MALİYET MUHASEBESİNİN TANIMI VE AMAÇLARI

Transkript

1 MALİYET MUHASEBESİNİN TANIMI VE AMAÇLARI DR. MURAT DEMET Maliyet muhasebesi, üretilen mamul ya da hizmetlerin maliyetini oluşturan maliyet türlerinin, oluş yerleri ve ilgili oldukları mamul ya da hizmet cinsleri bakımından belirlenmesi ve izlenmesine olanak sağlayan bir hesap ve kayıt sistemidir. Maliyet muhasebesi, işletmenin daha çok iç yapısını ilgilendiren üretim eylemleriyle ilgili olduğundan, bu muhasebe dalına "Analitik Muhasebe" ya da "İşletme Muhasebesi" adı verilmektedir. Aynı zamanda bu muhasebe dalı endüstri işletmeleriyle de ilgili olduğundan "Endüstri Muhasebesi", "İmalat Muhasebesi" ya da "Sınai Muhasebe" olarak da adlandırılmaktadır. Maliyet muhasebesinin amaçları şunlardır: ) Mamullerin Maliyetini Saptamak 2) Maliyet Kontrolüne Yardımcı Olmak 3) Planlamaya Yardımcı Olmak 4) Özel Yönetim Kararlarına Yardımcı Olmak FİNANSAL MUHASEBE MALİYET MUHASEBESİ FARKI : Finansal muhasebe, İşletmenin ekonomik faaliyetlerine ilişkin finansal karakterli para ile ifade edilebilen olayları kaydeden, sınıflandıran, özetleyen, analiz edip, yorumlayarak rapor halinde sunan sistematik bir süreçtir. Maliyet muhasebesi, İşletmede üretilen mamul/hizmetlerin alış aşamasından alıcılara ulaştırılıp paraya çevrilmesi aşamalarında; katlanılan maliyetlerin hangi giderlerden olduğunu tespit eden, eş zamanlı kayıt yöntemine göre (gider türleri, fonksiyonları ve gider yerleri bakımından sınıflandırıp) kaydedip maliyet kontrolünü amaç edinen sistematik bir süreçtir. MALİYET MUHASEBESİ FİNANSAL MUHASEBE İLİŞKİSİ : Genel muhasebe tarafından hazırlanan Gelir Tablosu nda yer alacak Satılan Mal Maliyeti bölümü için, Maliyet Muhasebesince hazırlanan Satışların Maliyeti Tablosu na, Genel muhasebe tarafından hazırlanan Bilanço da yer alan Yarı Mamuller ve Mamullerin maliyetlerinin bilinmesi için de Maliyet Muhasebesinin hesaplamamalarına ihtiyaç duyulur.

2 MALİYET MUHASEBESİ KAVRAMLAR Maliyet : Bir mamul/hizmetin elde edilmesine yönelik, önceki dönemde yapılan harcamalar ile içinde bulunulan dönemde yapılan harcamaların parasal tutarıdır. Mamul/hizmetin kaça mal olacağını gösteren toplam tutardır. Bir malın maliyetini, Ticari İşletmelerde ; Üretim (Endüstri) İşletmelerinde; - Fatura değeri - İlk madde malzeme gideri - Satın alma gideri - Yardımcı malzeme gideri - Nakliye gideri - Direkt işçilik gideri - Depolama gideri - Genel üretim gideri oluşturur. Dar kapsamlı maliyet : Üretim aşamasında katlanılan maliyetlerdir. Tek Düzen Hesap Planı, dar kapsamlı maliyet esasını temel alır. Geniş kapsamlı maliyet : Üretim ya da satın alınan mamul/mal için katlanılan maliyetlerin tamamıdır. Bunlar : Tükenmiş maliyetler : İşletmenin faaliyetlerinin sürdürülmesine yönelik herhangi bir varlığı temsil etmeyen maliyetlerdir. Diğer bir deyişle; üretim ya da satın alma esnasında tüketilen ve gelecek dönem gelirlerinden indirimi mümkün olmayan giderlerdir. Örnek : DİMM, Dİ, GÜG, Genel yönetim giderleri gibi. Tükenmemiş maliyetler : Üretim ya da satın alma esnasında katlanılan ancak, bir kısmı gelecek dönemlerdeki giderlerden indirilmesi gereken maliyetlerdir. Örnek : Peşin ödenen sigorta, faiz, bakım-onarım, reklam ile stoklar, amortisman ve itfa yoluyla tüketilen sabit kıymetler gibi. Harcama (ödeme) : Faydaları içinde bulunulan hesap dönemini aşan nakit veya nakde bağlı varlık çıkışını gerektirir. Karşılık olmadan ortaya çıkan ödeme ve borçlanmadır. Örneğin; işçiler mamul/hizmet üretseler de üretmeseler de ay sonlarında ücretlerini alacaklardır. Yani burada karşılığı olmayan bir ödemeden söz edilebilir. Harcamanın gider dönüşmesi : Yapılan harcama sonucu elde edilen faydanın, aynı dönemde tüketilmesi demektir. Harcamanın maliyete dönüşmesi : Yapılan harcama sonucu ortaya çıkan mamul/hizmetin aynı dönemde tüketilmeden, gelecek dönemlere aktarılmasıdır. Gider : Belirli bir zaman dilimi içinde kullanılan ve tüketilen varlıkların (mal/hizmet) parasal değeridir. Gelir artırıcı amaç taşır ve firma faaliyetlerinin devamı ve belli bir amacın gerçekleştirilmesi için yapılırlar. Bilançoya göre gider : Varlıklardaki azalış veya yükümlülüklerdeki artıştır. Gelir Tablosuna göre gider : İşletmenin belli bir dönemde kullandığı girdilerin ve faydası tükenmiş maliyetlerinin hasılattan düşülen kısmıdır. Örneğin; işletmenin faaliyetlerinde kullanılan stoklar, faydası tükenmiş maliyet olarak gidere dönüşür.

3 Harcama & Gider : Her harcama gider, her gider de harcamayla ilişkili olmayabilir. Örneğin; amortisman ve karşılık giderleri, hesaben ortaya çıkan giderlerdir. Bazı giderler harcamayı gerektirmeyebilir. Örneğin; işletmede üretimi yapılan bir ara mamulün üretimde kullanılması. Bazı harcamalar gider nitelikli değildir. Örneğin, borç ödemeleri, bağış ve yardımlar. Harcama ile gider ayrı zamanlarda yapılmış olabilir. Örneğin; peşin ödenen giderler ile sabit kıymet ödemeleri. Harcama edinme bedeline göre, gider ise rayiç fiyat, ortalama fiyata göre değerlenir. Direkt İlk Madde Malzemenin; Satın alınması ile harcama, Üretime verilmesi ile maliyet oluşur. Üretilen mamulün satılmasıyla gider oluşur. Zarar : Gelir artırma amacı olmayan giderlerdir. Arızi işlemlerden kaynaklanır. Gelir tablosundaki zararı ifade etmez. Zarar, işletme varlıklarına yönelik olarak ortaya çıkan, ölçülebilir ve kesinlikle tükenmiş olan azalışlardır. Bilançoya göre zarar : işletmenin öz sermayesinde ortaya çıkan olağandışı faaliyetler ve/veya arızi işlemlerden kaynaklanan azalışlardır. Örneğin doğal afetler, işletmenin varlıklarında öz sermayeyi azaltıcı etkiye sahiptirler. Maliyet Muhasebesini Etkileyen Faktörler 1- İşletmenin faaliyet konusu 2- İşletmenin kullandığı teknoloji 3- İşletmenin üretim politikası 4- Yönetimin maliyet sisteminden beklentileri Maliyet muhasebesini konusu; 1- Üretilen mal yada hizmetlerin birim maliyetlerini saptamak 2- Stokların değerlerini hesaplamak 3- Geleceğe yönelik planların ( bütçelerin ) hazırlanmasına yardımcı olmak 4- Giderlerin kontrolünü yapmak 5- Maliyetlerin düşürülmesini sağlayacak yöntemleri geliştirmek 6- Yöneticilere maliyetle ilgili düzenli etkili ve güvenilir bilgiler vermek

4 GİDERLERİN VE MALİYETLERİN SINIFLANDIRILMASI Üretim Maliyetlerini Oluşturan Giderler (Maliyetlere Yüklenmesine Göre) : Dolaysız (Direkt) Giderler : Üretim konusu mamul ve hizmete doğrudan yüklenebilen giderler (D.İ.M.M ve D.İ.). Hangi mamul için katlanıldığı tam olarak bilinen giderlerdir. Giderin, gider yerine göre değil, mamule göre ayırıma tabi tutulması; direkt-endirekt ayırımındaki temel kriterdir. Örneğin, ısıtma hizmet gider yerinde kullanılan akaryakıt; ısıtma gider yeri için direkt gider olmasına rağmen, esas üretim gider yerinde mamul maliyetine yüklenmesi açısından endirekt dir. Dolaylı (Endirekt) Giderler : Üretim konusu mamul ve hizmete doğrudan yüklenemeyen giderler (G.Ü.G). Hangi mamul için katlanıldığı tam olarak belirlenemeyen ve belli anahtarlar yardımıyla mamul maliyetine yüklenen giderlerdir. Örneğin, işçilere ödenen ikramiyeler ile yıllık ücretli izin, işletme malzemeleri gibi. Dönem Açısından Giderler : Dönem Dışı Giderler : Finansal muhasebe kayıtlarına aktarılan ancak, içinde bulunulduğu dönemden sonraki dönemlerde faydalanılacak olan giderlerdir. Örneğin peşin ödenen giderler. Dönem Giderleri : Gelecek dönemde kullanımı mümkün olmayan ve içinde bulunulan dönemi ilgilendiren giderledir Kayıtta Kullanım Şekillerine Göre Giderler (Fiili veya Önceden Belirlenmiş Olmasına Göre Giderler) : Fiili Giderler : İşletmede gerçekleşen (tarihi) kesin giderlerdir. Faaliyetler sonuçlandıktan sonra, bilgi ve belgelere göre tespit edilerek kaydedilirler. Maliyetlerin gerçek durumu belirlenir.. Önceden Belirlenmiş Giderler : Fiili maliyetlerin dışında oluşan ve tahmini ya da standartlara göre maliyet belirlenir. Fiili giderlere göre oluşan farklar; dönem sonlarında düzeltme kayıtları ile düzeltilirler. a) Tahmini Giderler : Geçmiş tecrübeler ışığında gerçekleşmesi beklenen giderler. Gelecekte maliyetlerin ne olacağını tahmin eder. b) Standart Giderler : Teknik olarak gerçekleşmesi gereken maliyetlerin ne olması gerektiğini ifade eder. Üretim Türünde Ya da Birimde Gösterilmesine Göre Giderler : Toplam Maliyetler : Belirli bir dönemin toplam maliyeti, o dönem toplam varlık tüketimini; belirli bir ürünün toplam maliyeti, o ürün için yapılan gider toplamını gösterir. Birim Maliyetler : Toplam maliyetin üretime bölünmesi suretiyle elde edilir.

5 Üretim Miktarı Karşısındaki Değişikliğine Göre Giderler : Sabit Giderler : Üretim ve satış değişiminden bağımsız olan ve faaliyet hacmindeki artış/azalışlardan etkilenmeyen giderlerdir. Faaliyet hacmi arttıkça birim başına düşün sabit giderler azalır. Bazı giderler kısa dönemde sabit olmakla beraber uzun dönemde değişken olabilirler. Örneğin; kira gideri ve sigorta gideri gibi. a) Yapısal Sabit Giderler : Yöneticilerin kısa dönemde alacakları karardan etkilenmeyen işletmenin yapısıyla ilgili olan işletme faaliyetinin sürdürebilmesi için zorunlu olarak yapılan giderlerdir. Örneğin; kira ve üst düzey yönetim giderleri gibi. b) Programlanmış Giderler : Önceden planlanıp belirlenen ve belli dönem için harcanabilecek en yüksek tutar olarak bütçeye konan giderlerdir. Bu tür giderler, yöneticiler tarafından dönemden döneme değiştirilirler. Örneğin; reklam ve ar-ge giderleri gibi. Değişken giderler : Üretim hacmine bağlı olarak değişen giderlerdir. Faaliyet hacmine göre artan veya azalış gösterirler. Faaliyet hacmi sıfır olunca gider ortadan kalkar. Örneğin; direkt işçilik, direkt ilk madde giderleri gibi. a) Artan Değişken Giderler : Faaliyet hacmine daha çabuk artan/azalan giderlerdir. Örneğin; üretimde daha pahalı ilk madde ve malzeme kullanımı gibi. b) Azalan Değişken Giderler : Faaliyet hacmi arttıkça artış çabukluğu azalan giderlerdir. Örneğin; toplam giderler, faaliyet hacmi artarken artar ancak, artış hızı üretim miktarının gerisinde kalır. Yarı Değişken Giderler : Faaliyet hacmi durmasına rağmen tamamen ortadan kalkmayan ve faaliyet hacmine bağlı olarak artan veya azalan giderlerdir. Giderlerin bir kısmı sabit diğer kısmı ise değişkendir. Örneğin; bakım-onarım giderleri, demir-çelik işletmelerindeki fırınların ısı giderleri gibi. Üretim dursa bile bakım-onarıma ve fırınların soğumaması için ısıya ihtiyaç vardır. Üretim arttıkça da söz konusu bu giderler de artacaktır. Yarı sabit Giderler : Belirli bir faaliyet hacmi aralığında sabit kalan, faaliyet hacmi belirli bir seviyeyi aştığında sıçrama şeklinde artan ve bir sonraki sıçrama noktasına kadar tekrar sabit kalan giderlerdir. Örneğin; tam kapasite ile çalışılması durumunda yeni bir makine alınarak kapasitenin artırılması üretimde sıçrama etkisi yapacaktır.

6 Karara Dönük Maliyet Türleri : Geçerli Maliyetler : Geleceğe yönelik verilecek kararlarda, birden fazla seçeneğin olması durumunda seçenekler arasında verilecek kararları etkileyen maliyetlerdir. Örneğin; bir sabit kıymet ediminin kiralama yoluyla ya da stın alma yoluyla edinilmesinde katlanılacak maliyetler gibi. Ek Maliyetler : Seçenekler arası maliyet farkıdır. Seçilen seçeneğin diğerine göre geçerli maliyet farkıdır. Örneğin; üretim 10 bin birimde iken aylık gider 50 bin TL iken; üretimi 30 bin birime çıkardığımızda aylık gider 80 bin TL ye çıkıyorsa, seçeneğin ek maliyeti 30 bin TL olacaktır. Marjinal Maliyet : Üretimdeki bir birim artışın getireceği ek maliyettir. Nakit Çıkışı Gerektirmeyen Maliyetler : Gelecek dönemlerde de kullanılacak olan sabit kıymetler için ayrılan amortisman ve itfa paylarıdır. Batık Maliyetler : Geçmişte katlanılmış olan ve verilecek kararları etkilemeyen maliyetlerdir. Örneğin, demode olan bir sabit kıymetin yenilenmesi kararında o sabit kıymetin daha önce ödenen edinme bedeli ya da defter değeri batık maliyettir. Fırsat (seçenek) Maliyetler : Bir girdinin ya da üretim kapasitesinin başka bir seçenek için kullanılmasında edinilecek en yüksek gelir düzeyine fırsat (seçenek) maliyet denir. Kaçınılabilir Maliyetler : Kararlar sonucunda tasarrufu yapılabilen ve artık katlanılmayacak olan maliyetler kaçınılabilir maliyetledir. Örneğin, Ek ve marjinal maliyetler. Özgün Maliyet : Varlıkların satın alınması ya da üretilmesi için katlanılan maliyetlerdir. Yenileme Maliyeti : Daha önce edinilmiş ya da üretilmiş varlıkların bu günkü değeridir.

7 MALİYET MUHASEBESİ SİSTEMLERİ Üretilen mamul/hizmetlere yönelik gelirin ölçülmesine esas teşkil eden; Birim mamul maliyetlerinin belirlenmesi Belirlenen maliyetlerin planlama, kontrol ve özel yönetim kararlarında kullanılmasına yönelik oluşturulan hesap ve kayıt tekniklerine Maliyet Muhasebesi Sistemi denir. Kullanılan Maliyetlerin Fiili Olup Olmamasına Göre : Fiili rakamlara dayanan sistem: Maliyet unsurlarının dağıtımı ya da mamullere yüklenmesi; üretimin tamamlanmasından sonra elde edilen fiili (gerçekleşen) rakamlara dayandırılır. İleriye dönük rakamlara dayanan sistem: İleriye yönelik olarak yapılan tahminlere dayanır. Fiili giderlere göre oluşan farklar; dönem sonlarında düzeltme kayıtları ile düzeltilirler. Dayandığı esas ve kesinlik derecelerine göre : a) Tahmini maliyetler : Geçmiş dönem tecrübelerinden ve bilgilerinden hareketle gelecek dönemde gerçekleşmesi beklenen tahmini (olası) maliyetlerdir. b) Standart maliyetler : Bilimsel ve teknik temellere dayanarak hesaplanan ve belli şartlarda gerçekleşmesi gereken maliyetlerin ne olması (olması gereken) gerektiğini ifade eden maliyetlerdir. Maliyetlerin Tamamının Temel Alınıp Alınmamasına Göre Maliyet Muhasebesi Sistemleri : Tam maliyet sistemi: Bu sistemde, direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderlerinden tüm maliyet unsurları mamulün maliyeti içinde yer alır. Kısmi maliyetleme sistemi: Direkt ve değişken olarak ikiye ayrılır. a) Direkt maliyetleme sistemi; Üretilen mamulün maliyetini direkt ilk madde ve malzeme ile direkt işçilik maliyetleri oluştur. Genel üretim giderlerinin tamamı dönem gideri olarak kabul edilir. b) Değişken maliyetleme sistemi; Direkt maliyetleme sistemindeki giderlere genel üretim giderlerinin değişken kısmı ilave edilir. Genel üretim giderlerinin sabit kısmı dönem gideri olarak dikkate alınır. Üretim Eylemlerinin Niteliğine Göre : Sipariş Maliyeti Sistemi : İş emri ya da parti maliyeti olarak da adlandırılan bu sistem, her mamul ya da mamul grubunun maliyetleri ayrı ayrı izlenir. Müşterilerin özel istekleri ve verilen siparişler üzerine üretim yapan büyük ya da ayrı nitelikteki mamuller üreten işletmeler kullanır. Örneğin, inşaat, makine, uçak işletmeler gibi. Safha Maliyeti Sistemi : Genellikle aynı cins mamullerin çeşitli safhalardan geçerek üretilmesi ile ilgili sistemdir. Bu sistemde, her üretim safhasında ortaya çıkan ortalama maliyet ayrı ayrı hesaplanır. Bu sistemi daha ziyade yığın üretim dediğimiz ve çeşitli aşamalardan geçerek mamul haline dönüşen ürünleri üreten işletmeler kullanır. Örneğin, çimento, şeker, kağıt işletmeleri gibi.

