KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ DİĞER KURULUŞLAR İŞTİRAKLER

Transkript

1 KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ DİĞER KURULUŞLAR İŞTİRAKLER Bu rapor; tarih ve 72 sayılı KHK nın 27 nci maddesi gereğince hazırlanmış ve Üyeler Kurulu nun tarih ve 18 sayılı toplantısında kabul edilmiştir. -web versiyonu-

2 GİRİŞ C umhuriyetin ilanından sonra özel sektör ağırlıklı ekonomik politikalar benimsenmiş olmakla birlikte, Osmanlı İmparatorluğu ndan devralınan kuruluşları işletmek üzere bazı düzenlemeler yapılmış, yeni teşebbüsler kurulmaya devam edilmiştir li yılların sonunda ortaya çıkan Dünya krizi, 1930 lu yıllarda devlet işletmelerinin önemini bir kat daha artırmış, devletçilik politikalarının ön plana çıkarılmasında etkili olmuştur. Diğer ülkelerde olduğu gibi Türkiye de de sosyal ve özellikle ekonomik nedenlerle ihtiyaç duyulan devlete ait kuruluşların genel ekonomi içindeki önem ve ağırlığı 2000 li yıllara kadar devam etmiştir. Ekonomik ve siyasi sistemi ne olursa olsun, her ülkede az veya çok sayıda yer alan bu kuruluşlar, ülkemizde esas itibariyle iktisadi alanda ticari faaliyette bulunmak üzere kurulmuşlardır. Son yıllarda hızlanan özelleştirme çalışmaları kapsamında; iktisadi devlet teşekküllerinin yanı sıra, sahalarında tekel olma özellikleri ile temel mal ve hizmet üretme işlevlerine sahip olan kamu iktisadi kuruluşlarının bu statüleri ile işlevleri de daraltılmıştır. K İT lerin işlevlerinin özel sektöre devredilmesine yönelik çalışmalar, 1984 yılında yürürlüğe giren Tasarrufların Teşviki ve Kamu Yatırımlarının Hızlandırılmasına Dair 2983 sayılı Kanun ve 1986 yılında yürürlüğe giren 3291 sayılı Kanun ile başlatılmıştır tarihinde yürürlüğe giren 4046 sayılı Kanunla genel özelleştirme uygulamaları, tarih ve 4502 sayılı Kanunla telekomünikasyon işlemlerinin özelleştirilmesi, tarih ve 4603 sayılı Kanunla kamu bankalarının özelleştirilmesi hususları düzenlenmiştir. Enerji sektöründe faaliyet gösterecek özel sektörle ilgili düzenlemeler ise; tarih ve 3096 sayılı, tarih ve 3974 sayılı, tarih ve 3396 sayılı, tarih ve 4046 sayılı, tarih ve 4283 sayılı kanunlarla yapılmıştır. Her ülke için geçerli tek bir kamu iktisadi teşebbüsü (KİT) tanımı bulunmadığı gibi, Türkiye de de Anayasada, KİT lerin TBMM nce denetlenmesine ilişkin 3346 sayılı Kanunda ve KİT lerin hukukunu düzenleyen 233 sayılı KHK da farklı kamu iktisadi teşebbüsleri tanımı bulunmaktadır. Çıkarılan özelleştirme kanunlarının kapsamına alınan kuruluşlar da KİT lerle ilgili yasal çerçeveyi düzenleyen 233 sayılı KHK nın dışına çıkarılarak özel hukuk hükümlerine tabi tutulmaktadırlar. 72 sayılı KHK nın 27 nci maddesi gereğince hazırlanması öngörülen genel rapor, kapsamdaki kuruluşların çoğunluğunun KİT olması nedeniyle 1998 yılına kadar KİT Genel Raporu adı altında yayımlanmış, YDK tarafından denetlenen sosyal güvenlik kuruluşları, fonlar, diğer kuruluşlar ve iştiraklere ilişkin bilgilere de bu rapor içinde yer verilmiştir yılına kadar KİT Genel Raporu adı altında yayımlanan ve denetlenen kuruluşların yıllık faaliyetlerinin sonuçlarını sektör esasına bağlı olarak derleyen ve değerlendiren rapor; 1999 yılından itibaren KİT ler, sosyal güvenlik kuruluşları, fonlar ve diğer kuruluşlar bölümlerini içerecek şekilde Genel Rapor başlığı altında yayımlanmaya başlamış, 5018 sayılı Kanunla 2006 yılından itibaren, sosyal güvenlik kuruluşları ile fonların YDK nın denetiminden çıkarılarak Sayıştay ın denetimine verilmesi nedeniyle 2006 yılı Genel Raporu KİT ler ve diğer kuruluşları içerecek şekilde düzenlenmiştir. Genel Rapor da yer alan çizelge ve bilgilerdeki KİT ayrımı; esas olarak 233 sayılı KHK kapsamındaki KİT tanımına göre yapılmış olup, 4046 sayılı Özelleştirme Kanunu, 4502 sayılı Telgraf

3 ve Telefon Kanununda değişiklik yapan Kanun, 4603 sayılı üç kamu bankası hakkındaki Kanun ile 233 sayılı KHK nın dışında özel hukuk hükümlerine tabi tutulmuş kuruluşlardan kamunun sermaye payı %50 nin altına düşmemiş olanların yanı sıra T. Kalkınma Bankası A.Ş., İller Bankası ve T. İhracat Kredi Bankası A.Ş. KİT ler içinde değerlendirilmiştir. Yine, tarih ve 5189 sayılı Kanunla 406 sayılı Kanuna ek madde eklenmek suretiyle 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu ve özel hukuk hükümlerine tabi olarak kurulan Türksat Uydu Haberleşme ve İşletme Anonim Şirketi; KİT lerin tabi olduğu 233 ve 399 sayılı KHK lara tabi olmamakla birlikte sermayesinin tamamı Hazine Müsteşarlığına ait olduğundan, Raporun Kamu iktisadi teşebbüsleri bölümünde değerlendirilmiştir. Kuruluşların incelemesi; tarım, sanayi ve hizmetler sektörleri olmak üzere üç ana sektör itibariyle yapılmış olup, sanayi sektörü içinde madencilik, imalat ve enerji; hizmetler sektörü içinde ulaştırma-haberleşme, ticaret, bankacılık-sigortacılık ile diğer hizmetler alt sektörleri yer almaktadır. Ancak, hizmetler sektörü içinde yer alan bankacılık ve sigortacılık alt sektöründe faaliyet gösteren kuruluşlara ait değerler, gerek içinde bulunduğu hizmetler sektörü, gerekse toplam tutarları önemli ölçüde etkilediğinden, genel toplam içinde mali kuruluşlar başlığı altında ayrı bir toplam olarak gösterilmiş, içerik olarak aynı bazda olmayan tablolara mali kuruluşlara ait tutarlar dahil edilmemiştir. Yüksek Denetleme Kurulu nun denetimine tabi kuruluşların yıllarına ilişkin bilgileri içeren 2006 yılına ilişkin Genel Rapor da; 72 sayılı KHK nın 27 nci maddesi kapsamında denetlenen kuruluşlara ait derlemeler; kamu iktisadi teşebbüsleri, diğer kuruluşlar ve iştirakler bölüm başlıkları altında yapılmış olup, bu bölümlerde söz konusu kuruluşların; -Tarihçesi, hukuki yapısı ve denetimi, -Türkiye ekonomisi içindeki yeri, -İstihdam durumu, -Mali bünye ve finansman durumu, -İşletme çalışmaları, -Yatırımları, -KİT lerin özelleştirilmesi çalışmaları incelenmiş, denetime tabi kuruluşlarla ilgili olarak tespit edilen sorunlar ve öneriler ayrı bir bölüm başlığı altında verilmiştir. Raporda yıllar itibariyle yapılan karşılaştırmalarda, fiyat artışlarından kaynaklanan rakamsal değişmelerin etkisini ortadan kaldırmak için TÜİK tarafından hazırlanan 1994=100 bazlı üretici ve tüketici fiyat endekslerinden yararlanılmıştır. Yıllık enflasyon rakamları ve 1994=100 bazlı fiyatı endeksleri (Kaynak : TÜİK) ÜFE TÜFE Yıllar Yıllık ortalama artış Aralık ayına göre artış 1994=100 aralık ayı endeksi Yıllık ortalama artış Aralık ayına göre artış 1994=100 aralık ayı endeksi ,11 30, ,8 44,96 29, , ,56 13, ,1 25,30 18, , ,09 13, ,8 10,58 9, , ,24 4, ,7 8,18 7, , ,77 11, ,4 9,60 9, ,8

4 tarihinden itibaren para birimi YTL olarak değiştirilmiş olduğundan, yılı değerleri de YTL ye dönüştürülmüştür. YDK tarafından denetlenerek bağımsız rapor yazılan kuruluş sayısı 2001 yılında 159 adet iken, 2002 yılında; Madencilik Fonu, Özel İskan Fonu, Özel Çevre Koruma Fonu, Tarım Reformu Fonu, Tütün Fonu, Serbest Bölgeleri Tesis ve Geliştirme Fonu, Sinema ve Müzik Sanatını Destekleme Fonu, Yatırımları Teşvik Fonu, Elektrik Enerjisi Fonu, Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı Fonu olmak üzere 10 adet fonun tasfiye veya genel bütçe kapsamına alınması, 2 adet şirketin işletme statüsüne dönüştürülmesi ve 2 adet şirketin özelleştirilmesi nedeniyle 14 kuruluş YDK denetiminin dışında kalırken, 6 adet kuruluş denetim kapsamına dahil edilmiş ve 151 kuruluş hakkında yıllık denetim raporu hazırlanmıştır yılında; 2002 yılında denetime tabi olan 5 kuruluş rapor yazılacak kuruluş kapsamının dışına çıkarken, 11 kuruluş denetim kapsamına dahil edilmiş ve yıl sonu itibariyle denetim raporu yazılan kuruluş sayısı 157 olmuştur yılında; MKE nin tüzel kişiliği kaldırılarak işletmeye dönüştürülen 12 bağlı ortaklığı da dahil olmak üzere 20 kuruluş bağımsız denetim raporu yazılacak kuruluşlar arasından çıkmış, T. Kömür İşletmeleri Kurumuna ait 4 işletmenin müessese olarak yapılandırılması ve 2003 yılında YDK nın denetimi dışına çıkarılan Ekici Tütünleri Destekleme İşlerinin yeniden denetim kapsamına alınması sonucu yıl sonu itibariyle bağımsız rapor düzenlenen kuruluş sayısı 142 olmuştur yılında; Eti Holding A.Ş. ye ait 2 şirketin işletme statüsüne dönüştürülmesi de dahil olmak üzere 15 kuruluş denetim raporu yazılacak kuruluşlar arasından çıkmış, TEDAŞ ın 64 müessesesinin 15 bağlı ortaklık olarak yeniden yapılandırılması, İstanbul Menkul Kıymetler Borsası, İstanbul Altın Borsası, İhracat Kredi Bankası ve Vakıf İnşaat Restorasyon ve Tic. A.Ş. nin denetim kapsamına alınması nedeniyle yıl sonu itibariyle bağımsız rapor düzenlenen kuruluş sayısı 146 olmuştur yılında; Birlik Sigorta A.Ş., Birlik Hayat Sigorta A.Ş. ve Halk Yatırım Menkul Değerler A.Ş. olmak üzere üç adet kuruluş YDK nın denetimi kapsamına dahil edilirken, özellikle 5018 sayılı Kanun kapsamında genel bütçe kapsamına dahil edilen sosyal güvenlik kuruluşları, fonlar ve KİT statüsü dışında kalan kuruluşların Sayıştay ın denetimine geçmesi ve özelleştirilen kuruluşlar nedeniyle 43 adet kuruluş Yüksek Denetleme Kurulunun denetim kapsamının dışına çıkmış ve yıl sonu itibariyle bağımsız rapor düzenlenen kuruluş sayısı 105 olarak gerçekleşmiştir. Rapor kapsamına giren kuruluşlara ait başlıca bilgilere rapor ekinde yer verilmek suretiyle, yararlanmak isteyenlerin değişik ihtiyaçlarının da karşılanması amaçlanmıştır. YDK nın denetimine tabi KİT ler ve diğer kuruluşlarla ilgili; kesinleşmiş ve bu nedenle doğru ve yeni bilgileri ihtiva eden rapor, konusunda temel ve sürekli bir kaynak olma özelliği taşımaktadır.

5 I. KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ A-KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİNİN TANIMI, KURULUŞ NEDENLERİ, TARİHÇESİ, HUKUKİ YAPISI VE DENETİM ŞEKLİ 1- Kamu iktisadi teşebbüsü kavramı ve kapsamı: Kamu İktisadi Teşebbüsü (KİT) kavramı ülkeden ülkeye değişmekle birlikte, genel olarak kamusal kaynakları kullanmak suretiyle ekonomik alanda faaliyet gösteren Kamu Kuruluşları nı ifade etmek üzere kullanılmaktadır. Bu kavramın içeriğinin, tarihsel süreç içerisinde önemli farklılıklar gösterdiği görülmektedir. Avrupa Kamu Teşebbüsleri Merkezi (CEEP) KİT i; mal ve hizmet üretmek üzere kurulmuş olan, mali olanaklarının yarıdan fazlası merkezi veya yerel kamu idareleri tarafından sağlanan veya işletme sonuçlarından bu idarelerin sorumlu bulunduğu ve bunlar tarafından denetlenen girişimler olarak tanımlamaktadır. Türkiye de KİT lerle ilgili ilk genel tanım, tarih ve 3460 sayılı, Sermayesinin Tamamı Devlet Tarafından Verilmek Suretiyle Kurulan İktisadi Teşekküllerin Teşkilatıyla İdare ve Murakabeleri Hakkındaki Kanunda yer almıştır. Anılan Kanunda, sermayesinin tamamı Devlete ait olan ve kendi kanunlarında bu Kanuna tabi oldukları belirtilen, tüzel kişiliği haiz, idarî ve malî yönden özerk ve sorumluluğu sermayeleri ile sınırlı kuruluşlar İktisadi Devlet Teşekkülü olarak tanımlanmıştır. Ayrıca, sermayelerinin en az yarısı, 3460 sayılı Kanuna tabi iktisadi devlet teşekküllerine ait bulunan şirketlerin de bilançolarının düzenlenmesi ve denetimleri yönünden 3460 sayılı Kanun hükümlerine tabi olacağı belirtilmiştir. Kamu İktisadi Teşebbüsleri ifadesi ise mevzuatta ilk kez 1961 Anayasasında yer almıştır Anayasasının 127 inci maddesinde Kamu iktisadi teşebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisi nce denetlenmesi kanunla düzenlenir hükmü yer almış, ancak Kamu İktisadi Teşebbüsü kavramının tanımı yapılmamıştır. KİT lerle ilgili ikinci genel düzenleme, 1964 yılında, 3460 sayılı Kanunun yerine çıkarılan 440 sayılı Kanunla yapılmıştır. Bu Kanunda KİT ler, iktisadi devlet teşekkülü adıyla yer almış ve Sermayelerinin yarısından fazlası tek başına veya birlikte Devlet e (Genel ve Katma Bütçeli İdareler) ve iktisadi devlet teşekküllerine ait olup, iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyet göstermek üzere kurulan ve kuruluş kanunlarında bu Kanuna (440) tabi olacakları belirtilen teşebbüslerdir. şeklinde tanımlanmıştır. Bu tanımla KİT lerin kapsamı, 3460 sayılı Kanunda yer alan tanıma göre bir hayli genişlemiştir Anayasasında, 1961 anayasasından farklı olarak KİT lerin tanımına da yer verilmiştir. Nitekim 1982 Anayasasının Kamu iktisadi teşebbüslerinin denetimi başlığını taşıyan 165 inci maddesinde KİT ler sermayesinin yarısından fazlası doğrudan doğruya veya dolaylı olarak devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıkları... şeklinde tanımlanmıştır yılında 440 sayılı Kanunun yerine 60 sayılı KHK çıkarılmış, bu KHK aynı yıl 2929 sayı ile kanunlaştırılmış, bu Kanun da yedi ay sonra 1984 yılında yürürlükten kaldırılarak yerine 233 sayılı KHK yürürlüğe konulmuştur. 1

6 Halen yürürlükte bulunan 233 sayılı KHK'da, kamu iktisadi teşebbüsü, iktisadi devlet teşekkülü ve kamu iktisadi kuruluşu olmak üzere üç ayrı tanıma yer verilmiş olup; -Kamu iktisadi teşebbüsü (KİT) Teşebbüs ; iktisadi devlet teşekkülü(idt) ile kamu iktisadi kuruluşunun (KİK) ortak adıdır; -İktisadi devlet teşekkülü (İDT) Teşekkül : Sermayesinin tamamı Devlet e ait, iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyet göstermek üzere kurulan, kamu iktisadi teşebbüsüdür; -Kamu iktisadi kuruluşu (KİK) Kuruluş ; Sermayesinin tamamı Devlet e ait olan ve tekel niteliğindeki mallar ile temel mal ve hizmet üretmek ve pazarlamak üzere kurulan, kamu hizmeti niteliği ağır basan kamu iktisadi teşebbüsüdür; şeklinde tanımlanmış, bu tanım 1994 yılında çıkarılan 4046 sayılı Kanunda yer alan bir düzenleme ile (KİK) Kuruluş ; Sermayesinin tamamı Devlete ait olup, tekel niteliğindeki mal ve hizmetleri kamu yararı gözeterek üretmek ve pazarlamak üzere kurulan ve gördüğü bu kamu hizmeti dolayısıyla, ürettiği mal ve hizmetler imtiyaz sayılan kamu iktisadi teşebbüsüdür. şeklinde değiştirilmiştir sayılı Kanunla yapılan bu değişiklik ile KİK leri tanımlayıcı unsur olarak; faaliyetlerinde kamu yararının gözetilmesi ve ürettikleri mal ve hizmetlerin imtiyaz sayılması esası getirilmiş bulunmaktadır. Ayrıca, 233 sayılı KHK da; -Müessese; Sermayesinin tamamı bir iktisadi devlet teşekkülüne veya kamu iktisadi kuruluşuna ait olup, ona bağlı işletme veya işletmeler topluluğu, -Bağlı ortaklık; Sermayesinin yüzde ellisinden fazlası iktisadi devlet teşekkülüne veya kamu iktisadi kuruluşuna ait olan işletme veya işletmeler topluluğundan oluşan anonim şirketler, -İştirak; iktisadi devlet teşekküllerinin veya kamu iktisadi kuruluşlarının veya bağlı ortaklıklarının, sermayelerinin en az yüzde on beşine, en çok yüzde ellisine sahip bulundukları anonim şirketler, -İşletme; müesseselerin ve bağlı ortaklıkların mal ve hizmet üreten fabrika ve diğer birimleri, tanımlarına da yer verilmiştir sayılı Kanunla KİK tanımında yapılan değişikliğe paralel olarak 233 sayılı KHK nın ekindeki KİK ler yeniden tespit edilmiş ve TCDD, DHMİ, TEKEL, PTT ve Türk Telekom A.Ş. KİK statüsünde bırakılırken, daha önce KİK statüsünde olan THY, ÇAYKUR ve TİGEM İDT statüsüne dönüştürülmüştür. T.Telekomünikasyon A.Ş., 2000 yılında çıkarılan 4502 sayılı Kanunla, 233 sayılı KHK kapsamından çıkarılmış sonra da özelleştirilmiştir. Yine 2000 yılında çıkarılan 4603 sayılı Kanunla da T.C. Ziraat Bankası, Halk Bankası ve Türkiye Emlak Bankası A.Ş., özelleştirilmek üzere 233 sayılı KHK kapsamı dışına çıkarılmıştır. Daha sonra Türkiye Emlak Bankası A.Ş. nin tasfiye süreci başlatılmıştır. 2

7 233 sayılı KHK da kamu iktisadi teşebbüsü, her ne kadar iktisadi devlet teşekkülü ve kamu iktisadi kuruluşunun ortak adıdır şeklinde tanımlanmış ise de; bağlı ortaklık olarak tanımlanan ve tamamen KİT mevzuatına tabi olan bağlı ortaklıklar da kamu iktisadi teşebbüsü niteliğinde kuruluşlardır. 440 sayılı Kanun kapsamında olup, sermayesinin yarısından fazlası birden çok KİT e veya bağlı ortaklığa ait olan şirketler ise, yetkili mercilerce bağlı ortaklık statüsüne dönüştürülmedikleri için, 233 sayılı KHK ile KİT tanımında yapılan daraltma sonucu faaliyetini iştirak statüsünde ve KİT mevzuatı dışında sürdürmek durumunda kalmışlardır. Aslında bu tür şirketler de KİT niteliğinde kuruluşlardır. 233 sayılı KHK ile yapılan düzenlemede; kamu kaynağı kullanmak suretiyle mal ve hizmet üretiminde bulunan genel ve katma bütçeli idarelere ait iktisadi kuruluşlar KİT kapsamı dışında tutulmuşlardır. KHK nın 58 inci maddesi ile getirilen İstisna hükmü ile de, AOÇ, T.C. Merkez Bankası, Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş. (sonradan özelleştirilmiştir), T. İş Bankası A.Ş. (1998 den itibaren sermayesinde kamu payı kalmamıştır) Devlet Sanayi İşçi ve Yatırım Bankası A.Ş. (Türkiye Kalkınma Bankası na dönüştürülmüştür), İller Bankası Genel Müdürlüğü ile il özel idareleri ve belediyelerin sermayelerinin yarısından fazlasına tek başına veya birlikte sahip oldukları iktisadi teşebbüsler de kapsam dışında bırakılmıştır yılında çıkarılan 3346 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri ile Fonların TBMM ce Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanunda ise, Ödenmiş sermayesinin yarısından fazlası kamu tüzel kişilerince sağlanmış olan kurumlar ile bu kurumların ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağlamış oldukları diğer kurumlar ve yukarıda sayılanlardan olmamakla beraber, kendilerine bazı kamu yetki ve görevleri verilmiş olup, galip vasıfları bu kamu hizmetlerini yürütmek olan ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarından olmayan, özel kanunlara tabi kurumlar ve İller Bankası bu kanunla konulan denetime tabidir hükmüne yer verilerek kamu iktisadi teşebbüsleri, TBMM nin denetimi yönünden ayrıca tanımlanmış; mahalli idarelerin ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının sermayesinin yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar ile bu kurumların ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar ve T.C. Merkez Bankası 3346 sayılı Kanunla konulan denetimin kapsamı dışında bırakılmıştır yılında çıkarılan Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesine ve Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair 4046 sayılı Kanun un 37 nci maddesinde Bu Kanun hükümleri gereğince özelleştirme programına alınan kuruluşlar özel hukuk hükümlerine tabi tutulmuş olup, bunlar hakkında varsa kendi kuruluş kanunları ile diğer kanunlarda yer alan, bu Kanuna aykırı hükümler ve 233 sayılı KHK hükümleri uygulanmaz hükmüne yer verilmiştir. Özelleştirme kapsam ve programına alınan KİT ler, 4046 sayılı Kanun ile, sermayelerindeki Kamu payı %50 nin altına düşünceye kadar, TBMM ve YDK'nın denetimine tabi olarak bırakılmışlardır. Bu kuruluşlar, diğer hususlarda KİT lerden farklı bir statü içinde faaliyet göstermekte ve KİT kapsamı ve mevzuatı dışında tutulmuş bulunmaktadırlar. 3

8 Öte yandan, 233 sayılı KHK nın 58 inci maddesi hükmü ile, teşebbüslerin, anılan KHK hükümleriyle bağlı olmaksızın yurt dışında şirket kurmalarına ve kurulmuş şirketlere iştirak etmelerine izin vermeye ve bu konularla ilgili esasları kurumlar itibarıyla belirlemeye Bakanlar Kurulu yetkili kılınmıştır. Bu hükme istinaden özellikle enerji alanında faaliyet gösteren KİT ler (BOTAŞ, TPAO, ETİ Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü gibi) merkezleri yurt dışında ve bulundukları yabancı ülkelerin mevzuatına tabi olan şirketler kurmuşlardır. Anayasadaki tanım gereği sermaye kompozisyonuna göre bu şirketler KİT niteliğinde olmakla birlikte bunlar için ayrı denetim raporu düzenlenmemektedir sayılı Kanunun verdiği yetkiye istinaden çıkarılan 87/11914 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile, Devlet Yatırım Bankasının yeniden düzenlenmesi suretiyle kurulan Türkiye İhracat ve Kredi Bankası A.Ş. de (EXİMBANK) anılan Kararname ile sermayesinin en az yarıdan fazlasının Hazineye ait olması öngörülmüş ve halen sermayesinin tamamı Hazineye ait olduğu halde KİT kapsamı dışında tutulmuştur. Ayrıca, tıpkı bir kamu iktisadi teşebbüsü gibi mal ve hizmet üreten genel ve katma bütçeli idarelere ait üretim yerleri de KİT kapsamı dışında bulunmaktadır. Anayasa nın 165 inci maddesinde, sermayesinin yarısından fazlası doğrudan doğruya ve dolaylı olarak Devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıklarının KİT kapsamına alınmış olmasına ve ayırım gözetilmeksizin TBMM ce denetlenmesinin öngörülmesine karşın, 233 sayılı KHK ve 3346 sayılı Kanunla getirilen istisnalarla, tıpkı KİT ler gibi kamu kaynağı kullanmak suretiyle işletmecilik yapan genel ve katma bütçeli idarelerin ve bunların döner sermayelerinin, KİT kapsamı dışında tutularak farklı statü ve koşullarda faaliyette bulunması, Devletin ekonomideki payının bir bütünlük içerisinde denetlenmesi ve değerlendirilmesi imkânını da daraltmaktadır. Bu açıklamalardan anlaşılacağı üzere, KİT tanımı ve kapsamı konusunda, gerek yasal yönden gerekse uygulama yönünden önemli farklılıklar bulunmaktadır. KİT kavramı ve kapsamı konusunda yıllardır süre gelen karmaşanın, Anayasanın 165 inci maddesi paralelinde giderilmesi gerekmektedir. 2-Kamu iktisadi teşebbüslerinin kuruluş nedenleri: Kamunun mal ve hizmet üretimi ile ticari faaliyette bulunması, genel olarak ekonomik nedenlere dayanmasına karşılık, zaman zaman ideolojik, sosyal v.b. nedenlerle de olabilmektedir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde ekonomik ve sosyo ekonomik nedenlerle kurulan KİT lerin kuruluş amaçlarını; -Ekonomik kalkınmayı sağlamak, -Tekelleri devlet eliyle işletmek, -Özel sektörün başaramayacağı veya giremediği işleri yapmak, -Ekonomiye yön vermek, -Özel sektöre öncülük etmek, -Gelir dağılımını düzenlemek, v.b. olarak özetlemek mümkündür. Ülkemizde Cumhuriyet döneminde kurulan ilk KİT, Osmanlı İmparatorluğu ndan devralınan fabrikaları işletmek üzere 1925 yılında kurulan Sanayi ve Maadin Bankasıdır. 4

9 Esasında Ülkemizde daha Cumhuriyet kurulmadan önce, 17 Şubat - 4 Mart 1923 tarihleri arasında toplanan İzmir İktisat Kongresinde; ekonomik kalkınmanın itici gücünün özel teşebbüs olması ve Devletin özel girişimciliği desteklemesi ve teşvik etmesi fikri ağırlıklı görüş olarak benimsenmiştir. Kongrede alınan kararların 1927 de çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu ile desteklenmesine rağmen, özel teşebbüsün yeterli sermaye birikimine sahip olmaması, alt yapı sorunları, yetişmiş insan gücünün yetersizliği ve Dünyayı sarsan 1929 ekonomik buhranının etkileri v.b. nedenlerle, uygulanan ekonomik politikalardan beklenen olumlu sonuçların alınamaması üzerine, yeni bir ekonomik modelin uygulanması zorunluluğunda kalındığı görülmektedir. Bu yeni modelin esasını, Devletin planlı bir şekilde bizzat kuracağı iktisadi teşebbüslerle sanayileşmeyi gerçekleştirmek, şeklinde özetlemek mümkündür. Türkiye de KİT lerin kuruluş nedenleri ortaya konulurken, uzun süren bir savaşın sonucunda yeni kurulan Devletin iç ve dış güvenlik sorunları ve ayrıca, savaşın getirdiği olumsuzlukların biran önce giderilme zorunluluğu da dikkate alınmalıdır. Bu husus, Sümerbank ın kuruluşuna ilişkin, tarih ve 2262 sayılı Kanunun gerekçesinde yer alan Milli ihtiyaç ve menfaatlerimizin mübrem kıldığı sanayi şubelerinin bir an önce tahakkuk ettirilmesi ve iktisadi istihsâlat ve emniyetimizle memleketimizin umumi muvazenesini koruyacak olan bu sanayileşme hareketine hız verilmesi için bütün milli kuvvet ve menba unsurlarından en çok istifade etmek lazım geldiği... şeklindeki ifadelerde açık biçimde görülmektedir. Türkiye de devletçilik tamamen pragmatik yaklaşımlarla ve misyonunu tamamladığında son bulmak üzere başlatılmış, ancak gerek sosyo ekonomik şartlar gerekse siyasal popülizm nedeniyle, Devletin ekonomiden çekilmesinde yeterince başarılı olunamamıştır. Bu konu, Raporun Özelleştirme ve diğer ilgili bölümlerinde ayrıntılı olarak açıklanmıştır. 3-Kamu iktisadi teşebbüslerinin tarihçesi: KİT lerin, sistemli bir şekilde kurulmaları ve geliştirilmeleri her ne kadar 1930 lu yıllardan sonra gerçekleştirilmiş ise de, Cumhuriyet öncesi dönemde de özellikle Ordu ve Sarayın ihtiyaçlarını karşılamak üzere bazı Devlet işletmelerinin kurulmuş olduğu görülmektedir. Bu nedenle, KİT lerin tarihçesine Cumhuriyet dönemi öncesinden başlanılarak belirli dönemler içerisinde kısaca değinilmiştir. a) Cumhuriyet öncesi dönem: Osmanlı döneminde KİT sayılabilecek ilk kuruluşlar olan Top Asitanesi ve Tersane-i Amire esas olarak Ordu ve Sarayın ihtiyaçlarını karşılamak üzere 15. yüzyılda kurulmuşlardır. Cumhuriyet öncesi dönemde daha ziyade 19. yüzyılın başlarında kurulmasına başlanılan işletme ve fabrikalar ile sandıkların başlıcaları şunlardır: yılında; Beykoz Teçhizat-ı Askeriye Fabrikası (askeri kundura, çizme, palaska üretimi) yılında; Feshane Fabrikası (çuha, fes, battaniye üretimi) İzmit fabrikası (çuha, asker elbiseliği üretimi) yılında; Fevaid-i Osmaniye (deniz yolu işletmesi) 5

10 -1845 yılında; Hereke Fabrikası (kadife, ipekli kumaş, saten, tafta üretimi) yılında; Bakırköy Fabrikası (pamuklu bez üretimi) yılında; Ruscuk Memleket Sandığı, Emniyet Sandığı, yılında; Ziraat Bankası (Memleket Sandıkları banka olarak yeniden yapılandırılmıştır), yılında; Yıldız Çini Fabrikası (çini eşya üretimi). Zamanla bünyesi ve ismi değişen Top Asitanesi bugünkü Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu nun temelini oluşturmuştur. Yine, 1835 de kurulan Feshane, 1845 yılında kurulan Hereke İpekli ve Yünlü Dokuma Fabrikası ve 1850 de kurulan Bakırköy Pamuklu Dokuma Fabrikaları, Sümerbank bünyesinde uzun yıllar hizmet vermiş ve günümüze kadar ulaşmış, son yılarda tasfiye edilmişlerdir. İlk Devlet Bankası olma özelliğini taşıyan Ziraat Bankası; 1863 yılında tarımı kredilendirmek amacıyla kurulan Memleket Sandıkları nın, 1888 de Banka haline dönüştürülmesi ve 1937 yılında da bugünkü halini almasıyla günümüze kadar gelmiştir. T.C. Ziraat Bankası, 2000 yılında çıkarılan 4603 sayılı Kanunla özelleştirilmek üzere yeniden yapılandırılarak ticari bir banka haline dönüştürülmüştür. b) Cumhuriyet dönemi : ba) dönemi : Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası: Bu dönemde; 1923 İzmir İktisat Kongresi nde alınan kararlar doğrultusunda, ülke kalkınmasının özel sektör eliyle gerçekleştirilmesine yönelik politikaların uygulanması yanında, Osmanlı döneminden devreden tesislerin, Devlet tarafından işletilmesi yoluna gidilmiştir. Bu bağlamda; tarih ve 633 sayılı Kanun la; Bankaya devredilmiş olan müessesatı sınaiyeyi teşekkül edecek şirketlere devredinceye kadar bizzat idare etmek, iştirak suretiyle tesisat-ı sınaiyede bulunmak ve işletmek yanında maden işletmek ve her türlü bankacılık işlemleri yapmak üzere, Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası kurulmuştur. Anılan Kanunun 8 inci maddesinde Banka kendisine devredilen fabrikaları, yüzde elli biri nama muharrer senetle kendisine ve Türk efrat ve eşhası hükmiyesine ait olmak üzere tesis edeceği Türk anonim şirketlere devrederek işletmeye mezundur hükmüne yer verilerek, bir yandan, anılan Kongrede saptanan ekonomik politikaların kararlılıkla uygulanacağı vurgulanırken, diğer yandan, Özelleştirme kavramı ve modeli de ülke gündemine ilk kez girmiş olmaktadır. bb) dönemi: Ekonomik kalkınmada temel unsur olarak görülen özel sektörün, güçlendirilmesi amacıyla 1924 yılında İş Bankası, 1926 yılında Emlak ve Eytam Bankası kurulmuş, 1927 yılında da Teşvik-i Sanayi Kanunu çıkarılmıştır. Söz konusu Kanunla getirilen koruma ve teşviklere karşın, özel sektörün kendisinden beklenilen atılımı gerçekleştirememesi, Türkiye Sanayii ve Maadin Bankası nın da temel fonksiyonlarını yerine getirmede yetersiz kalması ve 1929 ekonomik buhranının ortaya çıkması, ekonomide devletçilik fikrinin ağırlık kazanmasına ve bu yönde yeni uygulamaların başlatılmasına neden olmuştur. 6

