir: kredinin maksimum süresi, uygulanan faiz türleri, uygulama için gerekli olan minimum gelir ve kabul edinen gelir turleri, Romanya;da ikamet etme süresi ile ilgili şartlar, iş yerindeki kıdemlilik, 102 Bu hizmetler için, önceden açılmış bir hesabınızın olması gerekmez, ve paralar yürürlükte olan döviz yönetmeliğine uygun olarak gönderilip kabul edilir. 119

121 başka gerekli olan teminatlar ve sigortalar, v.s. Ayrıntılı bilgileri, bir bankanın herhangi bir şubesinden, bankaların web sitelerinden veya Hakla İlişkiler telefon numaralarını arıyarak öğrenebilirsiniz. Ayrıca birçok bankanın sadece Romen vatandaşlara veya sürekli oturum hakkı olan yabancılara kredi verdiklerini öğrenebilirsiniz Romanya Postanesi Posta şubeleri pul, telefon kartları satıp, gereksinimlerin faturalarının (elektrik, doğal gaz, telefon, v.s) ödemeleri veya yurtiçine ve yurtdışına para havale hizmetleri sağlıyor. Daha ayrıntılı bilgiyi: adresinden veya Romen Postanesinin halkla ilişkiler telefon hizmetinden INFOPOST (tüm mobil ve sabit hatlar için) veya 021/9393 (Vodafone şebekesi) posta alanından yararlı bilgilerden, elde edebilirsiniz Vergilendirme vergi ve harçlar Eğer kendi adınıza özel bir işte calışıyorsanız ve tasdikli bireysel kişi olarak kayıtlıysanız (PFA) veya bir ailevi ortaklık kaydetmişseniz, mâli kayıt kodu 103 elde etmek için ve gelir üzerinden verginizin hesaplanması için Vergi Dairesine kayıt olmanız gereklidir. İkamet yerinize veya faaliyet gösterdiğiniz yerin Vergi Dairesine başvurmanız gereklidir. Bu rehberin yayınlanması tarihinde, gelir üzerinden verginin oranı %16 idi ve katma değer vergisinin (KDV) standart oranı % 24 idi. Yardımlar, tazminatlar ve başka özel yardım türleri, analık riski, analık, çocuk büyütme ve hasta çocuğu büyütme tazminatları v.s vergiye tabi gelirler değildirler Aynı adı taşıyan kanun ile karıştırılmaması gereken, mali kimlik kodu, mali kod adını da taşır. Mali kimlik kodu en fazla 10 rakamdan oluşur (sadece rakam) /2012 no lu Acil Hükümet Kararının 42. Maddesi- Mali kodun uygulaması için metodoloji kurallarına yapılan değişim ve tamamlamalarla 120

122 Aynı zamanda, Romanya da yerel vergi ve harçlar (arazi vergisi, ulaşım araçları için vergi, sertifika, onay ve izinlerin verilmesi için ücret gibi), gelir üzerinden vergiler, otomobil ve taşıtlar için özel vergiler, tüketim vergileri (sigara, alköl, yakıtlar, kahve v.s) ve başkaları vardır. Bir işte çalışmanız durumuda, işvereninizin her ay sizin maaşınızın gelir vergisini durdurması ve devlet butçesine (Vergi Dairesi) vermesi gereklidir. 121