8 MALİYET HESAPLARI VE MALIYET MUHASEBESİ KAYIT DÜZENİ MALİYET HESAPLARI Muhasebe genel tebliğinde 7 nolu hesaplar Maliyet Hesaplarıdır. Bu hesaplar; Gider Hesapları, Gider Yansıtma Hesapları, Fark Hesapları Şeklinde gruplandırılır. Gider Hesapları: Bir muhasebe dönemi içinde gerçekleşen giderlerin izlendiği ve borç kaydedildiği hesaplardır. Gider Yansıtma Hesapları: Fiili maliyet sistemi uygulayan işletmelerde giderlerin tamamını; ileri dönük maliyet sistemi uygulayan işletmelerde belirlenen giderlerin ilgili hesaplara yansıtılması için kullanılan hesaplardır. Fark Hesapları: İleri dönük maliyet sistemi uygulayan işletmelerde fiili giderler ve önceden belirlenen giderler arasındaki farkların kaydedildiği hesaplardır. Borç yada alacak kalanı veren hesaplardır. Uygulamada esneklik sağlamak amacıyla 7/A ve 7/B olarak ikiye ayrılmışlardır. a- 7/A Seçeneği: Aktif toplamı ve net satışları belli miktarları aşan üretim ve hizmet işletmeleri kullanır. Hesaplar, fonksiyonel maliyet hesabı olarak oluşturulmuştur. 710 Direkt ilk madde ve malzeme giderleri 720 Direkt işçilik giderleri 730 Genel üretim giderleri 740 Hizmet üretim maliyeti 750 Araştırma geliştirme giderleri 760 Pazarlama, satış, dağıtım giderleri 770 Genel yönetim giderleri 780 Finansman giderleri 7/A seçeneğinde dönem içinde katlanılan giderler fonksiyon esasına göre fiili değerleri üzerinden borçlandırılarak kaydedilir. Hizmet üretimi olduğu durumlarda Direkt ilk madde malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderleri hesapları kullanılmaz. Kullanılan hesap 740 Hizmet üretim maliyeti hesabıdır. Pazarlama satış dağıtım giderleri genel yönetim giderleri araştırma geliştirme giderleri ve finansman giderleri de dönem gideri olması nedeniyle üretim maliyetine dahil edilmemelidir. b- 7/B Seçeneği: Aktif toplamı ve net satışları belli miktarları aşmayan üretim ve hizmet işletmeleri kullanır. 7/B seçeneğinde hesaplar çeşit esasına göre düzenlenmiştir. Bu hesaplar Gider Dağıtım Tablosu yardımıyla fonksiyonlara dönüştürülür. 790 İlk madde ve malzeme giderleri 791 İşçi ücret ve giderleri 792 Memur ücret ve giderleri 793 Dışarıdan sağlanan fayda ve hizmetler 794 Çeşitli giderler 795 Vergi, resim ve harçlar 796 Amortisman ve tükenme payları 797 Finansman giderleri 798 Gider çeşitleri yansıtma

9 799 Üretim maliyet hesabı 1-Maliyet hesapları, yansıtma hesapları yardımıyla gelir tablosuna aktarılırlar. 2-7 / A seçeneğinde fonksiyon esası 7 / B seçeneğinde ise çeşit esası geçerlidir. 3-7 / A seçeneğinde her hesap için yansıtma hesabı vardır. Ancak 7 / B seçeneğinde tek yansıtma hesabı kullanılır. 4- Her iki gurupta ortak olan hesap Finansman Giderleridir Örnek A mamulü üreten XYZ işletmesi muhasebe kayıtlarını 7/B seçeneğine göre tutmaktadır. İşletmenin Aralık 2012 dönemi maliyet hesabı bakiyeleri aşağıdaki gibidir Üretim Maliyet Hesabı TL 631- Pazarlama Satış Dağıtım Giderleri 500 TL 632- Genel Yönetim Giderleri 800 TL Dönem içerisinde 500 adet mamulün yarısı %50 karla ve +%18 KDV ile kredili olarak satılmıştır. Yansıtma ve satış kayıtlarını düzenleyiniz. Yansıtma Kaydı: 799- ÜRETİM MALİYET HESABI PAZARLAMA, SATIŞ VE DAĞITIM GİD GENEL YÖNETİM GİDERLERİ GİDER ÇEŞİTLERİ YANSITMA Üretim maliyetlerinin mamul hesaplarına aktarılması kaydı: 152- MAMULLER ÜRETİM MALİYETLERİ HESABI Satılan malın maliyeti kaydı: 500 adet mamulün yarısı satıldığı için Üretim Maliyeti hesabının yarısı Satılan mamulün maliyetini oluşturur. Üretim maliyetleri hesabı TL ise Satılan mamul maliyeti TL dir SATILAN MAMUL MALİYETİ MAMULLER Satış kaydı: 2.000,00 TL ye mal edilen mal %50 Karla satılırsa x 1,5 = TL ye satılmış olur ALICILAR YURTİÇİ SATIŞLAR HESAPLANAN KDV 540

10 ÜRETİM İŞLETMESİNDE 7/A MUHASEBE KAYITLARI : İLK MADDE VE MALZEMELERİN SATIN ALINMASI 150 İLK MADDE VE MALZEME HS. 320 SATICILAR ÜRETİMDE İLK MADDE VE MALZEMELERİN KULLANILMASI 710 DİREKT İLK MADDE VE MALZEME GİDERLERİ HS. 730 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ HS. 150 İLK MADDE VE MALZEME HS. ÜRETİMDE İŞÇİLİK KULLANIMI 720 DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ HS. 730 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ HS. İLGİLİ HESAPLAR ÜRETİM MALİYETİ UNSURLARININ ÜRETİM HESABINA YÜKLENMESİ 151 YARI MAMULLER ÜRETİM HS. 711 DİREKT İLK MAD. VE MALZ. GİDERLERİ YANSITMA HS. 721 DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ YANSITMA HS. 731 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ YANSITMA HS. ÜRETİMİ TAMAMLANAN MAMULLERİN MAMUL STOKLARINA GÖNDERİLMESİ 152 MAMULLER HS. 151 YARI MAMULLER ÜRETİM HS. MÜŞTERİYE TESLİMİ 100 KASA HS. 600 YURTİÇİ SATIŞLAR HS. 620 SATILAN MAMULLERİN MALİYETİ HS. 152 MAMULLER HS.

11 SATIŞLARIN MALİYETİ TABLOSU Bir hesap döneminin maliyetleri ile stoklarda ortaya çıkan değişmeleri bir arada topluca görebilmek için satışların maliyeti tablosu düzenlenir. - Hammadde ve malzeme çıkışları dönem içinde kullanılan hammadde ve malzemelerin maliyetini gösterir. - Yarı mamullerde çıkışlar, dönem içinde tamamlanıp mamul ambarına devredilen mamullerin maliyetini gösterir. - Mamullerde çıkışlar, dönem içinde Satılan Mamullerin Maliyetini (SMM) gösterir. SATIŞLARIN MALİYETİ TABLOSU + Dönem başı direkt ilk madde ve malzeme stoku + Dönem içi direkt ilk madde ve malzeme alımı = KULLANILABİLİR DİREKT İLK MADDE VE MALZEME (-) Dönem sonu direkt ilk madde ve malzeme stoku = ÜRETİMDE KULLANILAN DİREKT İLK MADDE VE MALZEME + Üretimde kullanılan direkt işçilik + Üretimde kullanılan genel üretim maliyetleri + Endirekt işçilik maliyetleri + Dönem başı endirekt malzeme + Endirekt malzeme alışları (-) Dönem sonu endirekt malzeme = TOPLAM ÜRETİM MALİYETİ + Dönem başı yarı mamul stoku = DÖNEMİN ÜRETİM MALİYETLERİ (-) Dönem sonu yarı mamul maliyetleri = ÜRETİLEN MAMULLERİN MALİYETİ + Dönem başı mamul stoku = SATILABİLİR MAMULLERİN MALİYETİ (-) Dönem sonu mamul stoku = SATILAN MAMULLERİN MALİYETİ

12 Üretim maliyetleri dönem içinde ayrıntılı maliyet türü ve maliyet yeri hesaplarında izlenir. Üretim için katlanılan maliyetler SMM hesabında değil, bir imalat hesabına (Yarı Mamuller Üretim) yüklenir Üretimi tamamlanan mamullerin maliyeti Üretim hesabından Mamul stok hesabına aktarılır. Bu yapıldığında Üretim hesabının bakiyesi, üretim safhasında bulunan, henüz tamamlanmamış durumdaki mamullerin maliyetini gösterir. Dönem içinde Satılan Mamullerin Maliyeti (SMM) de Mamul stok hesabından SMM hesabına aktarılır. GELİR TABLOSU: A- BRÜT SATIŞLAR B- SATIŞLARDAN İNDİRİMLER (-) NET SATIŞLAR C- SATIŞLARIN MALİYETİ (-) BRÜT SATIŞ KARI VEYA ZARARI D- FAALİYET GİDERLERİ (-) 1- AR-GE GİDERLERİ 2- PAZARLAMA SATIŞ DAĞITIM GİDERLERİ 3- GENEL YÖNETİM GİDERLERİ FAALİYET KARI VEYA ZARARI E- DİĞER FAALİYETLERDEN OLAĞAN GELİR VE KARLAR F- DİĞER FAALİYETLERDEN OLAĞAN GİDER VE ZARARLAR (-) G- FİNANSMAN GİDERLERİ OLAĞAN KAR VEYA ZARAR H- DİĞER OLAĞAN DIŞI GELİR VE KARLAR İ- DİĞER OLAĞAN DIŞI GİDER VE ZARARLAR DÖNEM KARI VEYA ZARARI ÖRNEK: Bir üretim işletmesinin Mayıs 2012 ayına ilişkin bazı verileri aşağıdaki gibidir. Genel Üretim Giderleri 500 Dönem Başı Yarı Mamul Maliyeti 100 Çalışmayan Kısım Giderleri 10 Direkt İşçilik Giderleri 900 Dönem Sonu Mamul Maliyeti 100 Genel Yönetim Giderleri 120 Dönem Sonu Yarı Mamul Stok 150 Dönem Başı Mamul Maliyeti 300 Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri 800 Pazarlama Satış ve Dağıtım Giderleri 80 Yurt içi satışlar 4.000

13 İşletmenin faaliyet kar tutarını hesaplayınız. A- ÜRETİM MALİYETİ DİREKT İLK MADDE MALZEME GİDERLERİ 800 DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ 900 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ 500 B-YARI MAMUL KULLANIMI (50-) + Dönem başı Yarı Mamul 100 (-) Dönem sonu Yarı Mamul (150) +. TAMAMLANAN MAMUL MALİYETİ C- MAMUL STOK DEĞİŞİMİ Dönem başı Mamul Stok 300 (-) Dönem sonu Mamul Stok (100-) +. SATILAN MAMUL MALİYETİ Brüt Satışlar Satışlardan İndirimler (-) - NET SATIŞLAR Satışların Maliyeti (-) (2.350-) BRÜT SATIŞ KARI Faaliyet Giderleri (-) (200-) Ar-ge Giderleri 0,00 Pazarlama Satış Dağıtım Giderleri (80) Genel Yönetim Giderleri (120) FAALİYET KARI 1.450

14 İLK MADDE VE MALZEME MALİYETLERİ Üretimde kullanılan ya da tüketilen tüm ilk madde ve malzemelerin parasal tutarına, ilk madde ve malzeme maliyetleri denir. İlk madde ve malzemeler üretimle ilişkileri açısından direkt ve endirekt ilk madde ve malzeme olmak üzere iki ana gruba ayrılır. 1. DİREKT İLK MADDE VE MALZEME MALİYETLERİ Üretilen ürünün bünyesine giren, ürünün temel yapısını oluşturan, hangi ürün ya da ürün grubu için ne kadar kullanıldığı izlenebilen ve iktisadi nitelikteki ilk madde ve malzemeler, direkt ilk madde ve malzeme olarak adlandırılır. Üretimde kullanılan ilk madde ve malzeme ; Üretilen ürünün bünyesine girip, ürününün temel yapısını oluşturuyorsa, Hangi ürün ya da ürün grubu için ne kadar kullanıldığı doğrudan doğruya belirlenebiliyorsa, Ne kadar malzeme kullanıldığının belirlenmesi ekonomik yönden anlamlı ve İktisadi nitelikte ise, direkt ilk madde ve malzeme olarak adlandırılacaktır. 2. ENDİREKT MALZEME MALİYETLERİ Endirekt malzemeler üretimde kullanılıp, direkt ilk madde ve malzemelerin dışında kalan malzemeler olarak tanımlanabilir. Endirekt malzemeler ; Değer ve miktar olarak direkt ilk madde ve malzemelere göre daha önemsiz orandadırlar. Ürününün temel yapısını oluşturmazlar. Hangi ürün ya da ürün grubu için ne kadar kullanıldığı doğrudan doğruya belirlenemez ya da belirlenmesi ekonomik yönden anlamlı değildir. Endirekt malzemeler temel olarak yardımcı malzemeler ve işletme malzemeleri olmak üzere iki ana grupta ele alınır. a. Yardımcı malzemeler, direkt ilk madde ve malzemeler gibi üretim sırasında kullanılıp, üretilen ürünün bünyesine girerler; ancak gerek miktar ve gerekse de değer olarak mamulün temel öğesini oluşturmazlar. Konfeksiyon üretiminde dikiş ipliği, düğme, kopça; makine sanayinde cıvata, somun; ayakkabı üretiminde kullanılan tutkal ve çivi yardımcı malzemelere örnek olarak verilebilirler. b. İşletme malzemeleri ise, üretim sırasında kullanılmakla beraber mamulün bünyesine girmeyip üretimin kesintisiz yürütülmesi amacına hizmet ederler. Temizlik malzemeleri, makine yağları, akaryakıt işletme malzemelerinin örnekleridir. İLK MADDE VE MALZEME HAREKETLERİNDE KULLANILAN BELGELER 1. İlk Madde ve Malzeme Satın Alma İstek Fişi İlk madde ve malzeme satın alma istek fişleri, atölye şefi ya da usta başları tarafından hazırlanıp, (genellikle ambar servisi tarafından) tedarik bölümüne gönderilir ve tedarik bölümü, bu belgeleri derleyerek satın alması gereken ilk madde ve malzemelerin nicelik ve niteliğini öğrenir.

15 2. Stok Kartı Ambar bölümünde, ambara giren her bir ilk madde ve malzeme ya da grubu için bir stok kartı açılır. Stok kartında; ilk madde ve malzemenin türü, kodu, birim ölçüsü, en az ve en çok stok düzeyi şeklinde ilgili ilk madde ve malzemeyi tanıtıcı bilgiler ile satın alınan, üretime verilen ve kalan miktarlar yer almaktadır. 3. İlk Madde ve Malzeme İstek Fişi İlk madde ve malzeme istek fişleri genellikle ustabaşı ya da atölye şefleri tarafından üretimde gereksinim duydukları ilk madde ve malzemeleri ambardan çekmek üzere düzenlenirler ve bu fişlerin biri ambara gönderilirken ikinci nüshası da muhasebeye gönderilir. ORTALAMA MALİYET İLK MADDE MALZEME DEĞERLEME YÖNTEMLERİ A- Hareketli Ortalama: Bu yöntemde her yeni alıştan sonra yeni bir ortalama maliyet belirlenir ve satış/üretime verilen mallar belirlenen yeni maliyet üzerinden hesaplanır. Yeni ortalama fiyat; son kalan tutar son kalan miktara bölünerek bulunur. Bu değer ile, bir sonraki alıma kadar üretime sevk veya satış maliyeti hesaplanır. Bu yöntemin uygulanabilmesi için işletmeler, kayıtlarını sürekli envantere göre oluşturması gerekir. TARİH AÇIKLAMA BİRİM FİYAT MİKTAR TUTAR Dönem başı Üretime Sevk Alış Üretime Sevk Yukarıdaki bilgilere gör dönem sonu stoku ile üretime sevk edilen hammadde maliyetini hareketli ortalama yöntemine göre hesaplayınız? Miktar Tutar Dönem başı stok Üretime Sevk Maliyeti 100 (100 x 20)= (2.000) KALAN Satın Alınan 200 (200 x 25)= Üretime Sevk Maliyeti (350) (350 x 22) = (7.700) [( ) / ( )] = 22 lira/kg Üretime Sevk Edilen Hammadde Maliyeti = ( ) = B-Tartılı Ortalama: Bu yöntemde belirli bir dönem (örneğin bir aylık süre)belirlenir ve sadece bu dönem için birim maliyet hesaplanır. Bu yöntemde birim maliyet hesaplamak için ilgili dönemin bitmesini beklemek gerekecektir. Bu yöntemin avantajları; fiyatları sık sık değişen düşük değerli ilk madde malzemelerin küçük partiler halinde üretime sevk edilmesinde kolaylık sağlaması ve çok düşük ve çok yüksek değerli ilk madde malzemelerin mamul maliyeti üzerindeki etkisini azaltarak değerlemede denge ve istikrar sağlamasıdır. Dezavantajı ise en yüksek ve en düşük fiyat arasında aşırı farklar olduğu dönemlerde farkları azaltmasıdır.