11 Devlet Sanayi Ofisi ve Türkiye Sanayi Kredi Bankası: Devletçilik uygulamalarının ağır bastığı bu dönemde, Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası na bağlı tesisler, tarih ve 2058 sayılı Kanunla kurulan Devlet Sanayi Ofisi ne verilmiş, Bankacılık işlemleri de tarih ve 2064 sayılı Kanunla kurulan Türkiye Sanayi Kredi Bankası na devredilmiştir sayılı Devlet Sanayi Ofisi nin kuruluş kanununun gerekçesinde yer alan memleketimizde kuvvetli sermayedarlar bulunmadığından halkımız ancak küçük mikyasta sanayi işlerine ve orta sermayelerle yapılabilecek bazı imalata girebilmiş ve büyük mikyasta yapılması lazım gelen sanayi işlerinin ya hariçten gelen sermayeler veya Hükümet teşebbüs muavenetiyle meydana getirilmesi zarureti hasıl olmuştur. Memleketin iktisadi muvazenesinin süratle tanzimi ve istihsal imkânlarının tahakkuku için icap eden sanayi teşebbüslerinin doğrudan doğruya Devlet tarafından vücuda getirilmesi ve işletilmesi bir zaruret teşkil etmektedir. şeklindeki ifadede, ekonomik politikadaki köklü değişiklik açıkça görülmektedir. Devlet Sanayi Ofisi ve Türkiye Sanayi Kredi Bankasının kurulması, özel teşebbüs taraftarı çevrelerde büyük tepkiyle karşılanmış, bunun üzerine anılan bu iki kuruluş, birinci yılını doldurmadan mevcut yapıları içerisinde faaliyette bulunmalarının, milli sanayiin gelişmesine katkıda bulunmaktan çok özel sektörü caydırıcı etkisi olduğu gerekçesiyle kapatılmıştır. Sümerbank : Devlet Sanayi Ofisi ve Türkiye Sanayi Kredi Bankasının yerine Alelûmum sanayi işleriyle ve bankacılık muameleleriyle iştigal etmek üzere tarih ve 2262 sayılı Kanunla Sümerbank kurulmuştur. Türkiye ekonomisine damgasını vuran Sümerbank a verilen görevlerin; "-Devlet Sanayi Ofisi nden devralacağı fabrikaları işletmek ve hususi sanayi müesseselerindeki Devlet iştirak hisselerini Ticaret Kanunu hükümlerine göre idare etmek, -Hususi kanunlarla verilmiş salahiyetlere istinaden yapılacak fabrikalar hariç olmak üzere devlet sermayesi ile vücuda getirilecek bütün sınai müesseselerin etüt ve projelerini hazırlamak ve bunları tesis etmek ve idare eylemek, -Teşebbüsleri veya tevsileri memleket için iktisaden verimli olan sanayi işletmelerine sermayesinin müsaadesi nispetine iştirak veya yardım etmek, -Memlekete ve kendi fabrikalarına lüzumu olan usta ve işçileri yetiştirmek için dahildeki yüksek mekteplerde talebe okutmak veya bu maksatla iktisat vekaletince açılacak mekteplere yardım etmek ve ecnebi memleketlere talebe ve stajyer göndermek, -Sanayi müesseselerine kredi temin etmek ve alelûmum bankacılık işlerini yapmak, -Millî sanayiin inkişaf tedbirlerini aramak ve gerek bu hususta ve gerek iktisat vekaletince tetkik için Bankaya verilecek mevzular hakkında mütalaa beyan etmek, şeklinde belirlendiği dikkate alındığında, KİT lerin kuruluş amaçlarının, ülkenin o günkü şartları ve ihtiyaçları paralelinde tespit edildiği görülmektedir. Bu görevler, KİT lerin katı bir Devletçilik anlayışı ile kurulmadığını, aynı zamanda, ekonomi açısından önemli sanayi dallarında faaliyet gösterecek özel sektörün kurulması ve 7

12 geliştirilmesini, sermayelerine iştirak etmek, kredi temin etmek ve nitelikli personel yetiştirmek suretiyle teşvik etmek amacı taşıdığını göstermektedir. Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı: Bu dönemde sanayinin geliştirilmesi için Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlanmış, planda yer alan projelerin büyük bölümünü gerçekleştirme görevi de tarih ve 2580 sayılı Sümerbank Sermayesine Lira İlâvesine Dair Kanun ile Sümerbank a verilmiştir. Planda yer alan projeler, dokuma, maden, selüloz, seramik ve kimya sanayileri olmak üzere beş sektörde toplanmıştır. Sümerbank kendisine verilen yatırım görevlerinin büyük çoğunluğunu başarıyla gerçekleştirmiştir. Sümerbank tarafından kurulan ve daha sonra ayrı teşebbüsler haline getirilen temel sanayi kuruluşlarının çoğu günümüzde de faaliyetlerini sürdürmektedirler. Sümerbank ın, kendisine devredilen mevcut sınai tesisleri işletmek yanında Birinci Beş Yıllık Sanayi Planının öngördüğü projeleri gerçekleştirmeye başlaması, Türkiye ekonomisinin bugünkü biçimini almasında etkin bir rol oynayan ve bugün de uygulanmakta olan Karma Ekonomik Model in uygulanma sürecinin başlangıcını oluşturmuştur. Sümerbank ın kuruluşunu takiben 1935 yılında da, tarih ve 2805 sayılı Kanunla, Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü nce bulunan işletmeye elverişli madenlerin işlenmesini sağlamak ve Elektrik İşleri Etüt İdaresi nce geliştirilecek projelere göre enerji üretimi ve dağıtımını yapmak üzere Etibank kurulmuştur. Sümerbank ve Etibank temel sanayi, maden ve enerji işletmelerinin kurulmasında, modern işletmecilik tekniklerinin uygulanmasında, sınai insan gücünün yetiştirilmesinde, iştirakler kurarak şirketleşmenin geliştirilmesinde çok önemli görevler üstlenmiş olup, bunlar tarafından kurulan bir çok işletme, daha sonra kurulan bazı KİT lerin çekirdeğini oluşturmuştur. Bu dönemde, Sümerbank ve Etibank dışında, yeni düzenlemelerle bazı yeni kamu teşebbüsleri de oluşturulmuştur sayılı Kanun : KİT lerin ekonomideki artan önemi, bu kuruluşların genel bir düzenlemeye tabi tutulmaları gereğini ortaya çıkarmıştır. Nitekim; tarihinde 3460 sayılı, Sermayesinin Tamamı Devlet Tarafından Verilmek Suretiyle Kurulan İktisadi Teşekküllerin Teşkilatıyla İdare ve Murakabeleri Hakkında Kanun çıkarılarak, o tarihte sermayesinin tamamı Devlete ait teşekküllerden Sümerbank, Etibank, T.C. Ziraat Bankası, Denizbank ve Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu bu Kanuna tabi tutulmuştur. Bunun yanı sıra sermayesinin en az yarısı iktisadi devlet teşekküllerine ait olan şirketlerin bilançolarının tanzimi ile murakabeleri de anılan kanuna tabi kılınmıştır sayılı Milli Korunma Kanunu : tarih ve 3780 sayılı Milli Korunma Kanunu ile Devletin ekonomideki ağırlığı daha da artırılmış, TBMM de olan KİT lerin kuruluş yetkisinin gerektiğinde Bakanlar 8

13 Kurulu nca da kullanılmasına imkan tanınmıştır. Böylece hükümet her türlü alanda, her türlü ticari ve endüstriyel işletme kurma, hatta gerekli gördüğü özel sektör işletmelerine el koyabilme ve bunları işletme imkânına sahip olmuştur. İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı : Birinci Beş Yıllık Sanayi Planından sonra İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı da hazırlanmış ancak, İkinci Dünya Savaşının, savaşa aktif olarak katılınmamakla birlikte, Devletin tüm dikkatini savaşa yöneltmiş olması nedeniyle ülkenin ekonomik ve sosyal hayatına olumsuz şekilde yansıması nedeniyle İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulanamamıştır. bc) dönemi: 1950 yılında, çok partili demokratik sisteme geçişle birlikte yapılan seçimler sonucunda iktidara gelen siyasal partinin hükümet programında... bundan böyle amme karakterini haiz olmayan sahalarda işletmeciliğe geçmeyeceğimiz gibi muhtelif sebepler altında kurulmuş olan işletmeleri, amme hizmeti gören ve ana sanayie taalluk edenler hariç muayyen bir plan dahilinde elverişli şartlarla peyderpey hususi teşebbüse devretmeye çalışacağız... denilmek suretiyle, Devlet in ekonomideki payının küçültülmesi hedeflenmiş olmasına karşılık, aynı partinin iktidarının sürdüğü döneminde; Devletin ekonomideki payının küçültülmesi sağlanamamış, mevcut KİT lerin özel sektöre devredilmesi bir yana, bu dönemde TCDD, PTT, Denizcilik Bankası T.A.Ş., ve DMO iktisadi devlet teşekkülü haline dönüştürülmüş, TPAO, EBK, TDÇİ ile SEKA ve T.C. Turizm Bankası gibi yeni teşekküller kurularak KİT ler daha da yaygınlaştırılmıştır. bd) dönemi: DPT nin kurulduğu bu dönemde, karma ekonomi ilkesi benimsenmiş, KİT lerin yeniden düzenlenmeleri ve etkinliklerinin sağlanması plan disiplini ile ele alınmaya çalışılmıştır. Nitekim I. Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (BYKP) nın hedef ve stratejisinde Türk ekonomisi, devlet ve özel sektör teşebbüslerinin yan yana bulunduğu karma bir ekonomidir. Devlet sektörünün faaliyeti, kararlaştırılan gelişme hızını gerçekleştirecek ve stratejinin gerektirdiği yönde dengeli bir kalkınma sağlayacak şekilde planlanacaktır. denilmek suretiyle kalkınmanın bir plan düzeni içerisinde gerçekleştirilmesi öngörülmüştür. Bu dönemde Plan hedefleri doğrultusunda İktisadi Devlet Teşekkülleri Yeniden Düzenleme Komisyonu kurularak, KİT lerde yapısal ve hukuki düzenlemeler yapılmıştır. Bu bağlamda 1964 yılında; 3460 sayılı Kanun un yerine 440 sayılı İktisadi Devlet Teşekkülleri ve İştirakler Hakkında Kanun, İDT nin yatırım sorunlarını çözmek amacıyla 441 sayılı Devlet Yatırım Bankası Kanunu ve KİT lerin denetimine ilişkin olarak 468 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun çıkarılmıştır. TESTAŞ, TEMSAN, TÜMOSAN, TAKSAN, GERKONSAN, Seydişehir Alüminyum Tesisleri, İskenderun Demir Çelik Tesisleri, DYB, TEK, ÇAYKUR, KBİ ve DESİYAB gibi yeni KİT ler bu dönemde kurulmuşlardır. 9

14 be) 1980 ve sonrası : 24 Ocak Kararları : 24 Ocak 1980 tarihinde alınan ve 24 Ocak Kararları olarak anılan ekonomik istikrar tedbirleri ile KİT politikasında köklü değişiklikler meydana gelmiştir. Söz konusu kararlarla; genel ekonomik sorunların çözümlenmesinin yanında, ithal ikamesi ağırlıklı sanayileşme stratejisi yerine dışa yönelik sanayileşme stratejisi dönüşümünün sağlanması ve serbest piyasa kurallarının ekonomiye hakim kılınması amaçlanmıştır. Bu amaçların gerçekleştirilmesi için; Devletin ekonomideki ağırlığının azaltılması, sermayenin tabana yayılması, KİT lerin serbest piyasa koşullarında etkinlik esasına göre çalışmalarının sağlanması, özelleştirme ve Türk Lirasının konvertibl hale getirilmesi amacıyla çeşitli idari ve yasal düzenlemeler yapılmıştır. V. Beş Yıllık Kalkınma Planı ( ) : yıllarında uygulanan V. BYKP de; Kamu iktisadi teşebbüslerine bağlı işletmelerin hisse senetlerinin satışı yoluyla halka devrinin sağlanması, KİT yatırımlarının plan hedefleri doğrultusunda enerji, madencilik, ulaştırma-haberleşme sektörleri ile rehabilitasyon ve darboğaz giderme alanlarında yoğunlaştırılması ve özel sektörün yeterli olduğu alanlarda yeni yatırımlardan kaçınılması ilkesi getirilmiştir. VI. Beş Yıllık Kalkınma Planı ( ) : VI. BYKP de de; iktisadi etkinliğin artırılması ve sermayenin tabana yayılmasını sağlamak üzere başlatılan özelleştirme programının süratle gerçekleştirilmesi hedeflenmiş olup bir yandan özelleştirme faaliyetleri sürdürülürken, diğer taraftan KİT lerin kendilerine yeterli bir şekilde ve kaynak yaratarak faaliyet göstermelerini temin eden politikalara devam edilmesi ve bu kuruluşların modern yönetim anlayışı çerçevesinde daha kârlı ve verimli çalışmalarının sağlanması öngörülmüştür. Raporun Özelleştirme bölümünde ayrıntılı olarak açıklandığı üzere, yapılan yasal düzenlemelerle özelleştirme çalışmalarına başlanmış, ancak başta mevzuat konusundakiler olmak üzere çeşitli güçlükler yüzünden beklenen gelişme sağlanamamıştır. VII. Beş Yıllık Kalkınma Planı ( ) : VII. BYKP de, KİT lerle ilgili hedeflerle, ilke ve politikalara, Özelleştirme ve Devlet İşletmeciliğinde Yapısal Değişim Projesi bölümlerinde yer verilmiştir. Raporun ikinci bölümünde ayrıntılı olarak açıklanan KİT lerle ilgili ilke ve politikalar, özetle Devletin ekonomideki payının küçültülmesi ve özelleştirilmesi uygun görülmeyen veya kısa sürede özelleştirilmeleri mümkün olmayan KİT lerin, kendilerine yeterli bir şekilde ve kaynak yaratarak faaliyet göstermelerini sağlayıcı tedbirler alınmasını, kaynak tüketen müessese ve işletmelerin kapatılmasını, müesseseler arasında işgücü ve makine-teçhizat transferi yapılarak güçlendirilen ve yaşayabilir duruma getirilen tesislerin özelleştirilmeye hazırlanmasını öngörmektedir. Raporun KİT'lerin özelleştirilmesi başlıklı Dokuzuncu Bölümünde ayrıntılı olarak açıklandığı üzere; kamunun ekonomideki payının azaltılması amacıyla 1980 li yıllardan itibaren yoğun çalışmalar başlatılmış, özelleştirmenin yasal alt yapısını oluşturmaya yönelik ilk hukuki düzenleme 1984 yılında çıkarılan 2983 sayılı Tasarrufların Teşviki ve Kamu Yatırımlarının Hızlandırılması Hakkında Kanun ile yapılmıştır. Özelleştirme fiilen

15 yılında başlamış, ancak özellikle hukuki alt yapının yetersizliği nedeniyle hedeflenen hızda yürümemiştir. Bu nedenle bir yandan hukuki alt yapı geliştirilmeye çalışılırken bir yandan da özelleştirmeye hız kazandırılmaya çalışılmıştır. Bu amaçla, 1986 yılında 3291 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüslerinin Özelleştirilmesi Hakkında Kanunun ve 1994 yılında 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesine Dair Kanunun çıkarılması önemli bir gelişme olmuştur. Ancak uygulamada bu kanunların da yeterli olmadığı anlaşılmış, bu nedenle 2000 yılı başından itibaren yeni bir özelleştirme kanunu tasarısı hazırlanması gündeme gelmiştir. Ancak bu çalışmalardan bir sonuç alınamamıştır. Öte yandan 2000 ve 2001 yılından itibaren uygulanan ekonomik istikrar programlarında ve IMF ye verilen niyet mektuplarında da devletin ekonomik faaliyetlerden çekilmesinin hızlandırılmasına büyük önem verildiği görülmektedir. VIII. Beş Yıllık Kalkınma Planı ( ) : VIII. BYKP de KİT ve özelleştirme politikaları aşağıdaki şekilde yer almıştır: -Devletin ekonomiye doğrudan müdahalesi özelleştirme politikaları çerçevesinde olabileceğince daraltılacak, kamu hizmeti niteliğinde görevlerin yürütülmesinde etkinlik ve verimlilik esaslarına uyulacaktır. Özelleştirme kapsamı dışındaki işletmelerin faaliyetlerini özerk bir şekilde yürütebilmelerini teminen yeniden yapılandırılmaları sağlanacaktır. -Özelleştirme stratejisi geniş kamuoyu desteğine, uzlaşmaya ve özelleştirme sürecinin şeffaflığına dayanacaktır. -Özelleştirmeden beklenen hedeflere ulaşmak amacıyla kamu sermayesinin belirleyici olduğu ulaştırma-haberleşme ve enerji sektörlerinde serbestleşmeye gidilerek, özel sektör katılımının sağlanmasına yönelik düzenlemelere devam edilecektir. Yap-işlet-devret, yap-işlet ve işletme hakkı devri gibi finansman modelleri yeniden gözden geçirilerek bu modellerin rekabeti engelleyici uygulamalara yol açması önlenecektir. Özel sektörün katılımına açılan iletişim ve enerji gibi sektörlerde, tüketici hak ve çıkarlarını korumak ve rekabeti tesis etmek başta olmak üzere gerekli her türlü yapısal düzenlemeler özerk düzenleyici kurullar vasıtasıyla sağlanacaktır. -Özelleştirme uygulamalarında sermaye piyasasından yararlanılarak sermayenin tabana yayılması sağlanacaktır. IX. Kalkınma Planı ( ) : IX. Kalkınma Planında Devletin izleyeceği ekonomi politikasına 2. Planın Vizyonu ve Temel İlkeler başlığı altında aşağıdaki şekilde yer verilmiştir. Devletin ticari mal ve hizmet üretiminden çekilerek, politika oluşturma, düzenleme, ve denetleme işlevlerinin güçlendirilmesi esas olacaktır. Ayrıca 6. Plan Dönemi Hedef ve Tahminleri başlığı altında Özelleştirmenin de etkisiyle KİT sisteminin ekonomi içindeki payı önemli ölçüde azalacaktır. KİT lerin toplam brüt satış hasılatının GSYİH ya oranının 2006 yılındaki %9 seviyesinden 2013 yılında %3,3 e düşmesi beklenmektedir. Aynı dönemde KİT sisteminde yaratılan katma değerin GSYİH ya oranının da %2 den %0,6 ya düşeceği öngörülmektedir. denilmektedir. 11

16 Bu öngörülerden, Plan Döneminde Devletin ekonomiden çekilmesinin son aşamasına gelineceği anlaşılmaktadır. 4- Kamu iktisadi teşebbüslerinin hukuki yapısı: a) Yasal düzenlemeler: Cumhuriyet döneminin ilk kamu iktisadi teşebbüsleri olan Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası, daha sonra bu Bankanın yerini alan Devlet Sanayi Ofisi ve Türkiye Sanayi Kredi Bankası ile bu iki kuruluşun yerini alan Sümerbank ve daha sonra kurulan KİT lerin hukuki yapıları kendi kanunları ile belirlenmiştir sayılı Kanun : KİT ler, sayılarının ve önemlerinin giderek artması sonucu ilk olarak 1938 yılında, Sermayesinin Tamamı Devlet Tarafından Verilmek Suretiyle Kurulan İktisadi Teşekküllerin Teşkilatıyla İdare ve Murakabeleri Hakkında 3460 Sayılı Kanun çıkarılarak yönetim ve denetim yönünden ortak bir statüye kavuşturulmuştur sayılı Milli Korunma Kanunu : 1940 yılında çıkarılan bu Kanunla, Bakanlar Kuruluna KİT kurma yetkisi verilmiştir. 23 sayılı Kanun : 1960 yılında 3460 sayılı Kanuna ek olarak çıkarılan bu Kanunla KİT lerin yönetim kurullarının yerine Müdürler Kurulu oluşturulmuş, YDK, TBMM ye bağlanmıştır. 440 sayılı Kanun : 1964 yılında çıkarılan ve 3460 sayılı Kanun un yerine yürürlüğe konulan 440 sayılı Kanunla KİT lerin tanımı yeniden yapılmış, bu kuruluşların yönetim ve denetimleri yeniden düzenlenmiştir. 440 sayılı Kanun ile getirilen yeni iktisadi devlet teşekkülü tanımı, kapsamı itibariyle 3460 sayılı Kanunda yapılan tanıma benzerlik arz etmektedir. Her iki kanunda da iktisadi devlet teşekküllerinin üretim ve hizmet birimlerinin tüzel kişiliği haiz Müesseseler şeklinde örgütlenmesi ve İDT lerin kanunla kurulması öngörülmüştür. Bu düzenleme, kamu kaynaklarının KİT ler eli ile de olsa ancak TBMM iradesi ile kullanılması ilkesine dayanmaktadır. 60 sayılı İktisadi Devlet Teşekkülleri ve Kamu İktisadi Kuruluşları Hakkında KHK, 2929 sayılı Kanun ve 233 sayılı KHK : Yaklaşık on dokuz yıl yürürlükte kalan 440 sayılı Kanun, tarih ve 60 sayılı İktisadi Devlet Teşekkülleri ve Kamu İktisadi Kuruluşları Hakkında KHK ile yürürlükten kaldırılmıştır. 60 sayılı KHK, tarihinde 2929 sayı ile kanunlaştırılmış, yedi ay yürürlükte kaldıktan sonra da, tarih ve 233 sayılı KHK ile yürürlükten kaldırılmıştır. KİT ler halen faaliyetlerini 233 sayılı KHK ile ek ve değişiklikleri çerçevesinde yürütmektedirler. 399 sayılı KHK : Bu KHK ile KİT lerin personel rejimi ile ilgili düzenlemeler yapılmıştır. 12

17 2983 sayılı Kanun, 3291 sayılı Kanun ve 4046 sayılı Kanun: Özelleştirme ile ilgili olarak ilk defa 1984 yılında 2983 sayılı Kanun çıkarılmış, bu kanunu 1986 yılında çıkarılan 3291 sayılı Kanun izlemiştir sayılı Kanunla özelleştirilmesine karar verilen teşekkül, kuruluş, müessese, bağlı ortaklık, işletme ve işletme birimlerinin; sermayelerindeki kamu payı %50 nin altına düşünceye kadar kuruluşları, faaliyetleri, organları, yönetimi, denetimi, sermaye miktarını tespite, bu işlemleri kolaylaştırıcı tedbirleri almaya YPK yetkili kılınmıştır tarihinde kabul edilen Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesine ilişkin 4046 sayılı Kanunla da; özelleştirme kapsam ve programına alınan kuruluşların özel hukuk hükümlerine tabi olması ve bunlar hakkında varsa kendi kuruluş kanunları ile diğer kanunlarda yer alan bu Kanuna (4046) aykırı hükümler ile 233 sayılı KHK hükümlerinin uygulanmamasına ilişkin hususlar düzenlenmiştir. KİT tanımı ve kapsamındaki karmaşıklığın giderilmesine yönelik düzenlemelere gerek ve ihtiyaç bulunurken, temel işlevi değişmeyen kamu iktisadi teşebbüslerinin KİT mevzuatı dışına çıkarılması KİT mevzuatındaki karmaşayı daha da artırmıştır ve 440 sayılı kanunlarda KİT lerin kanunla kurulması öngörülmüşken, 1980 li yıllardan sonra yapılan düzenlemelerle KİT lerin mevcut kanunları yürürlükten kaldırılarak yerlerine ana statüler konulmuş ve yeni KİT kurma yetkisi Bakanlar Kurulu na devredilmiştir. 233 sayılı KHK nın; teşebbüslerden, iktisadi devlet teşekkülü olanların, bankacılık alanında, sermayelerinin en az %91 inin Devlete ait olması şartıyla anonim şirket şeklinde de kurulabileceğini, bu durumda T.Ticaret Kanunu nun 277 nci maddesinde sözü edilen 5 kurucunun bulunması şartının aranmayacağını, genel kurulu ve denetçilerinin bulunmayacağını öngören 3/3 maddesi tarih ve 4622 sayılı Kanun ile değiştirilmiştir. Söz konusu değişiklik ile; bankacılık alanında faaliyet gösterme ve asgari sermaye şartı kaldırılırken, tüm iktisadi devlet teşekküllerine anonim şirket olarak kurulabilme imkanı getirilmiştir. KİT lerle ilgili yapılan bunca düzenlemelere karşın, önceki kısımlarda da belirtildiği gibi KİT tanımı ve kapsamındaki karmaşık durum bugüne kadar giderilememiştir. Bunun sonucu olarak, özellikle belediyeler tarafından kurulan ve BİT ler olarak anılan belediye iktisadi teşebbüsleri de, Kamu kaynaklarını kullanmak suretiyle işletmecilik yapmalarına karşın, diğer bazı genel ve katma bütçeli idarelere ait işletmeler gibi, KİT kapsamına dahil edilmemişlerdir. Ayrıca, mevzuatla getirilen istisnalar KİT kapsamını daha da daraltmıştır sayılı Kanun : tarihinde Resmi Gazetede yayınlanan 4603 sayılı Kanunla Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası A.Ş. ve Türkiye Emlâk Bankası, A.Ş., 3,5 yıl içinde yeniden yapılandırılıp özelleştirilmek üzere KİT statüsünden çıkarılarak anılan Kanuna ve TTK ya tabi anonim şirket statüsüne dönüştürülmüştür sayılı Kanun : T.Telekomünikasyon Kurumu A.Ş. de yine özelleştirme amacıyla, 2000 yılında çıkarılan 4502 sayılı Kanunla, KİT statüsünden çıkarılarak bir devlet şirketi olarak yeniden düzenlenmiştir. 13

18 b) Hukuki yapı : KİT lerle ilgili çerçeve mevzuat niteliği taşıyan ve halen yürürlükte bulunan 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile, KİT lerle, bunlara ait müessese, bağlı ortaklık ve iştiraklerin tanımı yapılmış ve genel olarak hukuki statüleri belirlenmiştir. KİT lerin Devlet teşkilatı içindeki konumu aşağıdaki şemada gösterilmiştir. TBMM YDK İlgili bakanlık Kamu iktisadi teşebbüsleri : -İktisadi devlet teşekkülleri -Kamu iktisadi kuruluşları İştirakler Müesseseler Bağlı ortaklıklar İştirakler İşletmeler İşletmeler İşletmeler Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT) ; İktisadi devlet teşekkülü (İDT) ve kamu iktisadi kuruluşunun (KİK) ortak adıdır. Kamu İktisadi Teşebbüsleri; -Bakanlar Kurulu Kararı ile kurulurlar, -Tüzel kişiliğe sahiptirler, -Sermayesinin tamamı Devlete aittir, -Sorumlulukları sermayeleri ile sınırlıdır, -Genel Muhasebe Kanunu ve Sayıştay ın denetimine tabi değildirler. İlk kuruluş yıllarından itibaren Devlet İhale Kanununa da tabi tutulmayan KİT ler, bazı istisnalarla tarihinde çıkarılan Kamu İhale Kanunu kapsamına alınmışlardır sayılı KHK da saklı tutulan hususlar dışında özel hukuk hükümlerine tabidirler. İDT ler iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyette bulunmak üzere kurulan; KİK ler ise tekel niteliğindeki mal ve hizmetleri kamu yararı gözeterek üretmek ve pazarlamak üzere kurulan ve gördüğü bu kamu hizmeti dolayısıyla ürettiği mal ve hizmetler imtiyaz sayılan kuruluşlardır. 14

19 KİT lerin mal ve hizmet üretim birimleri, müessese ve işletmelerdir. Müessese, sermayesinin tamamı bir kamu iktisadi teşebbüsüne (İDT veya KİK) ait olan ve teşebbüs yönetim kurulunun kararı ile kurulan işletme veya işletmeler topluluğudur. Müesseseler, sorumlulukları sermayeleriyle sınırlı ve tüzel kişiliği haiz kuruluşlar olup, Genel Muhasebe Kanunu ve Sayıştay ın denetimine tabi olmayıp, 233 sayılı KHK de saklı tutulan hükümler dışında özel hukuk hükümlerine tabidirler. İşletme, müesseselerin ve bağlı ortaklıkların mal ve hizmet üreten fabrika ve diğer birimleridir, tüzel kişilikleri yoktur. Uygulamada KİT genel müdürlüklerine bağlı işletmeler de kurulmuş bulunmaktadır. Bağlı ortaklık, sermayesinin yüzde ellisinden fazlası iktisadi devlet teşekkülüne veya kamu iktisadi kuruluşuna ait olan işletme veya işletmeler topluluğundan oluşan anonim şirketlerdir. Bağlı ortaklıklar; -Bir müessesenin bağlı ortaklık haline getirilmesi, -Teşebbüsün iştirakteki hissesinin % 50 nin üstüne çıkması, -Teşebbüsün, sermayesinde % 50 den fazla hisseye sahip olduğu yeni bir şirket kurması, şeklinde oluşmaktadır. Mevcut müesseselerin veya işletmelerin bağlı ortaklık haline getirilmesi YPK, yeni bağlı ortaklık kurulması ise Bakanlar Kurulu kararı ile olmaktadır. Ancak, uygulamada mevzuatın gereği yerine getirilmediği için iştirakteki payı %50 nin üstüne çıkmış olduğu halde, bağlı ortaklık statüsüne dönüştürülmediği için, faaliyetini iştirak statüsünde sürdürmeye devam eden ortaklıklar da bulunmaktadır. Örneğin, Doğusan Boru Sanayii ve Ticaret A.Ş., Acıpayam Selüloz Sanayii ve Ticaret A.Ş. İştirak, kamu iktisadi teşebbüslerinin veya bağlı ortaklıklarının, sermayelerinin en az yüzde on beşine, en çok yüzde ellisine sahip bulundukları anonim şirketlerdir. İştirakler tümüyle özel hukuk hükümlerine tabi olarak faaliyetlerini sürdürmektedirler. İlgili bakanlıklar, teşebbüs, müessese ve bağlı ortaklık faaliyetlerinin kanun, tüzük ve yönetmelik hükümlerine uygun olarak yürütülmesini gözetmekle görevlidir. Ancak bu yetkinin, kuruluşların görev ve yetkilerini daraltmayacak, normal faaliyetlerini aksatmayacak şekilde kullanılması gerekmektedir. 5- Kamu iktisadi teşebbüslerinin denetimi : KİT lerin, iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyette bulunan kuruluşlar olmaları ve piyasa koşullarına göre süratle hareket etmeleri ve ileri işletmecilik kurallarına göre kârlılık ve verimlilik ilkelerine göre çalışmalarının gerekli oluşu, bu kuruluşların, genel bütçeli kuruluşların klasik denetiminden farklı bir şekilde denetlenmelerini zorunlu kılmıştır. Nitekim bu gerekçeyle 1925 yılında kurulan ve Cumhuriyet döneminin ilk KİT i olan Sanayi ve Maadin Bankası ve daha sonra kurulan KİT ler, Sayıştay denetimine, Muhasebe-i Umumiye Kanununa ve Devlet İhale Kanununa tabi tutulmamış, bunlar için kendi kanunlarında özel denetim şekillerine yer verilmiştir. 15

20 1930 lu yılların başından itibaren KİT lerin sayılarının ve ekonomideki ağırlıklarının giderek artması, 1937 yılında bu konuda genel bir düzenleme yapılması ihtiyacının gündeme gelmesine neden olmuştur. Bu ihtiyaç Atatürk tarafından 1937 yılı TBMM açış konuşmasında şu şekilde dile getirilmiştir.... sermayesinin tamamı ve büyük kısmı Devlete ait ticari sınai kurumların mali kontrol şeklini, bu kurumların bünyelerine ve kendilerinden istediğimiz ve isteyeceğimiz ticari usul ve zihniyetle çalışma icaplarına süratle tevfik etmek. Bu kurumların bugünkü usullerle çalışabilmelerine imkan yoktur. Bu fikirden hareketle 1938 yılında çıkarılan 3460 sayılı Kanunla; KİT leri, idari, mali ve teknik bakımdan sürekli denetlemek ve gözetlemekle görevli Umumi Murakabe Heyeti ve Umumi Murakabe Heyetinin raporlarını esas alarak yapacağı denetimler sonunda KİT lerin ibra edilip edilmemesi konusunda karar almak üzere, Başbakanın başkanlığında yasama ve yürütme organı temsilcilerinden oluşan Umumi Heyet kurulmuştur. Umumi Murakabe Heyeti daha sonra Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu adını almıştır ve 1982 Anayasalarında kuvvetler ayrılığı ilkesine göre KİT lerin Türkiye Büyük Millet Meclisince denetiminin, özel bir kanunla düzenlenmesi öngörülmüştür. KİT ler, halen 1982 Anayasası nın 165 inci maddesi gereğince 1987 yılında çıkarılan 3346 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri ile Fonların Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesi Hakkında Kanun hükümlerine göre TBMM ce denetlenmektedir. Nitekim anılan Kanunun 2 nci maddesi ile; Ödenmiş sermayesinin yarısından fazlası kamu tüzel kişilerince sağlanmış olan kurumlar ile bu kurumların ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağlamış oldukları diğer kurumlar ve yukarıda sayılanlardan olmamakla beraber kendilerine bazı kamu yetki ve görevleri verilmiş olup, galip vasıfları bu kamu hizmetlerini yürütmek olan ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarından olmayan özel kanunlara tabi kurumlar ve İller Bankası kamu iktisadi teşebbüsü olarak tanımlanarak TBMM nin denetimine tabi tutulmuş bulunmaktadır. Bu tanımın kapsamına girmekle beraber, mahalli idarelerin ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının, ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar ve T.C. Merkez Bankası (bu bankanın denetiminin Anayasanın 162 nci maddesinde söz konusu milli bütçenin incelenmesi yoluyla yapılması öngörülmüştür) KİT lerin TBMM ce denetlenmesini düzenleyen 3346 sayılı Kanunla konulan denetimin dışında tutulmuştur. KİT ler halen 72 ve 233 sayılı KHK ler gereği Yüksek Denetleme Kurulu nun iktisadi, mali, idari, hukuki, ve teknik denetimine tabi olup bu denetim, Anayasa ve 3346 Sayılı Kanun gereğince KİT ler üzerinde TBMM ce yapılan denetimin alt yapısını oluşturmaktadır. Birden fazla KİT ve bağlı ortaklığın sermayesine iştirak ettiği ve böylelikle sermayesindeki kamu payı %50 nin üstüne çıkmış olan ancak 233 sayılı KHK kapsamında bulunmayan şirketler ise TBMM KİT Komisyonu'nun tarihinde aldığı 40 sayılı kararı ve Başbakanlığın görevlendirmesi üzerine YDK tarafından denetlenmeye başlanmıştır. Böylelikle bu kuruluşların da TBMM ce denetiminin, YDK raporları esas alınarak yapılması mümkün olmuştur. 16