123 TOPLUMUNA SEN DE KATIL! Politik, gönüllülük ve etkileşimli hayata katılım Romanya Anayasası uyarınca, yabancı bir ülkenin vatandaşı olarak siyasi haklar hariç, tüm temel haklardan yararlanabilirsiniz. Siyasi haklardan yararlanamama, seçme veya seçilme hakkı (oy kullanma), siyasi parti kurma hakkı ve kamu görevleri yürütme hakkına sahip olmadığınız anlamındadır. Serbest ortaklık hakkından yararlanmak istiyorsanız, hükümete bağlı olmayan bir kuruluş kurabilme, bir dernek kapsamında ortak veya üye olabilme, bir vakıf kurabilme veya gönüllü olarak değişik faaliyetler gerçekleştirebilme imkanına sahipsiniz. Hükümete bağlı olmayan sektörler, sanat, kültür veya spordan başlayarak, çocukların korunması, eğitim, çalışma ve oturma yerleri yaratma, insan hakları, sosyal yardıma kadar birçok önemli alanları kapsar. Hepsinin çıkar dışı faaliyetler gerçekleştimek için kurulmuş olmalarına rağmen, bu tür organizasyonların amacı hassas durumlarda bulunan kişiler için sosyal yardım etme, dayanışma ve karşılıklı yardım duygularının gelişimi, girişimleri destekleme, kamu politikasının değişimi ve icra edilmesi veya kendi üyelerinin menfaatlerini desteklemektir. Hükümete bağlı olmayan kuruluşlar yasalara 105 uygun olarak kurulur ve merkezleri 106 olan bölgedeki mahkemelerin Dernek ve Vakıfların Siciline kaydedililir. Bir dernek en az romen veya yabancı 3 bireysel veya tüzel kişilerle, bir vakıf ise en az bir kişi tarafından kurulabilir. 105 Derneklerin ve vakıfların kurulması ve işletilmesi, daha sonra yapılmış değişiklikler ve tamamlamalarla dernek ve vakıflar hakkındaki 26/200 no lu Hükümet Kararı (OG) ile düzenlenmiştir. Buna, ek kurallar belirleyen başka kanunların ve yasamaların, mali vesika ile ilgili 75/2001 no lu Hükümet Kararı (OG), 195/2001 no lu gönüllülük Kanunu, Kara paranın önlenmesi ve cezalandırılması için 656/2002 no lu Kanunun, şahsi karakterli bilgilerin işlenmesi ve bu bilgilerin serbest dolaşımı ile ilgili kişilerin korunması için 677/2001 no lu Kanunun, v.s durumlarında olduğu gibi, ek hükümler eklenmedktedir

124 Derneklerin ve vakıfların özel ve kamu kaynaklarına erişim izinleri vardır, benzeri organizasyonlarala veya kamu otoriteleri ile anlaşmalar imzalayabilirler, ve çıkar dışı kuruluşlar olmalarına rağmen, yaratılmalarının ana amacına ulaşmaları adına, ek gelirler elde etmek için ikincil özellikli ekonomik faaliyetler gerçeklestirebilirler. Eğer hakları tanıtmayı, topluma hizmetler sunmayı, lobby ve advocacy veya araştırma için kampanyalara katılmayı, veya sizinle aynı merakları, hobbyleri veya ilgi alanları olan kişilerle buluşmak istiyorsanız, bir dernek bunun cevabı olabilir. Aynı şekilde, gönüllülük faaliyetlerine de katılabilirsiniz. Kanunlara uygun olarak, gönüllülük, toplum için bazı olumlu değişikliler yapma ve yerel düzeyde belirlenen bazı problemleri çözme amacı olan faaliyetlerdir ve gönüllü adı taşıyan bir kişinin kamu yararına yaptığı faaliyettir. Siz gönüllülük faalyetleri ile ev sahibi toplumun ve geldiğiniz tolumun arasındaki iletişimin ve sosyal ilişkilerin etkili olması için yardımda bulunabilirsiniz. Multikültürel, açık ve samimi bir toplumun yaratılması için, romen toplumu ve sizin toplumunuz arasında etkin bir diyaloğun gelişimi için katkıda bulunabilirsiniz Romanya da yabancıların entegrasyonu ve yardımı konusunda özelleşmiş, hükümet dışı, kâr amacı hedeflemeyen kurumlar Romanya da yabacıların menfaatleri için faaliyet gösteren hükümet dışı örgütler ve aynı anda külturel, mesleki, iş adamları, insan hakları koruması için yabancı toplumların örgütleri vardır. Bir probleminiz olduğunda veya faaliyetlerini desteklemek istiyorsanız onlara başvurabilirsiniz. Romanya Mülteci ve Göçmenler Ulusal Konseyi Mülteciler (CNRR) Bükreş, Mântuleasa sok. 42, 3.kat, daire 10, 2. Sektör, Romanya Tel / fax: +(4021) ; Romanya daki Mülteciler için Cizvitler Hizmeti (JRS) Irtibat: Pedro Arrupe Merkezi Bükreş, Mr.Ilie Opriş sok 54, 4. Sektör, kod