16 ÖRNEK : Satın alma ve üretime sevk bilgileri aşağıdaki gibidir. Dönem sonu stok değeri ve üretime sevk edilen malın maliyetini bulunuz? AÇIKLAMA ALIŞ TARİHİ MİKTAR BİRİM FİYAT TUTAR DönemBaşı Stok Üretime Sevk Alış Üretime Sevk TOPLAM Ortalama Birim Maliyet = Toplam Alış Tutarı Toplam Alış Miktarı Ortalama Birim Maliyet Üretime Sevk Edilen Hammadde Maliyeti Dönem Sonu Stoku : 400 / 50 = 8 TL : [(2+8) x 8)] = 80 TL : (50 10) x 8 = 320 TL İLK GİREN İLK ÇIKAR (FİFO) YÖNTEMİ: İlk firen ilk çıkar yönteminde işletmenin ilk olarak satın aldığı malzemelerin öncelikle üretime gönderildiği varsayılmaktadır. FİFO yönteminin avantajlarına bakarsak; dayanıksız ürünler var olduğunda bozulma nedeniyle ortaya çıkacak zararlardan kaçınmaya olanak sağlar. Stoklar cari fiyata yakın düzeyde ortaya çıkar. Enflasyonist dönemlerde karlar daha yüksek çıkar. Dezavantajları ise fiyatları yükseldiği dönemde ortaya çıkan zahiri karlar işletmenin vergi yükünü de arttırır. Fiyatların düştüğü dönemlerde karların düşük çıkması nedeniyle girişimcilerin yatırım olanağını azaltır. TARİH İŞLEM BİRİM FİYAT MİKTAR TUTAR 1 Mart Devir Mart Sevk 50 8 Mart Alım Mart Sevk Mart Sevk Mart Alım Mart Sevk 40 Bu veriler ışığında üretime sevk edilen ve dönem sonu stokta kalan X cinsi malzemenin FİFO yöntemine göre maliyetlerini bulunuz CEVAP: İlk giren ilk çıkar yönteminde üretime sevk edilen malzemeler dönem başı stoktan başlayarak maliyetlendirilir.

17 Üretime sevk maliyetinin hesaplanması: 05 Mart tarihide üretime sevk vardır. 50 birim sevkin fiyatını 1 Marttaki birim fiyattan alırız. 50 birim x 10 TL = 500 TL. 1 Martta stoktaki 200 birim malzemeden 50 birimini sevk ettiğimiz için 5 Mart sonunda stoklarda 200 birim- 50 birim = 150 birim malzeme kalmıştır. 12 Martta ki üretime sevk 100 birimdir. 5 Mart sonunda stokta 150 birim malzeme kalmıştı o halde buradaki sevki de bu alımın içinden yapabiliriz bu da birim fiyatı 10 TL olarak alması gerektiği anlamına gelir. 100 birim x 10 TL = TL 12 Marttaki üretime sevkin maliyetidir. Stokta kalan miktar ise 5 Martta stokta kalan miktardan 12 Marttaki sevk edilen miktar çıkartılarak bulunacaktır 150 birim -100 birim = 50 birim malzeme ilk alımdan kalan malzeme miktarıdır. 19 Marttaki sevkimiz 70 birimdir. İlk alımdan stoklarımızda 50 birim malzeme kalmıştı. 70 birim malzemenin 50 birimini 1 Mart alımından 20 birimlik kısmını ise 8 Mart alımından yapmamız gerekmektedir. O halde 50 birim x 10 = 500 TL 20 birim x 15= 300 TL 19 Marttaki toplam sevk maliyeti 500 TL TL = 800 TL dir. Stokta kalan miktar ise 1 Mart alımından kalan malzeme yoktur çünkü en son kalan 50 birimi 19 Martta sevk ettik. 8 Mart alımından ise 20 birim kullandığımız için 250 birim 20 birim = 230 birim stokta kalan miktardır. 31 Marttaki sevkimiz 40 birimdir. 8 Mart alımından stokta 230 birim kalmıştı 40 birim sevki bu 230 birim içinden yapmamız gerekmektedir. 40 birim x 15 TL = 600 TL 31 Marttaki üretime sevkin maliyetidir. Toplam üretime sevk maliyetine bakarsak; 5 Mart 50 birim x 10 TL = 500 TL 12 Mart 100 birim x 10 TL = TL 19 Mart 50 birim x 10 TL = 500 TL 19 Mart 20 birim x 15 TL = 300 TL 31 Mart 40 birim x 15 TL = 600 TL Toplam sevk maliyeti TL Dönem sonu stok maliyetini hesaplarken ise; 31 Marttaki 40 birim sevki 8 Martta kalan 230 birimden çıkrtalım 230 birim 40 birim = 190 birim 8 Marttaki alım fiyatı 15 TL olduğuna göre 190 birim x 15 TL = TL 25 Marttaki alımdan hiç sev etmediğimiz için 300 birim x 20 TL = TL dır O halde dönem sonu stok maliyeti = TL TL = TL dır. FİFO YÖNTEMİNİN AVANTAJLARI :Dayanıksız ürünlerin (bozulma çürüme) ilk önce sevkini sağladığından maliyet düşürücü etki yapar. Bilançodaki stoklar, son alış fiyatlarıyla değerlendiğinden gerçek piyasa fiyatına daha yakın olacaktır. Fiyatların yükseldiği durumlarda dönem karı yüksek görünecektir. FİFO YÖNTEMİNİN DEZAVANTAJLARI :Fiyatların yükseldiği durumda aşırı kar, aşırı vergi ödenmesine ve aşırı kar payı dağıtılmasına sebebiyet verir. Satın alınan ilk madde malzemelerin yerine yenisi konduğu durumlarda daha yüksek fiyatlara katlanılır. Fiyatlar düştüğü durumlarda ise maliyet yükselecek ve dönem karı düşecektir. Yatırımlar azalacaktır.

18 SON GİREN İLK ÇIKAR (LİFO) YÖNTEMİ Bu değerleme yönteminde işletmede kullanılan üretime sevk edilen veya satılan malların işletme stoklarına en son girenlerden olduğu kabul edilir. Bu yönteme göre çıkışlar işletmeye en son giren mallardan başlar, mallar satılırken öncelikle işletmeye en son alınan mallardan çıkış yapılır ve bu sistem böyle devam eder. Satılan malların maliyeti çıkış sırası gelen partinin birim maliyetine göre hesaplanır. Mevcut stokların maliyet değeri ise işletmeye önceden giren malların birim maliyetine göre bulunur. LIFO stok değerleme yöntemi fiyatların yükseldiği dönemlerde satılan malın maliyetini gerçeğe yakın hesaplayarak brüt satış karının şişirilmesini önler. Bununla beraber stoklar, daima ilk giren partilerin birim fiyatıyla değerlendiğinden gerçekten çok düşük bir değerle bilânçoda yer almış olur. Stok miktarının yılar boyunca çok az değişmesi yıllar öncesi stok değerini aynen veya ona çok yaklaşık bir değerle yıllar sonraki bilânçoya taşır sayılı Kanun ile V.U.K. un 274. Maddesi Mükellefler satın aldıkları veya imal ettikleri emtianın maliyet bedelini LİFO yöntemi uygulamak suretiyle de tespit edebilirler. Bu yöntemi seçenler en az beş yıl süre ile bu yöntemden vazgeçemezler şeklinde değiştirilmiştir. Kanun değişikliğinin gerekçesi para değerindeki düşüşlerin stok değerinde yarattığı suni artışlar yoluyla mükelleflerin enflasyon kazançları üzerinden vergi ödemelerinin önlenmesi olarak ifade edilmiştir. ÖRNEK : TARİH İŞLEM BİRİM FİYAT MİKTAR TUTAR 1 Mart Devir Mart Sevk 50 8 Mart Alım Mart Sevk Mart Sevk Mart Alım Mart Sevk 40 Bu veriler ışığında üretime sevk edilen ve dönem sonu stokta kalan X cinsi malzemenin LİFO yöntemine göre maliyetlerini bulunuz CEVAP: Son giren ilk çıkar yönteminde üretime sevk edilen malzemeler en son alınan stoktan başlayarak maliyetlendirilir. Üretime sevk maliyetinin hesaplanması: 31 Mart tarihide üretime sevk vardır. 40 birim sevkin fiyatını 25 Marttaki birim fiyattan alırız. 40 birim x 20 TL = 800 TL. 25 Martta stoktaki 300 birim malzemeden 40 birimini sevk ettiğimiz için 25 Martta stoklarda 300 birim- 40 birim = 260 birim malzeme kalmıştır. 19 Martta ki üretime sevk 70 birimdir. 8 Martta stokta 250 birim malzeme vardır. Sevki de bu alımın içinden yapabiliriz bu da birim fiyatı 15 TL olarak alması gerektiği anlamına gelir. 70 birim x 15 TL = TL 19 Marttaki üretime sevkin maliyetidir. Stokta kalan miktar ise 250 birim -70 birim = 180 birimdir 12 Marttaki sevkimiz 100 birimdir 8 Mart alımdan stoklarımızda 180 birim malzeme kalmıştı. O halde 12 Marttaki sevki de bu alımdan yapabiliriz. 100 birim x 15 = TL dır. 8 Martta stokta kalan malzeme 180 birim 100 birim = 80 birimdir

19 5 Marttaki sevki 1 Marttaki alımdan yapmalıyız. 50 birim sevk 1 Marttaki 10 TL fiyattan maliyetlendirilir. 50 birim x 10 TL = 500 TL dır. Stokta kalan miktar ise 200 birim 50 birim = 150 birimdir.. Toplam üretime sevk maliyetine bakarsak; 5 Mart 50 birim x 10 TL = 500 TL 12 Mart 100 birim x 15TL = TL 19 Mart 70 birim x 15 TL = TL 31 Mart 40 birim x 20 TL = 800 TL Toplam sevk maliyeti TL Dönem sonu stok maliyetini hesaplarken ise; 1 Mart 150 birim x 10 TL = TL 8 Mart 80 birim x 15TL = TL 25 Mart 260 birim x 20 TL = 5.200TL Toplam sevk maliyeti TL LİFO YÖNTEMİNİN AVANTAJLARI : Fiyatlar yükseldiği dönemlerde karların daha düşük görünmesi sağlanacaktır. Maliyetler, son piyasa fiyatına yakın değerlerden olduğu için gerçeğe yakın karlar ortaya çıkacaktır. LİFO YÖNTEMİNİN DEZAVANTAJLARI : Fiyatların sürekli yükseldiği durumlarda, bilançoda yer alan stokların çok eski tarihli olması nedeniyle değeri çok düşük görünecektir. İzleyen dönemlerde bu stokların üretime sevki; maliyeti düşürerek aşırı kar sonucu fazla vergi ödenmesini zorunlu kılacaktır SABİT FİYATLARLA DEĞERLEME YÖNTEMİ : Depodan üretime sevk edilen mallar dönem sonuna kadar sabit fiyatla değerlenir, dönem sonunda ise gerçekleşen fiyatla arasındaki fark, muhasebe kayıtlarına intikal ettirilir. Bu yöntem; tahmini maliyet sistemi ve standart maliyet sistemi uygulandığında geçerli olur. Tahmini maliyetin belirlenmesinde geçmişteki fiyatlardan faydalanılır. Standart fiyatlarda ise, piyasa fiyatları göz önüne alınır. PİYASA FİYATIYLA DEĞERLEME YÖNTEMİ : Değerlemede o an için piyasada cari olan fiyatlar esas alınır. Piyasa Fiyatı ve Alış Maliyetinden Düşük Olanıyla Değerleme : Alış maliyeti ile cari piyasa fiyatı değerinden hangisi daha düşük ise, DİMM o değerle değerlenir. Diğer yöntemlerin belirlenmesi sonucu oluşacak değerler ile cari piyasa fiyatı karşılaştırılarak hangisi daha düşükse onunla değerlendirilir. Avantajları : Olası zararların karşılanması, dönem karlarını daha düşük göstermesi, gerçek olmayan kar dağıtımlarını önlemesi.

20 İŞÇİLİK MALİYETLERİ İŞÇİLİK GİDERLERİNİN SINIFLANDIRILMASI : Direkt İşçilik : Ürün ya da hizmetin üretilmesinde doğrudan doğruya yüklenebilen işçilik giderleridir. 2 - Endirekt İşçilik : Ürün ya da hizmetin üretilmesinde doğrudan doğruya yüklenemeyen (dağıtım anahtarları vasıtasıyla yüklenebilen) direkt işçilik giderleri dışında kalan işçilik giderleridir. Endirekt işçilik giderleri; Üretimle doğrudan ilgili olmayan işçilikler. Örneğin, temizlik işinde çalışan işçiler için hesaplanan işçilikler. Üretilen mamul/hizmetlere doğrudan yüklenemeyen işçilikler. Örneğin, ustabaşı ücret. Direkt işçi olarak çalışan işçilerin başka işler yapması sonucu hesaplanan işçilikler. Örneğin, imalat işinde çalışan bir işçinin, çalıştığı makinenin bakım-onarımını yapması esnasında hesaplanan işçilik. Direkt işçi olarak çalışanların esas ücretleri dışında kalan ücretleri. Örneğin, izin ücretleri prim ve ikramiyeler. İşçilik Miktarının Belirlenmesinde Kullanılan Belgeler : 1 İşçi saat kartları (Puantaj devam çizelgeleri) 2 İşçi çalışma kartı (Hangi işyerinde ne kara süre geçirilmiştir.) 3 İşçi çalışma kartı özeti. ÜCRET SİSTEMLERİ : Zaman Temeline Göre : Oluşan üretim düzeyine bakılmaksızın her bir zaman dilimi için iş görene belirli bir ücret ödenir (saat, gün, hafta, ay veya yıl gibi.). Avantajları : Kolay uygulanan, iş görene sabit gelir sağlayan ve baskı yaratmayan bir sistemdir. Sakıncaları : Teşvike yer vermez, üretim düştüğünde birim maliyeti artırır, iş görenler arasında çalışan-çalışmayan ayrımı güçleşir. Örnek : Saat ücreti 4 lira olan bir işçinin günde 5 saat çalışması halinde 3 günlük ücreti kaç liradır? Hak edilen Ücret = (5 x 3) x 4 = 60 lira Akord (Parça Başı) Esasına Göre Ücret : Parça başı ya da üretim miktarı esas alınarak düzenlenen ödeme planıdır. Yapılan iş ile ödenen ücret arasında doğrudan orantı vardır. Ne kadar çok iş, o kadar çok ücret. Avantajları : Üretimi teşvik ettiğinden verimlilik artar. Yapılan iş ile ücretin doğru orantılı olması. İşçinin kontrolüne fazla ihtiyaç duyulmaması. Dezavantajları : İşçinin ve üretim araçlarının aşırı yıpranmasına sebebiyet verir, kaliteyi düşürür, işçi işveren arasında çalışılmayan zamana ilişkin düşük ücret problemi oluşturur. Zaman Akordu : Bir birimin üretilmesi için geçen zamanın dakika cinsinden belirlenmesidir. İş görenin alacağı akord ücreti, akord dakikalarıyla gösterilen toplam üretim miktarının tespit edilmiş akord faktörüyle yapılması sonucu elde edilir.

21 Örnek Bir iş gören 10 lira / saat ücretiyle çalışmakta olup, 0,15 akord zammı almaktadır. Akord zamanı 1 birim için 20 dakikadır. İş gören normal çalışma gününde 35 birim üretmiştir. İşçinin zaman akorduna göre toplam günlük kazanç nedir? Akord Faktörü = [10 + (10 x 0,15)] / 60 dk = 11,5/60dk = 0,19 lira/dk Günlük Kazanç: 35 birim x 20 dk x 0,19 lira/dk = 133 lira Para Akordu : İş gören, önceden tespit edilmiş akord ücretine göre ürettiği her bir parça için akord ücreti alır. Üretim miktarı arttıkça ücret de artar. Örnek :A mamulü için belirlenen akord ücret 7 liradır. İşçi, günde 9 adet A mamulü üretmektedir. Bu içinin hak ettiği ücret para akorduna göre kaç liradır? Ücret = 7 x 9 = 63 lira Grup Akordu : Üretimin, grup halinde yapılmasının zorunlu olduğu durumlarda uygulanır. Saat ücreti esas alınır. Her iş görenin alacağı ücret, grup akordunda kendisine düşen pay kadardır. Payın hesabında; Her işçinin normal çalışma ücretleri bulunur. Bunun için saat ücreti ile çalışılan saat çarpılır. Dağıtım faktörü bulunur. Bunun için akord ücreti normal ücret toplamına bölünür. Her işçiye düşen akord ücreti hesaplanır. Bunun için dağıtım faktörü ile işçinin normal ücreti çarpılır. Örnek : 3 iş görenin birlikte ürettikleri bir mamul için hak edilen toplam akord ücreti 600 liradır. Her bir iş gören için hesaplanan toplam ücret kaç liradır? İş gören Çalışılan saat Saat ücreti Normal Ücret Toplamı A B C Dağıtım Faktörü = 600 / 300 = 2 İş gören Normal Ücret Akord Faktörü Fiili Ücret Toplamı A 110 x B 120 x C 70 x Örnek :Bir İş gören 40.-TL/saat ücreti ile çalışmakta olup, 0,20 akord zammı almaktadır. Akord zamanı ise 1 birim üretim için 20 dk. dır. 35 birim üreten iş görenin akord ücretini hesaplayınız. Akord Ücreti : Saat Ücreti + (Akord Zamanı / 60) Akord Zamanı Akord Ücreti : Saat ücreti x Akord zammı : 40 YTL + (40 x 0,20) = = 48 / 60 = 0,8 YTL/dk Bir birim için 20 dk gerekli ise 35 birim için = 20 x 35 = 700 dk. 700 x dakika başı akord zammı = 700 x 0,8 = 560 YTL Prim Esasına Göre Ücret Sistemi : Bu sistemde, en az ücrete ek olarak normal verim üzerindeki çalışmaya prim verilir. Yani, üretim artışı, zaman tasarrufu, enerji tasarrufu, Direkt İlk Madde Malzeme Maliyetleri tasarrufuna ve kalite artışı gibi etkenlerde uygulanan bir sistemdir.