21 Özelleştirme programına alınan kuruluşların denetimi ise; 1994 yılında yürürlüğe giren 4046 sayılı Kanun un 11 inci maddesi gereğince, sermayelerindeki kamu payı %50 nin altına düşünceye kadar, 3346 sayılı Kanun ile 72 sayılı KHK esaslarına göre TBMM ce YDK tarafından hazırlanan denetim raporları esas alınarak yapılmaktadır yılında çıkarılan 315 sayılı KHK ile 233 sayılı KHK nin 55/3 üncü maddesi değiştirilerek Teşebbüslerin, bu KHK hükümleriyle bağlı olmaksızın yurt dışında şirket kurmalarına ve kurulmuş şirketlere iştirak etmelerine izin vermeye ve bu konularda ilgili esasları kurumlar itibarıyla belirlemeye Bakanlar Kurulu yetkilidir. hükmü getirilmiş olup bu hükme istinaden özellikle enerji sektöründe çalışan KİT ler tarafından merkezi yurt dışında ve kurulduğu ülkenin mevzuatına tabi olan şirketler kurulmuştur. Bu tür şirketlerin de Anayasanın 165 inci maddesi gereğince TBMM tarafından denetlenmesi anayasal bir zorunluluktur. Öte yandan tarihinde Resmi Gazete de yayımlanan 4603 sayılı Kanunla, T.C. Ziraat Bankası, T. Halk Bankası, T.Emlak Bankası, Anayasaya aykırı olarak TBMM nin ve YDK nın denetiminden çıkarılmış ancak, tarih ve 4684 sayılı Kanunla, 4603 sayılı Kanunun 1 inci maddesinin 5 inci fıkrasında yer alan 3346 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri ile Fonların TBMM ce Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun ibaresi anılan fıkra metninden çıkarılmış, böylece söz konusu kamu bankaları tekrar Anayasanın 165 inci maddesi doğrultusunda TBMM nin denetim kapsamına girmiştir. Benzer şekilde, Eximbank da TBMM KİT Komisyonu kararıyla YDK ve KİT Komisyonunun denetimine alınmıştır. a)türkiye Büyük Millet Meclisi nce yapılan denetim: Yukarıda da değinildiği üzere, 1982 Anayasasının 165 inci maddesinde sermayesinin yarısından fazlası doğrudan doğruya veya dolaylı olarak devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıklarının, TBMM ce denetlenmesi öngörülmüş bulunmaktadır. KİT lerin TBMM nce denetlenmesine dair usul ve esaslar yine Anayasa gereği 1987 yılında çıkarılan 3346 sayılı Kanunla düzenlenmiştir. aa)tbmm KİT Komisyonu: KİT lerin, TBMM ce denetimi, 3346 sayılı Kanun un 3 üncü maddesi uyarınca, otuz beş üyeden oluşturulan, Türkiye Büyük Millet Meclisi Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonu tarafından yapılmaktadır. Denetimde, YDK nın raporlarıyla, Başbakanlığın sevk edeceği diğer raporlar ve varsa Komisyonca tespit edilen diğer konular esas alınmaktadır. ab) TBMM KİT Komisyonunun inceleme usulleri: Her teşebbüsün bilançosu ile netice hesaplarını kapsayan ve KİT lerin tüm faaliyetlerinin incelendiği YDK raporları; ilgili bakanlıkların görüşleri ve denetlenen kuruluşların cevapları ile birlikte, en geç ertesi yılın Aralık ayı sonuna kadar Başbakanlıkça TBMM Başkanlığına sunulur ve üç gün içinde Komisyona havale edilir. Komisyonun incelemelerini raporun kendisine havale edilmesinden itibaren doksan gün içinde tamamlaması gerekmektedir. 17

22 Bu denetimin takvimi aşağıda gösterilmiştir: KİT lerin bir önceki yıla ait bilanço ve sonuç hesaplarını YDK ya sunmaları YDK nın hazırladığı yıllık denetim raporlarını gereken kuruluşlara dağıtılmak üzere Başbakanlığa sunması İlgili kuruluşun, Başbakanlıkça gönderilen rapora ilişkin cevabını hazırlayarak ilgili bakanlığa ve YDK ya göndermesi İlgili bakanlığın, kuruluşun cevabıyla ilgili görüşünü bildirmesi Başbakanlıkça YDK raporlarının cevaplarla birlikte TBMM Başkanlığına sunulması YDK raporlarının KİT Komisyonuna havalesi KİT Komisyonunun denetimini tamamlaması Mart ayı sonuna kadar Ekim ayı sonuna kadar 45 gün içerisinde 15 gün içerisinde Aralık ayı sonuna kadar Üç gün içinde Doksan gün içinde KİT Komisyonu, denetlenecek kuruluşların durumunu; ulusal ekonomiye faydalı olabilmeleri için özerk bir tarzda, ekonominin kuralları ve ekonomik gerekler dahilinde, verimlilik ve karlılık ilkeleri doğrultusunda yönetilerek, kuruluş amaçlarına ulaşmalarını teminen, faaliyetlerinin mevzuata, uzun vadeli kalkınma planına ve planın uygulama programlarına uygunluğu yönünden incelemektedir. İncelemeler önce, Komisyonun kuracağı alt komisyonlar marifetiyle kuruluşların merkezinde yapılmaktadır. Esas olarak dosya üzerinden yapılan inceleme ve değerlendirmelere, denetlenen kuruluşların yöneticileri ve ilgili bulundukları bakanlık temsilcileri, DPT ve Hazine Müsteşarlıkları ile YDK yetkilileri de katılır ve gerekirse açıklamada bulunurlar. KİT Komisyonu, alt komisyonların raporlarını, YDK nın TBMM ye sunduğu raporları ve ilgili kuruluş ve bakanlıkların YDK raporlarındaki önerilere ilişkin cevap ve görüşleriyle birlikte ele alarak, kuruluşların durumunu yeniden incelemekte ve bunların bilanço ve netice hesaplarını tasvip ederek yönetim kurullarının ibra edilmesine veya bilanço ve netice hesaplarını tasvip etmeyerek yönetim kurullarının ibra edilmemesine gerekçeli olarak karar vermektedir. KİT Komisyonunun bütün kamu iktisadi teşebbüslerini kapsaması gereken, tasvibe ve genel görüşmeye sunulan raporları basılıp TBMM üyelerine dağıtılır, dağıtım tarihindeki TBMM tutanağına eklenir ve Hükümete iletilir. Dağıtılan rapora siyasi parti grupları, 20 milletvekili veya hükümet dağıtım tarihinden itibaren 15 gün içinde itiraz edebilir. Bu süre içinde itirazda bulunulmazsa Komisyon raporu kesinleşir. İtiraz olunan raporlar, Komisyonca itiraz süresinin bitiminden itibaren en çok otuz gün içinde itiraz olunan hususlara dair Komisyon görüşü ile birlikte TBMM Başkanlığına sunulur. Bu raporlar Genel Kurulda öncelikle görüşülür. Yapılan genel görüşme sonunda, TBMM Genel Kurulu, ilgili KİT in yönetim kurullarının ibra edilmesine veya ibra edilmemesine karar verir. KİT Komisyonunca karara bağlanıp süresi içinde kesinleşen veya itiraz üzerine Genel Kurulca görüşülerek tasvip edilen veya edilmeyen bilançolarla netice hesapları veya mali 18

23 durumları gösteren tablolar, yönetim kurullarının ibra edilme veya edilmeme kararı ile birlikte kesinleştikten sonra Resmî Gazetede yayımlanmakta, ibra edilmeyen kuruluşların sorumluları hakkında genel hükümlere göre adlî kovuşturma veya işlem yapılabilmesi için karar, TBMM Başkanlığınca Başbakanlığa ve ilgili adlî mercie bildirilmektedir. Diğer yandan, 3346 sayılı Kanuna tabi ve genel kurulları T. Ticaret Kanununa veya özel kanunlarına göre oluşturulan şirket ve kurumlar da diğer KİT ler gibi denetlenmekle birlikte, bunların bilanço ve netice hesaplarıyla ilgili olarak Komisyonda ve itiraz halinde TBMM Genel Kurulu nda herhangi bir oylama yapılmamakta ve bunların yönetim kurullarının ibra edilmesi veya edilmemesi hususunda karar verilmemekte, bu kuruluşların raporları sadece genel görüşme konusu yapılabilmektedir. Bu bağlamda, genel kurulu bulunan bağlı ortaklıkların bilanço ve netice hesapları da genel görüşmeye sunulmaktadır. b)başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu nca yapılan denetim: Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu, Umumi Murakabe Heyeti adıyla 1938 yılında 3460 sayılı Kanunla kurulmuş olup, Kurulun görev yetki ve çalışma usulleri 72 sayılı Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu Hakkında KHK ile belirlenmiş bulunmaktadır. YDK, 72 sayılı KHK nin 4üncü maddesi ile, bu kararname kapsamına giren kuruluşları iktisadi, mali, idari, hukuki ve teknik yönden sürekli olarak gözetim ve denetim altında bulundurmakla görevlendirilmiştir. KİT lerin TBMM ce denetlenmesinde, 1982 Anayasasının 165 inci maddesinin gerekçesinde ve 3346 sayılı Kanunda açıkça belirtilmesi nedeniyle, YDK nın denetim raporları esas alınmaktadır. YDK tarafından KİT ler üzerinde yapılan denetim, TBMM tarafından yapılan denetimin ilk aşamasını ve teknik yönünü oluşturmaktadır. KİT lerin, iktisadi alanda özerk bir tarzda ve ekonominin kurallarına uygun olarak yönetilmeleri gereği olarak 1938 yılında çıkarılan 3460 sayılı Kanunla başlatılan ve iktisadi devlet teşekküllerinin bünyelerine uygun bir şekilde mali, idari ve teknik yönden denetlenmesini öngörmesi nedeniyle iktisadi denetim adı verilen ve kuruluşların performansını ölçmeye ağırlık veren bu denetim şekli, kamu yönetiminde uygulanan klasik mali denetimden oldukça farklı bir nitelik taşımaktadır. Klasik denetimde, genelde işlemlerin mevzuata uygunluğu yönünden incelemeler yapılırken, iktisadi denetim; başarının tespitine, ileri işletmecilik teknikleri kullanılarak daha verimli ve kârlı bir çalışma yapılabilmesi için alınması gereken tedbirlerle ilgili önerilere ağırlık veren bir başka deyişle performansı artırmayı amaçlayan fonksiyonel bir denetim biçimidir. YDK tarafından yapılan denetim; uygunluk denetimi yanında belli konularda yapılan performans denetimini de kapsayan; daha çok ekonomik denetim adıyla anılan ve KİT lerin tüm faaliyetlerini verimlilik, etkinlik ve tutumluluk (VET) ilkelerine göre denetlenmesini de kapsadığı için bütünleşik denetim olarak ta nitelenmektedir. Uygunluk denetiminden (klasik denetim), tamamen farklı olan ve günümüzde daha çok faaliyet denetimi veya performans denetimi gibi adlarla da anılan ekonomik denetimin içeriği ve yapılış usulleri, başlangıçta Umumi Murakabe Heyetinin kuruluşunu müteakiben 19

24 davet edilen İsviçreli bir danışmanlık firması olan Société Anonyme Fiduciaire Suisse tarafından belirlenmiştir. O tarihlerde bütün Dünya için henüz çok yeni bir kavram olan ekonomik denetimin esas ve usulleri, sonraki yıllarda geliştirilerek günümüze kadar gelmiş ve Yüksek Denetleme Kurulu Denetim Kılavuzunu oluşturmuştur. YDK nın denetim şekli Dünya Bankasınca 2001 yılında hazırlanan Kamu Harcamaları ve Kurumsal Yapının Değerlendirilmesi Raporunun (PEİR) IV. HÜKÜMETİN (KAMUNUN) DENETİMİ başlıklı bölümünde yer alan 7.24 nolu paragrafında şu şekilde açıklanmıştır: 7.24 YDK 1938 yılında TBMM adına Kamu İktisadi Teşebbüslerinin denetimlerini yapma görevi ile kurulmuştur yılında YDK, bütün KİT leri, 4 sosyal güvenlik kuruluşunu, çeşitli bütçe dışı fonları ve diğer özerk nitelikteki kuruluşları içeren toplam 169 kuruluşun denetimini yapmıştır. YDK, KİT lerin hem mali (finansal) denetimlerini hem de performans denetimlerini üstlenmiş olup, kuruluşların özellikle performans durumlarını ve mevcut durumlarını vurgulayan raporlarını sorumlu olduğu TBMM KİT Komisyonuna sunmaktadır. Bu denetim raporları her bir kuruluş için ayrı düzenlenen yıllık raporlardır. Daha geniş bir çevrime sahip YDK nın genel bir yıllık raporu 2 yıl sonra hazırlanmaktadır. KİT lerin YDK tarafından yapılan denetiminde, yıllık raporlarda KİT lerin bütün faaliyetleri, verimlilik, etkinlik, tutumluluk (VET) ve kârlılık ilkeleri açısından incelendiği gibi, gerektiğinde belli konular seçilerek de VET ilkelerine göre performans denetimi niteliğinde denetimler de yapılmakta ve düzenlenen raporlar Özel İnceleme Raporu ve İvedi Durum Raporu adıyla yıllık denetim raporunun ekinde Türkiye Büyük Millet Meclisi ne sunulmaktadır. ba) Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu nun teşkilat yapısı görev ve yetkileri: Başbakanlık YDK, Başbakanlığa bağlı, tüzel kişiliğe sahip, TBMM adına denetim yapan, bir yüksek denetim organıdır. YDK nın teşkilât yapısı: YDK, Kurul Başkanı, Kurul Başkanının başkanlığında on sekiz üyeden oluşan Üyeler Kurulu, bir üyenin başkanlığında yeteri kadar baş denetçi, denetçi ve denetçi yardımcısından oluşan Denetim ve İnceleme Grupları, Genel Sekreterlik ve ona bağlı idari birimlerle Hukuk Danışmanlığından oluşmaktadır. YDK nın görevleri : Yüksek Denetleme Kurulunun görevleri 72 Sayılı Yüksek Denetleme Kurulu Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamede; -Kamu iktisadi teşebbüslerini, -Sosyal güvenlik kuruluşlarını, -Özel kanunlarında YDK nın denetimine tabi olduğu belirtilen kurum ve kuruluşları, iktisadi, mali, idari, hukuki ve teknik yönden sürekli olarak gözetim ve denetim altında bulundurmak ve Başbakan ın görevlendirmesi üzerine incelemelerde bulunmak şeklinde sayılmıştır yılında Anayasada Sayıştay ın görevleri ile ilgili olarak yapılan değişiklikle Sosyal Güvenlik Kuruluşlarının denetimi Sayıştay a verilmiştir. 20

25 Meslek mensupları: Kurul başkanı ve üyeleri ile baş denetçiler, denetçiler ve denetçi yardımcıları (denetim ve inceleme görevlileri), meslek mensuplarını oluşturmaktadır. Meslek mensupları hukuk, idare, maliye, iktisat, ticaret, işletme alanlarında eğitim almış kişilerden sınavla, KİT lerde üst düzey yönetim kademelerine gelmiş kişilerden ve yüksek mühendis veya lisansüstü eğitim yapmış mühendislerle uzman veteriner hekimlerden seçilerek alınmaktadır. Meslek mensupları, denetime tabi kuruluşların her türlü gizli ve açık evrak, belge, defter kayıtlarını incelemeye, bunların onaylı örneklerini almaya, görevlilerden ve ilgililerden sözlü veya yazılı açıklamalarda bulunmalarını istemeye ve işyerlerinde incelemeler yapmaya yetkilidirler yılı için düzenlenen iş programında; 15 üye, 26 sı teknik (mühendis) olmak üzere 129 başdenetçi ve denetçiden oluşan 144 meslek mensubu görev almış ve bunlar 104 kurum ve kuruluşun denetimi ile görevlendirilmişlerdir. Yıl içinde iş programında öngörülen raporların tamamı hazırlamıştır. Hazırlanan yıllık denetim raporları, TBMM ye sunulmak ve ilgili yerlere dağıtımı yapılmak üzere Başbakanlığa iletilmiştir. bb) YDK nın denetleme usul ve esasları: 72 sayılı KHK gereğince, YDK denetlemelerini yaparken; (1) Denetlenen kuruluşların kanun veya statülerinde belirlenen amaç ve esaslara, uzun vadeli kalkınma planı ile programlara uyulup uyulmadığı, (2) İşletme bütçelerinin gereklere, işlemlerin bütçelere, maliyet, bilanço ve sonuç hesaplarının dönem faaliyetlerine uygunluğu, (3) Çağdaş işletmecilik esaslarına uyulup uyulmadığı, (4) İşlemlerin hukuka uygunluğu, (5) Verimlilik ve kârlılık ilkelerine uyulup uyulmadığı, (6) İşletmelerin zarara uğratılıp uğratılmadığı hususlarını incelemektedir. YDK nın denetim çalışmaları; denetim ve inceleme grupları vasıtasıyla, gerek teşebbüs merkezinde, gerekse taşra teşkilatında YDK Denetleme Kılavuzundaki usul ve esaslara göre yaptığı incelemelerle gerçekleştirilmektedir. bc) Denetleme ve inceleme raporları: Denetim ve inceleme gruplarınca yapılan denetim çalışmaları bir rapor haline getirilmekte ve Üyeler Kurulu kararı ile kesinleşmektedir. YDK nın denetim çalışmaları sonucunda; -Yıllık denetim raporu, -İvedi durum raporu, -Özel inceleme raporu, -Genel rapor, olmak üzere dört çeşit rapor hazırlanmaktadır. Yıllık denetim raporu : Yıllık denetim raporu, denetlenen kuruluşlarının bütün yönleriyle karşılaştırmalı olarak incelenmesini müteakip hazırlanan, kuruluşların bir çalışma dönemine ilişkin tüm 21

26 bilgilerini, sorunlarını ve sorunlarla ilgili çözüm yollarını kapsayan ve performansını değerlendiren; işlem, bilanço ve sonuç hesaplarının aklanması veya aklanmamasına ilişkin görüşleri içeren gerekçeli rapordur. Yıllık denetim raporunun, en geç ertesi yılın Ekim ayı sonuna kadar Başbakanlığa sunulması gerekmektedir. Yıllık denetim raporu; I -Toplu Bakış, II -İdari Bünye, III -Mali Bünye, IV -İşletme Çalışmaları, V -Bilanço, VI -Gelir Tablosu, VII-Ekler olmak üzere yedi bölümden oluşmaktadır. Her bölümde sorunlarla ilgili analizlere ve önerilere yer verilmektedir. Bir yönetici özeti niteliğindeki Toplu Bakış bölümünde, önemli sorunlara ve önerilere kısaca yer verilerek gerekli irdeleme yapılmaktadır. İvedi durum raporu : YDK nın denetlemeleri sırasında karşılaşılan ve ivedi olarak incelenmesi, teftiş ve tahkiki gereken hususlar ile alınması gereken önlemleri içeren rapordur. Özel inceleme raporu : Başbakanın görevlendirmesi veya Üyeler Kurulu nun istemi üzerine, YDK nın denetimine tabi kuruluşlarda denetim ve inceleme gruplarınca yapılan inceleme sonuçlarını gösteren rapordur. Bu raporlar, genelde performans denetimi raporları niteliğinde hazırlanmaktadır. Genel rapor : Denetlenen kuruluşların yıllık faaliyetlerinin sonuçlarını, sektör esasına bağlı olarak topluca belirten ve denetlenen kuruluşlarla ilgili genel sorunlar ile çözüm yollarını içeren rapordur. Söz konusu raporlardan, yıllık denetim raporları ile ivedi durum raporları ve özel inceleme raporları Hizmete Özel dir. Genel rapor ise açıktır ve yayımlanır. bd) Raporlarla ilgili işlemler : YDK ca hazırlanan raporlar Başbakanlığa sunulmakta, raporların gereken kuruluşlara dağıtımı Başbakanlıkça yapılmaktadır. Denetime tabi kuruluşlar, yıllık denetim raporları üzerine hazırlayacakları cevaplarını yetkili organlardan geçirmek suretiyle, raporu aldıkları tarihten başlayarak kırk beş gün içinde ilgili bakanlığa ve birer örneğini YDK ya göndermek zorundadırlar. İlgili bakanlıklar, bu cevapları kendi görüşlerini de ekleyerek en geç on beş gün içinde Başbakanlığa sunmakta, görüşlerinin bir örneğini de YDK ya göndermektedirler. YDK, denetim çalışmaları sırasında ayrıca incelenmesini, teftiş veya tahkikini gerekli gördüğü hususlara raporlarında yer vermekte; inceleme, teftiş veya tahkiki istenen durumlar Başbakanlıkça yetkili mercilere intikal ettirilmektedir. 22

27 72 sayılı KHK nın 30 uncu maddesinde; YDK raporlarında, özellikle bakanlıklarca incelenmesi, teftişi ve tahkiki istenen konuların, bakanlıklarca sonuçlandırılması ve sonuçtan Başbakanlığa ve YDK ya bilgi verilmesi, YDK nın da görüşünü ayrıca Başbakanlığa bildirmesi öngörülmüştür. Raporlar ile bunlara verilen cevapların birer örneği Başbakanlıkça Maliye Bakanlığı ile DPT'ye gönderilmektedir. Teknik konularda ortaya çıkabilecek görüş ayrılıklarının Başbakanlıkça kesin sonuca bağlanması öngörülmüş bulunmaktadır. c)kit lerin diğer idare ve organlar tarafından denetlenmesi: KİT lerin üzerinde, TBMM ve YDK dışında diğer bazı idare ve organların da çeşitli mevzuat çerçevesinde denetim yetkileri bulunmaktadır. Bu tür denetimler genelde belirli konularda ve gerektiğinde yapılmaktadır. ca) İlgili bakanlığın gözetim ve denetimi: KİT ler mevzuat gereği (Özelleştirme programına alınanlar hariç) birer bakanlıkla ilgilendirilmişlerdir. İlgili bakanlıklar, teşebbüs, müessese ve bağlı ortaklık faaliyetlerinin kanun, tüzük ve yönetmelik hükümlerine uygun olarak yürütülmesini gözetmekle görevlendirilmiştir. Bu amaçla ilgili bakanlıklar, gerekli hallerde teşebbüslerin hesaplarını ve işlemlerini teftiş ve tahkike tabi tutmaya ve bunların iktisadi ve mali durumlarını tespit ettirmeye yetkili bulunmaktadır. Ancak bu yetkinin, kuruluşlarının görev ve yetkilerini daraltmayacak, normal faaliyetlerini aksatmayacak şekilde kullanılması gerekmektedir. İlgili bakanlıkça yapılan denetim, periyodik bir denetim şekli olmaktan ziyade belli konuların soruşturulmasına yönelik olarak ve gerektiğinde yapılmaktadır. İlgili bakanlıklar bu yetkilerini genelde kendi teftiş kurulları aracılığı ile kullanmaktadırlar. cb) Diğer denetim organları veya kuruluşların denetimi : KİT ler, ticari kuruluşlar olmakla birlikte aynı zamanda kamu yönetimi içinde yer almaktadırlar. Bu nedenle, kamu yönetimi üzerinde genel denetim yetkisi bulunan bazı denetim organlarının KİT ler üzerinde de denetim yetkileri bulunmaktadır. Bu kuruluşların başlıcaları; -Cumhurbaşkanlığı Devlet Denetleme Kurulu, -Başbakanlık Teftiş Kurulu, -Maliye Bakanlığı Teftiş Kurulu, -Maliye Bakanlığı Hesap Uzmanları Kurulu, -Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu (Bankalarla ilgili olarak), -Hazine Kontrolörleri, -Enerji Piyasası Düzenleme ve Denetleme Kurulu (Enerji KİT leri ile ilgili olarak) dur. Genel yetkili denetim organlarının denetimi, genelde periyodik olarak yapılan sürekli bir denetim olmayıp gerektikçe yapılmaktadır. KİT ler, birer ticari kuruluş olarak, diğer ticari kuruluşların tabi olduğu genel idari denetimlere de tabi bulunmaktadırlar. Ayrıca KİT ler üzerinde, başta Başbakanlığın, Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığının, Hazine Müsteşarlığının, Devlet Personel Başkanlığının olmak üzere diğer 23

28 bazı kuruluşların da düzenleyici, izin verici, kontrol edici, kısıtlayıcı vb. nitelikte yetkileri bulunmaktadır. B- KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİNİN TÜRKİYE EKONOMİSİ İÇİNDEKİ YERİ 1- Ekonomik gelişmeler ve politikalar: a) Dünya ekonomisindeki gelişmeler: yıllarında Dünya ekonomisindeki gelişmelere ilişkin temel göstergeler 1 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge:1- Dünya ekonomisindeki temel göstergeler (Yüzde değişme) Başlıca göstergeler Dünya hasılası 3 3,9 5,3 4,8 5,4 Gelişmiş ülkeler 1,6 2,1 3,2 2,5 2,9 ABD 1,9 3 3,9 3,1 2,9 Japonya (0,3) 2,5 2,3 1,9 2,2 Euro alanı 0,8 0,5 2,1 1,5 2,8 Almanya 0,2 (0,1) 1,2 0,8 2,9 Gelişmekte olan ülkeler 4,8 6,1 7,7 7,5 8,1 Afrika 3,5 4,3 5,5 5,6 5,6 Asya 6,6 7,7 8,8 9,2 9,8 Latin Amerika (0,1) 1,8 5,7 4,6 5,5 Orta Doğu, 4,3 6 5,5 5,4 5,6 Orta ve Doğu Avrupa 4,4 4,5 6,5 5,6 6,3 Dünya ticaret hacmi 3,3 5,1 10,6 7,4 8,9 (Mal ve Hizmet İthalatı) Gelişmiş ülkeler 2,6 3,7 9,1 6,1 7,4 Euro alanı 0,5 1,9 6,5 5,2 7,2 Gelişmekte olan ülkeler 6 11,1 16,4 12,1 14,9 Tüketici fiyatları : Gelişmiş ülkeler 1,5 1,8 2 2,3 2,3 Euro alanı 2,2 2,1 2,1 2,2 2,2 Gelişmekte olan ülkeler 6 6,1 5,6 5,2 5,1 İşsizlik oranı (Yüzde) Gelişmiş ülkeler 6,4 6,6 6,3 6 5,6 Euro alanı 8,5 8,9 8,9 8,6 7,8 Libor (Altı aylık,yüzde 1,9 1,9 1,8 3,8 5,3 ABD Doları cinsinden) Kaynak: DPT, Yıllık programlar döneminde dünya hasılası devamlı bir şekilde artmış, 2006 yılında artış oranı 2002 yılına göre yüzde yüze yaklaşmıştır. En yüksek büyüme hızları gelişmekte olan ülkeler ve Asya ülkelerinde elde edilmiştir. Ancak büyümedeki bu olumlu gelişme işsizlik oranlarının düşmesine aynı paralelde yansımamıştır. Nitekim gelişmiş ülkelerde yüzde altı düzeylerinde seyreden işsizlik oranı, euro bölgesinde ise yüzde sekiz-dokuz arasında gerçekleşmiştir. 24

29 Aynı dönemde Dünya ticaret hacminde de önemli gelişmeler meydana gelmiş, gelişmekte olan ülkelerin artış oranları, gelişmiş ülkelerdekinde daha yüksek düzeylerde gerçekleşmiştir. b) Türkiye ekonomisindeki gelişmeler : Türkiye nin yıllarına ilişkin temel ekonomik göstergeleri 2 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge:2-Türkiye'nin temel ekonomik göstergeleri Temel göstergeler Büyüme ve istihdam (Yüzde değişme) Toplam tüketim 3,1 4,9 9,6 8,3 5,9 Kamu 1,8 (0,6) 1,8 2,7 10,9 Özel 3,4 5,9 10,9 9,2 5,1 Toplam sabit sermaye yatırımı (3,8) 10,7 29,4 25,7 13,5 Kamu 9,9 (8,4) (4,9) 38,6 4,2 Özel (10,5) 22,2 44,9 21,8 16,7 Stok değişimi (1) 7,2 3,0 1,1 (2,6) (2,0) Toplam mal ve hizmet ihracatı 11,1 16,0 12,5 8,5 8,5 Toplam mal ve hizmet ithalatı 15,8 27,1 24,7 11,6 7,1 GSYİH 8,1 5,7 9,1 7,4 5,9 GSYİH (Milyon YTL, cari fiyatlarla) GSYİH Milyar ABD Doları, cari fiyatlarla) 184,5 240,5 302,8 363,4 402,7 Kişi başı milli gelir (GSYİH, ABD Doları) Kişi başı milli gelir (SAGP,GSYİH,ABD Doları) Nüfus (Bin kişi) İş gücüne katılma oranı (Yüzde) 49,6 48,3 48,7 48,3 48,0 İstihdam düzeyi (Bin Kişi) İşsizlik oranı (Yüzde) 10,3 10,5 10,3 10,3 9,9 Dış ticaret (Milyar Dolar) İhracat (FOB) 36,1 47,3 63,2 73,5 85,5 İthalat (CIF) (2) 51,6 69,3 97,5 116,8 139,6 Dış ticaret dengesi (15,5) (22,1) (34,4) (43,3) (54,1) Cari işlemler dengesi / GSYİH (Yüzde) (0,8) (3,3) (5,2) (6,2) (8,2) Dış ticaret hacmi / GSYİH (Yüzde) 47,5 48,5 53,1 52,4 55,9 Kamu finansmanı (Yüzde) Genel devlet gelirleri (3) / GSYİH 39,1 39,9 49,9 43,9 46,2 Genel devlet harcamaları (3) / GSYİH 52,7 49,9 46,2 43,6 44,3 Genel devlet borçlanma gereği (3) / GSYİH 13,6 10,0 5,3 (0,3) (1,9) Genel devlet faiz harcamaları (3) / GSYİH 19,3 16,8 13,4 9,6 8,1 Kamu kesimi borçlanma gereği (4) / GSYİH 12,6 9,3 4,7 (0,4) (2,6) İMF tanımlı kamu kesimi faiz dışı 4,4 6,6 7,0 6,4 6,5 (6) Kamu brüt borç stoku / GSYİH 92,5 82,5 77,1 71,5 63,3 Kamu net borç stoku / GSYİH 77,7 69,7 63,7 55,3 45,0 Fiyatlar (Yüzde değişme) GSMH deflatörü 44,4 22,5 9,5 5,3 11,7 TÜFE (Yıl sonu) 29,7 18,4 9,4 7,7 9,7 (1) Büyümeye katkı olarak verilmektedir. (2) Parasal olmayan altın ithalatı dahildir. 25

30 (3) Konsolide bütçe ( ) / merkezi yönetim bütçesi (2006), mahalli idareler, döner sermayeli kuruluşlar, işsizlik sigortası fonu, sosyal güvenlik kuruluşları ve bütçe dışı fonlar (4) Genel Devlet ve KİT leri kapsamaktadır. Kaynak: DPT, Yıllık Programlar Türkiye ekonomisi, 1998 yılında %3,9 gibi dünya ortalamasının (%2,6) üzerinde bir oranda büyümüşken, 1999 da tüm sektörlerdeki küçülme sonucu % 6,1 oranında küçülmüş, 2000 yılında yeniden %6,3 oranında büyümüştür yılında ise yaşanan büyük kriz sonucu %9,4 gibi rekor bir düzeyde küçülmüştür yılında alınan tedbirler sonucu ekonomideki düzelmeye paralel olarak %8,1 gibi oldukça yüksek bir büyüme hızına ulaşılmış takibeden yıllarda da büyümenin devam ettiği görülmüştür yılında gayrı safi yurt içi hasıla (GSYİH) %5,9 oranında büyümüştür döneminde ekonomi reel olarak yılık ortalama %7,2 oranında büyürken, toplam istihdam yıllık ortalama %0,7 oranında artmıştır. İstihdam düzeyindeki bu sınırlı artış büyük ölçüde tarım kesimi istihdamındaki azalmadan kaynaklanmıştır. Söz konusu dönemde tarım dışı sektörlerde istihdam yıllık ortalama %3,9 oranında artış göstermiştir yılında, kamu finansman dengesinin önemli ölçüde bozulması, reel faizlerin yüksek seviyesini koruması, fiyat artışlarının tekrar hızlanma eğilimine girmesi ve ekonomik aktivitenin önemli ölçüde daralması şeklinde ortaya çıkan makro ekonomik dengelerdeki sürdürülemez yapı, kapsamlı bir istikrar programının uygulamaya konulmasını zorunlu hale getirmiştir. Bu çerçevede 2000 yılı başında orta vadeli bir makro ekonomik program uygulamaya konulmuştur. Ancak kur çıpasına bağlı olan bu programın başarısız olması üzerine 2001 yılında ekonominin yeniden krize girmesi sonucu dalgalı kura geçilerek IMF desteğinde Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı nın uygulamasına geçilmiştir. Bu programın uygulanmasına sonraki yıllarda da devam edilmiştir. Bu uygulamalar sonucunda 2006 yılında GSYİH 402,7 milyar ABD dolarına (cari fiyatlarla), kişi başı milli gelir ise ABD Dolarına ulaşmıştır. 2- Kamu iktisadi teşebbüslerine ilişkin hedef ve politikalar: KİT'ler, adından da anlaşılacağı üzere, öncelikle bir iktisadi teşebbüstür. Diğer iktisadi teşebbüslerden temel farkı sermayelerinin yarısından fazlasının doğrudan doğruya veya dolaylı olarak devlete ait olmasıdır. Bu kuruluşlar, esas itibariyle tüm iktisadi kuruluşlar için geçerli olan ticari esas ve usullere ve işletmecilik ilkelerine göre çalışmaktadırlar. Ancak, sermayelerinin yarıdan fazlasının kamuya ait olması nedeniyle yönetim ve denetimleri konusunda Devlet tarafından yapılmış özel düzenlemelere de tabi tutulmuşlardır. Genelde yasalarla yapılmış olan bu düzenlemeler yanında, KİT lerle ilgili hedef ve politikaları belirleyen idari düzenlemeler de yapılmaktadır. Nitekim, KİT lerin yönetim denetim ve çalışma esasları genelde 233 sayılı KHK, 72 sayılı KHK ve 3346 sayılı Kanun ile belirlenmiş olmasına rağmen, kalkınma planlarında ve yıllık programlarında KİT lerle ilgili hedef ve politikalara yer verildiği gibi, Bakanlar Kurulu kararı ile çıkarılan kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağlı ortaklıkların genel yatırım ve finansman programı ve Başbakanlık tasarruf genelgeleri ile de KİT lerin faaliyetlerine ilişkin çeşitli düzenlemeler yapılmaktadır. Bu bağlamda döneminde KİT lerin faaliyetlerini etkileyen başlıca düzenlemeler aşağıda açıklanmıştır. 26