125 +(4031) Örgütün Gelişimi için Dernek SAH ROM Bükreş, Moşilor yolu 284, 22A apartman, 2. kapı, kat 8, daire. 47, 2.sektör, tel/fax: , Sivil Kaynaklar Merkezi (CRC) Constanţa, George Enescu sok. no.18, kat 1, tel : [email protected] Anlaşmazlıkların Seçenekli olarak Halli Derneği (ADRA) Suceava, Universităţii sok. No 48, 6. Oda Tel : [email protected] APEL Hizmeti Derneği Bükreş, Regina Elisabeta caddesi, No.73, 1.kapı, 1.kat, daire 2, Int 02, P.C , 5.sektör Tel : 004/ Faks: 004/ Tel : , , Tel/Fax : [email protected], [email protected] Kültürlerarası Timişoara Enstitüsü Timişoara, 16 Aralık 1989 caddesi, no.8, , Romanya Tel/fax : +(40) , + (40) [email protected] ve Çocukları Kurtarın Romanya (SCR) Genel sekreterlik: Bükreş, Ştefan Furtună girişi, no.3, 1.sektör, Romanya Tel: , faks: [email protected] İşkence mağdurlarının rehabilitasyonu için tıbbi merkez (ICAR) Bükreş, unirii caddesi, no. 70, apartman J5, 5. Sektör, kod Tel : (4 021 ) Faks : (4 021) [email protected] Genç Nesil 124

126 Timişoara, B.P.Haşdeu caddesi, No.11, daire 1, Posta kodu , Timiş ili, Tel/Faks : 0040/ [email protected] Timişoara, Molidului sok. 8, RO , tel: Faks: Romanya Mülteciler ve Göçmenler Forumu (ARCA) Bükreş, Austrului sok.,no 23, daire 1, 2. Sektör, Tel : (4 021) , Faks: (4 021) [email protected] Hükümetler arası örgütler UNICEF Romanya Kancelarya : Bükreş, ONU Evi, Primăverii caddesi, 48A, 1. Sektör, Tel : Santral Fax: [email protected] Kızılhaç Romanya Bükreş, Biserica Amzei sok, no.29, 1. sektör, Sekreterlik: Iulia Sandu Tel : [email protected] Mülteciler için Bileşik Devletleri Yüksek Komiserliği Bükreş, Primăverii caddesi, 48A, 1. Sektör, kod , Romanya Tel: Mass-medya: , Kütüphane: , Idare: Faks: [email protected] Uluslararası Göç Örgütü Kancelarya : Bükreş, Dacia caddesi, no.89, 2.sektor, kod Telefon: ( ) , Faks: ( ) [email protected]

127 13.4. Kamu kurumları ve makamları, müfettişlikler / ajanslar/ il müdürlükleri Bir bölgenin gelişimi ve ilgili bölgede yaşayan insanların yardımını sağlama sorumluluğu yerel makamalara aittir. Bölgesel makamlar ve bunların irtibat bilgilerin, kamu yönetiminin ulusal portalinde bulunabilir: Yine burada, merkezi ve yerel idarenin ana site-lerini, detaylı ve güncel bilgiler (hümkümet ajansları, Romanya daki kurum ve yerel yönetimler, kanuni bilgiler, on line formlar, yurtdışındı vatandaşları için bilgiler v.s)bulabilirsiniz. İdare ve Içişleri Bakanlığı Bükreş, Piaţa Revoluţiei nr.1a, 1.sektör IIB Santrali : 021 / Duruşmalar : 021 / Halkla ilişkiler: 021 / [email protected] Romanya Göçmenlik Bürosu Sığınma ve Entegrasyon Müdürlüğü Bükreş, Tudor Gociu sok, no.24 A, 4. sektör Tel: Fax: [email protected] Göç Müdürlüğü Bükreş, Nicolae Iorga sok, no.23, 1. Sektör Telefon/ Faks Bükreş Üçüncü Ülke Vatandaşları Hizmeti Bükreş, Eforie sok., no.3-5, 5. Dışişleri Bakanlığı Bükreş, Alexandru yolu, no. 31, 1. sektör, kod Tel: (40 21) sau Faks: (40 21) [email protected] Konsolosluk Departmanı Bükreş, Alexandru yolu, no. 24, 1. Sektör Sekreterliğin telefonu: (004) Faks: (004) [email protected] Ulusal Vize Merkezi- Romanya da seyahat etmek isteyen yabancı vatandaşlar için Sekreterliğin telefonu: (004) Fax: (004) [email protected] Eğitim, Araştırma ve Buluşlar Bakanlığı 126