22 Yaygın olan sistemler; Halsey Rowan Gantt (En az ücretin yanında günlük ücretin 0,35 i prim olarak verilir) Taylor (Az üretim yapan iş görene az, çok üretim yapana çok ücret verilir) Bedaux (Bedo) (1 saatte 60 bedoluk işi aşan iş görene, aşılan miktarın 0,75 i prim Emerson (Standart üretim miktarı üzerinden ek prim verilir.) Ross (Fazla üretimin 0,25 i prim olarak verilir) ÖZELLİKLİ İŞÇİLİK GİDERLERİ : Boşa Geçen Zaman İşçiliği : İşçinin üretim mahallinde olmasına rağmen çeşitli nedenlerden dolayı çalışamadığı zaman diliminde geçen sürelere denir. Boşa Geçen Zaman İşçiliğine Sebep Olan Olağan Durumlar : Makine arızaları, Tedarikindeki aksaklıklar Kapasite düşüklüğü Enerji kesilmeleri, Üretim fonksiyonlarındaki aksaklıklar Bu aksaklıklara ilişkin direkt işçilik maliyetleri Genel Üretim Giderleri hesabında izlenir. Boşa Geçen Zaman İşçiliğine Sebep Olan Olağanüstü Durumlar : Grev-lokavt, Yangın, Heyelan, Fırtına, Deprem vb. doğal afetler ilgili yasal mercilerce yapılacak tespitler sonucunda bu giderler, Kar/Zarar hesabına direk olarak alınır. Örnek : Saat ücreti 30 TL olan bir işçi günde 8 saat çalışmakta ve bu sürenin 5 saatlik kısmı grev nedeniyle boşa geçirmektedir. Yevmiye kaydını yapınız. DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ 90 ÇALIŞMAYAN KISIM GİDERLERİ 150 İLGİLİ HESAPLAR 240 Örnek : 25 Saat ücreti 10 TL olan bir işçi günde 8 saat çalışmış olup, bu sürenin 3 saatlik kısmını enerji kesilmesi nedeniyle boşa geçirmiştir. Yevmiye kaydını yapınız. DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ 50 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ 30 İLGİLİ HESAPLAR 80 FAZLA ÇALIŞMA Normal çalışma saatleri dışında çalışılan zamanlar için ödenen ek ücretlere fazla çalışma ücreti denir. Yapılan bu ek ödemeler; Tam kapasite ile çalışılması esnasında, fazla çalışmanın hangi siparişe ait olduğu biliniyorsa gider, direkt işçilik olarak ele alınır. Fazla çalışmanın belli bir iş ile bağlantısı kurulamıyorsa Genel Üretim Giderleri olarak değerlendirilir. Fazla çalışma, belirli bir siparişin artışı için yapılıyorsa ve müşteri bunu kabul ediyorsa Direkt İşçilik olarak değerlendirilir.

23 Fazla çalışma, kapasite eksikliği nedeniyle yapılıyorsa Genel Üretim Giderleri. olarak ele alınır. Örnek : Kapasite düşüklüğü nedeniyle günlük 8 saat normal çalışma süresi olan işçi 2 günde 20 saat çalışmıştır. Saat ücreti 30 lira olan işçinin, fazla çalışma primi; saat ücretinin 0,50 sidir. İşçinin fazla çalışma ücreti ile yapılması gereken yevmiye kaydı nasıl olacaktır? Normal çalışma ücreti 8 saat x 2 gün x 30 lira = 480 lira Fazla çalışma ücreti 2 saat x 2 gün x 30 lira = 120 lira Fazla çalışma zammı 2 saat x 2 gün x 15 lira = 60 lira Toplam = 660 lira 720 DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ GENEL ÜRETİM GİDERLERİ 60 İLGİLİ HESAPLAR 660 YILLIK ÜCRETLİ İZİN VE İKRAMİYELER : Bir Genel Üretim Giderleri. unsuru olan yıllık izin ve ikramiyeler, genellikle yaz aylarında verildiğinden, verildiği ayın maliyetlerinde şişmelere neden olurlar. Onun içindir ki bu ücret ve ikramiyeler yıla (12 aya) bölünerek her ay Genel Üretim Giderleri. hesabına borç, 373 Maliyet Gider Karşılıkları Hesabına alacak kaydedilirler. Dönem sonunda gerçekleşen rakamlar ile kayıtlar arasında oluşan farklar, stok ve satışların maliyetine aktarılarak kapatılırlar. Örnek :İşletme, işçileri için 2012 yılında ödeyeceği yıllık izin ücretini 240 lira olarak tahmin etmiştir. Bu durumda her ay sonu yapılacak yevmiye kaydı nasıl olacaktır? 240 lira / 12 ay = 20 lira / ay 730 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ MALİYET GİDERİ KARŞILIĞI 20 Örnek : İşçilerden bir kısmı 80 liralık yıllık ücretlerini kullanmıştır. 373 MALİYET GİDERİ KARŞILIĞI KASA 80 Örnek : Yıllık ücretli izin ücreti, tahmin edilen tutardan 10 lira fazla ödenmiştir. Bu durumda yapılacak muhasebe kaydı nasıl olacaktır? 730 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ MALİYET GİDERİ KARŞILIĞI KASA 170 Örnek : Yıllık ücretli izin ücreti, tahmin edilen tutardan 30 lira eksik ödenmiştir. Bu durumda yapılacak muhasebe kaydı nasıl olacaktır? 373 MALİYET GİDERİ KARŞILIĞI KASA GENEL ÜRETİM GİDERLERİ 30.

24 KIDEM TAZMİNATLARI : İşçilere verilen kıdem tazminatları da tıpkı yıllık ücretli izin gibi dikkate alınarak yıl içinde her ay sonunda kayıtlara alınır. Yalnız burada 373 hesap yerine 472 Kıdem Tazminatı Karşılıkları Hesabı kullanılır. İzleyen yılda bu hesabın ödenmesi beklenen kısmı 372 hesaba alınır. Örnek :İşletme, işçileri için 780 lira kıdem tazminatı hesaplamıştır. Her ay sonu itibariyle yapılması gereken yevmiye kaydı nasıl olacaktır? 730 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ KIDEM TAZMİNATI KARŞILIĞI 65 Örnek :Geçmiş yıllarda hesaplanan ve bilançoda görülen 600 liralık kıdem tazminatının 200 liralık kısmı izleyen dönemde ödenecektir. Bu durumda yapılması gereken yevmiye kaydı nasıl olacaktır? 472 KIDEM TAZMİNATI KARŞILIĞI KIDEM TAZMİNATI KARŞILIĞI 200 Örnek :Dönem içinde 200 liralık kıdem tazminatının ödemesi yapılmıştır. Bu durumda yapılacak yevmiye kaydı nasıl olacaktır? 372 KIDEM TAZMİNATI KARŞILIĞI 200 İLGİLİ HESAPLAR 200

25 GENEL ÜRETİM MALİYETLERİ GENEL ÜRETİM MALİYETLERİ Direkt işçilik ve direkt malzeme dışında kalan ve imalatla ilgili olan bütün maliyetler Genel Üretim Maliyetleri (GÜM.) başlığı altında toplanabilir. Örneğin endirekt malzeme ve endirekt işçilik gibi Genel Üretim Maliyetlerinin Özellikleri: 1- Bu maliyetlerle mamuller arasında direkt bir ilişki yoktur. 2- Birbirinden çok farklı nitelikte birçok maliyetin birleşmesiyle oluşur. 3- Bu maliyetlerin bir kısmı zaman içinde düzensiz bir dağılım gösterir. 4- Bu maliyetlerin bir kısmının kesin tutarları ancak yılsonunda belli olur. 5- Yıllık tutarları belli olan bazı maliyetlerin bir kısmının maliyetlere yüklenmesi istenmeyebilir. Maliyet yapısının unsurları 1- Sabit Giderler: Belirli bir zaman dilimi ve faaliyet hacmi içinde, faaliyet hacmindeki artış ve azalışlarından etkilenmeyen aynı kalan giderlerdir. Bu giderleri faaliyet hacmi karşısında toplam olarak sabit kalırlar ancak birim başına değişkendirler. Örnek; kira, amortisman giderleri 2- Değişken Giderler: Faaliyet hacmine bağlı olarak artan veya azalan giderlerdir. Başka bir ifadeyle iş hacmiyle aynı yönde artan veya azalan giderlerdir. Değişken giderler toplam olarak değişir ancak üretim hacmi karşısında birim olarak sabit kalırlar. Karma Maliyetler: Karma maliyetler hem sabit hem de değişken maliyetleri içeren maliyetlerdir. Karma maliyetlere yarı değişken maliyetler adı da verilebilir. Karma maliyetler üstüne geliştirilen teknikler muhasebe tekniği, en yüksek ve en düşük noktalar tekniği, dağılım grafiği tekniği ve en küçük kareler tekniğidir. KARMA MALİYETLERİN ANALİZİ : a) Maliyet Fonksiyonu Olarak İfade Edilmesi : Genel Üretim Maliyetleri. nin sabit ve değişken kısımlarının belirlenmesi amacıyla kullanılan faaliyet hacmi ölçüleri (direkt işçilik saati, makine saati, üretim miktarı vb ) Üretim değişmelerinde toplam maliyet değişirken, birim maliyetler değişmez. Örnek :İşletmenin aylık sabit maliyetlerinin 500 TL, değişken maliyetlerinin de işçilik saati başına 0,55 TL olduğunu ve gelecek ay 400 işçilik saatlik bir çalışma programının olduğu kabul edersek maliyet kaç liradır? MALİYET = [Sabit Maliyet + (Birim Değişken Maliyetlerin x Faaliyet Hacmi) Y = a + bx Maliyet = (0,55 x 400) = = 720 YTL En Yüksek En Düşük Noktalar Tekniği : Örnek : Bir üretim yerinin Genel İmalat maliyetleri aşağıdaki gibidir: Aylar DİS (X) Genel İmalat maliyetleri (Y) Ocak Şubat Mart Nisan

26 Düşük Yüksek noktalar yöntemine göre DİS başına değişken Genel İmalat maliyetleri kaç TL dir? 1. Bu yöntemde en yüksek ve en düşük faaliyet hacimleriyle bu hacimlerdeki Genel İmalat maliyetleri tutarları kullanılır. 2. Maliyetlerin değil faaliyet hacminin en yüksek ve en düşüğü verilir. 3. Maliyet farkları hacim farklarına bölünür. ( )/( )=19 TL / DİS Düşük-yüksek noktalar yöntemine göre sabit Genel İmalat maliyetleri kaç TL dir? Düşük ya da yüksek faaliyet hacimlerinden birisi kullanılır. (hangisinin seçildiği farketmez) Formüle etmek gerekirse; (Faaliyet hacmi x saat başına değişken GİM) Toplam GÜG 5000 DİS x 19 TL / DİS = Toplam değişken GÜG = sabit GÜG En Küçük Kareler Tekniği : Dağılım grafiğindeki çeşitli noktalardan oluşan düşey uzaklıkların karelerinin toplamının en küçük olduğu doğrunun denkleminin objektif olarak tespiti oluşturur. İşletmenin tespiti değerler, normal denklemlerde yerine konarak, iki bilinmeyenli denklem çözümüyle değişken maliyet bulunur. Bulunan değer çeşitli noktalara konularak sabit maliyet bulunur. GENEL ÜRETİM GİDERLERİNİN BÜTÇELENMESİ : 1 Faaliyet Hacminin Tahmini : Tahmin yaparken; Teorik (Kuramsal) Kapasite Pratik Kapasite Ortalama Kapasite ve Beklenen Kapasiteyi göz önünde bulundurmak gerekir. Kapasite hesaplamalarında; Yıl 360 gün ya da 52 hafta Ay 30 gün Gün ise 8 saat olarak dikkate alınır. Teorik Kapasite : Üretimde hiçbir aksama olmaması durumunda ulaşılabilecek en son kapasitedir. Pratik Kapasite : Fiilen ulaşılması normal sayılan bu kapasite, teorik kapasiteden çeşitli nedenlerden dolayı (bakım-onarım, resmi tatiller, enerji kısıtlamaları vb..) boşa geçen zamanların düşülmesiyle ortaya çıkan kapasitedir. Ortalama Kapasite : (İşletmenin orta vadedeki kapasitesidir. Pratik kapasiteden daha düşüktür. Beklenen Kapasite : Yıllık satış tahminlerine göre gelecek yıl için hesaplanan kapasitedir. Sadece gelecek yılı içerir.

27 MALİYET DAĞITIMLARI MALİYET DAĞITIMLARI Masrafların yapıldığı veya yüklendiği hesap ünitelerine masraf yerleri (Maliyet Yerleri) denir. Üç masraf yeri vardır. a- Esas Masraf Yerleri: Mamulün üzerinde fiilen çalışılan teknik ünitelerdir. b- Tali Masraf Yerleri: İşletmenin esas konusu dışında kalan fakat üretimin teknik icabı olarak işletme dahilin de üretilen bazı tali mamuller üzerinde çalışılan teknik ünitelerdir. c- Yardımcı Masraf Yerleri: Esas mamul ve tali mamuller üzerinde fiilen çalışılmamakla birlikte işletme için bazı hizmetlerin yapıldığı kıymetlerin yaratıldığı dairelerdir. Bunların mamullerle doğrudan doğruya ilgisi olmaması nedeniyle dolaylı olarak yüklenirler. Yardımcı masraf yerleri, yardımcı üretim gider yerleri ve yardımcı hizmet gider yerleri olarak ikiye ayrılır. Örneğin; yemekhane yardımcı hizmet gider yeridir. Ancak buhar veya enerji gider yerleri yardımcı üretim gider yerleridir. Masraf dağıtımı üç şekilde olmaktadır. Birinci Dağıtım: Masraf çeşitlerinin masraf yerlerine dağıtılması Örnek: (X) İşletmesinin bazı bilgileri aşağıdaki gibidir. CEVAP Gider Yeri Tutarı Dağıtım Ölçüsü Aydınlatma Gideri 800 Ampul sayısı Yakıt Giderleri 600 Petek sayısı Dağıtım yerleri Ampul Sayısı Petek Sayısı Yemekhane 6 10 (A) Atölyesi 4 6 (B) Atölyesi Toplam Bu verilere dayanarak aydınlatma ve yakıt giderlerinin dağıtımını yapınız Birim Aydınlatma Gideri= Toplam Aydınlama Gideri Toplam Ampul Sayısı Birim Aydınlatma Gideri = 800 TL. = 40 TL 20 Ampul Yemekhane için= 6 ampul x 40 = 240 TL (A) Atölyesi için= 4 ampul x 40 = 160 TL (B) Atölyesi için= 10 ampul x 40 = 400 TL b- Yakıt Giderinin Dağıtımı

28 Birim Yakıt Gideri: Toplam Yakıt Gideri Toplam Petek Sayısı Birim Yakıt Gideri = 600 TL. = 20 TL 30 Petek Yemekhane için = 10 petek x 20 = 200 TL (A) Atölyesi için = 6 petek x 20 = 120 TL (B) Atölyesi için = 14 petek x 20 = 280TL Yemekhanenin toplam gideri = 440 TL ( A ) Atölyesinin toplam gideri = 280 TL ( B ) Atölyesinin toplam gideri = 680 TL İkinci Dağıtım: Yardımcı masraf yerlerinde toplanan masrafların esas masraf yerlerine dağıtılması Yardımcı Masraf Yerlerinin Esas Masraf Yerlerine Dağıtımı (İkinci Dağıtım ) Beş yöntemle ikinci dağıtım yapılır. a- Basit ( Direkt-Doğrudan ) Dağıtım Bu yöntemde yardımcı daireler birbirlerine pay alıp vermeden kendi masraflarını esas masraf yerlerine dağıtırlar. Örnek: Bir sanayi işletmesinde Yemekhane ve Bakım Onarım olarak iki hizmet gider merkezi Torna ve Tesviye olarak da iki işlem gider merkezi vardır. Gider merkezlerinin birinci dağıtım sonucu toplanan giderler aşağıda verilmiştir. Yemekhane: 200 TL Personel Sayısı Bakım-Onarım: 300 TL Makine Saati Torna: 500 TL Tesviye 550 TL GİDER MERKEZLERİ PERSONEL SAYISI MAKİNA SAATİ Yemekhane 10 5 Bakım- Onarım Torna Tesviye Hizmet gider merkezlerinin dağıtımında işletme Direkt dağıtım yöntemini uygulamaktadır. İkinci dağıtımda ilgili hesapları yapınız ve gider dağıtım tablosunu işleyiniz. Cevap: Direkt dağıtımda yardımcı hizmet gider yerleri kendilerine ve birbirlerine pay vermezler. Yemekhane Gider Merkezinin Dağıtımı: Yemekhanenin Gideri: 200 TL Torna ve Tesviyede çalışan personel sayısı: 30+20= 50 kişi Birim Yemekhane Gideri = 200 = 4 TL