31 a) Kalkınma planları: -VIII. Beş Yıllık Kalkınma Planı : VIII. BYKP da KİT ve özelleştirme politikaları şu şekilde yer almıştır. -Devletin ekonomiye doğrudan müdahalesi özelleştirme politikaları çerçevesinde olabildiğince daraltılacak, kamu hizmeti niteliğinde görevlerin yürütülmesinde etkinlik ve verimlilik esaslarına uyulacaktır. Özelleştirme kapsamı dışındaki işletmelerin faaliyetlerini özerk bir şekilde yürütebilmelerini teminen yeniden yapılandırılmaları sağlanacaktır. -Özelleştirme stratejisi geniş kamuoyu desteğine, uzlaşmaya ve özelleştirme sürecinin şeffaflığına dayanacaktır. -Özelleştirmeden beklenen hedeflere ulaşmak amacıyla kamu sermayesinin belirleyici olduğu ulaştırma-haberleşme ve enerji sektörlerinde serbestleşmeye gidilerek, özel sektör katılımının sağlanmasına yönelik düzenlemelere devam edilecektir. Yap-işlet-devret, yap-işlet ve işletme hakkı devri gibi finansman modelleri yeniden gözden geçirilerek bu modellerin rekabeti engelleyici uygulamalara yol açması önlenecektir. Özel sektörün katılımına açılan iletişim ve enerji gibi sektörlerde, tüketici hak ve çıkarlarını korumak ve rekabeti tesis etmek başta olmak üzere gerekli her türlü yapısal düzenlemeler özerk düzenleyici kurullar vasıtasıyla sağlanacaktır. Özelleştirme uygulamalarında sermaye piyasasından yararlanılarak sermayenin tabana yayılması sağlanacaktır. -IX. Kalkınma Planı ( ) : İncelenen dönemi kapsamamakla birlikte bir fikir vermek üzere, 9. Kalkınma Planın da 2- Planın Vizyonu ve Temel İlkeler başlığı altında yer verilen Devletin izleyeceği ekonomi politikasına aşağıda değinilmiştir. Devletin ticari mal ve hizmet üretiminden çekilerek, politika oluşturma, düzenleme ve denetleme işlevlerinin güçlendirilmesi esas olacaktır. Ayrıca 6- Plan dönemi Hedef ve Tahminleri başlığı altında Özelleştirmenin de etkisiyle KİT sisteminin ekonomi içindeki payı önemli ölçüde azalacaktır. KİT lerin toplam brüt satış hasılatının GSYİH ye oranının 2006 yılındaki %9 seviyesinden 2013 yılında %3,3 e düşmesi beklenmektedir. Aynı dönemde KİT sisteminde yaratılan katma değerin GSYİH ye oranının da %2 den %0,6 ya düşeceği öngörülmektedir. denilmektedir. Bu öngörülerden, plan döneminde Devletin ekonomiden çekilmesinin son aşamasına gelinmesinin hedeflendiği anlaşılmaktadır. b) Yıllık programlar : Kalkınma Planları çerçevesinde DPT tarafından hazırlanarak Bakanlar Kurulu Kararı ile uygulamaya konulan Yıllık Programlarda Genelde bütün ekonomide uygulanacak politikalar yanında KİT lerle ilgili politikalara da yer verilmektedir. Yıllık Programlarda yer alan KİT politikaları, son dönem kalkınma planlarında öngörüldüğü şekilde genelde Devletin ekonomiye doğrudan müdahalesinin özelleştirme politikaları çerçevesinde olabildiğince daraltılarak yürütülmesini; özelleştirme kapsamı 27

32 dışındaki işletmelerin faaliyetlerini özerk bir şekilde yürütebilmelerini teminen yeniden yapılandırılmalarını öngörmektedir. Nitekim incelenen dönemin son programı olan 2006 yılı Programında KİT politikaları aşağıdaki şekilde yer almıştır: 1-KİT lerden özelleştirilebilecek olanların belirli bir takvim ve strateji çerçevesinde özelleştirilmesi; ancak, özelleştirilinceye kadar bu teşebbüslerin ve özelleştirilmemesi ekonomik açıdan daha uygun olan diğer kuruluşların verimlilik ilkelerine uygun olarak işletilmesi amaçlanmaktadır. 2-KİT lerde hesap verebilirlik, şeffaflık, karar alma süreçlerinde esneklik ve stratejik yönetim anlayışı esas alınacaktır. 3-Fiyatlandırma başta olmak üzere KİT lerin tüm işletmecilik politikaları, genel yatırım ve finansman kararnamelerinde öngörülen hedeflere ulaşacak şekilde piyasa şartlarına uygun olarak belirlenecek ve etkin bir şekilde uygulanacaktır. 4-KİT lerde stok, tedarik, üretim ve pazarlama maliyetlerini düşürerek verimliliği ve kârlılığı artıran ve uluslar arası fiyat değişimlerine duyarlı bir finansman politikası izlenecektir. 5-KİT lerin atıl durumda bulunan gayrimenkullarının değerlendirilmesinde rayiç bedel esas alınacaktır. 6-KİT lerin, atıl olmayan gayrimenkullarını devretmemesi esastır. Zorunluluk hallerinde devir, ancak, işletmenin verimliliği, bütünlüğü ve çevre sağlığı gibi hususları olumsuz etkilemeyecek şekilde gerçekleştirilebilecektir. 7-KİT lerin zarar eden işletme birimleri, fonksiyonları da dikkate alınarak, tasfiye edilecektir. 8-KİT lerde atıl istihdamın azaltılmasına yönelik tedbirlerin uygulanması sürdürülecek, ancak nitelikli personel ihtiyacının karşılanması için gerekli tedbirler alınacaktır. c) Kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağlı ortaklıkları genel yatırım ve finansman programları: KİT lerin yıllık çalışmalarında Hazine adına uyacakları temel çalışma esasları her yıl Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve Bağlı Ortaklıkları Genel Yatırım ve Finansman Programları ile belirlenmektedir. Anılan Kararnamelerde, KİT lerin yıllık işletme çalışmalarını yürütürken uyacakları esaslar; Mal ve Hizmet Üretim Faaliyetleri, Borç Ödemeleri ve Alacaklar, İstihdama İlişkin Hükümler, İhale Yoluyla Hizmet Alımı, Tasarruf Tedbirleri, Fiyatların Belirlenmesi, Genel Hükümler, Kapsam başlıkları altında yer almaktadır: KİT Genel Yatırım ve Finansman Kararnameleri KİT lerin yıllık faaliyetlerini düzenleyen en önemli belgelerden birini oluşturmaktadır. 3- Kamu iktisadi teşebbüslerinin Türkiye ekonomisi içindeki yeri: KİT lerin dönemine ait başlıca bilgiler aşağıdaki 3 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 28

33 Çizelge : 3 - KİT'lerin dönemine ait başlıca bilgileri Son iki Artış veya Toplu bilgiler Ölçü yıl farkı azalış % Bin Esas sermaye YTL ,1 Ödenmiş sermaye " ,5 Sermaye ödeme oranı % 90,8 91,7 85,2 85,3 84,8 (0,5) (0,6) Kaynaklar : Bin Öz kaynaklar YTL ,8 Yabancı kaynaklar : -Kısa süreli " ,0 -Uzun süreli " ( ) (4,2) Varlıklar : -Dönen varlıklar (Net) " ,4 -Duran varlıklar (Net) " ,0 Fiili kaynak-ödeme farkı (*) ( ) ( ) ( ) ( ) (292,7) Yatırım harcamaları (Nakdi) " ( ) (3,2) Tüm alımlar tutarı (*) " ( ) (18,4) Üretim maliyeti (*) " ( ) (2,6) Net satış hasılatı (*) " ( ) (15,5) Satışların maliyeti (*) " ( ) (13,8) Mevduat " ,5 Verilen krediler " ,6 Sübvansiyonlar " ,1 Stoklar: -İlk madde ve malzeme " ( ) (14,1) -Yarı mamul-ara mamul " ( ) (31,6) -Mamul " ( ) (18,2) -Ticari mal " ( ) (53,9) Personel: Memur (ortalama) Kişi (395) (4,0) Sözleşmeli personel (ortalama) " (3.909) (4,3) İşçi (ortalama) " (20.250) (10,8) Toplam memur giderleri Bin YTL ,7 Toplam sözleşmeli personel giderleri " ,1 Toplam işçi giderleri " ( ) (8,6) Aylık kişi başına memur giderleri YTL ,1 Aylık kişi başına sözleşmeli personel giderleri " ,6 Aylık kişi başına işçi giderleri " ,4 Tahakkuk eden kurumlar vergisi Bin YTL ( ) (51,1) Tahakkuk eden tüm vergiler " ( ) (66,7) GSYİH'ya katkı (üretici fiyatlarıyla) " ( ) (5,4) GSYİH'ya katkı (alıcı fiyatlarıyla) " ( ) (43,0) GSMH'ye katkı (alıcı fiyatlarıyla) " ( ) (43,4) İşletme faaliyetleri kârları toplamı (*) " ( ) (30,1) İşletme faaliyetleri zararları toplamı (*) " ,7 Finansman giderleri (yatırımlar hariç)(*) " ,7 Finansman giderlerinin mal ve hizmet maliyetlerine oranı (*) % 12,3 5,2 3,7 2,0 4,5 2,5 122,4 Dönem kârları toplamı Bin YTL ( ) (3,0) Dönem zararları toplamı Bin YTL ( ) (31,4) (*) Mali kuruluşlar hariç. 29

34 2002 yıl sonu itibarıyla 36 milyar YTL si öz kaynak, 78,5 milyar YTL si de yabancı kaynak olmak üzere toplam 114,5 milyar YTL kaynak kullanan KİT lerin dönemindeki yabancı kaynaklar artış oranı %60,4, öz kaynak artış oranı %66,9 olarak gerçekleşmiş, toplam kaynak artış oranı %62,5 olmuştur. KİT lerin 2002 yılbaşı itibariyle 20,3 milyar YTL olarak gerçekleşen öz kaynak kullanımı, 2004 yılında 60,4 milyar YTL ye yükselmiş olmasına karşılık, özelleştirilen kuruluşlar nedeniyle 2005 yılında 57,4 milyar YTL ye gerilemiş, 2006 yılında da 60,1 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. KİT lerin dönemindeki yabancı kaynak kullanımı artış oranı, öz kaynak kullanımı artış oranından daha düşük gerçekleşmiş olmasına karşılık, yıllar itibariyle yabancı kaynak kullanımı sürekli artış göstermiş ve 2002 yılbaşı itibariyle 67 milyar YTL olan yabancı kaynaklar, 2006 yıl sonu itibariyle 125,9 milyar YTL ye ulaşmıştır. Yatırımlar dışındaki kaynak ve ödeme dengesinde; 2004 ve 2005 yıllarında yaratılan kaynaklarla ödemeleri karşılanabilirken, 2002, 2003 ve 2006 yıllarında yaratılan kaynaklarla, cari yıl ödemeleri karşılanamamıştır. Yapılmakta olan yatırımlar dikkate alındığında tüm yıllardaki finansman ihtiyacı sermaye ödemesi, sübvansiyonlar ve dış proje kredisi ile karşılanmıştır yılında 4,3 milyar YTL olarak gerçekleşen KİT yatırım harcamaları, 2003 ve 2004 yıllarında azalarak 3,3 milyar YTL seviyesine düşmüş, 2005 yılında 3,9 milyar YTL, 2006 yılında da 3,7 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir yılına göre döneminde KİT lerin; - Alımları %286,2, - Üretim maliyetleri %95,7, - Net satış hasılatı %44, - Mali kuruluşların mevduatı %115,7, - Mali kuruluşların kredileri %146, - Tahakkuk eden kurumlar vergisi %12,8, - Üretici fiyatlarıyla GSMH ye katkısı %28,1 oranlarında artarken, personel sayısı %46,8, yatırım harcamaları %17, finansman giderleri %68,1, tahakkuk eden tüm vergileri %31,7, alıcı fiyatlarıyla GSMH ye katkısı %3,5 oranlarında azalmıştır. KİT lerin istihdam, üretim, yatırım, hazine ile ilişkiler ve yaratılan katma değer olarak Türkiye Ekonomisindeki yeri aşağıda ayrıntılı olarak incelenmiştir. a) İstihdam yönünden: Türkiye de ve KİT lerde çalışan personel sayısı hakkındaki son beş yıla ait bilgiler, sektörler bazında ayrıntılı olarak aşağıdaki 4 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 30

35 Çizelge : yıllarında Türkiye ve KİT istihdamı (Bin kişi) Sektörler TR KİT TR KİT TR KİT TR KİT TR KİT KİT/TR (%) 1-Tarım ,1 2-Sanayi : a)madencilik ,8 b)imalat sanayii ,4 c)enerji ,9 Toplam (2) ,3 3-Hizmetler : a)ulaştırma-haberleşme ,4 b)ticaret ,1 c)diğer hizmetler ,0 Toplam (3) ,7 4-Mali kuruluşlar ,6 Genel toplam ,2 KİT/TR (%) 2,0 1,9 1,7 1,3 1,2 Notlar: 1- KİT rakamları ortalamadır. 2- Türkiye rakamları olarak TÜİK Hanehalkı İşgücü Anketi sonuçlarının aritmetik ortalaması alınmıştır. Türkiye İstatistik Kurumu hane halkı işgücü anketi sonuçlarına göre Türkiye de 2006 yılı sonu itibariyle toplam ülke nüfusu bin kişi iken, 15 ve daha yukarı yaştaki kurumsal nüfus bin kişi, 2006 yılında toplam işgücü bin kişi, toplam istihdam bin kişi, eksik istihdam 890 bin kişi işsiz sayısı ise bin kişidir. İşgücüne katılma oranı %44,8, işsizlik oranı ise %9,9, tarım dışı işsizlik oranı %12,6, işgücüne dahil olmayan nüfus bin kişidir. Türkiye nin toplam nüfusu yılları arasında %6,2 oranında bin kişi artmıştır. Türkiye nin toplam istihdamı ise 2002 yılında bin kişi iken 5 yıllık süreçte bu rakam %4,6 oranında 977 bin kişi artarak bin kişiye yükselmiştir. Türkiye de, ülke ekonomisi ve istihdam piyasasının sağlıklı bir şekilde oluşması için istihdam edilenlerin her yıl nüfus artış hızına paralel olarak artması beklenirken gerçekte istihdam miktarının sınırlı kalması olumsuz bir gelişme olarak değerlendirilmektedir. Diğer taraftan ülke toplam istihdamının 2002 yılında 432 bin kişisi KİT lerde çalıştırılırken, bu sayı 2006 yılı sonunda %38,9 oranında 168 bin kişi azalarak 264 bine inmiştir. İşsizlik ve özellikle genç işsizlerin yoğun olarak bulunduğu Türkiye de kamu 31

36 kesiminin yarattığı istihdam olanaklarının da sürekli azalması toplam istihdamın ve ekonomik dengelerin bozulması toplumsal düzeyde etki yaratmaktadır. Genel olarak KİT lerin Türkiye istihdamındaki payı, 2002 yılında %2, 2003 yılında %1,9, 2004 yılında %1,7, 2005 yılında %1,3, 2006 yılında %1,2 olmuştur. Bu durumun oluşmasında KİT ler açısından uygulanan özelleştirme politikaları yanında KİT lerde yeni personel istihdamını kısıtlayıcı kararlar, toplam istihdam yönünden ise ülke ekonomisinin içinde bulunduğu olumsuz gelişmeler etkin rol oynamıştır. Diğer taraftan yaşanan ekonomik krizlerde Devlet in elinde olan ve piyasalara doğrudan etki yapabilecek ekonomik değerler olan KİT lerin, özelleştirilmesi sonucu kriz ortamlarında Devlet in ekonomiye doğrudan müdahale olanakları da giderek azalmaktadır. 2-Üretim yönünden: KİT lerin üretim yönünden Türkiye ekonomisi içindeki yeri, mal ve hizmet üreten kuruluşlar ve mali kuruluşlar (bankacılık ve sigortacılık) olmak üzere iki grup halinde ele alınmıştır. a)mal ve hizmet üretimi yönünden: Bazı mal ve hizmetlerin Türkiye ve KİT üretimleri yılları itibariyle 5 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 32

37 Çizelge: 5 - Bazı mal ve hizmet üretimleri Mal ve hizmetler Ölçü Türkiye KİT % Türkiye KİT % Türkiye KİT % Türkiye KİT % Türkiye KİT % 1-Madencilik : a) Birincil enerji kaynakları : -Taş kömürü (satılabilir) Bin Ton , , , , ,0 -Linyit (satılabilir) Bin Ton , , , , ,0 -Ham petrol Bin Ton , , , , ,6 b) Metal madenleri : -Demir cevheri Bin Ton , , Bakır cevheri Bin Ton , , , , ,7 -Krom cevheri Bin Ton , , Boksit cevheri Bin Ton , , , c) Metal dışı madenler : -Bor mineralleri (konsantre) Bin Ton , , , , ,0 2-İmalat : a) Tüketim malları : -Gövde et Bin Ton , , , ,5 2, ,4 -Çay Bin Ton , , , , ,3 -Şeker Bin Ton , , , , ,7 -Sigara ve tütün ürünleri Bin Ton , , , , ,0 b) Ara mallar : -LPG Bin Ton , , , Benzin Bin Ton , , , , Kağıt-karton Bin Ton , , , Blister bakır Bin Ton , , , c) Yatırım malları : -Vagon Adet , , , , ,0 -Traktör Adet , , Enerji : -Elektrik GWh , , , , ,0 4-Ulaştırma : a) Yolcu taşımaları : -Demiryolu Mil.Yolcu x km , , , ,0 -Havayolu Bin kişi , , , , b)yük taşımaları : -Demiryolu Mil.ton x km , , , , ,0 * DPT **Sivil Havacılık Gn. Md. ve Devlet Hava Meydanları İşletmesi Gn. Md. istatistikleri. 33

38 2002 yılından 2006 yılı sonuna kadar geçen süreçte madencilik sektöründe KİT lerin Türkiye toplam üretimi içindeki payları, tekel niteliğini muhafaza eden taş kömürü ve bor madenlerinde değişmemiş, ham petrol üretiminde %70 den 71 e yükselirken, linyit üretiminde %61,8 den %52 ye düşmüştür. KİT ler demir, krom ve boksit üretiminden çekilmişlerdir. İmalat sanayii tüketim malları alt sektöründe, 1996 yılında SEK işletmelerinin özelleştirilmesinden sonra, TİGEM in hayvancılık faaliyeti bulunan işletmelerinde 2003 yılından itibaren peynir, pastörize süt ve süt ürünleri üretimine son verilmesi ile KİT ler pastörize süt ve süt ürünleri üretiminden bütünüyle çekilmişlerdir yılı ile 2006 yılı arasındaki dönemde et üretimi Türkiye genelinde %30,7 oranında artarken, KİT lerde %79,3 oranında azalması, KİT lerin toplam üretim içindeki payının %8,6 dan, %1,4 e düşmesine neden olmuştur. Türkiye de çay üretiminde, Türkiye Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü (ÇAY-KUR) tekel olarak faaliyet gösterirken, 1985 yılında monopol piyasasının kaldırılması üzerine bu alanda özel sektör yatırımları hızlı bir şekilde başlamış ve özel sektör üretiminin artmasıyla ÇAY-KUR un toplam üretim içindeki payı giderek azalmıştır. ÇAY-KUR un üretiminin artmasına karşın, üretimdeki payı 2002 yılında %65,3 iken 2006 yılında %56,3 e düşmüştür. Türkiye de kurulu şeker üretim kapasitesi 4,1 milyon ton olup bunun 3,1 milyon tonu pancar şekeri, 990 bin tonu nişasta bazlı şeker üreten tesislere aittir. KİT ler 2006 yılında, 859 bin tonu Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş., 255 bin tonu da Sümer Holding A.Ş. ye bağlı Bor, Ereğli ve Ilgın şeker fabrikaları tarafından olmak üzere toplam 1,1 milyon ton şeker üretmiştir. Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. nin özelleştirme kapsamında olması nedeniyle 2006 yılında %61,7 olan şeker üretiminde KİT payının giderek azalması beklenmektedir. KİT lere ait 6 adet sigara fabrikası bulunmaktadır. KİT lerin sigara üretimi 2002 yılına göre %15,6 oranında azalırken, Türkiye sigara üretimi içindeki payı da %54,7 den, %38 e düşmüştür yılında sigara ve tütün mamulleri üretimi geçen yıla göre %17,5 oranında artarak tona yükselmiş, sigara fabrikalarının ortalama kapasite kullanım oranı %43 olmuştur yıllarında %69-%70 oranlarında seyreden Tekel in pazar payı, 2002 yılında %61 e, 2003 yılında %57 ye, 2004 yılında %47 ye, 2005 yılında %39 a ve 2006 yılında %37 ye düşmüş, bu durum üretimi olumsuz yönde etkilemiştir. KİT lerin tekstil sanayi içindeki payı 1950 yılına kadar çok yüksek iken, daha sonra hızlı bir gelişme gösteren ve yatırım yapan özel sektör karşısında gerilemiştir. İzmir ve Nazilli Basma Sanayii İşletmeleri 2002 yılında, Merinos İşletmesi ile Bergama, Manisa ve Antalya bağlı şirketleri de 2004 yılında ÖYK kararlarıyla kapatılmışlardır. Adıyaman, Malatya, Bakırköy ve Diyarbakır İşletmeleri 2003 ve 2004 yıllarında özelleştirilmiş, Sümer Holdingin tekstil sektöründe faaliyet gösteren Akdeniz Pamuklu Sanayi İşletmesi ile Sivas Dokuma Sanayii A.Ş. olmak üzere iki kuruluşu kalmıştır. Bu kuruluşlarda 2003 yılından sonra üretim yapılmamıştır yılında Sivas Dokuma Sanayii A.Ş. nin işçilerinin iş akitleri feshedilmiş, Akdeniz Pamuklu Sanayi İşletmesi ne ait gayrımenkuller de ÖYK kararıyla Toplu Konut İdaresi Başkanlığına devredilmiştir. Böylece, tekstil sanayinde faaliyet gösteren KİT kalmamıştır. Türkiye de 4 ü kamu, 1 i özel olmak üzere 5 petrol rafinerisi bulunmaktadır. Beş rafinerinin toplam yıllık kapasitesi 32 milyon tondur. Bu kapasitenin %86,3 oranındaki 27,6 milyon tonu TÜPRAŞ a bağlı İzmit (İstanbul), İzmir Aliağa, Batman ve Kırıkkale rafinerilerine, %13,7 oranındaki 4,4 milyon tonu da ATAŞ a aittir. Özel sektöre ait olan Mersin deki ATAŞ rafinerisinin 2004 yılı Eylül ayında rafinaj faaliyetini durdurması nedeniyle Türkiye de petrol rafinerisi alanında tek üretici konumunda kalan TÜPRAŞ ÖYK nın tarih ve 2005/128 sayılı kararı uyarınca özelleştirilmiş ve petrol rafinerisi alanında faaliyet gösteren KİT kalmamıştır. 34

39 Ara mallarından, orman ürünleri sanayii ile çimento ve toprak sanayiinden tamamen çekilen KİT lerin kağıt sanayiinde Sümerbank a bağlı bir işletmesi kalmıştır. Özelleştirme programı içinde olan bu işletmenin de özelleştirilmesi ile KİT ler kağıt sanayiinden bütünüyle çekilmiş olacaklardır. Gübre üretiminde faaliyet gösteren Türkiye Gübre Sanayii A.Ş. (TÜGSAŞ) 2004 yılına kadar üretim faaliyetini 4 adet bağlı ortaklığı ile sürdürmüştür yılında İGSAŞ, Gemlik ve Kütahya fabrikalarının, 2005 yılında da Samsun fabrikasının özelleştirilmesiyle KİT ler gübre sanayinden çekilmişlerdir lı yıllarda sıvı ham demirin yaklaşık %60 ı KİT ler tarafından üretilirken, 2001 yılında %33 ü KİT ler tarafından üretilmiş ve İsdemir A.Ş. nin 2001 yılı içinde Erdemir A.Ş. ye devri ile demir çelik alanında üretim yapan KİT kalmamıştır. KİT ler blister bakır üretiminde tek üretici konumundayken, ÖYK nın tarih ve 2004/109 sayılı kararıyla Murgul İşletmesinin kapatılması, KBİ nin Samsun İşletmesi ile Eti Bakır A.Ş. nin de ÖYK nın tarih ve 23 sayılı kararıyla özelleştirilmesi sonucunda blister bakır üreten KİT kalmamıştır. KİT ler demiryolları ile ilgili lokomotif ve vagon üretiminde tekel konumundadırlar. TCDD nin bağlı ortaklıkları olan TÜDEMSAŞ, TÜLOMSAŞ ve TÜVASAŞ tarafından 2006 yılında 25 adet lokomotif, 668 adet yük vagonu ve 42 adet yolcu vagonu imal edilmiştir yılında kamu kesiminde Türkiye Zirai Donatım (TZD) A.Ş. ve TÜMOSAN A.Ş. tarafından Türkiye tarım traktörü üretiminin yaklaşık %3,9 u gerçekleştirilirken, 2003 yılında TZD Sakarya Traktör İşletmesinin, 2004 yılında da TÜMOSAN İşletmesinin özelleştirilmesiyle, Türkiye de tarım traktörü üreten KİT kalmamıştır. Türkiye de 2006 yılı elektrik enerjisi kurulu gücü toplamı MW olup bunun MW ı (%58,5) EÜAŞ ve bağlı ortaklıklarına aittir. EÜAŞ kurulu gücünün %52,8 i ( MW) termik, %47 si ( MW) hidrolik santrallere aittir. EÜAŞ bünyesindeki santrallerde 2002 yılında toplam GWh olan elektrik enerjisi üretimi 2006 yılında %35,7 oranında artarak net GWh olarak gerçekleşmiştir yılı EÜAŞ toplam üretiminin %47 si hidroelektrik, %53 ü de termik santrallerde gerçekleştirilmiştir. EÜAŞ yapmış olduğu bu üretimle Türkiye de üretilen elektrik enerjisinin %46 sını karşılamıştır. Türkiye de üretilen elektrik enerjisinin %53 ü ise; MW kurulu güce sahip otoprodüktörler, 722 MW kurulu güce sahip mobil santraller, MW kurulu güce sahip Yap İşlet (Yİ), MW kurulu güce sahip Yap İşlet Devret (YİD), MW kurulu güce sahip üretim şirketleri ve 650 MW kurulu güce sahip İşletme Hakkı Devir (İHD) santralleri tarafından üretilmiştir yılında Türkiye de yolcu taşımacılığının %95,3 ü karayolu, %2,7 si demiryolu ve %2,0 si havayolu ile gerçekleşmiştir. Yük taşımalarının ise %94,7 si karayolu, %5,1 i demiryolu ve % 0,2 si hava yolu ile yapılmıştır. Ulaştırma sektöründe demiryolu taşımacılığı Türkiye de tekel olan TCDD tarafından gerçekleştirilmektedir yılında demiryolu ile 77,4 milyon kişi taşınmış ve bu yolcuların taşındığı mesafe (yolcu x km) 5,27 milyar km olmuştur. Yolcuların %69 unu oluşturan 53,5 milyonu banliyö, %31 ini oluşturan 23,9 milyonu da ana hat yolcusudur yılına göre 2006 yılında demiryolunda yolcu taşımacılığı %1,4 oranında artmıştır yılında havayolu taşımacılığında THY %64,4 oranında paya sahipken, Mayıs 2006 tarihinde THY hisselerinin 3üncü kez halka arzı ile hisselerin %53,57 si İMKB de işlem görmeye başlamış, kamu payı %46,43 e düşmüş ve THY nin KİT statüsü sona ermiştir ve 2006 yılları arasındaki süreçte, KİT lerin Türkiye üretimindeki paylarının hızla azalma eğiliminde olduğu görülmektedir. KİT lerin ekonomideki ağırlığı 1980 li yıllara kadar devam etmiş, ancak ithal ikamesi politikasının terk edilerek dışa açık büyüme modeline 35

40 geçilmesiyle birçok KİT dış rekabet koşullarına ayak uyduramamıştır. Bir yandan özel sektörün güçlenmesi, diğer yandan özelleştirme uygulamaları ile KİT lerin üretimdeki payları giderek azalma sürecine girmiştir. KİT ler son 20 yıl içinde, çimento, tekstil, kağıt, yem, süt ürünleri, orman ürünleri, demir çelik, tarım traktörü, petrol ürünleri, gübre, petrokimya, turizm, hava taşımacılığı ve madencilik sektörünün bazı dallarından tümüyle veya büyük ölçüde çekilmişlerdir. bb)mali kuruluşlar yönünden: Türkiye ekonomisinin performansında son beş yılda yaşanan iyileşme, bankacılık sektörünü de olumlu yönde etkilemiştir. Finansal sistemin yeniden büyümeye başlaması, bilanço yapılarındaki değişmeler, kredi taleplerinin artması, mali yapıların güçlenmesi, kârlılık performanslarının iyileşmesi yanında, Türkiye nin ve bankacılık sektörünün büyüme potansiyeli, yurtdışı yatırımcıların bankalara ve finansal kurumlara olan doğrudan yatırımların artmasını olumlu yönde etkilemiştir. Bankaların faaliyetlerini düzenleyen ve doğrudan etkileyen Bankacılık Kanunu, Avrupa Birliği düzenlemelerine ve uluslararası uygulamalara önemli ölçüde yaklaşmıştır. Bankacılık Kanunu na ilişkin alt düzenlemelerin tamamına yakını, 2006 yılında tamamlanmış ve uygulamaya girmiştir. Bankaların destek hizmeti almaları, kurumsal yönetim ilkelerinin belirlenmesi ve likidite yeterliliğinin ölçülmesi gibi alanlarda yeni düzenlemeler yapılmıştır. Alt düzenlemeler ile risk yönetiminin ve kurumsal yapının geliştirilmesine, aktif kalitesinin iyileştirilmesine, likidite ve sermaye yeterliliğinin güçlenmesinde önemli mesafeler alınmıştır. Mali kuruluşların 2006 yıl sonu itibariyle değeri, 59,3 milyar $ düzeyine ulaşmıştır yıl sonu itibariyle Bankalar Birliği verilerine göre Türkiye de faaliyet gösteren banka sayısı 47 iken, 2006 yıl sonu itibarıyla bu sayı 46 ya inmiştir. Faaliyet gösteren bankaların 33 tanesi mevduat bankası, 13 tanesi de mevduat kabul etmeyen kalkınma ve yatırım bankalarıdır. Bankacılık sektöründe faaliyet gösteren bankaların şube sayıları 2006 yılında 602 adet artarak 6849 a ulaşmıştır. Sektörde çalışanların sayısı 2005 yılında iken, 2006 yılında adet artışla adede; kamu sermayeli bankalarda (Ziraat Bankası, Halk Bankası, İller Bankası, T. Kalkınma Bankası ve T.Eximbank) çalışanların sayısı da 733 adet artışla adede ulaşmıştır yıl sonu itibariyle 2 kamu sermayeli mevduat bankası, 3 kamu sermayeli kalkınma ve yatırım bankası, 1 adet de özel statüdeki banka (T.Vakıflar Bankası T.A.O.) Yüksek Denetleme Kurulu nca denetlenmiştir. Türkiye Muhasebe Standartları hükümleri çerçevesinde revize edilen değerler dikkate alınarak, 2006 yılında bankaların aktifleri 381,0 milyar YTL den %27 oranında 103,2 milyar YTL artışla 484,9 milyar YTL ye ulaşmış; belirtilen kamu sermayeli bankaların aktifleri ise, 99,1 milyar YTL den %16,8 oranında 16,7 milyar YTL artışla 115,8 milyar YTL ye ulaşmıştır. Kamu sermayeli bankaların toplam aktifler içindeki payı %26 dan %23,9 a inmiştir. Sektörün toplam mevduatı (reeskontlu) %27,9 oranında 68,2 milyar YTL artarak 312,8 milyar YTL ye, kamu sermayeli bankaların mevduatı ise %18,6 oranında 13,6 milyar YTL artarak 86,8 milyar YTL ye ulaşmıştır. Kamu sermayeli bankaların toplam bankacılık sektörü mevduatından aldıkları pay, bir önceki yıla göre 2,2 puan düşmüş ve %27,7 olarak gerçekleşmiştir. Bankaların toplam kredileri 2006 yılında %46,7 oranında 69,4 milyar YTL artarak 218,0 milyar YTL ye; Kamu sermayeli bankaların kredileri ise %39,2 oranında 10,2 milyar YTL artarak 36