128 sektör Telefon: Faks: Bölgesel büroların listesini ve bunların irtibat bilgilerini, ikamet ettiğiniz ili tıklayarak elde edebilirsiniz. itorial e/index/ro Vatandaşlık için Ulusal Otorite Bükreş, Smârdan sok. no.3, 3.sektör, kod ( halkın girişi, Bâlnari sokaktan, Sf.Nicolae Şelari in karşısından yapılır) Tel: Faks: Irtibat i: [email protected] Çalışma, Aile ve Koruma Bakanlığı Bükreş, Dem. I. Dobrescu sok. no. 2-4, 1. Sektör Telefon: , [email protected] Çalışma Müfettişliği Bükreş, Matei Voievod sok, no.14, 2. sektör Tel. 021/ Gen. Berthelor sok , 1.sektör, , Bükreş Santral tel : ; Uluslararası Yüksek Eğitim Öğrencileri Müdürlüğü Tel. / Faks: Diplomaların Tanınması ve Denkliği Ulusal Merkezi Bükreş, Spiru Haret sok, no.12, 1.sektör, kod Sekreterliğin telefonu: (+4) Fax: (+4) Sağlık Bakanlığı Bükreş, Cristian Popişteanu girişi, no.1-3, 1. sektör Telefon: , Fax: Kayıt işlemleri tel: [email protected] Kamu Finansları Bakanlığı Bükreş, Apolodor sok., no.17, 5.sektör, kod Telefon: , , Faks: [email protected] 127

129 Emeklilik Maaşları ve Başka Sosyal Sigortalar Ulusal Kurumu Bükreş, Latină sok., no.8, 2. sektör Telefon: ; Genel kayıt işlemleri- Telefon: Çocuk Koruma Genel Müdürlüğü Bükreş, G-ral Gheorghe Magheru caddesi, no.7 1.sektör, Posta kodu Tel: , , , Faks: İşgücü İhracı için Ulusal Ajans Bükreş, Avalanşei sok., no.20-22, 4.sektör, kod Tel: Faks: İnsan Kaçakçılığına Karşı Ulusal Ajans (ANITP) Bükreş, Ion Câmpineanu sok, no.20, 5.kat, 1.sektör, Romanya Telefon: , Faks: Ulusal Mali İdare Ajansı (ANAF) Bükreş, Apolodor sok., no.17, 5.sektör Telefon/Faks: ; ; Ayrımcılığa karşı Ulusal Konseyi Bükreş, Piaţa Valter Mărăcineanu no.1-3, 1.sektör, kod , Telefon: ; Faks: Temyiz ve Adalet Yüksek Mahkemesi Bükreş, Batistei sok., no.25, 2.sektör, posta kodu Tel: , , Kamu Hakemi Bükreş, Eugeniu Carada sok., no.3, 3.sektör, Tel: , Faks: Web: 128