29 50 Yemekhaneden Tornaya verilen pay = 4 TL x 30 = 120 TL Yemekhaneden Tesviyeye verilen pay = 4 TL x 20 = 80 TL Bakım Onarım Gider Merkezinin Dağıtımı: Bakım Onarım Gideri: 300 TL Torna ve Tesviyede çalışılan makine saati: 20+10= 30 Makine Saati Birim Bakım Onarım Gideri = 300 = 10 TL 30 Bakım Onarımdan Tornaya verilen pay = 10 TL x 20 = 200 TL Bakım Onarımdan Tesviyeye verilen pay = 10 TL x 10 = 100 TL b- Kademeli Dağıtım (Merdiven Metodu) Kademeli dağıtım yöntemi yardımcı masraf dairelerinin daireler ile ilişkisini tek yönlü olarak halleder. Masrafların tek taraflı dağıtımı her daireye gerektiği kadar masraf yüklenmesini engeller. Dolayısıyla masrafların yüklenmesi eksik ve hatalı olur. Kademeli dağıtımda yardımcı dairelerin birbiri arasındaki değer ve hizmet alışverişini yalnızca kısmen ve tek taraflı olarak çözümleyen bir yöntemdir. Bu yöntemde, bir yardımcı daire dağıtım tablosunda yalnızca kendisinden sonra yer alan yardımcı dairelere pay verir, fakat kendisi onlardan pay almaz. Böyle bir sakıncayı gidermek için dağıtıma en fazla olan yardımcı daireden başlanır. Bir yardımcı dairenin maliyeti dağıtılırken, o dairenin kendi faaliyet ölçüsü ve kendinden önceki dairenin faaliyet ölçüleri dikkate alınmaz. İkinci dairenin maliyetleri dağıtılacaksa bir önceki daireden aldığı pay da dikkate alınarak toplam maliyeti, faaliyet ölçüsü ile oranlanır ÖRNEK: Bir işletmenin dönem sonu itibariyle, üretim giderlerinin, gider yerleri itibariyle birinci dağıtım toplamları ve dağıtım ölçüleri aşağıdaki gibidir. 1.Dağıtım Toplamları Dağıtım Ölçüleri Çalışan Sayısı Bak-Onarım Saati Esas Üretim Gider Yerleri Yardımcı Üretim Gider Yerleri Yemekhane B-Onarım İstenilen: Giderlerin ikinci dağıtımını kademeli dağıtım yöntemine göre yapınız. (Dağıtıma, Bakım-Onarım gider yerinden başlanacaktır) CEVAP: Dağıtıma Bakım Onarım gider yerinden başlanacağı belirtildiği için ilk önce B/O dan dağıtıma başlanır. Kademeli dağıtımda yardımcı gider yeri kendisine ve kendinden bir önceki gider yerine pay vermez ancak kendinden sonra gelen yardımcı gider yerine pay verir. B/O Giderinin Dağıtımı: B/O gider yerinin gider toplamı TL dir ve buharın dağıtımını bakım onarım saatine göre yapmamız gerekir. Buharı dağıtırken kullanılan bakım onarım

30 saatlerini öncelikle toplamamız gerekir. Kuralımız bir gider yeri kendisine ve kendinden bir önceki gider yerine pay vermez olduğu için B/O kullandığı bakım onarım saatini hesaplama içine almayız o halde dağıtımda toplamamız gereken bakım onarım saatleri yemekhane Esas 10 ve Esas 11 gider yerleridir.. Yemekhane = 50 Bakım Onarım Saati Esas 10 = 90 Bakım Onarım Saati Esas 11 = 60 Bakım Onarım Saati TOPLAM = 200 Bakım Onarım Saati Birim B/O Gideri = = TL 200 B/O dan Yemekhaneye verilen pay = 50 x TL = TL B/O dan Esas 10 a verilen pay B/O dan Esas 11 e verilen pay = 90 x TL = TL = 60 x TL = TL Yemekhane Giderinin Dağıtımı Yemekhane gider yerinin gider toplamı TL dir ve yemekhane dağıtımını çalışan sayısına göre yapmamız gerekir. Yemekhane dağıtırken çalışan sayılarını öncelikle toplamamız gerekir. Kuralımız bir gider yeri kendisine ve kendinden bir önceki gider yerine pay vermez olduğu için B/O ve yemekhanenin çalışan sayılarını dikkate almayız o halde dağıtımda toplamamız gereken çalışan sayıları Esas 10 ve Esas 11 dir.. Esas 10 = 65 çalışan sayısı Esas 11 = 60 çalışan sayısı TOPLAM =125 Çalışan Sayısı Bir gider yeri kendinden sonrakine pay verdiği için Bakım onarımın Yemekhaneye vermiş olduğu pay Yemekhane giderinin üstüne ilave edilir. B/O dan Yemekhaneye verilen pay = 50 x TL = TL Yemekhane gideri = TL Toplam Yemekhane Gideri = TL TL = TL Birim Yemekhane Gideri = TL = TL 125 Yemekhaneden Esas 10 a verilen pay = 65 x TL = TL Yemekhaneden Esas 11 e verilen pay = 60 x TL = TL c- Planlı Dağıtım: Kademeli dağıtım yönteminin sakıncalarını ortadan kaldıran bir yöntemdir. Planlı dağıtımda yardımcı dairelerin masrafları önceden bütçelenir ve bunlar bütün dairelere dağıtılır. d- Karşılıklı Dağıtım (Turlama) Bu yöntemde her bir yardımcı daire oranlar dahilinde birbirlerine pay verirler. Aradaki fark bitinceye kadar karşılıklı olarak dağıtım yapılır. İkinci aşamada yardımcı dairelerin masrafları esas masraf yerlerine dağıtılır. d- Matematik Dağıtım:

31 Yardımcı daireler arasındaki dağıtımın daha hassasiyetle yapılması istendiğinde matematik metot uygulanır. Bu yöntemin ana ilkesi, her dairenin diğerlerine dağıttığı masrafların toplamının kendi ilk masrafları ile diğer dairelerden aldığı masraf payları toplamına eşit olmalıdır. ÖRNEK X işletmesinde Buhar ve Tamirhane olarak iki yardımcı daire A ve B olarak da iki esas daire bulunmaktadır. 1. Dağıtımlar şöyledir. Buhar Tamirhane A. Maliyet Yeri B. Maliyet Yeri Buhar Dairesinin Maliyet Dağıtımı (B) Tamirhaneye % 20 A. Maliyet Yerine % 50 B. Maliyet Yerine % 30 Tamirhane Dairesinin Maliyet Dağıtımı (T) Buhara % 10 A Maliyet Yer. % 50 B Maliyet Yer. % 40 Matematik dağıtıma göre A ve B maliyet yerlerinin toplam maliyetleri ne kadardır? CEVAP : Matematiksel dağıtımda Yardımcı daireler birbirlerine pay verdiklerinden kendi aralarındaki maliyet alışverişini hesaplamak gerekir. Bunu da denklem oluşturarak hesaplayabiliriz. Buhara B Tamirhaneye de T dersek Buharın denklemini kuralım: Buharın gideri TL dir. Tamirhane buhara 0,10 pay vermektedir. O halde buharın toplam gideri TL + Tamirhanenin 0,10 u dur. Denklem şöyledir: B = ,10 T Tamirhanenin denklemini kuralım: Tamirhanenin gideri TL dir. Buhar Tamirhaneye 0,20 pay vermektedir. O halde tamirhanenin toplam gideri TL + Buharın 0,20 u dur. Denklem şöyledir T = ,20 B Şimdi B denkleminde T gördüğümüz yere T denklemini yazalım B = ,10 T B = ( B) B = B B 0.02B = ,98B = ,98 0,98 B = Buharın dağıtılacak tutarı TL dir. Şimdide T denkleminde B gördüğümüz yere TL yazalım:

32 T = ,20B T = (0.20 x 3300) T = = YTL Buhar Maliyetlerinin Dağıtımı Tamirhaneye 3300 x %20 = 660 YTL A. Maliyet Yerine 3300 x %50 = YTL B. Maliyet Yerine 3300 x % 30 = 990 YTL Tamirhane Maliyetlerinin Dağıtımı Buhara 3000 x % 10 = 300 YTL A. Maliyet Y 3000 x % 40 = YTL B. Maliyet Y 3000 x % 50 = YTL YTL A. Maliyet Yerinin Toplamı = = YTL 151 YARI MAMUL ÜRETİM 711 DİREKT İLK MADDE MALZEME GİDER YANSITMA 721 DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ YANSITMA 731 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ YANSITMA

33 SİPARİŞ MALİYET SİSTEMİ TANIM : Çeşitli tür ve müşterilerin istekleri ile verdikleri siparişler üzerine üretim yapan işletmelerde, her bir mamul veya mamul grubunun maliyetlerinin ayrı ayrı izlendiği sistemdir. Bu sistemi büyük veya birbirinden ayrı nitelikteki mamulleri üreten işletmeler kullanır. İnşat, uçak, makine gibi. TEMEL İLKELER : Üretime başlanacak her bir sipariş emri için numaralanmış ayrı sipariş kartı açılır. Sipariş emriyle ilgili DİMM maliyetleri, İlk Madde Malzeme İstek Fişi ne; D.İ Maliyetleri İşçi Çalışma Kartlarına ve Genel Üretim Maliyetler tahmini değerler üzerinden ilgili Sipariş Maliyeti Kartına işlenir. Üretim Maliyetlerinin muhasebeleştirilmesinde her bir maliyet yeri için Üretim Hesabı açılır. Üretimi tamamlanan ürünlerin toplam üretim maliyeti kadar Mamul Stokları Hs./BORÇ; Üretim Hs.na ise ALACAK kaydedilir. Sipariş satıldığında veya tesliminde; maliyet tutarı üzerinden Satılan Mamuller Maliyeti Hs. na/borç; Mamul Stokları Hs. na/alacak kaydedilir. Mamul stokları satış maliyeti kadar azalır. Siparişlere tahmini yüklenen Genel Üretim Maliyetleri ile Fiili Genel Üretim Maliyetleri arasında fark çıkarsa; satılan Mamullerin Maliyeti, Yarı Mamul ve Mamul Stokları hesapları arasında paylaştırılarak kapatılır. SİPARİŞ MALİYETİ SİSTEMİNDE KULLANILAN BELGELER : 1 Sipariş Maliyeti Kartı : 151 Yarı Mamul-Üretim/Alt Hesabı; Siparişe ilişkin maliyet unsurlarının yer aldığı Sipariş Maliyeti Kartı dır. Sipariş maliyeti kartı sipariş ya da stok amacıyla üretimi başlatılan bir mamul ya da mamul grubu için düzenlenmiş bir form olup; başlık, maliyet unsurları ve maliyet özeti olmak üzere 3 bölümden oluşur. 2 İlk Madde ve Malzemelerle İlgili Belgeler : İlk madde malzemenin ambardan temininde İlk Madde Malzeme İstek Fişi kullanılır. Sipariş maliyeti kartı üzerine DİMM maliyetleri işlenir. Stok kartlarında üretime sevk edilen kadar düşme yapılır. Üretime sevk edilen DİMM için yevmiye kayıtları yapılır. 3 İşçilik İle İlgili Belgeler : İşçi Saat Kartı : İşçinin iş yerinde kaç saat çalıştığını gösteren belgedir. Bordro hazırlanmasında ve İşçi çalışma kartının hazırlanılmasında kullanılır. İşçi Çalışma Kartı : Bir işçinin işletmede bulunduğu süre içerisinde zamanını nasıl çalışarak geçirdiğini gösterir. Sipariş maliyet kartının ve İşçi çalışma kartı özetinin hazırlanmasında kullanılır. İşçi Çalışma Kartı Özeti : Belli dönemlerde Dİ maliyetlerinin yevmiye kaydının yapılmasında kullanılır. GENEL ÜRETİM MALİYETLERİNİN SİPARİŞLERE TAHMİNİ OLARAK YÜKLENMESİ Dönem içinde üretilen mamul maliyetini hesaplayabilmek için; mamul içinde yer alan DİMM ve Dİ yanında GÜG nin payının bilinmesine ihtiyaç vardır. GÜG DİMM ve Dİ giderleri kadar mamul maliyetlerine kolay katılmazlar. Çünkü; Üretilen mamulle GÜG doğrudan bir ilişki içinde olmadığından dönem içinde mamul maliyetleri içinde doğrudan doğruya izlenmezler. GÜG birbirinden farklı bir çok giderden oluşurlar. GÜG nin bir kısmı mevsimsel değişikliklerden etkilenirler. (Örneğin; yakıt giderleri gibi.) Bunun içindir ki GÜG TAHMİNİ olarak yüklenirler.

34 GÜG nin tahmini tutarlar üzerinden mamul maliyetlerine yüklenmesinin faydaları : GÜG yükleme oranının önceden bilinmesi halinde mamul maliyetine DİMM ve Dİ giderlerinin yanında GÜG maliyetleri de ilave edilerek alınan siparişin maliyeti hesaplanabilir. GÜG nin yıl içinde bütün mamullere aynı düzeyde yüklenmesi sağlanır. GÜG Yükleme Oranının Hesaplanabilmesi İçin; GÜG nin neler olduğu tek tek belirlenmelidir. GÜG nin her birinin planlanan dönem için gerçekleşeceği tahmin edilen değerleri belirlenmelidir. GÜG nin mamullere yüklenmesinde uygun dağıtım anahtarları bulunmalıdır. Genel Üretim Maliyeti Yükleme Oranı; Sipariş maliyeti kartı üzerinde güg kısmını işlemek için, Tahmini GÜG ni üretim hesabına (151 Yarı Mamuller-Üretim Hesabı) yüklemek için kullanılır. SİPARİŞ MALİYET SİSTEMİNİN İŞLEYİŞİ : Direkt İlk Madde Malzeme Satın Alınması : İşletme, üretimde kullanmak amacıyla peşin olarak liralık DİMM ile liralık endirekt malzeme satın almıştır. 150 İLK MADDE MALZEME KASA Satın almaya ilişkin işleme konu ilk madde ve malzemeler stok kartlarına işlenir. Üretimde İlk Madde Malzeme Kullanımı : İşletme, daha önce satın almış olduğu liralık DİMM ve liralık GÜG ni üretimde kullanmıştır. 710 DİREKT İLK MADDE MALZEME GENEL ÜRETİM GİDERİ İLK MADDE MALZEME Üretimde kullanılan endirekt malzeme İlk Madde Malzeme İstek Fişi Özetleriyle toplam tutar üzerinden yevmiye defterine kaydedilir. Üretimde İşçilik Kullanımı : İşçilik maliyetleri, tahakkuk ettikçe ilgili fonksiyonel maliyet hesaplarına fiili tutarları üzerinden kaydedilirler. İşletme üretimde lira Direkt İşçilik lira Endirekt İşçilik kullanmıştır. 720 DİREKT İŞÇİLİK GENEL ÜRETİM GİDERİ İLGİLİ HESAPLAR Direkt işçilik maliyetleri, siparişler itibariyle günü gününe Sipariş Maliyet Kartına işlenir. Endirekt işçilik maliyetleri ise endirekt malzemelerde olduğu gibi belli dönemler itibariyle yevmiye defterine kaydedilir.

35 Direkt ve endirekt işçilik tutarlarının yevmiye defterine kaydında işçi çalışma kartı özetleri ve ücret bordroları kullanılır. Üretim Maliyeti Unsurlarının Üretim Hesabına Yüklenmesi : Mamulün maliyetini oluşturan; Direkt ilk madde ve malzeme maliyetleri ile Direkt işçilik maliyetleri sipariş maliyeti kartına ve yevmiye defterine fiili tutarlar üzerinden kaydedilirler. GÜG ise sipariş kartına ve yevmiye defterine tahmini yükleme oranları kullanılarak kaydedilir. İşletme üretimde lira Direkt İşçilik lira Endirekt İşçilik ve lira GÜG kullanmıştır. =======================//======== =================== 151 YARI MAMULLER-ÜRETİM DİREKT İLK MADDE MALZEME GİDERLERİ YANSITMA DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ YANSITMA GENEL ÜRETİM GİDERLERİ YANSITMA Üretimi Tamamlanan Mamullerin Mamul Stoklarına Gönderilmesi : İşletme liralık yarı-mamul üretimini tamamlayarak mamul ambarına sevk etmiştir. 152 MAMULLER YARI MAMULLER-ÜRETİM Üretimi Tamamlanan Mamullerin Alıcıya Teslimi (Satışı) : İşletme liralık mamulü liraya kredili olarak satmıştır (KDV dikkate alınmamıştır). 120 ALICILAR YURTİÇİ SATIŞLAR SATILAN MAMULLERİN MALİYETİ MAMULLER Üretim Maliyetine İlişkin Gider Hesaplarının Yansıtma Hesaplarıyla Kapatılması Dönem içinde tahmini değerler üzerinden yüklenen (731 GÜG Yansıtma hesabı ile) GÜG, dönem sonunda 731 GÜG Yansıtma Hesabı ile karşılaştırılır. Karşılaştırma sonucunda ortaya çıkan fark; gerçekte olması gereken tutara göre düzeltilir. Direkt ilk madde ve malzeme hesabı ile direkt işçilik giderleri hesabı da tahmini değerler üzerinden yüklenirse aynen GÜG de yapılan karşılaştırma burada da geçerli olacak ve farklar düzeltilecektir. Dönem içinde tahmini (bütçelenen GÜG) olarak yüklenen GÜG lira, gerçekte olması gereken GÜG ise liradır.