41 36,2 milyar YTL ye ulaşmıştır. Kamu sermayeli bankaların sektör kredilerinden aldıkları pay %17,5 den 0,9 puan eksiği ile %16,6 ya inmiştir. Sektör 2006 yılında, 11,0 milyar YTL net dönem kârı, kamu sermayeli bankalar ise, 3,6 milyar YTL ile net dönem kârı elde etmiş; sektörün öz kaynakları bir önceki yıla göre %14,0 oranında 7,1 milyar YTL artarak 57,0 milyar YTL ye, kamu sermayeli bankaların öz kaynakları ise, %16,4 oranında 2,3 milyar YTL artışla 16,6 milyar YTL ye ulaşmıştır. c) Yatırımlar yönünden: 2006 yılında %6 oranında GSYİH nın büyümesi hedeflenmiştir yılındaki büyüme gelişmeleri de dikkate alındığında, GSYİH büyüme hızının 2002 yılından itibaren uzun dönemde ortalama büyüme hızının üstünde çıktığı görülmüştür yılında 4,3 milyar YTL olarak gerçekleşen KİT sabit sermaye yatırımları, 2004 yılında 3,3 Milyar YTL ye gerilemiş, 2005 yılında 3,9 milyar YTL, 2006 yılında da 3,7 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir yılında 16,1 milyar YTL olan kamu sabit sermaye yatırımları, 2006 yılında 27,8 milyar YTL olarak gerçekleşmiş, 2002 yılında kamu yatırımları içinde %26,7 olan KİT payı, 2006 yılında %13,3 e gerilemiştir yılı itibariyle sektörel büyüme hızları aşağıdaki grafikte gösterilmiştir. Grafik:1- Sektörel büyüme hızları (Sabit fiyatlarla) (%) Tarım Sanayi Hizmetler GSYİH Yıllar 2006 yılında toplam yurt içi talebin %7,1 oranında artacağı öngörülmüşse de 2006 yılında dış dengenin GSMH büyümesine olan katkısının negatif 1,5 puanlık etkisi neticesi büyüme hızı %6 olarak belirlenmiştir. GSMH deki büyümeye yatırım, dış kaynak ve tüketimin etkisi aşağıdaki grafikte gösterilmiştir. 37

42 Grafik:2- GSMH büyümesine katkılar (%) Dış kaynak Tüketim Yatırım GSMH Yıllar Yukarıdaki grafikte de görüldüğü üzere 2006 yılında büyüme hızı azalmıştır yılında özel sabit sermaye yatırımları %14, kamu sabit sermaye yatırımlarının ise %1,2 oranında artması beklenmekte olup toplam sabit sermaye yatırımlarındaki reel artış %10,8 dir. Cari fiyatlarla toplam sabit sermaye yatırımlarının GSMH içindeki payı 1,5 puan artarak %21,6 ya yükselmiştir. Aynı zamanda stokların GSMH deki büyümeye katkısının negatif 1,3 puan olması öngörülmüştür yılında kamu harcanabilir gelirinin GSMH ye oranının 2005 yılına göre 1,6 puan artarak %17,6 ya yükselmesi, kamu tasarruf yatırım farkının GSMH içindeki payının, kamu tüketimindeki artışa rağmen, kamu tasarruflarındaki artış ve kamu yatırımlarındaki azalış sonucunda pozitif olarak gerçekleşmesi hedeflenmiştir. KİT yatırımlarının toplam yatırımlar içindeki payı; 2002 yılında %9,1, 2003 yılında %5,5, 2004 yılında %4,1, 2005 yılında %4 ve 2006 yılında da %3,1 olarak gerçekleşmiştir. KİT, diğer kamu ve özel kesim yatırımlarının gerçekleşmesi aşağıdaki 6 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 38

43 Çizelge : 6 - Kesimler itibariyle (kamu+özel) sabit sermaye yatırımları (cari fiyatlarla) (Milyon YTL) Kesimler Program Program Program Program Program Program Gerçekleşen Gerçekleşen Gerçekleşen Gerçekleşen Gerçekleşen Gerçekleşen A-Kamu kesimi 1-KİT'ler Diğer kamu Toplam (A) B-Özel kesim Genel toplam yılında yatırım programında yer alan projenin 3,1 milyar YTL tutarındaki 858 adedi yıl içinde başlanıp bitirilmesi programlanan yıllık projelerden oluşmaktadır. Ayrıca 2006 yılında toplam proje tutarı 4,2 milyar YTL, 2006 yılı ödeneği 763,3 milyon YTL, olan155 adet çok yıllık yeni proje yatırım programına dahil edilmiştir yılı yatırım programında Türkiye genelinde projeye yapılan 17,5 milyar YTL tutarındaki tahsis içinde %31 nispetindeki pay ile ulaştırma-haberleşme sektörü ilk sırayı almış bunu, %18,8 ile diğer kamu hizmetleri, %14,2 ile enerji sektörü, %14 ile eğitim ve %7,6 ile tarım sektörü izlemiş, sağlık sektörünün payı ise %7,1 olmuştur yılı kamu yatırım tahsisleri içinde madencilik, imalat turizm ve konut sektörünün payı ise %7,3 olmuştur. Kamu yatırım programının rasyonelleştirilmesi çalışmaları kapsamında kısıtlı ödenekler, kısa sürede tamamlanabilecek acil ve öncelikli projelere tahsis edilmiş, 10 milyar YTL tutarındaki 84 adet proje ise sonraki yıllarda yürütülmek üzere, 2006 yılı yatırım programında sembolik miktardaki iz ödenekle yer almıştır. Kamu harcanabilir gelirinin GSMH ya oranındaki artış eğiliminin 2006 yılında da devam etmesi ve bir önceki yıla göre 1 puan artarak %15,4 e yükselmesi öngörülmüştür. Bu gelişmelerin büyük ölçüde faiz ödemelerindeki düşüşün sürmesiyle sağlanması hedeflenmiştir yılında kamu tasarruflarındaki iyileşmenin devam etmesi neticesinde kamu yatırım açığının azaldığı tespit edilmiştir yıllarında Türkiye ve KİT lerin sabit sermaye yatırımlarının yaratılmış olan GSMH ile karşılaştırması aşağıdaki 7 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 39

44 Çizelge : 7- Sabit sermaye yatırımları ve GSMH içindeki paylar (Milyon YTL) Türkiye Sabit KİT sabit KİT sabit Türkiye sabit sermaye sermaye yat./ KİT sermaye sermaye yat./ Yıllar GSMH yatırımı GSMH GSMH yatırımı KİT GSMH Tutar Tutar % Tutar Tutar % , , , , , , , , , , yıllarında Türkiye GSMH sinin %17-21 i oranında sabit sermaye yatırımı gerçekleştirilirken, 2002 yılında %11,8 olarak gerçekleşen KİT sabit sermaye yatırımlarının KİT GSMH sine oranı 2004 yılında %7,5 e kadar düşmüş, 2005 yılında %9,4, 2006 yılında %16,1 olarak gerçekleşmiştir. İstihdam imkânı yaratan, birçok sektöre girdi sağlayan bölgesel gelişmişlik farkını azaltan KİT yatırımları, ekonomik hedeflerin giderek özel sektör ağırlıklı piyasa ekonomisine yönelmesinden dolayı önemli ölçüde durdurulmuş, tasarruf tedbirleriyle sürdürülen yatırımlar kısıtlanarak gerçekleşme süreci uzatılmıştır. Günümüzde, KİT yatırımlarının bir strateji planı olarak istihdam yaratmaya yönelik olmaktan çok, mevcut kuruluşların zorunlu ihtiyaçlarının giderilmesine yönelik olduğu görülmektedir. d) Hazine ile ilişkiler yönünden : KİT lerin yıllarında Hazineden sağladığı kaynaklar aşağıdaki 8 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge : 8 - KİT'lere yapılan Hazine ödemeleri (Milyon YTL) Son iki yıl farkı Hazine ödemeleri Tutar (%) Cari fiyatlarla: -Sübvansiyonlar ,9 -Sermaye ödemeleri (*) ,8 Toplam , yılı fiyatlarıyla: -Sübvansiyonlar 13,6 13,6 4,5 5,8 7,3 1,4 24,5 -Sermaye ödemeleri 26,7 21,8 16,9 16,4 46,2 29,9 182,1 Toplam 40,3 35,4 21,4 22,2 53,5 31,3 140,8 (*) ÖİB sermaye ödemeleri dahil. Hazine tarafından KİT lere yapılan ödemeler 2002 ve 2003 yıllarında 2,6 milyar YTL olarak gerçekleşmiş iken, 2004 yılında 1,8 milyar YTL ye düşmüş, 2005 yılında 2,0 milyar YTL ye, 2006 yılında da 5,2 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir yılı hazine katkısının %33,7 si sübvansiyon ödemelerinden oluşurken, bu oran 2003 yılında %38,4 e yükselmiş, 2004 yılında %21,1, 2005 yılında %26,2, 2006 yılında %13,6 olarak gerçekleşmiştir yılında gerçekleşen sermaye ödemelerinin %67,8 i oranında 1,2 milyar YTL si Hazine, %32,2 si oranında 556,8 milyon YTL si Özelleştirme Fonu kaynaklarından gerçekleştirilmiş olup, Özelleştirme Fonundan gerçekleştirilen sermaye ödemelerinin payı yıllar itibariyle artarak 2006 yılında %57,7 oranında 2,6 milyar YTL ye yükselmiştir. 40

45 1994 yılı fiyatları bazında 2002 yılında 40,3 milyon YTL olarak gerçekleşen Hazine katkısı 2003 ve 2004 yıllarında azalarak 21,4 milyon YTL ye kadar inmiş iken, 2005 yılında 22,2 milyon YTL olarak gerçekleşmiş, 2006 yılında da 2005 yılına göre %140,8 oranında 31,3 milyon YTL artarak 53,5 milyon YTL ye ulaşmıştır. KİT'lerin sağladığı kâr payı ve ödediği dolaylı-dolaysız vergiler yoluyla Hazineye katkısı aşağıdaki 9 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge : 9 -KİT'lerin Hazineye katkısı (Milyon YTL) KİT'lerin Hazineye Son iki yıl farkı katkısı Tutar % Dönem sonuçları yönünden: -Dönem kârları (248) (3,0) -Dönem zararları (659) (31,4) -Dönem sonucu ,6 -Dön.kârından Hazineye devredilen kâr payları (58) (8,5) Vergiler yönünden : -KİT vergi ödemeleri (18.270) (66,7) -Türkiye'nin vergi hasılatı (*) ,9 -Toplam vergi hasılatı içindeki KiT payı 32,6 30,2 25,0 23,0 6,0 (17) (73,7) (*) Gelir İdaresi Başkanlığının vergi istatistiklerinden alınmıştır. da) Dönem sonuçları yönünden: yıllarında dönem sonuçları kârla kapanan KİT lerin dönem kârları toplamı 2002 yılında 7,4 milyar YTL iken, 2004 yılında 11,0 milyar YTL ye ulaşmış, 2005 yılında 8,3 milyar YTL, 2006 yılında da 8,0 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir yılında 1,7 milyar YTL olarak gerçekleşen KİT zararları toplamı, 2003 yılında 2,3 milyar YTL ye, 2004 yılında da 2,4 milyar YTL ye ulaşmış, 2005 yılında 2,1 milyar YTL, 2006 yılında da 1,4 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Dönem sonucu açısından yapılan değerlendirmede ise; 2002 yılında 5,7 milyar YTL kârlı olarak gerçekleşen dönem sonucu yıllar itibariyle artarak 2004 yılında 8,6 milyar YTL ye ulaşmış, 2005 yılında 6,2 milyar YTL, 2006 yılında 6,6 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir yılı dönem sonucundaki düşüşte 2004 yılını 3,7 milyar YTL kârla kapatan T.Telekomünikasyon A.Ş. nin özelleştirilmesi etkili olmuştur yılında da 2005 yılını 727 milyon YTL kârla kapatan TÜPRAŞ özelleştirilmiş olmasına karşılık, dönem sonucu 2005 yılına göre %6,6 oranında 411 milyon YTL artarak 6,6 milyar YTL kârlı olarak gerçekleşmiştir. KİT statüsünde faaliyet gösteren kuruluşların kârlı ve zararlı olanlarının dönem sonuçları arasındaki net fark yıllarında kârlı olmasına karşılık, 2005 yılında T.Telekomünikasyon A.Ş. nin, 2006 yılında da TÜPRAŞ ın özelleştirilmesinden sonra 2005 ve 2006 yıllarında Hazineye devredilen kâr paylarında önemli oranda düşüş olmuştur. KİT statüsünde faaliyet gösteren kuruluşların, uzun yıllardır içine sürüklendikleri olumsuzluk ve darboğazlara rağmen yarattıkları katma değer, ödedikleri vergiler ve Hazineye devrettikleri kâr payları ile ülke ekonomisine net katkı sağladıkları görülmektedir. 41

46 db) Vergiler yönünden: KİT statüsünde faaliyet gösteren kuruluşların tahakkuk eden vergileri 2002 yılında Türkiye vergi hasılatının %32,6 sı oranında gerçekleşmiştir. KİT lerin vergi tahakkukları yıllar itibariyle artarak 2005 yılında 27,4 milyar YTL ye ulaşmış olmasına karşılık, 2006 yılında 9,1 milyar YTL düzeyinde gerçekleşmesinde, 2005 yılında 12,0 milyar YTL ÖTV, 4,0 milyar YTL KDV ve 243 milyon YTL de diğer vergiler olmak üzere toplam 16,2 milyar YTL vergi tahakkuku yapılan TÜPRAŞ ın özelleştirilmesi etkili olmuştur yılında 2005 yılına göre Türkiye vergi hasılatı %26,9 oranında artış gösterirken, KİT vergi tahakkuklarının %66,7 oranında azalış göstermesi nedeniyle, KİT vergi tahakkuklarının toplam vergi hasılatı içindeki payı %22,3 oranından %6,0 oranına gerilemiştir. KİT lerin 2002 yılında tahakkuk eden vergilerinin %87,7 si mal ve hizmetler üzerinden alınarak tüketicilere yansıtılan dolaylı vergilerden, %12,1 i gelir ve kurumlar vergilerinden, %0,1 i de servet üzerinden alınan dolaysız vergilerden oluşurken, 2006 yılında tahakkuk eden vergilerinin %84 ü mal ve hizmetler üzerinden alınarak tüketicilere yansıtılan dolaylı vergilerden, %15,4 ü gelir ve kurumlar vergilerinden, %0,6 sı da servet üzerinden alınan dolaysız vergilerden oluşmuştur. e) GSMH'ye katkı yönünden: KİT lerin yıllarında GSMH ye katkısı cari fiyatlarla 10/a sayılı, 1994 yılı sabit fiyatlarıyla 10/b sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 42

47 Çizelge : 10/a - GSMH ve KİT`lerin GSMH`ye katkısı (cari fiyatlarla) (Milyon YTL) Sektörler Türkiye % KİT % Türkiye % KİT % Türkiye % KİT % Türkiye % KİT % Türkiye % KİT % Tutar (1) Tutar (2) Tutar (1) Tutar (2) Tutar (1) Tutar (2) Tutar (1) Tutar (2) Tutar (1) Tutar (2) 1- Tarım , , , , , , , , , ,3 2- Sanayi , , , , , , , , , ,0 -Madencilik , , , , , , , , , ,1 -İmalat , , , , , , , , , ,8 -Enerji , , , , , , , , , ,4 3- Hizmetler , , , , , , , , , ,1 -Ulaştırma- haberleşme , , , , , , , , , ,6 -Ticaret , , , , , , , , , ,4 -Hizmet,inşaat ve diğer , , , , , , , , , ,6 Toplam , , , , , , , , , ,4 4- Devlet hizmetleri ,1 0 0, ,3 0 0, ,9 0 0, ,8 0 0, ,5 0 0,0 5- İzafi banka hizmetleri (-) ,9 0 0, ,2 0 0, ,5 0 0, ,6 0 0, ,6 0 0,0 Toplam GSYİH (Faktör fiy.) , , , , , , , , , ,1 6- ithalat vergileri , , , , ,8 7-Dolaylı vergiler Negatif etkiler Dış aleme ödemeler , , , Dış alem gelirleri , , , , ,7 2, , , , , , , , , , , ,3 Toplam GSMH (Alıcı fiyatlarıyla) , , , , , , , , , ,0 Kaynak:Türkiye rakamları, Temel Ekonomik Göstergeler'den (TÜİK) alınmıştır. (*)KİT`lerde negatif etkiler sübvansiyon şeklindeki Hazine yardımları,başkaca yardımlar ve vergi iadelerinden oluşmaktadır. (1)Sektörlerin Türkiye GSMH'sì içindeki paylarını göstermektedir. (2)KİT'lerin Türkiye GSMH`si içindeki paylarını göstermektedir. 43

48 Çizelge : 10/b - GSMH ve KİT`lerin GSMH`ye katkısı (1994 fiyatlarıyla) (Milyon YTL) Sektörler Türkiye % KİT % Türkiye % KİT % Türkiye % KİT % Türkiye % KİT % Türkiye % KİT % Tutar (1) Tutar (2) Tutar (1) Tutar (2) Tutar (1) Tutar (2) Tutar (1) Tutar (2) Tutar (1) Tutar (2) 1- Tarım ,7 2 0, ,8 2 0, ,3 1 0, ,3 1 0, ,2 2 0,3 2- Sanayi : , , , , , , ,4 98 7, ,6 76 5,0 -Madencilik 45 1, ,5 52 1, ,2 62 1, ,2 79 1, ,3 84 1, ,1 -İmalat ,3 50 5, ,2 49 5, ,4 53 5, ,8 36 3, ,1 23 1,8 -Enerji 175 4, , , , , , , , , ,4 3- Hizmetler : , , , , , , , , ,5 98 3,1 -Ulaştırma- haberleşme , , , , , , ,7 47 5, ,1 30 3,6 -Ticaret ,3 11 1, ,0 4 0, ,7 3 0, ,5 4 0, ,4 5 0,4 -Hizmet,inşaat ve diğer ,2 45 6, ,2 62 7, ,2 53 6, ,5 57 5, ,0 63 5,6 Toplam , , , , , , , , , ,4 4- Devlet hizmetleri ,1 0 0, ,3 0 0, ,9 0 0, ,8 0 0, ,5 0 0,0 5- İzafi banka hizmetleri (-) 125 2,9 0 0, ,2 0 0, ,5 0 0, ,6 0 0, ,6 0 0,0 Toplam GSYİH (Faktör fiy.) , , , , , , , , , ,1 6- ithalat vergileri 162 3, , , , ,8 7-Dolaylı vergiler Negatif etkiler Dış aleme ödemeler 163 3,8 7 4, ,2 4 2, , , ,6 12 8, ,1 16 2,8 10-Dış alem gelirleri 124 2,9 6 5, ,4 8 6, ,3 10 8, ,4 9 6, ,0 13 2,3 Toplam GSMH (Alıcı fiyatlarıyla) , , , , , , , , , ,0 Kaynak:Türkiye rakamları, Temel Ekonomik Göstergeler'den (TÜİK) alınmıştır. (*)KİT`lerde negatif etkiler sübvansiyon şeklindeki Hazine yardımları,başkaca yardımlar ve vergi iadelerinden oluşmaktadır. (1)Sektörlerin Türkiye GSMH'sì içindeki paylarını göstermektedir. (2)KİT'lerin Türkiye GSMH`si içindeki paylarını göstermektedir. 44

49 2002 yılında Türkiye de yaratılan 275 milyar YTL tutarındaki alıcı fiyatlarıyla GSMH nin, %13,4 ünü teşkil eden 36,9 milyar YTL si KİT ler tarafından gerçekleştirilmiştir. KİT lerin alıcı fiyatlarıyla GSMH ye katkısı yıllar itibariyle artış göstererek 2004 yılında 44,3 milyar YTL ye ulaşmış olmasına karşılık, Türkiye GSMH si içindeki payı yıllar itibariyle azalış göstermiş, 2005 yılında %8,4, 2006 yılında %4 oranında gerçekleşmiştir. Sektörler itibariyle incelendiğinde 2006 yılında KİT ler tarafından sağlanan 23,2 milyar YTL tutarındaki katkının; %31,9 u imalat sektöründe oluşurken, bunu %28,2 oranıyla mali kuruluşlar, %16,4 oranıyla enerji, %13,9 oranıyla ulaştırma-haberleşme, %10,4 oranıyla madencilik sektörü izlemiştir yıllarında KİT lerin yarattığı katma değerin sektörler itibariyle büyüme hızları, Türkiye rakamlarıyla karşılaştırmalı olarak 11 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge : 11 - GSMH büyüme hızları (1994 fiyatlarıyla) (%) Sektörler TR KİT TR KİT TR KİT TR KİT TR KİT 1- Tarım 14,1 32,4 15,1 (14,1) 0,9 (22,0) (1,3) (2,5) (4,8) 22,7 2- Sanayi : 16,7 157,5 11,3 (33,5) 5,9 13,9 10,5 (23,0) 6,7 (22,6) -Madencilik 4,3 (14,3) 16,2 18,5 17,8 (26,3) 28,7 6,8 6,6 (10,7) -İmalat 16,0 (8,1) 13,2 (1,2) 7,0 7,2 10,5 (31,9) 7,7 (36,7) -Enerji 23,7-0,8 - (3,9) 39,5 3,6 (22,2) 0,7 (15,8) 3- Hizmetler : 13,8 (23,6) 12,7 18,9 5,8 (17,0) 9,3 (30,2) 7,7 (9,0) -Ulaştırma- haberleşme 13,5 (13,4) 13,0 20,1 1,2 (18,6) 10,5 (52,0) 1,2 (35,9) -Ticaret 14,3 (21,9) 11,9 (61,0) 9,3 (21,0) 7,5 12,5 5,8 35,8 -Hizmet, inşaat ve diğer 13,6 (39,5) 13,4 36,0 5,9 (13,6) 10,3 6,8 15,4 10,1 Ara toplam 14,7 20,3 12,6 (8,3) 5,2 (5,5) 8,3 (26,8) 6,0 (15,2) 4- Devlet hizmetleri 14,8 15,3 2,2 7,3 3,2 5- İzafi banka hizmetleri (-) (46,4) (14,2) 20,1 10,3 5,6 Toplam GSYİH (Fak.fiy.) 18,8 20,3 13,7 (8,3) 4,5 (5,5) 8,1 (26,8) 5,7 (15,2) 6-İthalat vergileri 22,4 14,7 20,0 11,1 13,1 7-Dolaylı vergiler 11,5 8,2 (8,5) 6,3 (71,6) 8-Negatif etkiler (1,6) (44,0) (22,3) 84,8 (7,3) 9- Dış alem net faktör geliri 0,7 71,3 (6,4) 506,0 55,0 (334,3) 51,5 69,5 39,8 (24,0) Toplam GSMH (Alıcı fiy.) 19,1 17,5 13,8 1,3 5,6 (8,7) 8,5 (11,6) 6,1 (49,3) 1994 yılı sabit fiyatlarıyla milli gelirdeki gelişim incelendiğinde; Türkiye milli geliri azalan bir oranda da olsa yıllar itibariyle artış göstermiş olmasına karşılık, KİT lerin yarattığı milli gelire katkı 2002 ve 2003 yıllarında artış gösterirken, 2004, 2005 ve 2006 yıllarında azalış göstermiştir. KİT lerin milli gelire katkısının değişiminde, enflasyonla mücadele programları çerçevesinde Hükümet tarafından uygulanan politikalar nedeniyle piyasada meydana gelen fiyat artışlarının KİT ürünlerinin fiyatlarına yansıtılamamasının yanı sıra, özelleştirme politikaları kapsamında kamu sektöründe faaliyet gösteren KİT sayısının azalması da etkili olmuştur. 45

50 C-İSTİHDAM 1-İstihdamla ilgili hedef ve politikalar : 233 sayılı KHK ye tabi olan KİT ve bağlı ortaklıkları personelinin hizmete alınmalarını, görev ve yetkilerini, niteliklerini, atanma, ilerleme, yükselme hak ve yükümlülükleriyle diğer özlük haklarını düzenleyen 399 sayılı KHK nın Temel İlkeler başlığını taşıyan 2 inci maddesinde; "Personelin hizmet şartlarına, statülerine, hak, yükümlülük ve sorumluluklarına ilişkin esas ve usullerin belirlenmesinde; -İşin gerektirdiği nitelikleri haiz elemanların işe alınması ve işin gereğine uygun olarak yetiştirilmesi, -Verimlilik ve kârlılık ilkelerine bağlı olarak maliyet bilinci içinde çalıştırılması, -Çalıştığı kuruluşta göreve devamını özendirecek bir özlük hakları sisteminin gerçekleştirilmesi, -Yaratıcılığı, girişimciliği, başarı ve çabasının maddi ve manevi olarak değerlendirilmesinin teşviki," ilkelerinin göz önünde bulundurulması öngörülmüştür. KİT lerde çalışan personelle ilgili istihdam esas ve usulleri kanunla belirlenmiş olmakla beraber, istihdam politikalarının esasları yıllık programlar ile genel yatırım ve finansman programı kararnameleri; bunun yanında Başbakanlık tarafından ihtiyaç duyulan zamanlarda yayımlanan genelgelerde ayrıca düzenlenmektedir tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan, 2006 yılı Genel Yatırım ve Finansman Programı kararnamesinin istihdamla ilgili 3 üncü maddesinde; Karar kapsamında bulunan kuruluşlar, mal ve hizmet üretiminde verimliliği artıracak şekilde, etkin ve rasyonel bir istihdam politikası izlenmesi için gerekli her türlü önlemi almakla yükümlü kılınmışlar, özelleştirme programında olup maaş ve ücret ödemelerinin karşılanması amacıyla Özelleştirme İdaresi Başkanlığı nca sermaye transferi yapılan veya kredi verilen veya özelleştirme sürecinde son aşamalara gelinmiş veya tasfiye sürecinde olan veya mal ve hizmet üretim faaliyeti olmayan kuruluşlarda, Karar kapsamında 2006 yılında yeni personel istihdamı yapılmayacağı, Kuruluş içi eleman nakli suretiyle personel ihtiyacının karşılanmasının mümkün olmadığı zorunlu hallerde, 2005 yılında ayrılan eleman sayısının (askerlik hariç) en fazla yüzde on (%10) u kadar nitelikli personelin açıktan ve naklen atanması konusunda kuruluş yönetim kurulu yetkili olacağı belirtilmiştir. Açıktan atama yoluyla personel alımlarının, Kamu Görevlerine İlk Defa Atanacaklar İçin Yapılacak Sınavlar Hakkında Genel Yönetmelik, Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Daimi Kadrolarına İlk Defa İşçi Olarak Alınacaklar Hakkında Uygulanacak Sınav Yönetmeliği, Kamu Kurum ve Kuruluşlarında İşçi Olarak İstihdam Edilecek Özürlüler ve Eski Hükümlüler Hakkında Uygulanacak Sınav Yönetmeliği hükümlerine göre yapılacak sınavlarda başarılı olanlar arasından, söz konusu yönetmeliklerde belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde yapılacağı kararlaştırılmıştır. Karar kapsamındaki kuruluşlarca, 1 Ocak 2006 tarihinden itibaren, 2006 yılında 30 iş gününden fazla süre ile çalıştırılacak geçici işçilere ait geçici iş pozisyonları ve çalıştırılacakları sürenin, yıl içinde askerden dönecekler de dikkate alınarak, ilgisine göre Hazine Müsteşarlığı nın veya Özelleştirme İdaresi Başkanlığı nın uygun görüşü ile Devlet Personel Başkanlığı na vize 46

51 ettirilmesi, karar kapsamındaki kuruluşlar, bir önceki yılda vize edilen toplam geçici işçi sayısını ve süresini (adam/ay) aşacak şekilde geçici işçi çalıştıramayacakları belirlenmiştir. İhale yoluyla hizmet alımlarını düzenleyen 4 üncü maddede ise; hizmet alımlarının 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ve ilgili mevzuat dikkate alınarak yapılacağı ihale mevzuatıyla ilgili tüm soru ve sorunların Kamu İhale Kurumu na iletileceği, 2006 yılında, kamu ihale mevzuatında tanımı yapılan hizmetlerin, 4734 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde ihale yoluyla temin edilebileceği, 2006 yılında ihale yoluyla alınacak hizmetlerin toplam tutarının en fazla 2005 yılı için uygun görüş bildirilen toplam tutarın, 2006 yılı için hedeflenen yıllık ortalama ÜFE değişim oranı ile artırılması suretiyle bulunan rakam kadar olabileceği, ilave ve ilk defa yapılacak hizmet alımları için kuruluşun ayrıntılı ve gerekçeli bir raporla başvuracağı, ihalelerin kuruluşun diğer birimlerinde veya diğer kuruluşlarda yapılmakta olan benzer ihalelere ilişkin bedeller emsal alınarak değerlendirildikten sonra, Hazine Müsteşarlığı veya Özelleştirme İdaresi Başkanlığınca uygun görüldüğü takdirde yapılabileceği kararlaştırılmıştır. 2-Personel istihdamı çeşitleri, ilgili mevzuat ve gelişmeler: Başlangıçta özel hukuk hükümlerine göre faaliyet gösteren KİT lerin personel yönetimi bakımından ilk düzenleme, 1939 yılında yayınlanan 3659 sayılı Kanunla yapılarak; memur durumunda olan personel için düzenleme getirilmiştir. Zaman içinde yeni kurulan veya statülerinde değişiklik yapılan bazı KİT personelinin farklı statülerde istihdam edilmesi sağlanmıştır Anayasa sının 128 inci maddesi ile Devletin, kamu iktisadi teşebbüsleri ve diğer kamu tüzel kişilerinin genel idare esaslarına göre yürütmekle görevli oldukları kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevler, memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülür. Memurların ve diğer kamu görevlilerinin nitelikleri, atamaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık ve ödenekleri ve diğer özlük işleri kanunla düzenlenir. hükmü getirilmiştir. Daha sonra KİT lerle ilgili olarak 60 sayılı KHK, 2929 sayılı Kanun ve 233 sayılı KHK ile yapılan mevzuat düzenlemelerinde ilkeleri de belirtilmek suretiyle personel rejiminin ayrı bir kanunla düzenleneceği belirtilmiş; ancak bu konuda ilk düzenleme kanunla değil tarih ve 85/9 sayılı Ekonomik İşler Yüksek Koordinasyon Kurulu (daha sonra Yüksek Planlama Kurulu- YPK) kararı ile yapılarak; bazı istisnalar dışındaki KİT lerin tüm boş kadroları iptal edilmiş ve istihdam ihtiyacının sözleşmeli personelle karşılanması esası benimsenmiştir. 233 sayılı KHK gereği personel rejimi ile ilgili yapılan çeşitli düzenlemeler sonunda; düzenlenen 3771 sayılı Kanun tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir sayılı Kanunla (I) sayılı cetvelde unvanları sayılan personelin sözleşmeleri iptal edilerek, kadrolarında istihdam edilmesi ile, 399 sayılı KHK de belirtilen hükümler dışında 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu hükümlerine tabi olacakları hususları düzenlenmiştir tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 453 sayılı KHK ile 399 sayılı KHK nın 58 inci maddesi değiştirilerek sözleşmeli personel hakkında da söz konusu KHK de hüküm bulunmayan hallerde 657 sayılı Kanun'un ilgili hükümlerinin uygulanması öngörülmüştür. KİT lerde çalışan işçiler özel hukuk hükümlerine göre istihdam edilmektedir. KİT lerde işçi personelin istihdamı; 1475 sayılı İş Kanunu hükümlerine göre yürütülürken tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 4857 sayılı İş Kanunu ile 1475 sayılı İş Kanununun 14 47

52 üncü maddesi hariç diğer maddeleri yürürlükten kaldırılmış ve işçi personelle ilgili işlemler bu tarihten itibaren 4857 sayılı İş Kanununa göre yürütülmektedir. Bunun yanında, işçi personelin diğer hak ve işlemleri 2821 sayılı Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanunu, 2822 sayılı Sendikalar Kanunu ile bu kanunlarda ek ve değişiklik yapan Kanun ve KHK hükümlerine göre yürütülmektedir tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 5620 sayılı Kamuda Geçici İş Pozisyonlarında Çalışanların Sürekli İşçi Kadrolarına veya Sözleşmeli Personel Statüsüne Geçirilmeleri, Geçici İşçi Çalıştırılması İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile; Kamu iktisadî teşebbüsleri ve bağlı ortaklıkları (iştirakler hariç), tarihli ve 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun çerçevesinde özelleştirme kapsamında veya programında bulunanlardan sermayesinin % 50 sinden fazlası kamuya ait kuruluşlar ile 4/2/1924 tarihli ve 406 sayılı Telgraf ve Telefon Kanunu ile kurulmuş ve sermayesinin tamamı Hazineye ait kuruluşlarda 2006 yılı içerisinde usûlüne uygun olarak vizesi yapılmış geçici iş pozisyonlarında toplam 6 ay veya daha fazla süreyle çalışmış olan geçici işçilerin sürekli işçi kadrolarına geçirilmeleri öngörülmüş ve uygulamaya konulmuştur tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan tarih ve 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesine ve Bazı Kanun ve KHK lerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile özelleştirme kapsam ve programına alınan kuruluşlarda çalışan personel için ; -İş kaybı tazminatı ödenmesi ve diğer hizmetlerin verilmesi, -Personelin diğer kamu kurum ve kuruluşlarına nakledilmesi, -Sosyal yardım zammının ödenmesi, -Kendi istekleriyle emekli olunması halinde emekli ikramiyelerinin %30 fazlası ile ödenmesi hususları düzenlenmiştir tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan tarih ve 4447 sayılı Kanun ile tüm çalışanlarla ilgili olarak uygulanan sosyal güvenlik sistemi değiştirilerek, emeklilik koşulları ile ilgili yeni düzenlemelere gidilmiş bunun yanında; işsizlik sigortası uygulamasının başlatılması konusunda ilk yasal düzenleme yapılmıştır. İşsizlik sigortası ile ilgili uygulama Haziran-2000 tarihinde başlatılmıştır. Ancak emeklilik koşullarını yeniden düzenleyen bazı maddeler Anayasa Mahkemesi kararı ile 2001 yılında iptal edilmiştir. Tüm çalışanların sosyal güvencelerini düzenlemek üzere yapılan çalışmalar sonucunda; tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 5502 sayılı Kanunla Sosyal Güvenlik Kuruluşları (SSK, Bağ-Kur, Emekli Sandığı) aynı çatı altında toplanmış, Sosyal Güvenlik Kurumu unvanıyla yeni bir kurum oluşturulmuştur tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan ve tarihinde yürürlüğe girmesi öngörülen Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile sigorta program ve uygulamalarında paralellik ve yeknesaklığı amaçlayan yeni düzenlemeler getirilmiştir. Ancak bu Kanunun yürürlüğe girmesi Kanunun bazı hükümlerinin Anayasa Mahkemesi tarafından iptali üzerine önce 5565 sayılı Kanunla tarihine, daha sonra 5655 sayılı Kanunla da tarihine ertelenmiştir. Söz konusu çalışmaların nihai hali; tarih ve 5754 sayılı Kanunla düzenlenmiş, Kanunun değişik maddeleri için farklı yürürlük tarihleri belirlenmiş, ancak tüm hükümleri ile birlikte 2008 yılı Ekim ayı başında uygulanmaya başlanmıştır. KİT lerde çalışan personel 399 sayılı KHK nın istihdam şekillerini düzenleyen 3 üncü 48