130 13.5. Sendika, İşveren ve patron Sendika örgutleri, üyelerinin mesleki, ekonomik ve sosyal menfaatlerini destelemek için, romen kanunlarının, ortak ve bireysel sözleşmelerinin, Romanya nın da üye olduğu uluslararası anlaşmaların ve mukavelelerin öngörduğü hakların korunması amacı ile, serbest ortaklık hakkı bazında oluşurlar. Aynı şekilde sendikalar, örgütlenebile güçlerini, üyelerinin veya genel olarak çalışanların sosyal politikalarını ve faydalı kanunlarını savunmak için kullanırlar. Sendikalar, aynı kuruluşta çalışan en az 15 kişi tarafından oluşup, sektöriyel federasyonlar veya konfederasyonlarlar şeklinde birleşebilirler. Sendika örgütleri, kamu makamları, siyasi partiler ve partonluk/işveren örgutlerine karşı bağımsızdırlar. Aralık 2000 tarihinde Nisa da kabul edilen, şu an Avrupa için bir Anayasa Düzenlenmesi Anlaşmasının II. Bölümü olan, Avrupa Birliğinin Temel Hakları Tüzüğü, ortaklık özgürlüğü (12. Madde) ve kolektif uzlaşma haklarının ile kolektif faaliyetler gerçekleştirme haklarının olduğu gibi (28.madde) bir seri temel sendika hakları içermektedir. Romanya topraklarında çalışma hakkına sahip olan yabancı vatandaşlar, oturma belgesinin türü ile ilgisiz bir şekilde, sendikalara üye olabilirler. Patronluklar işverenlerin örgütleri olup, kamu makamları, siyasi partiler ve sendikalar karşısında bağımsız olup, yerel ve ulusal düzeyde faaliyet sektörlerine göre kurulmuşlardır. Romanya da sendika ve patronluklar, 62/2001 no lu sosyal diyalog Kanununa uygun olarak düzenlenmişlerdir. Sosyal diyalog, Uluslararası Çalışma Örgütü tarafından tanımlandığı gibi, ekonomik ve sosyal alandaki ortak menfaatler ile igili, tüm uzlaşma türlerini, hükümet temsilcileri, işverenler ve çalışanlar arasındaki danışmaları ve bilgi değişimlerini içerir. Üç taraflı bir hareket olarak var olabilir, ve bu durumda hükümette sosyal diyaloğun bir tarafı olur veya hükumetin direk karışımı veya karışımı olmadan sadece patronluk ve sendika örgütlerini kapsayarak çift taraflı ilişkiler şeklinde olabilir. Sosyal diyalog ulusal, bölgesel veya kurumsal düzeyde yapılabilir veya meslekler arası, sektöriel veya bunların bir karışımı şeklinde olabilir. Sosyal diyalog, düzgün çalışma şartlarını ve 129

131 yoksulluğun giderilmesini desteklemek için esas olan,çok önemli bir sosyal-ekonomik gelişim faktörü olarak sayılır. İşvereneniz karşısında haklarınızın korunması veya desteklenmesi için yardıma ihtiyacınızın olması durumunda, çalıştığınız kuruluştaki sendika örgütlerine başvurabilirsiniz. Sendikalar faaliyet sektörü kriterlerine göre, ve bunlar da birçok ulusal ekonomi alanlarından federasyonlarla birleşen sendika konfederasyonları şeklinde düzenlenebilir. Örnek olarak, inşaat alanındaki işçiler Familia Genel Sendika Federasyonu na ( üyedirler. Konfederasyonların web sayfalarında, her alandaki kabul edilen örgütlerin listesini bulabilirsiniz. Romanya daki Serbest Sendikaların Ulusal Konfederasyonu Frăţia (C.N.S.L.R Frăţia) Bükreş, Cristian Popişteanu sok. no.1-3, 1.sektör, posta kodu tel: faks: Cartel Alfa Ulusal Sendika Konfederasyonu (CNS Cartel ALFA) Bükreş, Splaiul Independenţei, No 202 A, 2.kat, 6.sektör, posta kodu: Tel: ; ; Faks: Ulusal Sendika Dairesi (BNS) Bükreş, Turturelelor sok., no.11a, 3.sektör, Phoenicia Business Center binası, 3.kat, Telefon/faks : ; [email protected],

132 13.6 Mesleki Dernekler Romanya da bazı mesleklerin uygulanması kanunlar tarafından ayarlanıp, bazı şartarın yerine getirilmesine(belli eğitim yılları veya vatandaşlığın olduğu gibi) ve özgür uygulama hakkı elde edilmesine şartlıdır. Düzenlenen alanlardaki meslek sahipleri, özel kanunlar bazında kurulmuş olan, özgür uygulama hakkını veren veya iptal eden, ilgili mesleklerin deontolojik kodlarının uygulanmasını onaylayan veya gözetleyen, Romanya daki özgür uygulama haklı alandaki meslek sahipleri için Siciller oluşturan, mesleki dernekler şeklinde tertiplenmişlerdir. Bu tür derneklerin birkaç örneği şunlardır: Romanya daki Psikologlar Koleji, Romanya da Tıbbi Sistemdeki Biyokimyacılar, Biyologlar ve Kimyacılar Birliği, Romanya daki Tıbbi Asistanlar ve Ebeler Birliği, Romanya daki Diş Teknisiyenler Birliği, Sürveyanlar Birliği, Mimarlar Birliği, Uzman Muhasebeci ve Tasdikli Muhasebeciler Kuruluşu v.s. Düzenlenmiş olan mesleklerin listesi, Romanya daki düzenlenmiş olan meslekler için, diploma ve mesleki meziyetlerin tanımlanması ile ilgili 200/2004 No lu Kanununun 2.Ekinde bulunmaktadır. 131