36 Eksik Yüklenen GÜG 731 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ YANSITMA SATILAN MAMUL MALİYETİ GENEL ÜRETİM GİDERLERİ Bu durumda eksik yükleme sözkonusu olup, eksik yüklenen tutar 620 Satılan Mamul Maliyeti Hesabının borcuna aktarılır. Dönem içinde tahmini (bütçelenen GÜG) olarak yüklenen GÜG lira, gerçekte olması gereken GÜG ise liradır. Fazla Yüklene GÜG 731 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ YANSITMA GENEL ÜRETİM GİDERLERİ SATILAN MAMUL MALİYETİ Bu durumda fazla yükleme sözkonusu olup, fazla yüklenen tutar 620 Satılan Mamul Maliyeti Hesabının alacağına aktarılır. Tamamlanmayan Ya da Bir Kısmı Satılıp Bir Kısmı Stoklarda Kalan Siparişlere İlişkin Eksik Fazla Yükleme : Dönem içinde alınan siparişlerin tamamı tamamlanamamışsa ya da tamamlanan siparişlerini bir kısmı satılıp bir kısmı stoklarda ise, GÜG yüklenmesi neticesinde ortaya çıkan eksik ya da fazlalıklar; 620 Satılan Mamul Maliyeti Hesabı, 152 Mamuller Hesabı, 151 Yarı Mamuller Üretim Hesabı arasında orantılı olarak dağıtılarak kapatılır. Örnek : Sipariş maliyeti sistemi uygulayan işletmenin dönem sonu hesap kalanlarına ilişkin bilgiler aşağıdaki gibidir : 730 GÜG Hesabı BORÇ Kalanı = GÜG Yansıtma Hesabı ALACAK Kalanı = Satılan Mamul Maliyeti Hesabı BORÇ Kalanı= Mamuller Hesabı BORÇ Kalanı = Yarı Mamul -Üretim Hesabı BORÇ Kalanı = Hesap kalanlarına göre eksik / fazla yüklemeyi hesaplayınız. Çözüm : 730 GÜG Borç Kalanı = GÜG Yansıtma Alacak Kalanı = Eksik Yükleme = Hesap kalanlarına göre yükleme; 620 Satılan Mamul Maliyeti = Mamuller = Yarı Mamuller - Üretim = Satılan Mamuller Maliyetine Düşen Pay = ( / ) x ( ) 0,50 x Mamul Stoklarına Düşen Pay = ( / ) x ( )

37 0,10 x Yarı Mamul Stoklarına Düşen Pay = ( / ) x ( ) 0,40 x Düzeltmeye ilişkin yevmiye kaydını yapınız. Çözüm : Düzeltme Kaydı : 731 GÜG YANSITMA SAT.MAM.MALİYETİ MAMULLER YARI MAMULLER GÜG ÖRNEK Sipariş maliyet sistemini uygulamakta olan bir üretim işletmesi Mayıs ayında 201 nolu siparişle 5 Adet A ve 202 nolu siparişle 4 Adet B mamulünün üretimine başlamıştır. Üretim X ve Y gider yerinde gerçekleşmektedir. İşletmenin Mayıs ayına ilişkin bilgileri aşağıdaki gibidir; X Gider Yeri Y Gider Yeri Direkt Malzeme Direkt İşçilik DİS 60 saat 90 saat 110 saat 60 saat CEVAP Genel Üretim Giderlerinin (GÜG) dağıtımı; / 320 = 150 TL / saat X gider yerinde 201 için 60 x 150 = Y gider yerinde 201 için 110 x 150 = TOPLAM X gider yerinde 202 için 90 x 150 = Y gider yerinde 202 için 60 x 150 = TOPLAM Direkt İlk Madde Malzeme G Direkt İşçilik Giderleri GÜG TOPLAM Birim Maliyetler; 201 için / 5 = TL 202 için / 4 = TL

38 SAFHA MALİYET SİSTEMİ Tek tip ya da benzer mamullerin, birbirini izleyen ve birbirine bağlı safhalardan geçerek üretildiği işletmelerde (demir-çelik, çimento, kimya sanayi, kömür, otomobil gibi işletmelerde) safha maliyet sistemi kullanılır. Safha maliyeti sistemi ile sipariş maliyeti sistemini birbirinden ayıran temel farklılıkları: 1. Üretilen mamuller açısından farklılık: Sipariş maliyeti sisteminde üretim dönemi içinde pek çok farklı ürünler vardır ve her farklı ürünün üretim gereksinimleri farklıdır.safha maliyeti sisteminde ise aynı cins, birbirlerine benzer yada tek tip üretilen mamuller vardır. 2. Maliyetlerin izlenmesi açısından farklılık: Sipariş maliyeti sisteminde üretim maliyetleri her bir mamul gurubu açısından ayrı ayrı izlenir. Safha maliyeti sisteminde sürekli akış içinde cins ürünler üretildiğinden, üretim maliyetleri safha itibariyle toplanır ve bu maliyetler belirli bir dönem içinde ilgili safhadan geçen tüm üretim birimlerine eşit olarak yüklenir. 3. Kullanılan temel belgeler açısından farklılık; Sipariş maliyeti sisteminde üretime başlanan her bir sipariş için ayrı bir sipariş maliyeti kartı açılır. Söz konusu siparişle ilgili yapılan maliyetler bu karta işlenir. Safha maliyeti sisteminde ise safhalara ait üretim maliyeti tabloları mevcuttur. Üretim maliyeti raporu, belirli bir üretim merkezinde belirli bir dönem içinde gerçekleşen tüm faaliyetleri özetleyen bir rapordur. 4. Birim üretim maliyetlerinin hesaplanması açısından farklılık: Sipariş maliyeti sisteminde birim üretim maliyetleri sipariş maliyeti kartı üzerinde siparişler itibariyle hesaplanır. Safha maliyeti sisteminde ise, birim üretim maliyetleri bölüm üretim maliyeti tablosu üzerinde bölümlerce ortalama olarak hesaplanır. Safha maliyeti sisteminde üretime sevk edilen ilk madde ve malzemelerin sipariş maliyeti sisteminde olduğu gibi mamül ya da mamül grupları itibari ile izlenmesi gerekmeyip, sadece üretim safhaları itibari ile izlenmesi yeterli olacaktır. 710 DİREKT İLK MADDE VE MALZEME GİDERLERİ HS. 730 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ HS. 150 İLK MADDE VE MALZEME HS. Bu sistemde işçilik giderlerinin de ilk madde ve malzeme giderlerinde olduğu gibi sadece safhalar itibari ile izlenmesi gerekir. 720 DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ HS. 730 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ HS. İLGİLİ HESAPLAR I. Safhaya ait dönem içinde gerçekleşen maliyetler şu şekilde kaydedilir. =======================//=========================== 151 YARI MAMULLER ÜRETİM HS. I. Safha 711 DİREKT İLK MADDE VE MALZEME GİDERLERİ YANSİTMA HS. 721 DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ YANSITMA HS. 731 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ YANSITMA HS. =======================//=========================== Ürün II. Safhaya devredildiğinde I. Safhanın maliyetleri II. Safhaya devredilerek ve ayrıca II. Safhada gerçekleşen maliyetler de II. Safhanın maliyetleri olarak II. Safhanın üretim hesabına kaydedilecektir.şöyle ki;

39 =======================//=========================== 151 YARI MAMULLER ÜRETİM HS. II. Safhada 151 YARI MAMULLER ÜRETİM HS. I. Safhada 721 DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ YANSITMA HS. 731 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ YANSITMA HS. =======================//=========================== Üretim hesabında toplanan maliyetler birim maliyet hesaplama dönemlerinde mamul stoklarına oradan da ürünler satıldıkça 620 Satılan Mamullerin Maliyeti Hesabına kaydedilecektir. Şöyle ki: =======================//=========================== 152 MAMULLER HS. 151 YARI MAMULLER ÜRETİM HS II. Safhada =======================//=========================== 620 SATILAN MAMULLERİN MALİYETİ HS. 152 MAMULLER HS. =======================//=========================== EŞDEĞER BİRİM SAYISININ HESAPLANMASI Safha maliyeti sisteminde, her bir safhada işlem gören mamullere, ilgili safhada gerçekleşen üretim maliyetlerinin dağıtılabilmesi için, eşdeğer birim sayısı kavramına gereksinim duyulur. Eşdeğer birim sayısı kavramı ise, en genel anlamda safhalardaki yarı mamullerin tam mamul cinsinden ifade edilmesi şeklinde tanımlanabilir.yarı mamullerin, tam mamul cinsinden ifade edilmesi ile belirli bir safha daki mamul ve yarı mamullerin aynı değer üzerinde ifade edilen olanağı elde edilir. Böylece belli bir safhada toplanan üretim maliyetleri o safhada gerçekleştirilen ve aynı değer üzerinden ifade edilmiş üretim miktarına bölünebilir. SAFHA MALİYETİ SİSTEMİNDE İZLENECEK ADIMLAR VE DÖNEM BAŞI YARI MAMULLERİN HESAPLAMALARA ETKİSİ 1 Adım : Fiziki akımların belirlenmesi. Üretime giren ve üretimden çıkan toplam üretim miktarlarının birbirlerine eşit olması gerekir. Bu eşitlik aşağıdaki gibi gösterilebilir. Dönem başı yarı mamul stokları + dönem içinde üretime başlanan = üretimi tamamlanan + dönemsonu yarı mamül stokları 2 Adım : Eşdeğer Birim Sayısının Hesaplanması. Mamul ve yarı mamullerin birim sayıları ile bunların gider çeşitleri açısından tamamlanma yüzdeleri çarpılarak her bir safhadaki eşdeğer birim sayıları hesaplanır. 3. Adım : Birim Eşdeğer Mamul Maliyetlerinin Hesaplanması. Her bir safhada oluşan toplam üretim maliyetlerinin, ilgili safhadaki eşdeğer birim sayılarına bölünmesiyle birim eşdeğer mamul maliyetleri hesaplanır. 4. Adım : Mamul ve Yarı Mamul Maliyetlerin Hesaplanması. 3. Adımda bulunan birim eşdeğer mamul maliyetleri, mamul ve yarı mamullere eşdeğer birim sayılarına uygulanarak, ilgili safhada gerçekleşen üretim maliyetlerinin ne kadarının mamullere ve ne kadarının da yarı mamullere ait olduğu belirlenir. 5. Adım : Sağlamanın yapılması. Sağlamada üretime giren maliyetlerin, ile safhadaki mamul ve yarı mamul stoklarına yüklenip, yüklenilmediği araştırılır. Buna göre; Dönem başı yarı mamullerin toplam maliyeti + Dönemin toplam üretim maliyetleri = Dönem sonu yarı mamulleri toplam maliyeti + üretimi tamamlanan mamullerin toplam maliyeti eşitliğinin sağlanması gerekir.

40 SAFHA MALİYETİ SİSTEMİNDE ORTALAMA MALİYET YÖNTEMİNE GÖRE MAMUL MALİYETLERİNİN HESAPLANMASI Üretime başlanan: birim Üretimi tamamlanan (tamamlanıp devredilenler): 7000 birim DSYMS: 2000 birim Fire: 1000 birim DSYMS tamamlanma dereceleri: Dönemin maliyetleri: Direkt Malzeme Maliyetleri: %50 Direkt Malzeme Maliyetleri: TL. Şekillendirme maliyetleri: %70 Şekillendirme maliyetleri : TL. 1. Fiziki birimlerin eşitliği: Üretime girenler = Üretimden çıkanlar Hesabı verilenler = Hesabı verilecek olanlar DBYMS + Üretime başlanan = Tamamlanıp devredilenler + DSYMS + Fireler = = Eşdeğer birim sayılarının hesaplanması: (DSYMS x tamamlanma derecesi) + tamamlanıp devredilenler Direkt Malzeme Maliyetleri: (2 000 x 0,50) = 8000 br. Şekillendirme maliyetleri: (2000 x 0,70) = 8400 br. 3. Eşdeğer birim maliyetler ve toplam eşdeğer birim maliyetin hesaplanması: Birim Şekillendirme maliyetleri = / = 20 TL. Birim şekillendirme maliyeti = / = 5 TL. Toplam eşdeğer birim maliyet= = 25 TL. 4. Tamamlanıp devredilenlerin (mamullerin) maliyeti: 25 x = DSYMS Maliyetlerinin hesaplanması: Dönemin maliyetleri mamullerin maliyeti = ( ) = TL ÖRNEK Dönembaşı yarı mamul Stok = br. Üretime başlanan = br. Üretimi tamamlanan = br. Üretimden çıkan toplam Miktar = br. ise Dönemsonu yarı mamul stokları kaç birimdir? CEVAP : Üretimden Çıkanlar = Dönemsonu + Üretimi Tamamlanan Dönemsonu =Üretimden Çıkanlar - Üretimi Tamamlanan Dönemsonu Yarı Mamul= = br. ÖRNEK Dönembaşı yarı mamul stok = br. Üretimine başlanan = br. Üretimi tamamlanan = br.

41 Üretimden çıkan miktar = br Olduğuna göre dönem sonu yarı mamul stokları kaç birimdir? CEVAP : Üretimden çıkanlar = DS miktar + Tamamlanan = Dönem sonu Dönem Sonu = = birim ÖRNEK Dönem başı yarı mamul Üretime alınan Tamamlanan Dönem sonu yarı mamul birim birim birim birim DB yarı mamul Tamamlanma dereceleri Direkt ilk madde ve malzeme gideri % 80 Direkt işçilik Giderleri % 60 Genel Üretim Giderleri % 60 DB Yarı Mamul Maliyetleri Direkt ilk Madde Ve Malzeme Gideri TL Direkt İşçilik Giderleri TL Genel Üretim Giderleri TL Dönem Sonu Yarı Mamul tamamlanma dereceleri Direkt İlk Madde Malzeme Gideri için % 100 Direkt işçilik Giderleri için % 70 Genel Üretim Giderleri için % 70 Dönemin Üretim Maliyetleri Direkt İlk Madde Malzeme Giderleri Direkt İşçilik giderleri Genel Üretim Giderleri TL TL TL İşletme tartılı ortalama maliyet yöntemini kullanmaktadır. a) Miktar hareketlerini gösteriniz? b) Eşdeğer ürün sayılarını hesaplayınız? c) Tamamlanan mamul maliyetlerini hesaplayınız? ÇÖZÜM a) Miktar hareketleri Üretime giren miktar = Üretimden çıkan miktar DB Yarı mamul + Üretime alınan = Tamamlanan + DS Yarı mamul = = b) Eşdeğer ürün sayıları ( miktarları ) Tamamlanan + DS Yarımamul x Tamamlanma dereceleri Dİ. M. Malzeme için x %100 = birim D İşçilik Gideri için x 0,70 = birim Genel Ür. Gideri için x 0,70 = birim c)eşdeğer ürün birim maliyetler D.İ.M.M gideri = / = 21,5 TL / Br Direkt işçilik = / = 20 TL / Br GÜG için = / = 10 TL / Br Toplam Birim Maliyet = 21, = 51,5 TL / br

42 Tamamlanan mamul maliyeti = x 51,5 = TL DSYM Maliyetleri: Direkt İlk Madde Malzeme = 21,5 x = Direkt İşçilik = 20 x = Genel Üretim Gideri = 10 x = SAFHA MALİYETİ SİSTEMİNDE FIFO (İLK GİREN İLK ÇIKAR) YÖNTEMİNE GÖRE EŞDEĞER BİRİM SAYISININ HESABI FIFO yönteminde temel varsayım öncelikle DBYMS ların tamamlanıyor olmasıdır. Dolayısıyla dönem sonunda ortaya çıkan mamullerin içinde mutlaka DBYMS ların tamamlanmış halleri vardır. EŞDEĞER BİRİM SAYISI= DBYMS x (%100 tamamlanma derecesi) + (Tamamlanıp devredilenler DBYMS) + (DSYMS x tamamlanma derecesi) ÖRNEK ( X ) işletmesi B mamulünü tek safhada üretmektedir. İşletmenin temmuz ayı bilgileri şöyledir; DB yarı mamul DS yarı mamul Üretime alınan Tamamlanan adet adet adet adet DB yarı mamul tamamlanma dereceleri Hammadde yönünden % 100 Direkt işçilik yönünden % 60 GÜG yönünden % 60 DS yarı mamul tamamlanma dereceleri Hammadde yönünden % 100 Direkt işçilik yönünden % 80 GÜG yönünden % 80 Dönemin Üretim Giderleri Direkt İlk M Malzeme Gİderleri TL Direkt işçilik yönünden TL GÜG yönünden TL LİFO yöntemine göre tamamlanan mamul maliyeti ile DS yarı mamul maliyetlerini hesaplayınız? CEVAP Miktar eşitliği Üretime giren miktar = Üretimden çıkan miktar DB Yarı mamul + Üretime alınan = Tamamlanan + DS Yarı mamul = = Eşdeğer ürün miktarları Tamamlanan + DS Yarı mamul x Tamamlanma derecesi Direkt İ M M Gideri için = x % 100 = birim Direkt İşçilik Gideri için = x 0,80 = birim Genel üretim gideri için = x 0,80 = birim Eşdeğer Ürün birim Maliyetleri