53 maddesinde memurlar, sözleşmeli personel ve işçiler olmak üzere üç ana başlık altında toplanmıştır. a) Memurlar: Kuruluşlarda istihdam edilen memurlar; -399 sayılı KHK de değişiklik yapan 3771 sayılı Kanunla 657 sayılı Kanun hükümlerine tabi olan personel ile sözleşmeli statüye geçmeyip 233 ve 308 sayılı KHK lerin geçici maddeleri gereğince haklarında 657 sayılı Kanun un değişik ek geçici 9 ve 21 inci maddelerine istinaden 657 sayılı Kanun hükümleri uygulanan personel, -Haklarında 657 sayılı Kanun hükümleri uygulanmakla beraber çalıştıkları kuruluşların özel kuruluş kanunlarındaki istisnai hükümlerden yararlananlar, olmak üzere iki gruptan oluşmaktadır. b) Sözleşmeli personel: Kuruluşlarda çalışan sözleşmeli personel; -399 sayılı KHK (Ek-2 sayılı liste)ye göre çalışanlar, -657 sayılı Kanun un 4/B maddesine göre çalıştırılan personel olmak üzere iki ayrı yasal düzenlemeye göre çalışmaktadır. c) İş Kanunu na tabi personel: KİT lerde 4857 sayılı İş Kanunu na tabi olarak çalışan işçiler; -Üretim birimlerinde toplu iş sözleşmesi hükümlerine tabi olarak çalışanlar, -İşçilerle beraber sendikalaşıp, işverenle toplu iş sözleşmesi yapan ve kapsamı itibariyle kurumlarına göre değişiklik gösteren, toplu iş sözleşmesine tabi büro personeli, -İşveren vekili durumunda bulunan veya işveren vekili olmamakla beraber işverenle toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkili işçi sendikası üyesi olmayan ve bu sendikaya dayanışma aidatı ödemediklerinden haklarında toplu iş sözleşmesi hükümleri uygulanmayan ve kapsam dışı olarak nitelendirilen personel, olmak üzere üç ayrı grupta toplanmaktadır. KİT lerde çalışan personelin statüsünde görülen farklılıklar kuruluşlarda aynı veya benzer nitelikteki hizmetlerin değişik statülerde çalışan personel eliyle görülmesine ve dolayısıyla da bu personele farklı olanakların sağlanmasına neden olmaktadır. 3-Personel sayıları ve personele yapılan harcamalar: YDK nın denetimine tabi kuruluşlarda yıllarında çalışan toplam personelin sektörler itibariyle yıllık ortalama ve yıl sonu sayıları ile bunlara yapılan harcamalar 12 ve 13 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 49

54 Çizelge : 12 - Yıllık ortalama ve yıl sonu toplam personel sayısı ( Kişi ) 2006 yılı Yıllık ortalama Yıl sonu toplamı Sektörler içindeki Son iki Son iki payı yıl farkı yıl farkı (%) 1 - Tarım (388) (287) 1,8 2 - Sanayii : a)madencilik (856) (1.307) 12,6 b)imalat (8.360) (11.391) 20,3 c)enerji (615) (375) 20,5 Toplam (2) (9.831) (13.073) 53,4 3 - Hizmetler : a)ulaştırma-haberleşme (13.705) (13.494) 28,6 b)ticaret (347) (77) 1,8 c)diğer hizmetler Toplam (3) (14.052) (13.571) 30,4 4 - Mali kuruluşlar: (283) ,4 Genel toplam (24.554) (26.203) 100,0 Endeks 2002= ,0 93,7 85,3 66,6 61,0 100,0 90,4 84,8 66,8 60,5 50

55 Çizelge : 13 - Toplam personel giderleri ( Bin YTL ) Sektörler Esas Ek Sosyal ücret ödeme giderler Toplam 1 - Tarım Sanayii : a)madencilik b)imalat c)enerji Toplam (2) Hizmetler : a)ulaştırma-haberleşme b)ticaret c)diğer hizmetler Toplam (3) Mali kuruluşlar Genel toplam(cari fiyatlarla) Endeks 2002= ,0 119,7 119,1 106,7 100,0 Genel toplam (1994 yılı fiyatlarıyla) , , , , ,6 Endeks 2002= ,0 101,1 92,1 74,6 63,8 51

56 Toplam personel giderleri çizelgesinde yer alan veriler farklı hesaplarda bulunan harcamaların yanında geçmiş yıllara ait personel giderlerini de kapsadığından raporun diğer bölümlerinde yer verilen çeşitli çizelgelerdeki (Giderler ve GSMH ye katkı) personel harcamaları değerlerinden farklılık göstermektedir. KİT lerde çalışan personel sayısı yıllar itibariyle sürekli bir azalma eğilimi içindedir yılında çalışan ortalama personel sayısı , yıl sonu itibariyle çalışan personel sayısı ise kişi iken; beş yılda sürekli azalarak 2006 yılında çalışan ortalama personel sayısı %39 oranında kişi azalarak ye, yıl sonu itibariyle çalışan sayısı da %43,7 oranında kişi azalarak kişiye inmiştir. Sektörler itibariyle bakıldığında yıl sonu çalışan personel sayısında son beş yılda tarım sektöründe %25,9 oranında kişi, sanayi sektöründe %33 oranında kişi, hizmetler sektöründe %55,4 oranında kişi, mali sektörde %4,4 oranında kişi azalma görülmektedir. Görüldüğü gibi tüm sektörlerde meydana gelen azalmalar esas itibariyle, özelleştirme uygulamaları ile satılan KİT sayısındaki artışın yanında emeklilik veya diğer şekillerde kuruluşlardan ayrılan personelin yerine yeni eleman alınması konusunda getirilen kısıtlamalardan meydana gelmiştir yılı sonu itibariyle KİT lerde çalışan toplam personelin; %53,4 oranında si sanayi sektöründe, %30,4 oranında 'u hizmetler sektöründe, %14,4 oranında sı mali kuruluşlarda, %1,8 oranında si tarım sektöründe çalışmaktadır. Yine yılsonu itibariyle çalışan personelin; %3,8 oranında i memur, %33,9 oranında i sözleşmeli, %62,3 oranında u işçi statüsünde istihdam edilmektedir yılında KİT lerde çalışan tüm personel için geçen yıla göre %6,2 oranında 600 milyon YTL azalışla toplam 9 milyar YTL personel harcaması yapılmıştır. Bu tutarın 565,6 milyon YTL si geçmiş yıllara ilişkin personel giderlerinden oluşmaktadır. Toplam personel harcamalarında 2002 yılına göre, cari fiyatlarla önemsenmeyecek miktarda bir artış (3 milyon YTL) meydana gelirken, sabit fiyatlarla (1994 yılı fiyatlarıyla) %36,2 oranında azalış meydana geldiği görülmektedir yılında yapılan toplam harcamaların %51,3 oranında 4,6 milyar YTL si esas ücret ödemelerine, %20,1 oranında 1,8 milyar YTL si ek ödemelere, %28,6 oranında 2,6 milyar YTL si sosyal giderlere ait bulunmaktadır. Personel harcamalarına ilişkin bu veriler içerisinde yüklenici (taşeron) firmalar aracılığıyla temin edilen işçiler için yapılan ödemeler yer almamaktadır. Kuruluşlarda bu ödemeler dışardan sağlanan fayda ve hizmetler gider grubunda takip edildiği için personel giderleri kapsamında takibi güç olmaktadır yılında tespit edilebilen, taşeron firmalar aracılığı ile temin edilen işçiler için yapılan harcamalar toplamı 457,8 milyon YTL dir. Özellikle bazı kuruluşlarda bu şekilde çalıştırılan işçi sayısı ve yapılan ödemelerin önemli boyutlarda olduğu göz önünde bulundurulursa gerçekte yapılan personel giderleri toplamı 9,5 milyar YTL ye ulaşmaktadır. Diğer yandan çizelgede yer alan harcamalar içinde, dışardan atanan yönetim kurulu üyeleri ile denetçiler için 2006 yılında yapılan toplam 7 milyon YTL tutarındaki harcama da yer almıştır. Personel giderlerinin son beş yıllık durumu personel statüleri itibariyle aşağıdaki 14/a sayılı çizelgede, değişim oranları ise 14/b sayılı çizelgede gösterilmiştir. 52

57 Çizelge:14/a- Toplam personel giderleri (Cari fiyatlarla) ( Bin YTL ) Personel giderleri Son iki yıl farkı Tutar % Yön. Ve Den Kur. Üyeleri (kuruluş dışı) ,7 Memurlar ,7 Sözleşmeli personel ,1 İşçiler ( ) (8,6) Genel toplam ( ) (6,2) Genel toplam (1994 yılı fiyat.) (13.054) (14,5) Çizelge:14/b-Toplam personel giderleri değişim oranı (Cari fiyatlarla) ( % ) Personel giderleri Son iki yıl farkı Puan % Memurlar (31,3) 4,3 0,5 (3,0) 4,7 7,7 (257,9) Sözleşmeli personel 24,8 (4,9) 8,8 (12,8) 0,1 12,9 (100,6) İşçiler 3,2 29,6 (3,1) (10,0) (8,6) 1,4 (14,0) Genel toplam 6,5 19,7 (0,4) (10,4) (6,2) 4,2 (40,3) Genel toplam(1994 yılı fiyat) (18,0) 1,1 (8,9) (19,0) (14,5) 4, yılı toplam personel giderlerindeki değişim oranı geçen yıla göre cari fiyatlarla %6,2 noksan olarak gerçekleşirken, 1994 yılı sabit fiyatlarına göre önceki dönemden %14,5 oranında noksan harcama yapılmıştır. Personel harcamalarından kişi başına düşen aylık ortalama giderler ve değişim oranlarının son beş yıllık gelişimi, cari ve 1994 yılı fiyatlarıyla aşağıdaki 15/a, 15/b, 16/a ve 16/b sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. Çizelge : 15/a -Kişi başına aylık ortalama giderler ( Cari fiyatlarla ) ( YTL ) Aylık ortalama giderler Son iki yıl farkı Tutar % Memurlar ,1 Sözleşmeli personel ,6 İşçiler ,4 Genel toplam ,5 Çizelge : 15/b -Kişi başına aylık ortalama gider değişim oranları ( Cari fiyatlarla ) ( % ) Aylık ortalama giderler Son iki yıl farkı Puan % Memurlar 0,0 24,2 7,8 10,6 9,1 (1,5) (14,4) Sözleşmeli personel 62,3 13,1 21,1 10,1 4,6 (5,5) (54,1) İşçiler 7,6 30,1 6,0 16,5 2,4 (14,1) (85,3) Genel toplam 22,0 27,7 9,4 14,6 2,5 (12,1) (82,7) 53

58 Çizelge : 16/a -Kişi başına aylık ortalama giderler (1994 yılı fiyatlarıyla) (Bin YTL) Aylık ortalama giderler Son iki yıl farkı Tutar % Memurlar ,0 Sözleşmeli personel ,5 İşçiler (2) (6,7) Genel toplam (2) (7,7) Çizelge : 16/b -Kişi başına aylık ortalama gider değişim oranları (1994 yılı fiyatlarıyla) (%) Aylık ortalama giderler Son iki yıl farkı Puan % Memurlar 16,8 4,8 0,0 0,0 0,0 0,0 Sözleşmeli personel 21,5 (5,6) 11,8 0,0 10,5 10,5 İşçiler 13,8 11,5 (3,4) 7,1 (6,7) (13,8) (193,3) Genel toplam 16,4 8,7 0,0 4,0 (7,7) (11,7) (292,3) 2006 yılında, KİT lerde cari fiyatlarla kişi başına aylık ortalama gider geçen yıldan %2,5 oranında 70 YTL artışla 2,9 bin YTL olarak hesaplanmıştır. Personel statülerine göre aylık ortalama giderlere bakıldığında; son 5 yılda memur ücretleri %61,5 sözleşmeli ücretleri %79,9, işçi ücretleri %59,3 oranında artmıştır yılında %22 olan kişi başına aylık ortalama gider değişim oranı yıllar itibariyle istikrarlı bir trend göstermemiş, 2002 ve 2003 yıllarında enflasyon oranına ve siyasi değişimlere paralel olarak yüksek oranlarda artmış daha sonra giderek düşerek 2006 yılında 2,5 olmuştur yılı sabit fiyatlarıyla kişi başına aylık ortalama giderler, 2002 yılında 23 YTL iken, 2006 yılında 24 YTL olarak hesaplanmıştır. Reel anlamda ücret artışlarını ifade eden bu değerlere göre kişi başına aylık ortalama giderler son 5 yılda %4,2 oranında artmıştır. Personel giderlerinin üretim maliyetleri içindeki payı ve son beş yıllık seyri aşağıdaki 17 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 17 - Üretim maliyetleri ile personel giderleri ilişkisi (*) ( Bin YTL ) Üretim maliyetleri Son iki ile yıl farkı personel giderleri Tutar (%) 1-Cari fiyatlarla : a)üretim maliyeti tutarı ( ) (2,6) ( Endeks 2002=100 ) 100,0 104,5 108,8 129,5 126,2 (3,3) (2,6) b)personel giderleri ( ) (9,0) ( Endeks 2002=100 ) 100,0 123,5 122,3 107,3 97,7 (9,7) (9,0) yılı fiyatlarıyla : a)üretim maliyeti tutarı (29.842) (11,1) ( Endeks 1997=100 ) 100,0 88,3 84,1 90,5 80,5 (10,1) (11,1) b)personel giderleri (13.454) (17,0) ( Endeks 1997=100 ) 100,0 104,3 94,5 75,0 62,3 (12,7) (17,0) Personel giderlerinin üretim maliyeti içindeki payı (%) 35,7 42,2 40,1 29,6 27,6 (2,0) (6,6) (*) Mali kuruluşlar hariç. 54

59 2006 yılında üretim maliyetleri geçen yıla göre %2,6 oranında azalırken personel giderleri %9 oranında azalmıştır. Personel giderlerinin üretim maliyetleri içindeki payı 1994 yılı fiyatlarıyla 2002 yılında %35,7 iken bu oran 2006 yılında %27,6 düzeyine inmiştir. Personel giderlerinin maliyetler içindeki payının nispi olarak azalışında, özellikle üretime yönelik kuruluşların özelleştirilmesi sonucu, personel giderlerinin toplam maliyetlerdeki payı yüksek olan hizmet sektörünün (özellikle 2005 yılında özelleştirilen Türk Telekom A.Ş.) mevcut KİT ler içinde ağırlığının azalmasının önemli bir etkisi olmuştur. 4- Personel statülerine göre işlemler: a) Memurlarla ilgili işlemler: Memurlar, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu nun değişik ek geçici 9 uncu ve 21 inci maddelerine istinaden çalıştırılan personel ile 399 sayılı KHK nın ek 1 sayılı listesine tabi personel ve haklarında 657 sayılı Kanun hükümleri uygulanmakla birlikte çalıştıkları kuruluşların özel kuruluş kanunlarındaki istisnai hükümlerden yararlanan personeldir. 399 sayılı KHK nın bazı maddeleri Anayasa Mahkemesi nce iptal edilmiş ve 3771 sayılı Kanunla yeni bir düzenleme yapılarak ek 1 sayılı listedeki personel tarihinden itibaren kadrolarına döndürülmüşlerdir. KİT lerde yıllarında çalışan memurların yıllık ortalama ve yıl sonu sayıları ile yapılan harcamaların sektörler itibariyle ayrıntısı aşağıdaki 18 ve 19 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 55

60 Çizelge : 18 - Yıllık ortalama ve yıl sonu memur sayısı ( Kişi ) Yıllık ortalama Yıl sonu 2006 yılı toplamı Sektörler içindeki Son iki Son iki payı yıl farkı yıl farkı (%) 1 - Tarım (5) ,7 2 - Sanayii : a)madencilik (65) (11) 7,9 b)imalat sanayii (159) (107) 17,6 c)enerji ,6 Toplam (2) (195) (78) 41,1 3 - Hizmetler : a)ulaştırmahaberleşme (142) (110) 25,8 b)ticaret (9) (10) 3,0 c)diğer hizmetler Toplam (3) (151) (120) 28,7 4 - Mali kuruluşlar (44) ,5 Genel toplam (395) (124) 100,0 Endeks 2002= ,0 84,0 78,2 68,6 47,1 100,0 91,0 81,6 73,4 44,6 56

61 Çizelge : 19 - Memur giderleri ( Bin YTL ) 2006 Sektörler Esas Ek Sosyal ücret ödeme giderler Toplam 1 - Tarım 2 - Sanayii : a)madencilik b)imalat sanayii c)enerji 3 - Hizmetler : Toplam (2) a)ulaştırma-haberleşme b)ticaret c)diğer hizmetler 145 Toplam (3) Mali kuruluşlar Genel toplam (Cari fiyatlarla) Endeks 2002=100 Genel toplam (1994 yılı fiyatlarıyla) Endeks 2002= ,0 104,3 104,8 101,7 106, , , , , ,9 100,0 88,1 81,0 71,1 67,9 57

62 2006 yılında KİT lerde çalışan ortalama memur sayısı geçen yıla göre 395 kişi azalarak kişi, yıl sonu itibariyle çalışan memur sayısı ise geçen yıla göre 124 kişi azalarak kişi olarak gerçekleşmiştir. KİT lerde yönetici düzeyindeki görevlerde memur statüsünde personel istihdam edilmektedir. Memurlara yapılan harcamalar cari yıl fiyatlarıyla geçen yıla göre %4,8 oranında 13,3 milyon YTL artarak 293,3 milyon YTL ye yükselmiştir. Memurlar için 2006 yılında yapılan toplam giderlerde cari fiyatlarla 2002 yılına göre artış oranı ise %6,5 olarak hesaplanmıştır yılı fiyatlarıyla memurlar için yapılan toplam giderler karşılaştırıldığında 2002 yılında 3,7 milyon YTL olan harcamalar toplamı sürekli azalan bir trend izleyerek, 2006 yılında 2,5 milyon YTL olmuştur yılına göre 32,1 puan azalma meydana gelmiştir yılında memurlar için yapılan harcamaların %31,3 oranında 91,9 milyon YTL si esas ücretlere, %40 oranında 117,2 milyon YTL si ek ödemelere, %28,7 oranında 84,1 milyon YTL si sosyal giderlere aittir. b) Sözleşmelilerle ilgili işlemler: KİT lerde istisnai hallere inhisar etmek üzere 657 sayılı Kanun un 4/B maddesine göre çok az sayıda sözleşmeli personel çalıştırılmakta iken, tarih ve 85/9 sayılı Ekonomik İşler Yüksek Koordinasyon Kurulu (Yüksek Planlama Kurulu-YPK) kararıyla KİT lerde boş bulunan ve boşalacak memur kadroları iptal edilerek, ağırlıklı olarak sözleşmeli personel istihdamına gidilmesi öngörülmüştür tarih ve 308 sayılı KHK ile de; 233 sayılı KHK nın personele ilişkin hükümleri düzenleyen üncü maddeleri değiştirilerek, KİT lerdeki hizmetlerin sözleşmeli personel ve işçiler eliyle yürütülmesi hükme bağlanmıştır. Bu tarihten itibaren yapılan çeşitli yasal düzenlemeler sonucunda 453 sayılı KHK, tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 453 sayılı KHK ile değişik 399 sayılı KHK nin 58 inci maddesinde; sözleşmeli personel hakkında söz konusu KHK de hüküm bulunmayan hallerde, Devlet Personel Dairesi Başkanlığı nın görüşü alınmak kaydıyla 657 sayılı Kanun un ilgili hükümlerinin uygulanacağı öngörülmüştür tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 3771 sayılı Kanunla da; 399 sayılı KHK nın bazı maddeleri değiştirilerek ek I sayılı cetvelde yer alanların sözleşmelerinin tarihi itibariyle iptal edilerek, kadrolarında istihdam edilmesi ile ek tazminat ödenmesi hususları düzenlenmiştir. 399 sayılı KHK nın ek 1 inci maddesi ile geçici 9 uncu maddesi kapsamındaki kuruluşların yönetim kademelerinde görev alan personeli de kapsam dışı personel statüsünde 1475 sayılı Kanuna tabi olarak istihdam edilmesine karşılık, bu tür personelin sayı ve harcama rakamları da sözleşmeli personelle ilgili tablolara dahil edilmiştir yıllarında çalışan sözleşmeli personelin yıllık ortalama ve yıl sonu sayıları ile yapılan harcamaların sektörler itibariyle ayrıntısı aşağıdaki 20 ve 21 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 58

63 Çizelge:20- Yıllık ortalama ve yıl sonu sözleşmeli personel sayısı ( Kişi ) 2006 yılı Yıllık ortalama Yıl sonu toplamı içindeki Sektörler Son iki Son iki payı yıl farkı yıl farkı (%) 1 - Tarım (31) ,7 2 - Sanayii : a)madencilik (175) 4,4 b)imalat (787) (540) 8,3 c)enerji (426) (409) 12,2 Toplam (2) (1.190) (1.124) 24,8 3 - Hizmetler : a)ulaştırma- Haberleşme (2.402) (1.920) 41,7 b)ticaret (270) ,9 c)diğer hizmetler 3 1 Toplam (3) (2.672) (1.918) 44,6 4 - Mali kuruluşlar (16) (53) 0,6 Genel toplam (3.909) (3.014) 70,8 Endeks 2002=100 82,9 69,7 62,6 49,6 47,4 77,7 72,8 64,4 52,9 51,1 59

64 Çizelge:21- Sözleşmeli personel giderleri ( Bin YTL ) Sektörler Esas Ek Sosyal ücret ödeme giderler Toplam 1 - Tarım Sanayii : a)madencilik b)imalat c)enerji Toplam (2) Hizmetler : a)ulaştırma-haberleşme b)ticaret c)diğer hizmetler 38 Toplam (3) Mali kuruluşlar Genel toplam (Cari fiyatlarla) Endeks 2002= ,0 95,1 103,5 90,2 90,3 Genel toplam(1994 yılı fiyatları) , , , , ,4 Endeks 2002= ,0 80,4 80,0 63,1 57,6 60

65 2006 yılında KİT lerde sözleşmeli statüde çalışan ortalama personel, geçen yıla göre %4,3 oranında kişi azalarak kişi olmuştur yılı sonu itibariyle ise geçen yıla göre %3,4 oranında kişi azalışla toplam kişi sözleşmeli statüde istihdam edilmiştir. Çalıştırılan sözleşmeli personel sayısında ortaya çıkan azalmaya karşın, ücret artışları ve sosyal amaçlı harcama artışlarının etkisiyle, 2006 yılı toplam sözleşmeli personel giderleri geçen yıla göre 2 milyon YTL artarak 2,2 milyar YTL ye yükselmiştir. Cari fiyatlarla toplam giderlerde 2002 yılına göre %9,7, 1994 yılı fiyatlarıyla %42,4 oranında azalış olduğu görülmektedir. Sözleşmeli personel için yapılan tüm giderlerin %73 oranında 1,6 milyar YTL si esas ücretlere, %3,5 oranında 75 milyon YTL si ek ödemelere, %23,5 oranında 508 milyon YTL si sosyal giderlere aittir. 3- İşçilerle ilgili işlemler: 2003 yılına kadar 1475 sayılı İş Kanunu na tabi olarak çalışanların oluşturduğu işçiler, tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan ve 1475 sayılı Kanunu 14 üncü maddesi dışında yenileyen 4857 sayılı İş Kanununa tabi olarak çalışmaktadırlar. Bunun dışında işçilere 2821 sayılı Sendikalar Kanunu, 2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu ile 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu hükümleri uygulanmaktadır. İş yaşamında Toplu İş Sözleşmesi döneminin başladığı 1963 yılından itibaren hem işçiler hem de işverenler kendi sendikalarını kurmuş ve bu sendikalara üye olmuşlardır. Bütün KİT lerin işveren sendikalarına üye olmaları 1986 yılında gerçekleşmiştir. KİT lerde yıllarında çalışan işçilerin sektörler itibariyle yıllık ortalama ve yıl sonu sayıları ile bunlara yapılan harcamalar 22 ve 23 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 61

66 Çizelge:22- Yıllık ortalama ve yıl sonu işçi sayısı ( Kişi ) Sektörler 1 - Tarım 2 - Sanayii : a)madencilik b)imalat c)enerji Yıllık ortalama Yıl sonu 2006 yılı toplamı içindeki Son iki Son iki payı yıl farkı yıl farkı (%) (352) (363) 1, (814) (1.121) 10, (7.414) (10.744) 15, (218) (6) 14,0 Toplam (2) 3 - Hizmetler : a)ulaştırma-haberleşme b)ticaret c)diğer hizmetler Toplam (3) 4 - Mali kuruluşlar Genel toplam Endeks 2002= (8.446) (11.871) 39, (11.161) (11.464) 7, (68) (69) 0, (11.229) (11.533) 8, (223) , (20.250) (23.065) 62,2 100,0 99,6 91,1 70,4 62,8 100,0 88,9 85,9 65,9 57,4 62

67 Çizelge : 23 - İşçi giderleri ( Bin YTL) 2006 Sektörler Esas Ek Sosyal ücret ödeme giderler Toplam 1 - Tarım Sanayii : a)madencilik b)imalat c)enerji Toplam (2) Hizmetler : a)ulaştırma-haberleşme b)ticaret c)diğer hizmetler Toplam (3) Mali kuruluşlar Genel toplam (Cari fiyatlarla) Endeks 2002=100 Toplam(1994 yılı fiyatlarıyla) Endeks 2002= ,0 129,6 125,6 113,1 103, , , , , ,3 110,0 120,5 106,8 87,0 72,5 63

68 KİT lerde 2006 yılında çalışan ortalama işçi sayısı geçen yıla göre %10,7 oranında kişi azalarak kişiye, yıl sonu itibariyle çalışan sayısı ise geçen yıla göre %12,8 oranında kişi azalarak kişiye düşmüştür. Azalış tüm sektörlerde görülmekle beraber imalat sektöründe TÜPRAŞ ın, ulaştırma haberleşme sektöründe ise THY nin özelleştirilmesi nedeniyle daha belirgindir. KİT lerde çalışan işçi personelin bir bölümü kapsam içi statüde çalışırken bir kısmı da işveren vekili olarak veya büro hizmetlerinde kapsam dışı statüde, yine işçilerin bir bölümü de geçici kadrolarda istihdam edilmektedir yılları arasında KİT lerde çalışan işçilerin statüleri itibariyle ortalama ve yıl sonu sayıları aşağıdaki 24 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge:24- İşçilerin statüleri itibariyle sayısı (Kişi) İşçiler Kapsam dışı Kapsam içi Geçici işçi Toplam Ortalama Yıl sonu Ortalama Yıl sonu Ortalama Yıl sonu Ortalama Yıl sonu Kapsam dışı personel uygulaması ağırlıklı olarak mali sektörde yıllar itibariyle yaygınlaşmış, madencilik (TPAO) sektöründe, bunun yanında imalat (PETKİM, TÜPRAŞ vb.) ve ulaştırma ( TDİ, BOTAŞ vb.) sektörlerinde de uygulanmaktadır. Genel olarak mevsimlik faaliyetlerin ağırlıklı olduğu Çay-Kur, Tekel, T.Şeker Fabrikaları A.Ş. gibi KİT lerde geçici işçi çalıştırılmaktadır yılında çalışan toplam ortalama işçi sayısı iken bunun %20,8 oranında si kapsam dışı, %12,6 oranında ü geçici kadrodadır. Esas olarak; her ne sebeple olursa olsun işinden ayrılan işçi personelin yerine yeni işçi alınmamasının yanında, KİT lerin daha önce kendi kadrolu işçileri eliyle yaptırdıkları pek çok işi, son yıllarda giderek artan oranlarda yüklenici aracılığı ile temin edilen ucuz ve sendikasız işgücüne yaptırmaları işçi personel sayısının azalmasında diğer bir neden olarak ortaya çıkmaktadır. Nitekim 2006 yılında tespit edilebilen yüklenici aracılığı ile temin edilen işçi sayısı; ortalama olarak kişi, yıl sonu itibariyle ise kişidir. Yıllık ortalama çalışan işçi sayısı esas alındığında, toplam kadrolu personelin %23,5 i oranında yüklenici işçisi istihdam edilmektedir. Bu oranın 2001 yılında %13,5 olduğu göz önüne alındığında yüklenici eliyle personel temini uygulamasının giderek yaygınlaştığı görülmektedir. Görüldüğü gibi KİT lerde istihdam edilen personel açısından çalıştırılma şekli ve bunlara uygulanan mevzuat açısından sıkıntı bulunmaktadır. KİT lerde istihdam edilen geçici ve daimi işçilere 2006 yılında yapılan harcamalar toplamı geçen yıla göre %8,5 oranında 615,4 milyon YTL azalarak 6,6 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Toplam işçi giderleri cari fiyatlarla 2002 yılına göre ise %3,4 oranında artmıştır. İşçiler için 2006 yılında yapılan harcamalar toplamı 1994 yılı fiyatlarıyla 56 milyon YTL olarak hesaplanmıştır. Bunun yanında işçi personel harcamalarına dahil edilmeyip Dışardan sağlanan fayda ve hizmetler gider grubunda izlenen yüklenici işçileri için 2006 yılında 457,8 milyon YTL harcama geçekleştirildiği tespit edilmiştir. 64

69 5- Personelle ilgili sosyal konular: Personele esas ücret ve ek ödeme dışında; sosyal güvenliklerini sağlayan, bazı yönlerden refah düzeyini yükseltici, beden gücünü ve moralini destekleyici, eğlendirip dinlendirici, bilgi ve görgülerini genişletici araç ve olanaklar sağlamak üzere kuruluşlarca çeşitli harcamalar yapılmaktadır. Bir kısmı mevzuat gereği olan, bunun yanında toplu iş sözleşmeleri ile çalışan personele sağlanan menfaatlerden oluşan sosyal nitelikteki bu harcamalar giderek personel giderlerinin önemli bir bölümünü oluşturmuştur. Nitekim 2006 yılı personel harcamaları toplamı 9 milyar YTL nin %28,7 oranında 2,6 milyar YTL si sosyal giderlere aittir. Ancak sosyal giderlerin %23,5 oranında 608,7 milyon YTL si emekli ikramiyesi ve kıdem tazminatına aittir. Bunun yanında 2006 yılında geçmiş yıllarda emekli olan personel için 22,3 milyon YTL sosyal yardım zammı ödemesi gerçekleştirilmiştir. D-MALİ DURUM VE FİNANSMAN KİT lerin son beş yıla ait mali ve finansman durumları aşağıda incelenmiştir. YDK nın denetimine tabi olan KİT lerin yılına ait kaynak ve varlıklarının ayrıntısı raporun 3 ve 4 numaralı ekinde gösterilmiştir. 1-Genel mali durum: Bu bölümde yer alan çizelgelere ve değerlendirmelere mali kuruluşlar dahil edilmemiştir. KİT lerin yıllarına ait bilançoları üzerinde gerekli sadeleştirmeler yapılarak hazırlanan konsolide mali durumu gösteren veriler ve bu verilerin kaynak ve varlıklar toplamı içerisindeki payları aşağıdaki 25 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 65

70 Çizelge 25 : KİT'lerin yılları mali durumu (*) Son iki yıl farkı M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,4 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , , ,6 b ) Kısa süreli , , , , ,3 ( ) (13,9) Toplam , , , , ,0 ( ) (8,7) 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) ( ) (1,0) ( ) (0,4) ( ) (0,2) ( ) (0,2) ( ) (0,3) (33.649) 20,3 Kaynaklar toplamı , , , , ,0 ( ) (2,8) Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , ,5 ( ) (4,1) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,6 ( ) (14,7) Toplam ( 1 ) , , , , ,1 ( ) (4,6) 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,8 b ) Hazır değerler , , , , ,4 ( ) (27,6) Toplam ( 2 ) , , , , ,9 (5.416) (0,0) Varlıklar toplamı , , , , ,0 ( ) (2,8) (*) Mali kuruluşlar hariç Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar* ,23 143,84 185,82 141,39 157,00 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 42,63 42,41 39,56 42,72 43,50 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar* ,90 97,25 92,80 97,57 92,23 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 24,40 23,45 19,34 21,59 18,15 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar* ,91 136,73 150,18 144,88 168,23 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100-0,43 1,07 0,61-66

71 KİT lerin 2006 yılı toplam kaynak ve varlıkları 2002 yıl başı değerlerine göre %42,2 oranında artmıştır. Kaynak ve varlıklar bir önceki yılına göre, 2003 yılında %18,9, 2004 yılında %23,9, artmış iken, 2005 yılında %0,7, 2006 yılında ise %1,0 oranında düşmüştür. Aynı dönemde toptan eşya fiyatları ise %20,4 oranında artmıştır. Mukayese edilen yıllara ait kaynak ve varlıkların artış oranları ile üretici fiyatlarındaki artış oranları aşağıda gösterilmiştir. Kaynak ve varlıklarda Üretici fiyatlarında Yıllar % % ,4 50, ,9 25, ,9 11, (0,7) 5, (1,0) 9,34 KİT lerin kaynak ve varlıklarındaki ortalama artışın %15,7 olduğu dikkate alındığında, bu oran aynı döneme ait üretici fiyatları ortalama artışının altında olduğu görülmektedir. Ancak, 2003 yılına kadar enflasyon muhasebesi uygulanmaması, 2003 ve 2004 yıllarında parasal olmayan değerlere uygulanan enflasyon düzeltilmesinden dolayı oluşan sermaye düzeltmesinin olumlu veya olumsuz farkları kullanılan kaynakları ve varlıkları etkilemiş, ayrıca değerlendirmeye alınan son beş yıl içinde bazı KİT lerdeki özelleştirmeler sonucu varlıklarının azalması, diğer taraftan yeni yatırımlar, sermaye artışı ve sermaye ödemeleri, görev zararı ve yardımlar gibi Hazine ce yapılan ödemeler ile diğer faktörler, kuruluşların mali durumlarını önemli ölçüde etkilemiştir. Mali kuruluşlar hariç KİT lerin yıllarına ait kaynak ve varlıklarının sektörler itibariyle dağılımı aşağıdaki 26 numaralı çizelgelerde gösterilmiştir. 67