133 EKLER 14.1 EK Yararlı Bilgiler İnternetteki arama motorları, yararlı bilgilerin bulunabilmesi için faydalı araçlardır : İnternetteki bazı arama motorları : romence, macarca, ingilizce, fransızca, v.s dillerinde arama motoru; - adli portal faaliyet alanlarına göre, firmaların irtibat bilgilerini, ünvan veya şirketin yerleşim bilgilerini içeren; Romence kelimeler ve cümleler ile web sayfaları: o o way/romanian/ Romen dili online kursu: o o Romanya daki sehirlerin haritası Bir işyeri arayabileceğiniz siteler: ROMANYA ANAYASASI: Fransızca Romanya Anayasası: İngilizce Romanya Anayasası: Romence Romanya Anayasası: 132

134 ÇALISMA YASASI: Romence çalışma yasası : Faydalı telefonlar Acil çağrı numarası yangın, kaza, tıbbi acil durumlar, facialar ve başka olaylar ile ilgili acil çağrılar; acil çagrıları uluslararası kullanımlı bir dilde de kabul eder; Tafik polisi Tüketicinin koruması Çocuğun telefonu Sosyal yardım Değişik bilgiler Romanya için telefon kodu Yabancı bir ülkeden, 0040 veya +40 ülke kodunu sonrasından da sıfır kullanmadan aradığınız ilin kodunu ve telefon numarasını girin. Örnek: (Bükreşteki bir sabit telefon için) (cep telefonu numarası için) 133

135 14.2 EK- BİREYSEL ÇALIŞMA SÖZLEŞMESİNİN ZORUNLU UNSURLARI İşveren ve işçi arasında imzalanan bireysel çalışma sözleşmesi, mecburen aşağıda bulunan kadro-modelde öngörülen unsurları kapsayacak. Yasa uyarınca,taraflar arasındaki pazarlık sonucu, bireysel çalışma sözleşmesi, özel hükümler de kapsayabilir. A. Sözleşme tarafları (bireysel veya tüzel kişi olan işveren ve işçi) B. Sözleşmenin konusu C. Sözleşmenin süresi (blirsiz veya belirli,.aylık) D. iş yeri (sabit, işverenin merkezinde, veya başka yerlerde) E. Çalışma şekli (görevi/mesleği, veya uygun COR kodu) F. Görevin sorumlulukları (bireysel çalışma sözleşmesinin 1. ve 2. Eki olacak olan, görev formunda bulunan görevin sorumlulukları ve işçinin mesleki faaliyetini değerlendirme kriterleri) G. Çalışma şartları (sonraki değişikler ve düzenlemerle kamu emekli maaşları sistemi ile ilgili 236/2010 No lu Kanuna uygun olarak normal/özel /özgü veya özel şartlar - altında çalışan zaralı, ağır veya tehlikeli şartlarda çalışan işçiler için günlük 8 saat altında çalışma süresini belirleme ile ilgili 31/1991 no lu Kanununa uygun olarak ağır, zararlı veya tehlikeli ) H. Çalışma süresi (tam mesai veya kısmi/bölünmüş) I. Tatil (çalışma suresi ile orantılı olarak tam norm veya bölünmüş norm, ek tatil- çalışma günleri olarak) J. Maaş (ley olarak brüt aylık ana maaş, primler, tazminatlar, parasal veya mal olarak başka ek menafaatler) K. Sağlık ve çalışma emniyeti ile ilgili tarafların özel hak ve sorumlulukları (bireysel güvenlik ekipmanı, bireysel çalışma ekipmanı, temizlik sağlık malzemeleri, koruyucu gıda, çalışmada sağlık ve güvenlik için başka hak ve zorunluluklar) L. Diğer hükümler (deneme süresi, işten ayrılma veya çıkarılma durumunda uyarı süresi ) M. Tarafların genel hak ve zorunlulukları N. Son hükümler 134