43 Direkt İ M M Gideri = / = 20 TL/Br Direkt İşçilik Gideri = / = 20 TL / Br Genel Üretim gideri = / = 5 TL / Br Toplam Birim Maliyet = = 45 TL / Br Tamamlanan Mamul maliyeti 45 x = TL DS Yarı mamul Maliyeti Direkt İ M M Gideri 20 x %100 = 20 TL/Br Direkt İşçilik Gideri 20 x 0,80 = 18 TL/Br Genel Üretim gideri 5 x 0,80 = 4 TL/Br Toplam Birim Maliyet 42 TL/Br DS Yarı mamul maliyeti = 42 x = TL KAPSAMINA GÖRE MALİYET SİSTEMLERİ Kapsamına Göre Maliyet Sistemleri 1- Tam Maliyet Sistemi 2- Değişken Maliyet Sistemi 3- Normal Maliyet Sistemi 4- Asal Maliyet Sistemi 1- Tam Maliyet Sistemi: Üretim sırasında, üretimle doğrudan doğruya ve dolaylı biçimde ilgili tüm maliyetler üretim faaliyetlerin yürütülmesinde zorunlu harcamalar olarak maliyetlere katılır. +Direkt İlk Madde ve Malzeme Gideri +Direkt İşçilik Gideri +Genel Üretim Gideri +Değişken GÜG +Sabit GÜG TOPLAM ÜRETİM MALİYETİ 2- Değişken Maliyet Sistemi: Mamullere yalnızca değişken maliyetleri yüklemek ve sabit maliyetleri tümüyle dönem gideri sayarak kar ve zarar hesabına devretmektir. Bu sistem bütün üretim maliyetlerine mamullere yükleyen "tam maliyet" sistemlerinden ayrılan bir "kısmi maliyet" sistemidir. +Direkt İlk Madde ve Malzeme Gideri +Direkt İşçilik Gideri +Genel Üretim Gideri +Değişken GÜG TOPLAM ÜRETİM MALİYETİ 3- Normal maliyet Sistemi: Mamul maliyetleri hesaplanırken değişken üretim giderlerinin yanında sabit giderlerinde üretim kapasitesi oranında dikkate alınması gerekir. +Direkt İlk Madde ve Malzeme Gideri +Direkt İşçilik Gideri +Genel Üretim Gideri +Değişken GÜG +Sabit GÜG x Üretim Kapasitesi TOPLAM ÜRETİM MALİYETİ

44 4- Asal Maliyet sistemi: Genel üretim giderlerinin tamamen dönem gideri sayılarak üretimle ilişkilendirilmemesi gerekir. Üretim giderleri sadece direkt işçilik gideri ile direkt ilk madde ve malzeme giderinden oluşur +Direkt İlk Madde ve Malzeme Gideri +Direkt İşçilik Gideri TOPLAM ÜRETİM MALİYETİ ÖRNEK: Sabit Genel Yönetim Giderleri. Sabit Genel Üretim Giderleri Finansman Giderleri Değişken Genel Yönetim Giderleri Direkt İlk Madde Malzeme Giderleri Direkt İşçilik Giderleri Değişken Genel Üretim Giderleri Üretim Miktarı = TL = TL = TL = TL = TL = TL = TL = adet İstenilen; Tam ve Değişken maliyet yöntemlerine göre toplam ve birim maliyetleri hesaplayınız? Tam Maliyet = Direkt İlk Madde Malzeme Giderleri + Direkt İşçilik Giderleri + Değişken Genel Üretim Giderleri + Sabit Genel Üretim Giderleri Birim Maliyet = Toplam Üretim Maliyeti / Üretim Miktarı Tam Maliyet Direkt İlk Madde Malzeme Giderleri = TL Direkt İşçilik Giderleri = TL Değişken Genel Üretim Giderleri = TL Sabit Genel Üretim Giderleri = TL Toplam Üretim Maliyeti = TL Birim Maliyet = Toplam Üretim Maliyeti / Üretim Miktarı = TL / adet = 430 TL/ br Değişken Maliyet = Direkt İlk Madde Malzeme Giderleri + Direkt İşçilik Giderleri + Değişken Genel Üretim Giderleri Birim Maliyet = Toplam Üretim Maliyeti / Üretim Miktarı Değişken Maliyet Direkt İlk Madde Malzeme Giderleri = TL Direkt İşçilik Giderleri = TL Değişken Genel Üretim Giderleri = TL Toplam Üretim Maliyeti = TL Birim Maliyet = Toplam Üretim Maliyeti / Üretim Miktarı Birim Maliyet = TL / adet = 290 TL/ br. ÖRNEK: Direkt İlk Madde Malzeme Giderleri = TL Direkt İşçilik Giderleri = TL Sabit Genel Üretim. Giderleri = TL

45 Değişken Genel Üretim Giderleri = TL Üretim Kapasitesi = adet Üretim Miktarı = adet Dönem Sonu Mamul = adet İstenilen; a-tam Maliyet b- Değişken Maliyet c- Normal Maliyet Yöntemlerine göre Satılan Mamul Maliyetlerini hesaplayınız a) Tam Maliyet Tam Maliyet = Direkt İlk Madde Malzeme Giderleri + Direkt İşçilik Giderleri + Değişken Genel Üretim Giderleri + Sabit Genel Üretim Giderleri Direkt İlk Madde Malzeme Giderleri TL Direkt İşçilik Giderleri TL Sabit Genel Üretim Giderleri TL Değişken Genel Üretim Giderleri TL Toplam üretim Maliyeti TL Birim Maliyet = Toplam Üretim Maliyeti / Üretim Miktarı Birim Maliyet = / = 62,5 TL/br Satılan Miktar = Üretim Miktarı Dönem Sonu Mamul Miktarı Satılan Miktar = = br Satılan Mamul Maliyeti = Birim Maliyet x Satılan Miktar Satılan Mamul Maliyeti = 62,5 X = TL b) Değişken Maliyet Değişken Maliyet = Direkt İlk Madde Malzeme Giderleri + Direkt İşçilik Giderleri + Değişken Genel Üretim Giderleri Direkt İlk Madde Malzeme Giderleri TL Direkt İşçilik Giderleri TL Değişken Genel Üretim Giderleri TL Toplam üretim Maliyeti TL Birim Maliyet = / = 50 TL/br Satılan Mamul Maliyeti = 50 x = TL c) Normal Maliyet Normal Maliyet = Direkt İlk Madde Malzeme Giderleri + Direkt İşçilik Giderleri + Değişken Genel Üretim Giderleri +( Sabit Genel Üretim Giderleri x Üretim Kapasite Oranı) Üretim Kapasite Oranı = Üretim Miktarı / Üretim Kapasitesi Üretim Kapasite Oranı = / = 0,80 = % 80 Direkt İlk Madde Malzeme Giderleri TL

46 Direkt İşçilik Giderleri Değişken GÜG Sabit GÜG ( x 0.80= Toplam üretim Maliyeti TL TL TL TL Birim Maliyet = / = 60 TL/br Satılan Mamul Maliyeti = 60 x = TL ZAMANLAMAYA GÖRE MALİYET SİSTEMLERİ Standart Maliyet Sistemi: Mamul maliyetlerinin önceden ve bilimsel hesaplara dayanılarak "olması gereken düzeyde" planlanması ve maliyet hesaplarında fiili rakamlar yerine bunların kullanılmasıdır. Maliyet muhasebesinin önemli işlevlerinden olan kontrol, planlama ve işletme kararları için gerekli bilgilerin sağlanması yalnızca Fiili rakamlara dayanan bir maliyet sisteminde gerektiği biçimde yerine getirilemez. Bu sakıncayı giderebilmek ve maliyet muhasebesini etkili bir kontrol aracı haline getirebilmek için kullanılabilecek en önemli sistem standart maliyet sistemidir. Yararları; 1- Maliyet öğeleri, etkili bir şekilde kontrol edilir 2- Mamul maliyetlerinin hesabında hız ve kolaylık sağlanır 3- Planlama ve kontrol sayesinde üretim faktörlerinin verimliliğinin artmasıyla maliyetler düşürülebilir 4- Kısa dönemli sonuç hesaplarının düzenlenmesi ve stok değerlemesi kolaylaşır 5- İşletmede genel planlama ve özellikle üretim planlaması faaliyetleri kolaylaşır 6- İşletmenin organizasyonunu geliştirmek ve daha verimli bir duruma getirme olanağı bulunur 7- İyi bir değerleme ve adil bir ücret politikası uygulanabilir Sakıncaları; Standartların iyi belirlenememiş olması veya eskimesi analizlerde yanıltıcı sonuçlara yol açabilir Maliyet hesaplarında, standartlara fazla önem verilmesi fiili maliyetlerin izlenmesinde ihmallere yol açabilir Sistem kontrol bakımından, pahalı hesap ve kayıt işlemleri gerektirebilir Standartlar personel üzerinde baskı yaratıp işletme içi beşeri ilişkileri gerginleştirebilir Her işletmenin yapısı böyle bir sistemin uygulanmasına elverişli olmayabilir Fiili Maliyetlerle Standart Maliyetler Arasındaki Farkların Saptanması ve Analizi Fark analizlerinin temel amacı, standart maliyetlerin temsil ettiği kabul edilebilir performanstan sapmaları ortaya koyarak maliyet denetimini ve başarı değerlemesine yardımcı olmaktır. Fark analizlerinde en önemli husus, hesaplanmış olan farkların uygun şekilde yorumlanması, farkların hangi nedenlerden kaynaklandığının teşhis edilebilmesidir. Standart maliyet sisteminin kullanılması, fiili maliyetlerin izlenmesini ve kaydedilmesini gereksiz hale getirmez. Fark Hesaplamaları Direkt ilk Madde ve Malzeme giderleri için Miktar Farkı = ( Fiili Miktar Standart Miktar) x Standart Fiyat Fiyat Farkı = ( Fiili Fiyat - Standart Fiyat ) x Fiili Fiyat Direkt İşçilik Giderleri için Süre Farkı =( Fiili Süre Standart Süre) x Standart Ücret Ücret Farkı = ( Fiili Ücret Standart Ücret ) x Fiili Süre

47 Genel Üretim Giderleri için GÜG bütçe Farkı = Fiili GÜG Bütçelenmiş GÜG Verimlilik Farkı = ( Fiili Çalışma hacmi Olması gereken çalışma hacmi ) x Standart GÜG değişken oranı Kapasite Farkı = (Standart GÜG çalışma hacmi Yüklenen Standart GÜG ) ÖRNEK İşletme ( A ) cinsi mamulü üretmek için ( X ) cinsi malzeme kullanmaktadır. Dönem içinde 300 adet mamul üretmiştir. X cinsi malzeme için Standart Miktar 5 mt / br. Standart Fiyat 2 TL / mt. Fiili Fiyat 2,2 TL / mt Satın alınan mt Birim mamul için Standart süre 0,5 saat / br Standart Ücret 1,5 TL / saat Fiili Ücret 1, 3 TL / saat Fili Süre 170 saat Yukarıdaki verilenlere göre işletmenin a) Direkt ilk madde ve malzeme için miktar ve fiyat farklarını hesaplayınız? b) Direkt işçilik giderleri için süre ve ücret farklarını hesaplayınız? CEVAP D.İ.M.M. Gideri İçin Standart Miktar = 5 mt/br x 300 = mt/br Standart Fiyat = 2 TL/mt Fiili Miktar = mt Fiili Fiyat = 2.2 Miktar Farkı = (FM SM) x SF = ( ) x 2 =-100 x 2 = -200 olumlu Fiyat Farkı = (FF SF) x FM = (2.2 2) x = 2 x = 280 olumsuz Direkt İşçilik Gideri İçin Standart Süre = 0,5 x 300 adet = 150 saat Standart Ücret = 1.5 TL/s Fiili Süre = 170 saat Fiili Ücret = 1.3 TL/s Süre Farkı Ücret Farkı = (FS SS) x SÜ = ( ) x 1.5 = 20 x = 30 olumsuz = (FÜ SÜ) x FS = ( ) x 170 = -0,2 x 170 = -34 olumlu

48 BAŞABAŞ NOKTASI İşletmenin toplam gelirlerinin toplam giderlerine eşit olduğu noktadır. Başa baş noktasının altında ise zarar, başa baş noktasının üstünde ise kardadır. Sabit Maliyetler Başabaş Noktası Satış Miktarı = Katkı payı Katkı Payı = Br. Satış tutarı Br Değişken Gider Başa baş Satış Tutarı= Sabit Maliyetler Katkı Payı Oranı Br. Satış tutarı Br Değişken Gider Katkı Oranı = Br. Satış Tutarı ÖRNEK A işletmesi XY ürününde adet üretip 100 TL birim fiyatta satmayı planlamaktadır. Dönemde TL sabit giderin olacağını ve birim başına 20 TL değişken gidere katlanacağı tahmin edilmektedir. Bu bilgilere göre başa baş satış miktarın ve başa baş satış tutarını hesaplayınız? Başabaş Satış Miktarı = Sabit Giderler / Katkı Payı Katkı Payı = Br. Satış Tutarı Br. Değişken Gider Başabaş Satış Miktarı = / = / 80 = adet Başabaş Satış Tutarı = Başabaş Satış Miktarı x Br. Satış Fiyatı Veya, = x 100 = TL Başabaş Satış Tutarı = Sabit Gider / Katkı Payı Oranı Katkı Payı Oranı = Br. Satış Tutarı Br. Değişken Gider / Br. Satış Tutarı = / 100 = 0,80 Başabaş Satış Tutarı = / 0,80 = TL ÖRNEK Z işletmesi Haziran 2007 de KL mamulünden adet üretip TL ye satmayı planlamaktadır. Haziran ayında TL değişken gidere katlanacağını ve sabit giderlerinde olacağı tahmin edilmektedir. Bu bilgilere göre mamulün başabaş satış miktarını ve tutarını hesaplayınız? Başabaş Satış Miktarı = Sabit Gid. / Katkı Payı Katkı Payı = Birim Satış Tutarı Br. Değişken Gid. Birim Satış Tutarı = / = 200 TL/ br Birim Değişken Gid / = 50 TL/br Başabaş Satış Miktarı = / = / 150 = adet Başabaş Satış Tutarı = Başabaş Satış Mik. X Br Satış Fiyatı x 200 = TL Veya,

49 Başabaş Satış Tutarı = Sabit Giderler / Katkı Payı Oranı Katkı Payı Or. = Br. Satış Br. Değişken Gid. / Br. Satış tutarı = / 200 = 0,75 Başabaş Satış Tutarı = / 0,75 = TL ÖRNEK Cam üretimi yapan KLM Cam Ticaret A.Ş ne ilişkin bazı bilgiler şöyledir. Birim Satış Fiyatı : Birim Değişken Maliyet : Döneme ilişkin toplam sabit maliyet Üretilip Satılması Planlanan: 50 ton İstenilen: CEVAP: a- Başabaş noktası satış miktarı ve tutarı nedir? b- Cam satış Fiyatında %10 Oranında indirime gidilmesi durumunda başa baş noktası satış miktarı ve tutarı nedir? c- a şıkkımda şartlar değişmediğinde işletmenin TL lık kar hedefine ulaşması için hedef satış miktarı nedir? a- BBN Satış Miktarı = = 40 Adet Katkı Oranı = = %23, BBN Satış Miktarı = = ,2361 b- BBN Satış Miktarı = = 59 Adet Katkı Oranı = = %23, BBN Satış Miktarı = = ,2361 İşletmenin satış fiyatını %10 azaltması durumunda başa baş noktası satış miktarı planlanan satış miktarının üzerine çıkılmasını gerektirecektir.bu da daha fazla satış çabası gerektirecektir. c- Hedef Satış Miktarı = = 48 Adet

50 ÖRNEK: Bir televizyon üretim işletmesi iki model televizyon üreterek pazara sunmayı düşünmektedir. Bu modellerden LCD TL birim satış fiyatı ile LCD 2500 ise TL birim satış fiyatı ile satılacaktır. LCD 2000 modelinden adet LCD 2500 modelinden ise adet satılacağı planlanmıştır. LCD 2000 in birim değişken maliyeti TL ve LCD 2500 ün birim değişir maliyeti TL dir. İşletmenin dönem içinde katlanacağı toplam sabit maliyet TL dir. İstenilen : LCD 2000 ve LCD 2500 modellerinin başa baş noktası satış miktarını bulunuz. CEVAP : I. Adım: Modellerin toplam satış içinde ki payının bulunması: LCD 2000 = Adet LCD 2500 = Adet Toplam = Adet LCD 2000 modelinin toplam satış içindeki payı = / = 0,55 LCD 2500 modelinin toplam satış içindeki payı = / = 0,45 II. Adım: Modellerin katkı oranlarının hesaplanması: LCD 2000 Katkı Oranı = = 0, LCD 2500 Katkı Oranı = = 0, III. Adım: Tartılı ortalama katkı oranının hesaplanması: LCD 2000 = 0,55 x 0,75 = 0,4125 LCD 2500 = 0,45 x 0,73 = 0,3285 Tartılı ortalama K.Payı = 0,741 IV. Adım: Başabaş Satış Tutarının hesaplanması: Başa baş Satış Tutarı = = TL 0,741 LCD 2000 İçin : Başa baş Noktası Satış Tutarı =İşletmenin başa baş noktası x Toplam Satış İçindeki LCD 2000 Oranı Başa baş Noktası Satış Tutarı = x 0,55 = TL Başa baş Noktası Satış Miktarı = İşletmenin Başa baş Noktası x Top Sat.Pay Ürünün Birim Satış Fiyatı Başa baş Noktası Satış Miktarı = x 0,55 = 19 Adet LCD 2500 İçin : Başa baş Noktası Satış Tutarı =İşletmenin başa baş noktası x Toplam Satış İçindeki LCD 2000 Oranı Başa baş Noktası Satış Tutarı = x 0,45 = TL