72 Çizelge : 26- KİT'lerin 2006 yılı kaynak ve varlıklarının sektörler itibariyle dağılımı (*) M a l i d u r u m Tarım Maden İmalat Enerji Ulaş.-hab. Ticaret Ara toplam Sektörler arası Toplam düzeltme Sektördeki ana kuruluş sayısı Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli b ) Kısa süreli Toplam (2) Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) ( ) ( ) ( ) Kaynaklar toplamı Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler Toplam ( 1 ) Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler b ) Hazır değerler Toplam ( 2 ) Varlıklar toplamı Düzeltme öncesi sektör payı 0,40 6,31 11,25 55,80 21,31 4,93 100,00 20,52 79,48 Düzeltme sonrası sektör payı 0,51 7,93 14,16 70,20 26,81 6,21 125,82 25,82 100,00 (*) Mali kuruluşlar hariç. 68

73 Yukarıdaki çizelgelerden de görüleceği üzere, sektörler arası düzeltmeler (kompanse) yapılmış, bu düzeltmelerden önceki ve sonraki duruma göre sektörlerin payları, varlıklar toplamının altında ayrıca gösterilmiştir. Yine bu çizelgelerde, imalat sektöründe yabancı kaynaklara sirayet eden 199,7 milyon YTL zarar da öz kaynak payının hesabında dikkate alınmıştır yılı itibariyle KİT lerin 71,6 milyar YTL tutarındaki kaynaklarının; %14,7 si uzun, %24,3 ü kısa süreli olmak üzere toplam %39 u yabancı kaynaklardan, %61 i de öz kaynaklardan oluşmuştur. Sektörler arası düzeltme öncesi ile düzeltme sonrası kaynak ve varlıklar toplamı içindeki sektörlerin payı yine 26 numaralı çizelgede gösterilmiştir. a) Kaynaklar arasındaki ilişkiler: KİT lerin yıllarına ait beş yıllık öz ve yabancı kaynaklarının durumu aşağıdaki grafikte gösterilmiştir. Grafik:3- Kaynakların dağılımı (%) 70,0 60,0 50,0 40,0 30,0 20,0 10, ,0 Öz kaynaklar Uzun süreli yab. kaynaklar Kısa süreli yab. kaynaklar Grafikten de görüldüğü üzere, kaynaklar toplamı içinde öz kaynakların payı genelde oldukça yüksektir. KİT lerin son beş yıla ait öz kaynak unsurları, zararları ve net öz kaynakları çizelge 27 de, yabancı kaynak unsurları çizelge 28 de ayrıntılı olarak gösterilmiştir. 69

74 Çizelge 27 : KİT'lerin öz kaynak unsurları (*) Son iki yıl farkı Öz kaynak unsurları Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % 1 - Ödenmiş sermaye , , , , , ,0 2 - Yeniden değerleme fonu , , , Kâr yedekleri , , , , ,3 ( ) (9,0) 4 - Diğer öz kaynaklar ( Geçmiş yıllar kârları, serm.yedekleri vb.) , , , , ,0 ( ) (1,3) 5 - Dönem kârlarının öz kaynaklarda kalacak kısmı , , , , ,6 ( ) (5,3) Ara toplam , , , , ,0 ( ) (0,6) 6 - Geçmiş yıllar zararları (-) , , , , ,5 ( ) (5,0) 7 - Dönem net zararı (-) , , , , ,3 (59.172) (3,9) (*) Mali kuruluşlar hariç. Net öz kaynaklar , , , , , ,4 70

75 Çizelge: 28 - KİT'lerin yabancı kaynak unsurları (*) Son iki yıl farkı Yabancı kaynak unsurları Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % 1-Mali borçlar , , , , , ,6 a)kısa süreli , , , , , ,9 b)uzun süreli , , , , ,8 (7.069) (0,1) 2-Ticari borçlar , , , , , ,7 a)kısa süreli , , , , , ,4 b)uzun süreli , , , , ,0 (13.136) (2,2) 3-Vergi borçları , , , , ,0 ( ) (30,9) a)kısa süreli , , , , ,0 ( ) (30,8) b)uzun süreli 30 0, , , , ,0 (3.927) (49,6) 4-Diğer borçlar , , , , ,5 ( ) (68,8) a)kısa süreli , , , , ,7 ( ) (79,0) b)uzun süreli , , , , , ,8 5-Diğer yabancı kaynaklar , , , , ,2 ( ) (17,8) a)kısa süreli , , , , ,2 ( ) (27,4) b)uzun süreli , , , , ,0 (15.404) (0,8) Yabancı kaynaklar toplamı , , , , ,0 ( ) (8,7) a)kısa süreli , , , , ,3 ( ) (13,9) b)uzun süreli , , , , , ,6 (*) Mali kuruluşlar hariç. 71

76 KİT lerin öz kaynak unsurları çizelgesi incelendiğinde; öz kaynaklar toplamı içerisinde 2004 yılına kadar yeniden değerleme fonu ile ödenmiş sermaye payının yüksek olduğu, geçmiş yıllar ve dönem net zararlarının olumsuz etkisiyle toplam öz kaynakların 2002 yılında %23, 2003 yılında %22, 2004 yılında %50, 2005 yılında %31 ve 2006 yılında da %30 oranında azalmasına neden olduğu görülmektedir ve 2004 yıllarında parasal olmayan değerlere uygulanan enflasyon düzeltmesinden dolayı, 2005 yılından sonra yeniden değerleme fonu öz kaynak unsuru olarak yer almamıştır. Toplam öz kaynakların içerisinde; 2002 yılında %43,4 olan ödenmiş sermayenin payı 2004 yılında %28,7 ye düşmüş, 2005 yılından itibaren tekrar artarak 2006 yılında %38,1 olmuştur. Özellikle 2004 yılında daha fazla oranda artan bilanço zararları nedeniyle, KİT lerin sermayelerindeki olumlu artışlara rağmen net öz kaynak artışına fazla katkı sağlamamıştır. KİT lerin yabancı kaynak unsurlarını gösteren çizelgenin incelenmesinden ise; son beş yıl içerisinde, toplam yabancı kaynaklar içerisindeki kısa süreli yabancı kaynak payının 4,9 puan düştüğü, uzun süreli yabancı kaynak payının ise aynı oranda arttığı, yine 2002 yılına göre 2006 yılında ticari borçların 17,2 puan, mali borçların 0,6 puan arttığı, buna karşılık diğer yabancı kaynakların 11,3 puan, vergi borçlarının 4,6 puan, diğer borçların da 1,9 puan düştüğü görülmektedir. Aynı çizelgede, yabancı kaynak unsurlarının 2002 ve 2006 yıllarına ait rakamlarına toplam olarak ayrıca yer verilmiştir. Burada, toplam yabancı kaynakların 2002 yılına göre 2006 yılında %19,9 oranında arttığı, 2005 yılına göre de 2006 yılında %8,7 azaldığı görülmektedir. Diğer taraftan, bazı sektörlerde yabancı kaynaklara sirayet eden zararlı kuruluşlar bulunmaktadır yılında madencilik, imalat ve enerji sektörlerinden gelen 481,6 milyon YTL, 2003 yılında madencilik ve imalat sektöründen gelen 233,6 milyon YTL, tamamı imalat sektöründen olmak üzere 2004 yılında 131,2 milyon YTL, 2005 yılında 166 milyon YTL ve 2006 yılında da 199,7 milyon YTL, yabancı kaynaklara sirayet eden zararların tutarı, ilgili oldukları yılların öz kaynaklar toplamını belli oranlarda azaltmıştır. Mali kuruluşlar hariç, kaynaklar toplamı içinde öz kaynakların payı genel olarak yüksektir. Buna göre, 2002 yılında %54,7 olan öz kaynakların toplam kaynaklar içindeki payı iki yıl artarak 2004 yılında %65,1 e yükselmiş, 2005 yılında %58,7, 2006 yılında ise %61,3 olmuştur. Kaynaklar toplamı içindeki uzun ve kısa süreli yabancı kaynakların payı ile öz kaynakların payı, 30 numaralı çizelgede ayrıca toplu olarak gösterilmiştir. b) Varlıklar arasındaki ilişkiler : KİT lerin yıllarına ait beş yıllık varlıklarının durumu aşağıdaki grafikte gösterilmiştir. 72

77 Grafik:4- Varlıkların dağılımı (%) 70,0 60,0 50, ,0 30,0 20,0 10,0 0,0 Bağlı değerler Uzun sürede para.çevri.değ. Kısa sürede para.çevri.değ. Hazır değerler Yukarıda görüldüğü üzere, 2002 yılından itibaren stoklar, diğer alacaklar, menkul kıymetler ve hazır değerler hariç, diğer varlık unsurları yaklaşık aynı seviyelerde artmış veya azalmıştır. Son beş yılda 2005 yılı hariç devamlı düşen bir seyir izleyen hazır değerlerin payı 2002 yılında %7,6 iken 2006 yılında %4,4 e, stokların payı da %12,8 den %9,4 e düşmüştür. Diğer taraftan, 2002 yılında %15,4 olan diğer alacakların payı 2006 yılında %24,7 ye yükselmiştir KİT lerin son beş yıla ait varlık unsurları dönen ve duran olarak, son iki yılın değerleri ise karşılaştırmalı olarak aşağıdaki 29 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 73

78 Çizelge : 29 - KİT'lerin varlıklarının ayrıntısı (*) Son iki yıl farkı Varlık unsurları Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % 1-Bağlı değerler : , , , , ,5 ( ) (4,1) a)maddi duran varlıklar , , , , ,8 ( ) (5,0) b)diğer bağlı değerler , , , , , ,6 2-Stoklar : , , , , ,4 ( ) (22,7) a)dönen , , , , ,4 ( ) (22,7) b)duran , , , , ,0 (1.774) (44,3) 3-Hazineden alacaklar : , , , , , ,9 a)dönen , , , , , ,2 b)duran , , ,7 96 0, , ,8 4-Yurt dışından alacaklar : , , , , ,3 ( ) (61,1) a)dönen , , , , ,2 ( ) (47,8) b)duran , , , , ,1 ( ) (79,8) 5-Diğer alacaklar : , , , , , ,7 a)dönen , , , , , ,1 b)duran , , , , ,4 ( ) (10,9) 6-Menkul kıymetler : , , , , , ,6 a)dönen , , , , , ,6 b)duran 0 0,0 0 0, ,0 0 0,0 0 0,0 0 7-Hazır değerler : , , , , ,4 ( ) (27,6) a)dönen , , , , ,4 ( ) (27,6) b)duran 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 Varlıklar toplamı : , , , , ,0 ( ) (2,8) a)dönen , , , , ,9 (5.415) (0,0) b)duran , , , , ,1 ( ) (4,6) (*) Mali kuruluşlar hariç. 74

79 Çizelge 29 daki değerlerden de yararlanılarak KİT lerin son beş yıla ait bağlı değerlerinin, paraya çevrilebilir ve hazır değerlerinin, varlıklar toplamı içindeki oranlarına aşağıda yer verilmiştir. Bağlı değerler x 100 Varlıklar toplamı Paraya çevrilebilir ve hazır değerler x 100 Varlıklar toplamı % % % % % = 57,4 57,6 60,4 57,3 56,5 = 42,6 42,4 39,6 42,7 43,5 Gösterge rakamlarından; 2004 yılındaki oranın varlıklar toplamındaki bağlı değerlerin payının son beş yılın en yüksek rakamına, paraya çevrilebilir ve hazır değerler payının da en düşük rakamına ulaştığı görülmektedir. KİT lerin varlıklarının toplamı 2002 yılına göre 2006 yılında %42,2 oranında, bir önceki yılına göre ise; 2003 yılında %18,9, 2004 yılında %23,9 oranında artmış iken 2005 yılında %0,7 oranında, 2006 yılında da %2,8 oranında düşmüştür yılındaki varlıklar toplamının %40,9 u dönen, %59,1 i de duran varlıklardan oluşmuştur. Çizelgede son iki yılın farklarına bakıldığında, Hazineden alacakların, diğer alacakların ve menkul kıymetlerin payının arttığı; bağlı değerlerin, stokların ve hazır değerlerin payının da düştüğü, en yüksek oranlı artışın %53,9 ile Hazineden alacaklarda, en yüksek düşüşün ise %61,1 ile yurt dışından alacaklarda olduğu, görülmektedir. c) Kaynaklarla varlıklar arasındaki ilişkiler: Kaynaklarla varlıklar arasındaki ilişkileri ve yıllara göre izlediği seyri görmek üzere bazı göstergelere aşağıda yer verilmiştir % % % % % Bağlı değerlerin öz Bağlı değerler x 100 kaynaklara oranı = = 104,9 97,3 92,8 97,6 92,2 Öz kaynaklar Hazır değerler x 100 Disponibilite = = 24,4 23,5 19,3 21,6 18,1 Kısa süreli borçlar Genişletilmiş Dönen varlıklar x 100 likidite oranı = = 126,9 136,7 150,2 144,9 168,2 Kısa süreli borçlar 2002 yılında KİT öz kaynakları ile bağlı değerlerini karşılayamaz durumda iken, 2003 yılından itibaren bağlı değerlerini öz kaynakları karşılar duruma gelmiştir. Yıllar itibariyle kısa süreli borçlarda meydana gelen artış ve azalış ile aynı dönemlerde hazır değerlerde meydana gelen artış veya azalış oranlarına bağlı olarak, hazır değerlerin borçları 75

80 karşılama oranları, 2002 yılında %24,4 iken 2003 yılında %23,5 e, 2004 yılında %19,3 e düşmüş, 2005 yılında da %21,6 ya yükselmiş ve 2006 yılında tekrar %18,1 e düşmüştür. Genişletilmiş likidite oranı da 2002 yılında %126,9 iken 2006 yılında %168,2 ye yükselmiş, dolayısıyla döneminde dönen varlıkların tutarı kısa süreli borçların tamamını karşılamıştır. Kamu iktisadi teşebbüslerinde genel olarak; -Yıl içinde gerçekleşen maliyet artışlarının aynı oranda satış fiyatlarına yansıtılamaması, kuruluşların kendi öz kaynaklarıyla yatırımlarını hatta işletme faaliyetlerini karşılayamaması, finansman ihtiyaçlarını banka kredileriyle veya Hazine destekli kaynaklarla karşılamaya çalışmaları, işgücü verimliliklerinin ve işgücü maliyetlerinin yüksek oluşu, üretim tesislerinin ve teknolojilerinin eskimiş olması, tesislerin modernizasyonu, idame ve yenilenmesi için yatırımlara ihtiyaçları olduğu halde bu amaçla duyulan finansman kaynağının zamanında temin edilememesi, -Özelleştirme kapsam ve programındaki kuruluşların; yıllarca süren özelleştirme süreçleri ve bazı kuruluşların üretim birimlerinin elden çıkarılması veya atıl bırakılması, bu durumların çalışan personel üzerindeki olumsuz etkileri, bazı kuruluşların düşük kapasite kullanmalarından kaynaklanan yüksek üretim maliyetleri nedeniyle sipariş alınamaması ve rekabet güçlerinin olmaması, yabancı kaynaklara ödenen faizlerin mali yükü, işletmecilik faaliyetlerinden elde edilen gelirin giderlerini karşılayamadığı için devamlı olarak Hazine den kaynak aktarılması, özelleştirmelerdeki her gecikmenin kamu kaynakları açısından devamlı mali yük teşkil etmesi, -Özellikle 2006 öncesi yıllarda tarımsal destekleme alımı yapmakla görevlendirilen KİT lerin stoklarına bağlanan kaynakların fazla ve stok devir hızlarının düşük oluşu, görev zararlarının zamanında ödenmemesi ve öz kaynaklarının yetersiz olması nedeniyle yüksek maliyetli yabancı kaynak kullanmaları, -KİT mali sektöründeki reel kredilerin bilanço içindeki ağırlığı, mevduatın yıllık artış oranının kredilerdeki yıllık artış oranıyla uyumlu olmaması, kredi geri dönüşleri ile faiz gelirlerinin faiz giderlerini karşılama oranlarındaki olumsuzlukları, Devletin genel ekonomik politikaları doğrultusunda kamu bankalarının ihtisaslarına göre verilen görevlerden dolayı bu kuruluşların mali yapılarına yansıyan olumsuz etkileri ve dolayısıyla mali kuruluşların karlılık oranlarının düşük kalması, nedenlerinden ve diğer birçok etkilerden dolayı KİT lerin mali yapıları ve finansman durumları olumsuz yönde etkilenmektedir. 2-Sektörler itibariyle mali durum: KİT lerin mali durumlarıyla ilgili olarak, gerek sektörler bazında yapılan incelemede, gerekse bu raporun 2 ve 3 numaralı eklerinde kaynak ve varlıkların ayrıntısı verildiğinden, sektörler itibarıyla yapılan mali durum değerlendirmelerinde genel bilgilere yer verilmiştir. KİT toplam kaynak ve varlıkları ile bunların sektörlere göre dağılımı aşağıdaki 30 numaralı çizelgede gösterilmiştir. 76

81 Çizelge : 30 - Varlık ve kaynakların sektörlere göre dağılımı (Bin YTL) Sektör ve alt sektörler Son iki yıl farkı Toplam (%) Toplam (%) Toplam (%) Toplam (%) Toplam (%) Toplam (%) 1-Tarım , , , , , ,5 2-Sanayii: a)madencilik , , , , , ,2 b)imalat sanayii , , , , ,5 ( ) (34,5) c)enerji , , , , , ,0 Toplam (2) , , , , ,6 ( ) (0,5) 3-Hizmetler: a)ulaştırma-haberleşme , , , , , ,0 b)ticaret , , , , , ,9 c)diğ.hizmet ,0 0,0 0,0 0,0 0,0 Toplam (3) , , , , , ,0 Toplam (1+2+3) , , , , , ,1 Düzeltme (-) , , , , , ,6 Net toplam (1+2+3) , , , , ,5 ( ) (2,8) 4-Mali kuruluşlar , , , , , ,7 Genel toplam , , , , , ,8 77

82 KİT lerin genel mali durumları sektörler itibariyle aşağıda değerlendirilmiştir. a) Tarım sektörü: 2006 yılı itibarıyla tarım sektöründe faaliyet gösteren TİGEM in son beş yıldaki mali durumunu gösteren 31 numaralı çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan bazı rasyolara aşağıda yer verilmiştir. 78

83 Çizelge : 31 - Tarım sektörünün yılları mali durumu Son iki yıl farkı M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,1 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , ,5 79 5,1 b ) Kısa süreli , , , , ,1 (4.705) (15,4) Toplam , , , , ,6 (4.626) (14,4) 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) 0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0 Kaynaklar toplamı , , , , , ,5 Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , , ,0 b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler 355 0, , , , ,2 (6.046) (90,5) Toplam ( 1 ) , , , , , ,8 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,7 b ) Hazır değerler , , , , , ,6 Toplam ( 2 ) , , , , , ,7 Varlıklar toplamı , , , , , , Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar* ,03 339, ,60 924, ,53 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 84,03 83,12 74,71 68,31 63,00 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 21,19 21,85 27,81 35,12 40,03 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 40,48 53,85 157,46 119,90 148,18 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar* ,84 451,88 886,94 713,48 882,90 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 20,68-1,26 0,54-79

84 Tarım sektöründe faaliyet gösteren tek KİT olan TİGEM in 2002 yılına göre, 2006 yılında kaynak ve varlıkları %149,5 oranında, 2005 yılına göre ise %10,5 oranında artmıştır. Bir önceki yıla göre son yılın artış oranı, 2006 yılı toptan eşya fiyat artışı oranının üzerinde olmuştur. Sektörün, 2006 yılı kaynaklarının %92,4 ü oranında 335,8 milyon YTL si öz, %7,6 sı oranında 27,5 milyon YTL si de yabancı kaynaklardan oluşmuştur yılından sonra, 2003 yılı hariç dönemleri devamlı kârla sonuçlanan TİGEM in, artırılan ve ödenen sermaye nedeniyle 2006 yılı da dahil olmak üzere öz kaynakları devamlı artmış ve kullandığı yabancı kaynak payı düşmüştür. Tarım sektöründe ekim yapılan tohumların tutarı yıl sonu itibariyle toprak altında yarı mamul niteliğinde bulunduğundan dönen varlıklar içindeki stokların oranı yüksek görülmektedir. Son yıllarda yaşanan küresel iklim değişikliği, tarım sektöründe daha fazla hissedilmektedir. Bu nedenle, tarımsal üretimin artırılması için sulu tarım alanlarının genişletilmesi, damla sulama, yağmurlama sulama gibi teknolojinin geliştirdiği yatırımlara öncelik verilmesi, ayrıca mahsul ve tohumluk gibi günümüzde çok değerli olan ürünlerin tekniğine göre yapılmış dikey silolarda saklanması gerekmektedir. b) Sanayi sektörü: Sanayi sektöründe faaliyet gösteren KİT lerin dönemine ait mali durumları madencilik, imalat sanayii ve enerji alt sektörleri olarak aşağıda incelenmiştir. ba) Madencilik: 2006 yılı itibarıyla madencilik işletmeciliği yapan 4 kuruluşun toplam kaynak ve varlıkları sanayi sektörünün %8,6 sını oluşturmuş olup, son beş yıla ait mali durumunu gösteren 32 numaralı çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan mali rasyolara aşağıda yer verilmiştir. 80

85 Çizelge : 32 - Madencilik sektörünün yılları mali durumu Son iki yıl farkı M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,4 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , ,6 ( ) (37,8) b ) Kısa süreli , , , , , ,7 Toplam , , , , , ,4 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) ( ) (8,8) (54.908) (1,8) Kaynaklar toplamı , , , , , ,2 Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , , ,9 b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,9 ( ) (7,2) Toplam ( 1 ) , , , , , ,1 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,1 b ) Hazır değerler , , , , , ,2 Toplam ( 2 ) , , , , , ,4 Varlıklar toplamı , , , , , , Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar* ,37 215,31 194,74 210,40 248,66 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 69,79 63,41 58,96 58,00 58,14 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 48,57 52,63 62,12 61,96 58,70 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 50,40 23,13 16,23 15,61 32,15 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar* ,29 106,97 175,97 121,32 141,43 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 2,72 4,23 0,06 0,50 10,75 81

86 Madencilik işletmeciliğinde faaliyet gösteren KİT lerin 2006 yılı toplam kaynak ve varlıkları 2002 yılı rakamlarına göre %93,3 oranında, 2005 yılına göre de %17,2 oranında artmıştır yılına göre meydana gelen artışın, aynı yılın toptan eşya fiyat artış oranından 7,9 puan fazla olduğu görülmektedir. Mali tablodan da görüleceği üzere, döneminde madencilik işletmeciliğinde kaynaklar içindeki yabancı kaynakların payı düşmüş, öz kaynakların payı ise artmıştır. Bu duruma, KİT lerin genel mali durumu alt başlığında açıklanan nedenlerin yanında, bazı kuruluşların sermayelerinde yapılan artışlar da neden olmuştur. Madencilikte işletme faaliyeti gösteren DİVHAN A.Ş. ile Eti Gümüş, Eti Bakır ve Eti Krom un özelleştirme işlemleri 2004 yılında tamamlanmıştır. Türkiye Taşkömürü Kurumu nun geçmiş yıllara ait bilançolarında yer alan konsolide dönem zararları ve birikmiş zararlarının tutarı kuruluşun öz kaynaklarının azalmasına, dolayısıyla sektörün genel mali yapısını olumsuz yönde etkilemiştir. Kuruluşun ortaya çıkan finansman açığının bir kısmı Genel Bütçenin KİT lere yapılan transferler tertibindeki ödenekten sermaye artışına karşılık olarak, bir kısmı da görev zararı olarak Hazine tarafından karşılanmaktadır. Ancak, Kuruluşun kronikleşmiş mali ve finansman yapısı düzeltilmediği sürece Hazineden sağlanan yeni kaynakların bir yararı olmamaktadır. Diğer taraftan, özellikle TPAO ve Etibank gibi kuruluşların kârla sonuçlanan dönemlerinin olumlu katkısı, ayrıca dönemleri az da olsa karla kapanan TKİ nin enflasyon düzeltme işlemlerinden kaynaklanan geçmiş yıl zararlarının mahsubundan sonra sermaye düzeltmesi olumlu farkları, sektördeki öz kaynak payını artırmış ve 2003 yılından sonraki yıllarda sektörün yabancı kaynaklarına sirayet eden zararlılık durumunu gidermiştir. bb) İmalat sanayii: 2006 yılında imalat sanayiinde faaliyet gösteren 15 kuruluşun toplam kaynak ve varlıkları sanayi sektörünün %15,3 ünü oluşturmuştur. İmalat sanayiinde yer alan KİT lerin yıllarına ait mali durumunu gösteren 33 numaralı çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan mali rasyolara aşağıda yer verilmiştir. 82

87 Çizelge : 33 - İmalat sektörünün yılları mali durumu Son iki yıl farkı M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , ,4 ( ) (11,4) 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , ,2 ( ) (24,3) b ) Kısa süreli , , , , ,4 ( ) (71,8) Toplam , , , , ,6 ( ) (62,4) 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) ( ) (1,0) ( ) (1,5) ( ) (0,9) ( ) (1,1) ( ) (2,0) (33.649) 20,3 Kaynaklar toplamı , , , , ,0 ( ) (34,5) Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , ,9 ( ) (39,8) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,1 Toplam ( 1 ) , , , , ,3 ( ) (37,6) 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,4 ( ) (27,9) b ) Hazır değerler , , , , ,3 ( ) (69,8) Toplam ( 2 ) , , , , ,7 ( ) (32,7) Varlıklar toplamı , , , , ,0 ( ) (34,5) Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 62,03 93,69 142,75 126,52 298,36 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 68,67 66,41 59,18 63,13 66,12 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 81,06 68,41 68,82 65,32 44,36 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 17,28 26,94 35,27 20,19 21,62 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 132,77 168,30 191,62 175,83 419,93 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = - 0,43 1,07 0,61-83

88 İmalat sanayiinde faaliyet gösteren KİT lerin 2006 yılı toplam kaynak ve varlıkları, 2002 yılı rakamlarına göre %8,6 oranında, 2005 yılına göre de %34,5 oranında azalmıştır. Bu azalmaya, 2002 yılında 22 olan kuruluş sayısının özelleştirmeler sonucu 2006 yılında 15 e düşmesi ve özellikle TÜPRAŞ gibi güçlü bilançoya sahip olan kuruluşların son yıllarda KİT bünyesinden çıkmış olması, neden olmuştur. İmalat sanayiinde, toplam kaynaklar içindeki yabancı kaynakların payı döneminde önemli oranda düşmüş, öz kaynakların payı ise artmıştır. Kuruluşların sermayelerinde yapılan artışlar ve yapılan sermaye ödemeleri ile 2005 yılına kadar TÜPRAŞ ve T. Şeker Fabrikaları A.Ş. gibi kuruluşların önemli tutarlardaki dönem karları sektörün toplam öz kaynak birikimine katkı sağlamasının yanında, özellikle 2003 ve 2004 yıllarında uygulanan enflasyon düzeltme işlemlerinden kaynaklanan geçmiş yıl zararlarının mahsubundan sonra sermaye düzeltmesi olumlu farkları, 2003 yılından itibaren sektördeki öz kaynak payını artırmıştır. Ancak, bazı kuruluşların her yıl dönemlerinin zararla sonuçlanması, dolayısıyla geçmiş yıl zararları da her yıl arttığından 2002 yılından itibaren her yıl bu sektörde yabancı kaynaklara sirayet eden zarar yer almıştır. Keza, bu sektörde faaliyet gösteren Sümer Holding ile T.H.TDÇİ nin son beş yılı, Çay-Kur un ilk iki yılı, MKE nin 2002, 2004 ve 2006 yılları, EBK nın 2002 yılı hariç diğer dört yılı, TEKEL in son üç yılı, T.Şeker Fabrikaları A.Ş. nin 2006 yılı önemli tutarlarda zararla sonuçlanmıştır. Evvelce özelleştirme kapsamına alınan ve üretim birimleri özelleştirildiği halde tüzel kişilikleri devam eden Sümer Holding, SEKA, TÜGSAŞ ve EBK gibi kuruluşların son yıllarda artan dönem zararları dikkat çekmektedir. Aynı şekilde T.H.TDÇİ A.Ş. nin 1995 yılında başlayan özelleştirilmesi sürecinde ortaklık ve müesseseleri olan Karabük D.Ç. Müessesesi, İSDEMİR A.Ş., DİVHAN A.Ş. ve GERKONSAN A.Ş. nin özelleştirme işlemleri tamamlanmıştır. Kuruluşun iştigal konusu sadece uhdesinde bulunan dört adet maden sahasındaki demir cevherini rödevans karşılığı işlettirmekle sınırlı kalmıştır. Son beş yılının tüm dönemleri zararla kapanan T.H.TDÇİ A.Ş. nin tüzel kişiliğine son verilmesine karar verilmiş olup bu süreç devam etmektedir. Tüm bağlı ortaklıklarının özelleştirilmesi sonucu TÜGSAŞ, Ağustos-2005 Ayında Sümer Holding A.Ş. ile birleştirilmesi yönünde alınan karar sonucu tasfiye edilmiştir. Sadece bir işletmesi kalan SEKA, Temmuz-2005 ayında Sümer Holding le birleştirilmiştir. Diğer taraftan, 2004 yılına kadar faaliyet dönemleri önemli tutarlarda kârla kapanmış olan TEKEL in 2004, 2005 ve 2006 dönemleri önemli tutarlarda zararla kapanmıştır. Özelleştirme kapsamında bulunan kuruluşun sermayesi 2006 yılında 300 milyon YTL den 2 milyar YTL ye yükseltilmiş ve toplam 1,9 miyar YTL si ödenmiştir. Sermaye artışı ile bankalara mali borçlarını ve muhtelif gayrimenkullerini satarak vergi borçlarını ödemiştir. Görüldüğü üzere, 2006 yılında mali yeterlilik puanı artan kuruluşun, finansman yapısındaki düzelme kendi yarattığı kaynaklardan ileri gelmemiştir. TEKEL e bağlı bazı işletmelerin dönemleri kârla kapanmış ise de füzyon olarak Kuruluşun son üç yılının dönemlerinin zararla kapanmış olmasının yanında kârlı olan birimlerin satılması, gelecekte mali durumun daha da bozulmasına neden olacaktır. Geçmiş yıllarda yayımlanan kararnamelerle, Destekleme Yaprak Tütün alımlarının finansmanında TEKEL kaynaklarının kullanılması nedeniyle Kuruluş ödemek zorunda olduğu bir 84

89 kısım vergilerini ertelemek durumunda kalmıştır sayılı Kanun ile 2002 yılı ürün yılından itibaren destekleme alımlarına son verilmiş olmakla beraber, geçmiş dönemlerdeki destekleme faaliyetlerinden doğan TEKEL in Hazine den alacaklarının tam olarak ödenmemesi sonucu Kuruluşun dolayısıyla sektörün mali yapısındaki olumsuzluklar devam etmektedir. İmalat sanayi içinde yer alan ve bilanço büyüklüğü itibariyle bu sektörün mali tablolarını önemli ölçüde etkileyen diğer bir kuruluş da PETKİM dir. PETKİM de özelleştirme programında olup PETKİM in 2002, 2004 ve 2006 bilanço dönemleri az da olsa kârla kapanmış iken, 2003 ve 2005 dönemleri zararla sonuçlanmıştır. Geçmiş yıllarda finansman yetersizliği nedeniyle, yurt içi bankalardan alınan krediler ile ticari borçları artmış, yabancı kaynak niteliğinde olduğundan ayrılan kıdem tazminatının tutarı ile birlikte mali tablolardaki yabancı kaynak kullanma oranları her yıl yükselmiştir. Son yıllarda ham petrol fiyatlarında meydana gelen artışın, petrokimya sanayinin ana girdisi olan nafta fiyatlarına yansımasının etkisi ile üretim maliyetleri aşırı yükselmiştir. PETKİM 2007 yılında özelleştirilmiştir. İmalat sanayinde, döneminde gerek cari yıl zararları, gerekse geçmiş yıl zararları yabancı kaynaklarına sirayet etmiş kuruluşların arasında tarımsal destekleme alımı yapan imalatçı kuruluşlar ile işletmeleri özelleştirilmiş olduğu halde yıllardır özelleştirilmeleri tamamlanmayan KİT lerin ağırlıklı olarak yer aldığı görülmektedir. bc) Enerji: 2006 yılı itibarıyla bu alt sektörde yer alan 4 kuruluşun toplam kaynak ve varlıkları sanayii sektörünün %76,1 ini oluşturmuştur. Enerji sektöründe yer alan KİT lerin yıllarına ait mali durumunu gösteren 34 numaralı çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan mali rasyolara aşağıda yer verilmiştir. 85

90 Çizelge : 34 - Enerji sektörünün yılları mali durumu M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin Kaynaklar ( Pasif ) : Son iki yıl farkı YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,7 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , , ,2 b ) Kısa süreli , , , , , ,4 Toplam , , , , , ,4 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) ( ) (0,5) Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : Kaynaklar toplamı , , , , , ,0 a ) Bağlı değerler , , , , ,9 ( ) (1,2) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,3 (31.648) (18,0) Toplam ( 1 ) , , , , ,1 ( ) (1,4) 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,7 b ) Hazır değerler , , , , ,6 (12.187) (4,0) Toplam ( 2 ) , , , , , ,3 Varlıklar toplamı , , , , , , Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 82,20 99,35 99,97 73,35 65,22 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 39,70 38,07 40,20 46,08 51,15 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 133,06 124,27 119,62 127,44 123,76 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 3,34 2,85 2,22 1,44 1,18 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 105,26 105,00 103,07 99,15 102,44 : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz Mali rantabilite oranı kaynaklar*100 = 1,01 0, ,95 86