136 O. Bireysel çalışma sözleşmesinin imzalanması, uygulanması, değiştirilmesi, askıya alınması veya feshi ile ilgili anlaşmamazlıklar. P. Her iki tarafın imzalaması EK YASALAR Iş kanunu 40/2011 no lu Kanun Medeni Kanun 71/2011 Kanunu bazında tekrar yayınlanmış, Medeni kanun ile ilgili 287/2009 no lu Kanun 157/2011 no lu Kanun bazında güncelleştirilmiş olan, Romanya da yabancılar rejimi ile ilgili 194/2002 sayılı Hükümet Acil Kararnamesi 157/2011 no lu Kanun bazında güncelleştirilmiş olan, Romanya sınırları dahilinde yabancıların işe alınması ve detaşe edilmesi hakkında 56/2007 sayılı Hükümet Acil Kararnames Romanya da oturum hakkı veya bir koruma şeklini elde eden yabancıların ve Avrupa Ekonomik Alanı ve Avrupa Birliğine üye devletleri vatandaşlarının sosyal entegrasyonu hakkında 44/2004 Hükümet Kararnamesi Göç için Ulusal Stratejinin uygulanması için Koordinasyon Grubunun oluşturulması hakkında 572/2008 sayılı Hükümet Kararnamesi Daha sonra yapılmış tamamlamalar ve değişikliklerle İş Müfettişliğin kurulması ve duzenlenmesi için 108/1999 sayılı Kanun Daha sonra yapılmış tamamlamalar ve değişikliklerle kamu emeklilik sistemi ve diğer sosyal sigorta hakları ile ilgili 19/2000 sayılı Kanun Daha sonra yapılmış tamamlamalar ve değişikliklerle garanti edilen minimum gelir hakkında 416/2001 sayılı kanun Daha sonra yapılmış tamamlamalar ve değişikliklerle, iş yerinde sağlık ve güvenlik hakkında 319/2006 sayılı Kanun Daha sonra yapılmış tamamlamalar ve değişikliklerle, iş kazaları ve mesleki hastalıklarına karşı sigortalanma hakkındaki 346/2002 sayılı Kanun 135

137 Daha sonra yapılmış tamamlamalar ve değişikliklerle,sağlık alanında reform hakkında 95/2006 sayılı Kanun Daha sonra yapılmış tamamlamalar ve değişikliklerle, işsizlik için sigorta sistemi ve iş gücü meşguliyetinin teşviği hakkında 76/2002 sayılı Kanun 292/2011 sayılı sosyal yardım Kanunu Daha sonra yapılmış tamamlamalar ve değişikliklerle, tasdikli gerçek kişiler, bireysel müesseseler ve aile müesseseleri tarafından ekonomik faaliyetlerin gerçekleşmesi hakkında 44/2008 sayılı Hükümet Acil Kararnamesi Daha sonra yapılmış tamamlamalar ve değişikliklerle, Romanya da yasa tarafından düzenlenen meslekler için mesleki sınıflandırma ve diplomaların tanınması hakkında 200/2004 sayılı Kanun Daha sonra yapılmış tamamlamalar ve değişikliklerle, çocuklar için devlet yardımı hakkında 61/1993 sayılı Kanun Tekrar gözden geçirilmiş olan, ticaret şirketleri hakkında 31/1990 sayılı Kanun\ Daha sonra yapılmış tamamlamalar ve değişikliklerle, Romanya nın taraf olduğu, sağlık alanında karşılıklı uluslararası protokollerin, anlaşmaların, mukavelelerin bazında, yabancı vatandaşlara Romanya da sağlık desteği verilmesi hakkındaki 296/2002 sayılı Kanun Daha sonra yapılmış tamamlamalar ve değişikliklerle, insan trafiğinin önlenmesi hakkındaki 678/2001 sayılı Yasa 13 Kasım 2009 tarihinde Bükreş te imzalanan, küçük sınır trafiği ile ilgili Romanya Hükümeti ile Moldavya Hükümeti Anlaşmasının tasdik edilmesi ile ilgili 10/2010 sayılı Kanun Mesleki yeterliliklerin tanımlanması ile ilgili Avrupa Parlamentosu ve Konseyinin 2005/36/CE yönergesi 64/2003 sayılı çalışma ve sosyal dayanışma bakanının Emrinin ekinde bulunan, bireysel çalışma sözleşmensinin karo-modelinin değiştirilmesi ve tamamlanması ile ilgili 1616/2011 sayılı Çalışma, Aile ve sosyal Koruma Bakanının Emri egitim yılı için, Romanya da akredite edilmiş devlet ve özel eğitimde, AB ne üçuncül ülke olan yabancı vatandaşların eğitime ve okullara girebilmeleri için metodoloji 136