51 Başa baş Noktası Satış Miktarı = İşletmenin Başa baş Noktası x Top Sat.Pay Ürünün Birim Satış Fiyatı Başa baş Noktası Satış Miktarı = x 0,55 = 8 Adet Sınav Tarihi: 30 Eylül 2000 Bir işletmenin 1999 dönemine ait gelir tablosu aşağıdaki gibidir. İşletme maliyetlerini tam maliyet yöntemine göre hesaplamaktadır. İşletmede, dönem başı yarı mamul ve mamul stoku bulunmamaktadır. Dönemde ise adet mamul üretilmiş olup bunun adeti satılmıştır. İşletmede, üretimi tamamlanmış mamul yoktur. BRÜT SATIŞLAR ( ADET X TL/adet) SATIŞ İNDİRİMLERİ NET SATIŞLAR SATIŞLARIN MALİYETİ ( ) D.ilk madde ve malzeme giderleri ( TL/birim x adet)= Direkt İşçilik Giderleri ( TL/birim x adet)= Genel Üretim Giderleri Sabit( TL/birim x adet)= Değişken(5000 TL/birim x adet)= BRÜT SATIŞ KARI FAALİYET GİDERLERİ ( ) Genel Yönetim Giderleri Sabit Değişken FAALİYET KARI DİĞER FAAL. OLAĞAN GEL. VE KARLAR - DİĞER FAAL OLAĞAN GİD. VE ZARARLAR FAALİYETE DAYALI MALİYETLEME VE BİRLEŞİK MALİYET DAĞITIMI Faaliyete Dayalı Maliyetleme faaliyete dayalı maliyet yöntemi, bir organizasyon içerisinde meydana gelen değişik faaliyetleri tanımlayan ve bu faaliyetlerin temelini oluşturan maliyetleri bir araya getiren muhasebe bilgi sistemidir (Rainborn, Barfield, and Kinney, 1993: 154). Faaliyete Dayalı Maliyet Yönteminin Amaçları Faaliyete dayalı maliyet yönteminin amaçları aşağıdaki gibi sıralanabilir (Cokins, 1996: 184): a- Düşük katma değere sahip, diğer bir ifadeyle de mamul ve hizmet üretiminde değer yaratmayan faaliyetlere ait maliyetleri ortadan kaldırmak ya da en düşük düzeye indirmek; b- Karlılığı artırmak üzere gerçekleştirilen katma değeri yüksek faaliyetlerin kolaylaştırılmasında, etkin ve verimli bir bilgi tabanı sağlamak; c- Problemlerin temel nedenlerinin saptanmasını ve bu etkenlerin düzeltilmesini sağlamak; d- Zayıf varsayımlar (kabullenmeler) ve yetersiz maliyet dağıtımından

52 kaynaklanan yanlışlıkları ortadan kaldırmak ÖRNEK: Ürün Birim Direkt İşçilik Saati Yıllık Üretim Miktarı X Y Genel Üretim Giderleri TL olduğuna göre geleneksel maliyetleme sistemine göre X ve Y ürünlerinin birim ve toplam maliyetlerini bulunuz. CEVAP : İlk önce X ve Y ürünlerinin yıllık toplam direkt İşçilik saatlerini bulmamamız gerekiyor. Bunun içinde X ve Y ürünlerinin Birim Direkt İşçilik Saatleriyle yıllık üretim miktarlarının çarpılıp sonuçların toplanması gerekiyor. X için = 4 DİS x = DİS Y için = 5 DİS x = DİS TOPLAM DİS Şimdi X ve Y ürünlerinin birim maliyetini bulalım: Toplam Genel Üretim Giderleri = TL = 2 TL / DİS Toplam DİS DİS X ürününün toplam maliyeti = 4 DİS x Birim x 2 TL = TL Y ürününün toplam maliyeti = 5 DİS x Birim x 2 TL = TL ÖRNEK: ÜRÜN BİRİM DİREKT İŞÇİLİK SAATİ YILLIK ÜRETİM MİKTARI SİPARİŞ SAYISI MAKİNE HAZIRLAMA SAYISI X Y Faaliyetler Faaliyetlerin Maliyetleri Maliyet Etkenleri Hacimle İlgili Maliyet DİS Satın Almayla İlgili Maliyet Sipariş Sayısı Makine Hazırlama Maliyeti Makine Hazırlık Sayısı Toplam Genel Üretim Maliyeti Faaliyete dayalı maliyetleme sistemine göre X ve Y ürünleri başına düşen genel üretim maliyetlerini bulunuz. CEVAP : İlk önce X ve Y ürünlerinin yıllık toplam direkt İşçilik saatlerini bulmamamız gerekiyor. Bunun içinde X ve Y ürünlerinin Birim Direkt İşçilik Saatleriyle yıllık üretim miktarlarının çarpılıp sonuçların toplanması gerekiyor. X için = 2 DİS x = DİS Y için = 5 DİS x = DİS TOPLAM DİS

53 Şimdi X ve Y ürünlerinin hacimle ilgili birim ve toplam maliyetini bulalım: Hacimle İlgili Maliyetler = TL = 5 TL / DİS Birim Maliyet Toplam DİS DİS Toplam Maliyet X ürününün toplam maliyeti = 2 DİS x Birim x 5 TL = TL Y ürününün toplam maliyeti = 5 DİS x Birim x 5 TL = TL Şimdi X ve Y ürünlerinin yıllık toplam satın alma ile ilgili maliyetlerini bulmamamız gerekiyor. X için = 120 Sipariş Y için = 80 Sipariş TOPLAM 200 Sipariş Şimdi X ve Y ürünlerinin satın almayla ilgili birim ve toplam maliyetini bulalım: Satın Almayla İlgili Maliyetler = TL = TL /Sipariş Birim Maliyet Toplam Sipariş 200 Toplam Maliyet X ürününün toplam maliyeti = 120 x = TL Y ürününün toplam maliyeti = 80 x = TL Şimdi X ve Y ürünlerinin yıllık toplam makine hazırlama ile ilgili maliyetlerini bulmamamız gerekiyor. X için = 30 Makine Hazırlama Sayısı Y için = 70 Makine Hazırlama Sayısı TOPLAM 100 Makine Hazırlama Sayısı Şimdi X ve Y ürünlerinin makine hazırlama ilgili birim ve toplam maliyetini bulalım: Makine Hazırlama Maliyeti = TL = TL /MHS Birim Maliyet Makine Hazırlama Sayısı 100 Toplam Maliyet X ürününün toplam maliyeti = 30 x = TL Y ürününün toplam maliyeti = 70 x = TL X Ürünü için toplam maliyet = = TL X Ürünü için birim maliyet = / = 31 TL Y Ürünü için toplam maliyet = = TL X Ürünü için birim maliyet = / = 34,50 TL BİRLEŞİK MALİYET Aynı üretim döneminde aynı üretim işlemleri sonucunda ortaya çıkan ve her biri başlı başına ana ürün olabilecek çeşitli mamullerin imalatına bileşik imalat denir. Ortaya çıkan ürünlere de ortak mamul denir. Petrol rafinerinde, et üretiminde, süt ürünlerinde v.s. Ortak ürünler, birbirlerinden bir birlerinden ayrıldıkları noktaya kadar birlikte üretirler. Ayrıldıkları üretim noktasına kadar yapılan tüm üretim giderlerinin ortak ürünler arasında dağıtımı yapılması gerekir burada aşağıdaki yöntemler kullanılır. 1- Üretim Miktarı Yöntemi ( Fiziksel Ölçüler ) 2- Katsayı Yöntemi 3- Piyasa Değeri Yöntemi 4- Net Satış Hasılatı Yöntemi

54 5- Standart Verim Yöntemi Yan Ürünler ( Tali Ürünler) Esas üretimin bünyesine girmeyen hammadde artıklarının daha sonra birtakım işlemlere tabi tutularak elde edilen ürünlere yan mamul (Tali mamul) denir. Yan Ürünlerin Derlenmesinde Kullanılan Yöntemler 1- Brüt satış hasılatı yöntemi 2- Net satış hasılatı yöntemi 3- Satış fiyatından geriye doğru hesaplama yöntemi 4- Tedarik değerinin esas alınması yöntemi ÖRNEK Ürün Miktar Satış Tutarı A 2000 ADET TL B 3000 ADET TL C 2500 ADET TL D 1500 ADET TL Esas üretim gider yerinde toplanan birleşik giderler TL dir. 1- Ortak giderlerin dağıtımında fiziksel ölçüleri baz alarak mamullerin maliyetlerini hesaplayınız? 2- Ortak giderlerin dağıtımında satış tutarlarını baz alarak mamullerin maliyetlerini hesaplayınız? CEVAP Fiziksel Ölçüler Yöntemi Ortak Gider / Üretim Miktarı = / = 200 TL/br A 200. x = TL B 200. x = TL C 200. x = TL D 200. x = TL Satış Tutarların Esas Alınması Ortak Gider / Top. Satış Tutarı = / = 0,5 TL/br A 0,5 x = TL B 0,5 x = TL C 0,5 x = TL D 0,5 x = TL ÖRNEK A esas üretim gider yerinde X ve Y olmak üzere iki ortak ürün ve Z yan ürün üretilmektedir.yapılan toplam birleşik giderler TL dir. Birleşik giderler X ve Y arasında üretim miktarına göre yan ürüne ise satış tutarına göre dağıtılacaktır. X mamulünden adet, Y mamulünden ise adet üretilmiştir. Z yan üründen beklenen satış tutarı ise TLdir. Mamul maliyetlerini hesaplayarak gerekli yevmiye kaydını yapınız? CEVAP Z Yan ürün Satış Değeri İle değerlendiğinden Z Yan ürünün maliyeti satış değeri ile aynıdır. Z Yan ürünün satış değeri olduğuna göre Maliyeti de TL dir = ( A ve B mamulünün maliyetidir)

55 Üretim Miktarına Göre Dağıtılırsa X = / x = TL Y = / x = TL olur ÖRNEK MOD üretim işletmesi birleşik üretim sonucunda A ve B esas mamul ile C tali mamulü üretmektedir. A ve mamulü ayrım noktasından sonra ek işleme tabi tutulmaktadır. Ekim ayı üretimine herhangi bir stok olmaksızın başlanmıştır. Ekim ayı içerisinde üretimden çıkan C tali ürünü piyasada 2000 YTL/Br fiyat ile satılmıştır. Ekim ayında katlanılan birleşik maliyet, ek maliyetler ve diğer bilgiler aşağıdaki gibidir; Birleşik Maliyet Ek İşlem Maliyeti A B Direkt İlk Madde ve Malz YTL YTL YTL Direkt İşçilik Giderleri YTL YTL YTL Genel Üretim Giderleri YTL YTL YTL Mamuller Üretim Miktarı (Lt.) Satış Miktarı ( Lt.) Fiyatı ( YTL / Br.) A mamulü B mamulü C tali mamulü İstenilen; Ayrım noktası nisbi satış değeri yöntemini kullanarak birleşik maliyetleri dağıtınız? CEVAP: Tali ürünün maliyeti satış değeri ile belirlendikten sonra kalan maliyet diğer ürünler arasında dağıtılır. C tali Mamul Maliyeti x 500 = TL Brüt Satış Değerleri A ltr x = TL B ltr x = TL Toplam Satış Hasılatı Ek Maliyet = Net Satış Hasılatı A = TL B = TL TL A / = 0,66 B / = 0,40 A x 0,60 = B x 0,40 = Toplam Maliyetler A = TL Birim Maliyet = / = TL/br SMM = x = TL B = Birim Maliyet = / = TL/br SMM = X = TL

56 ÖRNEK GORA İmalat işletmesi ÇİYO isimli bir yan ürün ile DİYO, EYO ve FEYO isimli 3 esas ürün imal etmektedir. Ekim ayına ait imalat maliyeti tutarı YTL dir. Her ürünün imalatı farklı özellikler istediğinden imal edilen kg başına katsayılar belirlemiştir. Ürünlere ait veriler aşağıdaki gibidir; ÜRÜNLER MİKTAR KATSAYI BRÜT SATIŞ AYRILABİLİR EK MALİYET (KG) DEĞERİ ÇİYO DİYO EYO FEYO İşletmedeki uygulama yan ürüne ait net satış değerinin imalat maliyetinden düşülmesi şeklindedir. İstenilen ;1 Bileşik maliyetlerin yüklenmesinde katsayılı miktar yöntemini uygulayarak imalat maliyetlerini 4 ürün arasında dağıtınız? 2- Bileşik maliyetlerin yüklenmesinde net satış değeri yöntemini uygulayarak imalat maliyetlerini 4 ürün arasında dağıtınız? CEVAP: Tali ürünün maliyeti satış değeri ile belirlendikten sonra kalan maliyet diğer ürünler arasında dağıtılır. Ciyo Yan ürünü Satış değeri ile değerlendiğinden Toplam Maliyet (Ciyo Satış değer Ek Maliyet) ( ) = TL Diyo 2 x = Eyo 4 x = Feyo 3 x = Br / = 301,08 TL/br Diyo x 301,08 = TL Eyo x 301,08 = TL Feyo x 301,08 = TL b) Net Satış Hasılatı Yöntemi Brüt Satış Değeri Ek Maliyet Net Satış Diyo = = Eyo = = Feyo= = TL Ortak Gider / Net Satış Hasılatı = / = 0,65

57 Diyo = 0,65 x = Eyo = 0,65 x = Feyo = 0,65 x = Sınav Tarihi: 16 Eylül 2000 (Af) Kimyasal maddeler üreten bir işletme, aynı üretim sürecinde, aynı anda üç adet ürün elde etmektedir. Bu ürünlerden X ve Y ortak ürün, XY ise yan ürün niteliğindedir. Mayıs ayında, söz konusu ürünlerin ayrılma noktasına kadar yapılan ortak giderler TL olarak gerçekleşmiştir. Ayrılma noktasından sonra, X ürünü TL, Y ürünü için TL, XY ürünü için ise TL, ek gider yapılmış ve Litre Y ve 500 litre XY ürünü elde edilmiştir. X ürününün satış fiyatı 310 TL/lt, Y ürününün satış fiyatı 150 TL/lt, XY ürününün satış fiyatı ise TL dır. İşletmede, yan ürün maliyetine sadece tamamlayıcı giderler yüklenmektedir. Ortak giderler ise, ürünlere, net satış değerleri oranında dağıtılmaktadır. İstenilen: Her bir ürünün, toplam maliyetini ve birim maliyetini bulunuz. CEVAP Ortak Giderlerin Dağılımı Satış değ. Ek Maliyet Net Satış değ. Değ. Oranı Ort. Gid. Ort.gi. Payı X ,4/ Y ,6/ / Ürünün Maliyeti Ort. Gider Ek Giderler Top. Maliyet Üretim Miktarı. Birim Maliyet X lt 136 TL/Adet Y lt 72,6 TL / Adet XY lt 20 TL / Adet Sınav Tarihi 29 Haziran 2002 Bir işletme aynı üretim gider yerinde aynı anda XY ve YZ adlı iki ürün üretilmekdir. XY herhangi bir işleme tabi tutulmadan TL/adet den satılmaktadır. YZ ise TL/adet den satılmaktadır. Mart 2002 üretim döneminde yapılan ortak giderler TL, YZ nin nihai mamul haline gelmesi için yapılan giderler ise TL olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde, kg XY, 700 kg YZ üretilmiştir. İstenilen: Net Satış Değeri Yöntemini kullanarak işletmenin XY ve YZ mamullerinin birim maliyetini hesaplayınız? Satış Bedeli Ek Giderler Net Satış Değeri XY TL X kg = YZ TL X 700 kg = Dağıtım Ortak Ortak Toplam Birim Oranı Giderler Gider Payı MaliyetMaliyeti XY 4/6,

58 YZ 2,5 / 6, , Sınav Tarihi: 4 Temmuz 2004 Bir işletme A ve B adlı ortak ürün niteliğinde iki mamul üretmektedir.bu iki mamul bir aşamaya kadar bir üretim hattında üretilmektedir.ayrılma, noktasından sonra ise mamullerin tamamlanması için ek işlemler yapılmaktadır.temmuz ayında adet A mamulü, 4000 adet ise B mamulü üretilmiştir.ayrılma noktasından sonra A için 1 milyar TL, B için ise 4 milyar TL ek gider yapılmıştır. A mamulünün satış fiyatı 4.5 milyon TL,B mamulünün ise 6.75 milyon TL dır. Fiziksel miktarlara göre dağıtım yöntemi kullanılarak tespit edilen birim maliyetler için A için 3 milyon TL, B için ise 3.5 milyon TL, dır. İstenilenler: a)mamuller için yapılan ortak gider tutarını hesaplayınız. b)a ve B mamullerinin birim maliyetlerinin Net Satış Değerleri Oranında Dağıtım Yöntemini kullanarak tespit ediniz. CEVAP : Toplam Maliyetlerin Hesaplanması: Üretilen Birim Birim Maliyet Toplam Maliyet A Toplam Maliyet adet Milyar TL B Toplam Maliyet adet Milyar TL 20 Milyar TL Ortak Gider Tutarının Hesaplanması: A B Satış Değeri Ek Giderler Net Satış Değeri Yüzde Payı 0,266 0,734 Ortak Gider Payı Toplam Maliyet Birim Maliyet

59 KAYNAKÇA 1- AKDOĞAN, Nalan : Tek Düzen Muhasebe Sisteminde Maliyet Muhasebesi Uygulamaları. Gazi Kitabevi Ankara ÇALDAĞ, Yurdakul: Yönetim ve Maliyet Muhasebesi Uygulamaları. Gazi Kitabevi Ankara GÜREDİN, Ersin ve Diğerleri: Uygulamalı Maliyet ve Yönetim Muhasebesi, Beta yayınları İstanbul HACIRÜSTEMOĞLU, Rüstem: Maliyet muhasebesi Uygulamaları Alfa yayınları İstanbul KARTAL, Ali ve Diğerleri: Maliyet Muhasebesi, Anadolu üniversitesi Yayınları, Eskişehir Sınav Soru ve Çözümleri ; Tesmer Yayınları Ankara 2006