138 14.4 Ek- Romence sık kullanılan kelimeler SELAMLAŞMA FORMÜLLERI - FORMULE DE SALUT Merhaba/Selam - Salut. / Bună. Nasılsın? Nasılsınız? - Ce mai faci? / Ce mai faceţi? Adın ne? - Cum te cheamă? Benim adım - Numele meu este. Lütfen / Lütfen - Te rog / Vă rog. Teşekkür ederim - Mulţumesc. Evet./Hayır - Da. / Nu. Özür dilerim/afedersiniz - Scuză-mă / Scuze Görüşmek üzere - La revedere Romence konuşmuyorum - Nu vorbesc româneşte. Romence konuşuyormusunuz? - Vorbiţi româna? Günaydın/Iyi akşamlar - Bună dimineaţa. / Bună seara. Iyi geceler - Noapte bună. Anlamıyorum - Nu înţeleg. Büyükelçilikle/konsoloslukla konuşmak istiyorum - Vreau să vorbesc cu ambasada/consulatul Bir doktora ihtiyacım var - - Am nevoie de un doctor. Telefonunu/ telefonunuzu kullanabilirmiyim? - Pot să folosesc telefonul tău / dvs.? Yardıma ihtiyacım var - Am nevoie de ajutor. Acil durumdur. - Este o urgenţă. RAKAMLAR - NUMERE 1 bir - unu 2 iki - doi 3 üç - trei 4 dört - patru 5 beş - cinci 6 altı - șase 7 yedi - șapte 8 sekiz - opt 9 dokuz - nouă 10 on - zece 100- yüz - o sută 1000 bin - o mie on bin zece mii yüz bin - o sută de mii bir miliyon un milion 137

139 YILIN AYLARI LUNILE ANULUI Ocak - Ianuarie Şubat - Februarie Mart - Martie Nisan - Aprilie Mayıs - Mai Haziran - Iunie Temmuz - Iulie Ağustos - August Eylül - Septembrie Ekim - Octombrie Kasım - Noiembrie Aralık - Decembrie GÜNLER - ZILE bugün - astăzi dün - ieri dünden önceki gün - alaltăieri yarın - mâine yarından sonraki gün - poimâine bu hafta săptămâna aceasta gelecek hafta săptămâna viitoare Pazartesi - Luni Salı - Marți Çarşamba - Miercuri Perşembe - Joi Cuma - Vineri Cumartesi - Sâmbătă Pazar - Duminică 138

140 Genel Program: Göçmenlerle Dayanışma İdaresi'' Avrupa'ya Üçüncü ülkelerden gelen Vatandaşları Avrupa Entegrasyon Fonu Yılı Programı Proje: Romanya'da yaşayan ve üçüncü ülkelerden gelenlerin topluma entegrasyonunun kolaylaştırılması İlgili sözleşme numarası: IF/ Hazırlayan: ADO SAH ROM isimli Organizasyon Gelistirme Derneği (Asociaţia pentru Dezvoltarea Organizaţiei ADO SAH ROM) Yayın tarihi: Haziran 2012 Teklif, talep ve değerlendirmeleriniz için adresimiz: Bükreş, Calea Moşilor nr. 284, bl. 22A, sc. 2, et. 8, ap. 47, sectör 2, Tel.: , [email protected]. Proje Ortakları: ADO SAH ROM isimli Organizasyon Geliştirme Derneği'nin ortaklığı ile, Anlaşmazlıklara Alternatifli Şekilde Çözüm Derneği (Asociaţia pentru Dezvoltarea Alternativa a Disputelor- ADRA), Türk İşadamları Derneği (Asociaţia Oamenilor de Afaceri Turci - TİAD), ve Organizasyon Halkla ilişkiler Merkezi (Asociaţia Centrul pentru Resurse Civice -CRC). sivil toplum kurumlarının katkılarıyla birlikte hazırlanarak düzenlenmiştir. ISBN: Adı geçen bu evrak / kitap Avrupa Birliği finansal destegi ile hazırlanmıştır. Fakat kitabın içeriği'nden tamamen ADO SAH ROM.