91 Enerji konusunda faaliyet gösteren KİT lerin 2006 yılı toplam kaynak ve varlıkları 2002 yılı rakamlarına göre %96,1 oranında, 2005 yılına göre de %9,0 oranında artmıştır yılına göre 2006 yılında meydana gelen artış, aynı yıldaki toptan eşya fiyat artış oranının yaklaşık seviyesinde olmuştur. Mali tablodan da görüleceği üzere, enerji sektöründe toplam kaynaklar içindeki öz kaynakların payı 2004 yılından itibaren devamlı düşmüştür tarih ve 4628 Sayılı Kanun ve yönetmenliklerle elektrik piyasası ile ilgili mevzuat oluşturulmuştur. Evvelce TEAŞ olarak elektrik üretim ve iletim görevini sürdüren kuruluşun tüzel kişiliği, Bakanlar Kurulu nun 2001/2026 sayılı Kararı ile tarihi itibariyle sona erdirilmiş, üretim, iletim ve ticaret olmak üzere üç ayrı anonim şirket İDT statüsünde kurulmuştur. Daha sonra, Elektrik Dağıtım A.Ş. ve 64 adet müessesesi özelleştirme kapsam ve programına alınarak Özelleştirme İdaresi Başkanlığına devredilmiştir. Ülkemizin enerji ihtiyacının ve açığının giderilmesi, elektrik hatları ile şebekelerindeki enerji kayıp ve kaçaklarının önlenmesi için yeni yatırımlara ihtiyaç vardır. Kuruluşlar yatırımlar için gerekli olan kaynağı öz kaynaklarıyla sağlayamadıklarından yabancı kaynak kullanmışlardır. İç ve dış borçların faiz, kur farkları ile devam eden yatırımların fiyat farkları kuruluşların yatırım yapma imkânlarını önemli ölçüde kısıtlamakta ve finansman giderleri mali durumun bozulmasına neden olmaktadır. Diğer taraftan, sektörde maliyetlerdeki artışın satış fiyatlarına yansıtılamaması, dönem kârında azalışa, dolayısıyla kârlılık oranlarında düşüşe sebep olmuştur. Ayrıca, Elektrik Üretim A.Ş. nin ticari alacaklarının tamamına yakını elektrik satışından TETAŞ, TEİAŞ ve Elektrik Dağıtım Şirketlerinden olan alacaklara aittir. Kuruluş, enerji bedelinden alacakları için borçlu şirketlere faiz veya gecikme cezası uygulamamaktadır yılında sektörün içinde zararları yabancı kaynaklarına sirayet eden kuruluşlar mevcut iken, sermayelerinde artış ve sermayeden yapılan ödemeler, ayrıca enflasyon düzeltme işlemlerinden kaynaklanan geçmiş yıl zararlarının mahsubundan sonra sermaye düzeltmesi olumlu farkları, sektördeki öz kaynak payını artırmış ve 2003 yılından itibaren sektörün zararlılık durumunu gidermiştir. c) Hizmetler sektörü: Ulaştırma-haberleşme, ticaret ve diğer hizmetler alt sektörü olarak faaliyet gösteren KİT lerin yıllarına ait mali durumları aşağıda incelenmiştir. ca) Ulaştırma-haberleşme: 2006 yılı itibarıyla bu alt sektörde yer alan 6 kuruluşun son beş yıla ait mali durumlarını gösteren 35 numaralı çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan mali rasyolara aşağıda yer verilmiştir. 87

92 Çizelge : 35 - Ulaştırma-haberleşme sektörünün yılları mali durumu M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin Kaynaklar ( Pasif ) : Son iki yıl farkı YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,2 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , , ,7 b ) Kısa süreli , , , , , ,3 Toplam , , , , , ,3 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : Kaynaklar toplamı , , , , , ,0 a ) Bağlı değerler , , , , , ,1 b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,3 ( ) (81,3) Toplam ( 1 ) , , , , , ,9 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,3 b ) Hazır değerler , , , , ,6 ( ) (21,6) Toplam ( 2 ) , , , , , ,9 Varlıklar toplamı , , , , , , Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 130,80 134,50 194,68 137,84 119,26 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 44,64 48,92 43,71 47,39 50,21 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 97,68 89,06 85,21 90,78 91,53 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 32,97 28,59 14,30 39,14 25,52 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 119,24 126,16 138,56 147,11 147,85 : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz Mali rantabilite oranı kaynaklar*100 = 0,73 7,05 4,00 3,44-88

93 Ulaştırma-haberleşme konusunda faaliyet gösteren KİT lerin 2006 yılı toplam kaynak ve varlıkları 2002 yılına göre %24,5 oranında, 2005 yılına göre de %10,0 oranında artmıştır. Sektörün 2005 yılı varlık ve kaynak toplamındaki azalışta, T.TELEKOM, AYCELL ve Türk Hava Yolları A.O. nın özelleştirilmesi etkili olmuştur döneminde, Ulaştırma-Haberleşme sektöründe mali durumu etkileyen önemli gelişmeler olmuştur. TÜRK TELEKOM yönünden, 2004 yılı başında kablolu telefon alanında tekel hakkının kaldırılmış olması, GSM de olduğu gibi kablolu telefon alanında da rekabet dönemi başlamış, bu rekabet nedeniyle piyasada fiyatlama politikası yönünden istikrarlı bir ortama kavuşamamıştır yılında TÜRK TELEKOM A.Ş. nin iştiraki olarak kurulmuş olan AYCELL A.Ş. nin, TT ve TİM İletişim ve Haberleşme A.Ş. ye EURASIASAT Şirketinin ve diğer iştiraklerin TÜRKSAT A.Ş. ye devir edilmesi, Devletin verdiği görevler nedeniyle oluşan özellikle kamudan alacakların Hazine ile mahsuplaşma yöntemiyle silinmesi, gerek GSM firmalarından gerekse gerçek ve tüzel kişilerden alacakların yeniden yapılandırılması uygulamaları, aktif değerlerin sadeleştirilmesine neden olmuştur. Ulaştırma-haberleşme sektöründe faaliyette bulunan TCDD nin döneminde bilançoları zararla kapanmıştır. Her yıl büyük tutarlardaki zararlar ise öz kaynakların azalması, kârlılığın düşmesi gibi, sektörün genel mali durumuna olumsuz yansımıştır. Yine, TCDD nin Hazine garantili dış kredi borçlarının mali yükü ve zamanında ödenemeyen sosyal güvenlik kesintileri, gelir vergisi stopajları gibi borçlarının gecikme cezaları, kuruluşun mali durumunu olumsuz şekilde etkilemektedir. Geçmiş dönemlerde olduğu gibi döneminde de TCDD nin öz kaynak yaratması, işletmecilik faaliyetleri sonucunda olmamış, sermaye artırımı ve borçların tahkimi yoluyla Hazine destekli olmuştur. Diğer taraftan, 2002 dönemini 1,5 milyar YTL, 2003 dönemini 2,5 milyar YTL ve 2004 dönemini de yaklaşık 3,7 milyar YTL kârla kapatmış olan TÜRK TELEKOM un, özelleştirilmesi de bu sektörün genel mali durumunu olumsuz etkilemiştir. Bu sektör içinde önemli bir yeri bulunan diğer bir kuruluş olan BOTAŞ ın döneminde tüm faaliyet dönemleri kârla sonuçlanmıştır. Kuruluşun satmış olduğu doğalgaz bedelinden dolayı EÜAŞ-HEAŞ ve belediyelerden alacakları her yıl giderek artmakta ve bu alacaklarına faiz tahakkuk ettirilmemektedir. Ayrıca, Kuruluş ticari alacaklarını vade sonunda tahsil edememesi nedeniyle Hazine devirli ve Hazine garantili krediler kullanmaktadır. BOTAŞ ın dönen varlıkları içinde %90 a varan ticari alacakların zamanında tahsil edilememesi ve faiz tahakkuk ettirilmemesi, diğer taraftan borçlarına faiz ödemesi, kuruluşun dönem sonuçlarını olumsuz etkilemektedir. BOTAŞ la birlikte Ulaştırma-Haberleşme alt sektöründe faaliyet gösteren PTT, DHMİ ve Kıyı Emniyeti, Genel Müdürlüklerinin 2006 dönemleri de kârla sonuçlandığından, sektörün öz 89

94 kaynak birikimine olumlu katkı sağlamışlardır döneminde bu sektörde yabancı kaynaklarına sirayet eden zararlı kuruluş bulunmamaktadır. cb) Ticaret: 2006 yılı itibarıyla ticaret alanında faaliyet gösteren 2 kuruluşun yıllarına ait mali durumlarını gösteren 36 numaralı çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan mali rasyolara aşağıda yer verilmiştir. 90

95 Çizelge : 36 - Ticaret sektörünün yılları mali durumu M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin Kaynaklar ( Pasif ) : Son iki yıl farkı YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,8 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , , ,8 b ) Kısa süreli , , , , ,3 ( ) (41,9) Toplam , , , , , ,8 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : Kaynaklar toplamı , , , , , ,9 a ) Bağlı değerler , , , , ,8 (37.162) (3,7) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,9 Toplam ( 1 ) , , , , ,8 (37.134) (3,7) 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,1 b ) Hazır değerler , , , , ,7 ( ) (32,9) Toplam ( 2 ) , , , , , ,4 Varlıklar toplamı , , , , , , Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 70,81 89,23 107,10 98,68 83,72 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 75,88 74,07 67,15 75,09 78,16 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 26,00 51,79 61,35 50,14 47,91 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 12,15 25,33 26,58 68,68 79,39 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 150,44 160,66 158,64 323,74 637,77 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 6,64 5,66 9,44 6,83-91

96 Ticaret alanında faaliyet gösteren KİT lerin 2006 yılı toplam kaynak ve varlıkları 2002 yılı rakamlarına göre %91,3 oranında, 2005 yılına göre de %9,9 oranında artmıştır yılına göre 2006 yılında meydana gelen artış, aynı yıldaki toptan eşya fiyat artış oranından 0,6 puan fazla olmuştur. Bakanlar kurulunca her yıl çıkarılan kararnamelerle; TMO nun tarım ürünlerinin destekleme alımı ve satımında görevlendirildiği, verilen görev sonucu meydana gelen zararların Hazine ce karşılanması gerektiği, ayrıca TMO nun ürün alımları için gerek duyacağı finansmanın, görev zararlarının ödenmesi için Genel Bütçeye konulan ödenekten yapılacak aktarmalarla, T.C. Merkez Bankası nca sağlanacak reeskont kredisi ile iç ve dış kredi temini suretiyle karşılanacağı, öngörülmektedir. Ancak, uygulamada kuruluşun görev zararlarından dolayı alacakları ya zamanında ödenmemiş veya Hazine ye olan borçlara mahsup edilmiştir döneminde, bilançoları dönem kârı ile kapanmış olan TMO nun 2005 ve 2006 yıllarında sermayesinde artış olmamıştır. Diğer taraftan TMO, 2006 yıl sonu itibariyle 1,9 milyar YTL öz kaynağa sahip iken, yaklaşık 2,2 milyar YTL de yabancı kaynağı bulunmaktadır. Geçmiş yıllara göre, son yıllarda Kuruluşun mali yapısında bir iyileşme gözlenmekte ise de, TMO nun iş hacminin yıllara göre çok değişken olması ve çok farklılık göstermesi, sağlıklı bir öz kaynakyabancı kaynak dengesinin kurulmasını zorlaştırmaktadır. Bu nedenle, Bakanlar Kurulu nca verilen görevden dolayı, 233 sayılı KHK nin 35 inci maddesine göre oluşan görev zararının Hazine den zamanında tahsil edilmesinin sağlanması, piyasayı dengeleyecek seviyenin dışında hububat alınmaması, olağan üstü hal ve stratejik stok dışında stok bulundurulmaması yanında özel sektörün hububat ve fındık piyasalarına girerek üreticiden doğrudan alım yapmalarını özendirici önlemlerin alınması gerekmektedir yılında çıkarılan Bakanlar Kurulu Kararında, AB ye uyuma dayalı olarak Ulusal Programda TMO ile ilgili; alım miktarlarını düşürmek, kamu finansman yükünü hafifletmek, iç satış sisteminden doğan zararları önlemek, bu yapıya uygun olacak şekilde teşkilatını küçültmek, gibi tedbirler bulunmaktadır yılında bu sektör içinde yer alan ve özelleştirme kapsamında bulunan T.Zirai Donatım A.Ş. nin tüzel kişiliği sona erdiğinden 2003 yılında sektörden çıkarılmıştır. Ticaret alt sektör grubunda yer alan diğer bir kuruluş DMO nun, döneminde her yılın bilançoları dönem karı ile kapanmış ve sektörün mali yapısına olumlu katkı sağlamıştır. Teşekkül faaliyetlerini öz kaynakları ile yürüttüğünden ve finansman gideri de olmadığından mali yapısı iyi durumdadır. cc) Diğer hizmetler: 30 numaralı çizelgeden de görüldüğü üzere, 2002 yılında sadece TURBAN Turizm A.Ş. diğer hizmetler grubunda yer almıştır. TURBAN Turizm A.Ş. nin özelleştirilmesi tamamlandığından 2003 yılında tüzel kişiliği son bulmuş ve döneminde diğer hizmetler alt sektöründe incelenecek kuruluş kalmamıştır. d) Mali kuruluşlar: Mali sektördeki kuruluşların yıllarına ait mali durumlarını gösteren 37 numaralı çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan mali rasyolara aşağıda yer verilmiştir. 92

97 Çizelge :37 - Mali kuruluşların yılları mali durumu M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin Kaynaklar ( Pasif ) : Son iki yıl farkı YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,0 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , ,4 ( ) (10,1) b ) Kısa süreli , , , , , ,7 Toplam , , , , , ,1 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) ,1 Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : Kaynaklar toplamı , , , , , ,7 a ) Bağlı değerler , , , , ,0 (30.824) (1,4) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,6 Toplam ( 1 ) , , , , , ,5 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,4 b ) Hazır değerler , , , , , ,9 Toplam ( 2 ) , , , , , ,5 Varlıklar toplamı , , , , , , Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 15,18 19,25 15,49 16,97 16,51 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 97,50 97,65 97,82 97,67 98,05 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 18,99 14,53 16,22 16,07 13,79 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 14,95 18,80 16,85 17,96 15,92 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 86,10 122,64 52,41 57,25 50,58 : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz Mali rantabilite oranı kaynaklar*100 = 21,41 29,31 26,71 28,89 25,82 93

98 T.C. Ziraat Bankası A.Ş., T. Halk Bankası A.Ş., İller Bankası, T. Eximbank, T.Kalkınma Bankası A.Ş. ve T.H.Emlak Bankası ndan oluşan KİT mali kuruluşlarına ait toplam kaynaklar, 2002 yılında 64,0 milyar YTL iken, 2006 yılında %78,3 oranında artarak 114,3 milyar YTL ye ulaşmıştır yılında toplam kaynakların %86,8 i yabancı kaynak, %13,2 si öz kaynaklardan oluşmakta iken, 2006 yılında bu oran sırasıyla %85,8 ve %14,2 olarak gerçekleşmiş; sektörün mali yeterlilik oranı da 2002 yılında %15,2 iken, 2006 yılında %16,5 olmuştur yılında toplam varlıkların %37,1 i duran varlıklardan, % 62,9 u da dönen varlıklardan oluşmakta iken, bu oran 2006 yılında sırasıyla %60,3 ve %39,7 olarak gerçekleşmiştir. Duran varlıkların, bilançonun %60,3 ünü oluşturması, halen kamu bankalarına verilen DİBS lerin bilançoda önemli yer tuttuğunu ifade etmektedir. Sektörün öz kaynak kârlılığı 2002 yılında %21,4 iken, bu oran yıllar itibariyle artarak 2005 yılında %28,9 a ve 2006 yılında da %25,8 e yükselmiş; dönem kârı da 2002 yılında 1,8 milyar YTL iken, 2006 yılında %131,2 artışla 4,2 milyar YTL ye ulaşmıştır. T. Eximbank, Anayasanın 165 inci maddesi çerçevesinde, 3346 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve Fonlarının T.B.M.M. ce Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkındaki Kanun a istinaden KİT Komisyonunun / 77 sayılı kararı ile YDK denetimi kapsamına alınmıştır. 3- Finansman programı ve gerçekleşmesi: KİT ler, bağlı ortakları ve özelleştirme programındaki kuruluşların genel yatırım ve finansman programları Hazine Müsteşarlığı tarafından takip edilmekte olup, söz konusu kuruluşlar için yıllarında öngörülen kaynak, ödeme ve yatırım dengesi ile finansman ihtiyacı, temin edilen finansmanın kaynaklarına ilişkin program ve gerçekleşme tutarları 38 sayılı çizelgede, 2006 yılına ilişkin finansman sonuçlarının İDT, KİK ve özelleştirme programındaki kuruluşlar bazında dağılımı 39 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 94

99 Çizelge : 39 - KİT'lerin 2006 yılı finansman durumu (*) (Bin YTL) Kaynaklar-ödemeler İDT KİK Özel. prog. kuruluşlar KİT toplamı Program Gerçekleşen Program Gerçekleşen Program Gerçekleşen Program Gerçekleşen Kaynaklar Ödemeler (Kullanımlar) Kaynaklar-ödemeler farkı ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Yatırımlar Temini gereken finans. ihtiyacı Temini gereken ve temin edilen finansman kaynakları : Bütçe : Sermaye Görev zararı Yardım Bütçe toplamı Bütçe dışı kaynaklar : ÖİB sermaye ödemesi Dış proje kredisi Bütçe dışı kaynaklar toplamı Toplam (*) Mali kuruluşlar hariç 95

100 Mali kuruluşların dışında kalan KİT lerin dönemine ilişkin finansman sonuçları incelendiğinde; 2004 ve 2005 yıllarında kaynak fazlası oluşurken, 2002, 2003 ve 2006 yıllarında ödeme fazlasının oluştuğu, kaynak fazlasının oluştuğu 2004 ve 2005 yıllarında da oluşan kaynak fazlasının yatırım harcamaları için yeterli olmadığı ve KİT lerin sürekli olarak finansman ihtiyacı ile karşı karşıya bulunduğu görülmektedir. KİT lerin 2002 yılında 3,5 milyar YTL olarak gerçekleşen yatırım harcamaları, 2003 yılında 2,8 milyar YTL ye gerilemiş olmasına karşılık, yıllar itibariyle artarak 2006 yılında 3,7 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir yılında 3,5 milyar YTL tutarındaki yatırım harcamalarıyla birlikte 4,0 milyar YTL olarak gerçekleşen finansman ihtiyacının %51 i bütçe kaynaklarından, %49 u bütçe dışı kaynaklardan karşılanırken, 2003 yılında bütçe kaynağı kullanımı %58,4 e yükselmiş, 2004 yılında %55,2, 2005 yılında %56,8 oranında gerçekleşen bütçe kaynağı kullanımı %45,8 e gerilemiştir yılında 3,7 milyar YTL tutarındaki yatırımlarla birlikte 5,7 milyar YTL olarak gerçekleşen finansman ihtiyacının %45,8 i oranında 2,6 milyar YTL si bütçe kaynaklarından, %54,2 si oranında 3,1 milyar YTL si de bütçe dışı kaynaklardan karşılanırken, bütçe dışı kaynak kullanımındaki artışta 2002 yılında 556,8 milyon YTL olarak gerçekleşen ÖİB tarafından özelleştirme programındaki kuruluşlara yapılan sermaye ödemelerinin, yıllar itibariyle artarak 2006 yılında 2,6 milyar YTL ye ulaşmış olması etkili olmuştur yılında ihtiyaç duyulan finansmanın %35,2 oranında 1,4 milyar YTL si dış proje kredilerinden karşılanırken, dış proje kredisi kullanımı giderek azalmış ve 2006 yılında ihtiyaç duyulan finansmanın %8,6 oranında 491,4 milyon YTL si dış proje kredilerinden karşılanmıştır yılında bütçe transferi kapsamında gerçekleştirilen 1,9 milyar YTL tutarındaki sermaye ödemelerinin; 1.248,9 milyon YTL si TCDD ye, 571,2 milyon YTL si TTK ya, 34,5 milyon YTL si TİGEM e, 32,5 milyon YTL si EBK ya, 24,7 milyon YTL si MKE ye, 5,5 milyon YTL si Sümer Halı A.Ş. ye verilmiş olup, özelleştirme programındaki kuruluşlara Özelleştirme Fonu ndan yapılan 2,6 milyar YTL tutarındaki sermaye ödemelerinin de; 1.489,5 milyon YTL si TEKEL e, 913,9 milyon YTL si TEDAŞ a, 212 milyon YTL si Sümer Holding A.Ş. ye verilmiş ve toplam sermaye ödemesi 4,5 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir yılında 787,9 milyon YTL, 2003 yılında 979,6 milyon YTL olarak gerçekleşen ve 2004 yılında 380,6 milyon YTL ye gerileyen görev zararı ödemeleri, 2005 yılında 511,8 milyon YTL ye, 2006 yılında da %38,9 oranında 198,9 milyon YTL artışla 710,8 milyon YTL ye ulaşmıştır. 710,8 milyon YTL tutarındaki 2006 yılı görev zararlarının; 257,9 milyon YTL si TCDD, 250 milyon YTL si TKİ, 166 milyon YTL si TMO, 20 milyon YTL si T. Şeker Fabrikaları, 13,8 milyon YTL si TETAŞ, 2 milyon YTL si TTK, 0,9 milyon YTL si de TEDAŞ la ilgilidir. Yıllar itibariyle sürekli azalış gösteren ve 2006 yılında da 2005 yılına göre %13,9 oranında 79,2 milyon YTL azalarak 491,4 milyon YTL olarak gerçekleşen dış proje kredilerinin; 329,7 milyon YTL si TCDD, 68,4 milyon YTL si BOTAŞ, 86,7 milyon YTL si TEİAŞ, 4,1 milyon YTL si EÜAŞ ve 2,4 milyon YTL si de TEDAŞ tarafından kullanılmıştır. 96

101 E-İŞLETME ÇALIŞMALARI 1-Alımlar: 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak tarihi itibariyle yürürlüğe girmiştir. Kanun un yürürlük tarihine kadar KİT ler 233 sayılı KHK nın 4 üncü maddesinin 3 üncü fıkrası gereğince kendi alım yönetmeliklerine göre alımlarını gerçekleştirmiş, 4734 sayılı Kanunun 2/b maddesi ile Kamu İhale Kanun kapsamına dahil edilmişlerdir tarihinden itibaren alımlarını ilgili Kanun hükümlerine göre gerçekleştirmektedirler sayılı Kanun ile 4734 sayılı Kanunun 3/g maddesi değiştirilmiş ve KİT ler ile sermayesinin yarısından fazlasına sahip bulundukları her çeşit kuruluş, müessese, birlik, işletme ve şirketlerin ticari ve sınai faaliyetleri çerçevesinde; doğrudan mal ve hizmet üretimine veya ana faaliyetlerine yönelik ihtiyaçlarının temini için yapacakları, yaklaşık maliyeti ve sözleşme bedeli Yeni Türk Lirası (tutar her yıl yeniden belirlenmektedir) aşmayan mal veya hizmet alımlarının istisna kapsamında olduğu hükme bağlanmıştır. Kanunun geçici 4 üncü maddesinde yapılan değişiklik ile de anılan madde kapsamındaki mal ve hizmetlerin, ilgili kuruluşların talebi üzerine Kamu İhale Kurumu tarafından belirleneceği hüküm altına alınmıştır. İlgili değişiklik ile sağlanan imkanlardan yararlanmak için pek çok kuruluş müracaat etmiştir tarih ve 5784 sayılı Kanunun 28 inci maddesi ile Kamu İhale Kanunu nu 3 üncü maddesine eklenen fıkra ile Boru Hatları ile Petrol Taşıma A.Ş. (BOTAŞ) tarafından ithalat yoluyla yapılacak spot sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) alımları Kamu İhale Kanunu Kapsamından çıkarılmıştır. Ayrıca tarih ve 5812 sayılı Kanun unun 1 inci maddesi ile aynı maddenin (e) fıkrasına ekleme yapılmış ve Kanun kapsamına giren kuruluşların et ve et ürünleri için Et ve Balık Kurumu Genel Müdürlüğünden, ray üstünde çeken ve çekilen araçlarda kullanılan monoblok tekerlek ve tekerlek takımları için Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu Genel Müdürlüğünden yapacakları alımlar istisna kapsamına alınmıştır. Ayrıca 4734 sayılı Kanun un 4964 sayılı Kanunla yeniden düzenlenen 22 inci maddesi ile maddede sayılan nitelik ve belirlenen limit dahilindeki ihtiyaçların ilan yapılmaksızın doğrudan temini hususu düzenlemiştir. Kanun un 2 nci maddesinin son fıkrasında; enerji, su, ulaştırma ve telekomünikasyon sektörlerinde faaliyet gösteren teşebbüs, işletme ve şirketlerin bu Kanun kapsamı dışında olduğu düzenlenirken, geçici 4 üncü maddesinde bu kuruluşların kendi kanunları yürürlüğe girinceye kadar 4734 sayılı Kanuna tabi oldukları belirtilmiştir. KİT lerin 2006 yılı alımlarına ilişkin program hedefleri ve gerçekleşme durumu önceki yılla karşılaştırmalı olarak alım grupları itibariyle 40, sektörler itibariyle 41, sektörler itibariyle dış alımları 42, 1994 yılı fiyatlarıyla son beş yıllık alım tutarları 43 numaralı çizelgelerde gösterilmiştir. 97

102 Çizelge:40- Gruplar itibariyle KİT'lerin dönemi alımları (Bin YTL) Alımlar Gerçekleşen Program Gerçekleşen Program Gerçekleşen Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL % Bin YTL Bin YTL % 2005 yıllına göre fark % -İlk maddeler (64,5) -Yardımcı işletme ilk maddesi ,1 176,5 -İşletme malzemesi ve yedekler ,7 (33,9) -Emtia ,4 -Diğer alımlar , ,8 (21,7) (*) Mali kuruluşlar hariç Toplam (18,4) 98

103 Çizelge:41- Sektörler itibariyle tüm alımlar (Bin YTL) Gerçekleşen Sektörler Program Bin YTL Gerçekleşen Program Bin YTL Gerçekleşen Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL % Bin YTL % yılına göre fark % a) Tarım sektörü , ,2 (4,5) b) Sanayi sektörü: ba) Madencilik , ,2 14,3 bb) İmalat ,6 (76,0) bc) Enerji ,9 34,1 Toplam (b) ,7 (39,4) c) Hizmetler sektörü: ca)ulaş.-haberleşme ,9 41,9 cb)ticaret , ,2 (12,4) cc) Diğer hizmetler Toplam(c) Genel toplam (*) Mali kuruluşlar hariç ,1 29, ,0 (18,4) 99

104 Çizelge:42- Sektörler itibariyle dış alımlar (*) Sektörler Gerçekleşen Program Gerçekleşen Program Gerçekleşen Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL % Bin YTL Bin YTL % (Bin YTL) 2005 yıllına göre fark % a) Tarım sektörü b) Sanayi sektörü: ba) Madencilik , ,6 15,1 bb) İmalat ,1 (94,0) bc) Enerji , ,4 90,5 c) Hizmetler sektörü: Toplam (b) ,1 (93,1) ca)ulaş.-haberleşme ,7 cb)ticaret , ,1 (33,1) cc) Diğer hizmetler Toplam(c) ,5 Genel toplam (39,1) (*) Mali kuruluşlar hariç 100

105 Çizelge: 43-Yıllar itibariyle alımların ayrıntısı (1994 yılı fiyatlarıyla) (*) (Bin YTL) Son iki yıl farkı Sektörler Tutar % a) Tarım sektörü (116) (12,9) b) Sanayi sektörü: ba) Madencilik ,1 bb) İmalat ( ) (78,2) bc) Enerji ,2 c) Hizmetler sektörü: Toplam (b) ( ) (44,8) ca)ulaş.-haberleşme ,3 cb)ticaret (5.988) (20,2) cc) Diğer hizmetler Toplam(c) ,3 Genel toplam ( ) (25,7) (*) Mali kuruluşlar hariç 2006 yılında KİT lerin tüm alımları önceki yıla göre %18,4 oranında 7 milyar YTL azalarak 31,2 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. KİT lerin alımlarındaki azalmada büyük oranda 2005 yılında 13,6 milyar YTL alımı olan TÜPRAŞ ın özelleştirilmesi nedeniyle alımlarda yer almamasından kaynaklanmıştır. KİT lerin gruplar itibariyle tüm alımlarını gösteren 40 sayılı çizelge incelendiğinde; yardımcı üretim yerleri ilk maddesi ve emtia alımları hariç tüm alım gruplarında azalış olduğu görülmektedir. Toplam alımların %20,7 i ilk madde ve malzeme alımlarına, %5,8 i işletme malzemesi ve yedekler alımlarına, %72,6 sı emtia alımlarına, %0,1 i yardımcı üretim yerlerinde kullanılan ilk madde alımlarına ve %0,8 i diğer alımlara aittir yılında KİT lerin toplam alımları sektörler itibariyle incelendiğinde; tüm alımların %0,2 sinin tarım sektöründe, %51,7 sinin sanayi sektöründe ve %48,1 inin ise hizmet sektöründe gerçekleştiği görülmektedir. Bu oranlar 2005 yılında sırasıyla; %0,2, %69,6 ve %30,2 seviyesindedir. TÜPRAŞ ın özelleştirilmesi imalat sektörü ve dolayısıyla sanayi sektörünün payının düşmesine neden olmuştur. Toplam alımlar sadece hizmet sektöründe artarken diğer sektörlerde azalmıştır. Azalış sanayi sektöründe %39,4 oranında 10,5 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. KİT lerin dış alım tutarı 2006 yılında %39,1 oranında 8,4 milyar YTL azalarak 13,2 milyar YTL ye gerilemiştir. Dış alımların %7,1 i sanayi sektöründe, %92,9 u hizmetler sektöründe gerçekleşmiştir. Sanayi sektörünün payı 2005 yılına göre 55,3 puan gerilemiştir. Dış alımlar ulaştırma-haberleşme, madencilik ve enerji sektöründe artarken diğer sektörlerde azalmıştır. Dış alımlarda en büyük pay 12,2 milyar YTL ve %93 oranıyla ulaştırma sektöründe yer alan BOTAŞ a aittir. Yıllar itibariyle sabit fiyatlarla alımları gösteren 43 numaralı çizelge incelendiğinde; 2002 yılında 389 bin YTL olan toplam alımlar, 2003 yılında ise 364 bin YTL ye gerilemiş, 2004 ve 101

106 2005 yıllarında artarak 2005 yılında 440,4 bin YTL ye ulaşmıştır yılında ise önceki yıla göre %25,7 oranında azalarak 327,2 bin YTL olarak gerçekleşmiştir. KİT ler içinde en büyük alımı gerçekleştiren ilk 25 kuruluşun 2006 yılı alımları, önceki yıl ile karşılaştırmalı olarak 44 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 102

107 Çizelge:44-En büyük alımı olan 25 kuruluş (Bin YTL) Kuruluş Sektör Fark Tutar % 1- BOTAŞ Ulaş ,3 2- TEDAŞ(Kons) (1) Enerji ,2 3- TETAŞ (2) Enerji ,9 4- EÜAŞ (Kons.) (3) Enerji ,7 5- PETKİM İmalat ,4 6- TMO Ticaret ( ) (23,2) 7- T. Şeker Fab. A.Ş. İmalat ( ) (31,6) 8- DMO (Kons.) (4) Ticaret ,6 9- TCDD(Kons.) (5) Ulaş ,1 10- TEKEL(Konsolide) İmalat ( ) (18,7) 11- ÇAYKUR İmalat ,6 12- TPAO Maden ,5 13- TKİ Maden ,2 14- Sümer Holding AŞ İmalat MKE (Konsolide) İmalat ,8 16- Et ve Balık Kur.AŞ İmalat ,2 17- TÜLOMSAŞ İmalat ,2 18- TİGEM Tarım (3.477) (4,5) 19- Eti Holding A.Ş. Maden (30.575) (31,9) 20- TTK Maden ,0 21- TÜVASAŞ İmalat (13.325) (25,0) 22- PTT Ulaş ,0 23- TEİAŞ Enerji ,4 24- DHMİ Ulaş ,1 25- TÜDEMSAŞ İmalat (10.076) (31,4) Toplam ,0 (1) Sektör içinde kompanse edilen ,6 milyon YTL dahil (2) Sektör içinde kompanse edilen 3.706,6 milyon YTL dahil (3) İmalat sektöründe faaliyet gösteren bir adet bağlı ortaklığa ait 12,7 milyon YTL dahil (4) İmalat sektöründe faaliyet gösteren bir adet müesseseye ait 11,2 milyon YTL dahil (5) İmalat sektöründe faaliyet gösteren 3 adet bağlı ortaklığa ait 141,6 milyon YTL dahil YDK tarafından denetlenen işletmeci KİT lerin alımlarının sektörel bazda ayrıntısı aşağıda incelenmiştir. a)tarım sektörü: Tarım sektöründe faaliyet gösteren tek kuruluş olan TİGEM in 2006 yılı alımları geçen yıla göre %4,5 oranında azalarak 74,5 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Kuruluşun toplam alımlarının %33 ünü gübre, bitki ve hayvan ilaçları ile kimyevi maddelerden oluşan yardımcı ilk maddeler, %27 sini yakıt ve madeni yağlar, %12 sini esas üretim ilk maddeleri ve kalan %28 ini diğer alımlar teşkil etmektedir. Esas üretim ve yardımcı ilk madde alımlarının düşük seviyede olması Kuruluşun kendi üretimi olan tohumluk ve damızlık gibi ilk maddeleri piyasadan alım yapmadan kullanmasından kaynaklanmaktadır. 103

108 b) Sanayi sektörü: Toplam KİT alımlarının %51,7 sini oluşturan sanayi sektörü alımları önceki yıla göre %39,4 oranında milyon YTL azalarak milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutarın %4,3 ü madencilik, %26,2 si imalat ve %69,5 i enerji sektöründe gerçekleşmiştir fiyatlarıyla incelendiğinde, sanayi sektörü alımları önceki yıla göre %44,8 oranında azalarak 169 milyon YTL ye gerilemiştir. Madencilik sektörü alımları önceki yıla göre %14,3 oranında artarak 696,3 milyon YTL seviyesine ulaşmıştır. Madencilik sektöründeki alımların %33,8 i TKİ ye, %50,2 si Türkiye Petrolleri A.O ya, %9,4 ü Eti Holding e, %6,7 si TTK ye aittir yılı alım sıralamasında TPAO 12, TKİ ise 13. sırada yer almıştır. Madencilik sektöründeki alımların %50,2 si Türkiye Petrolleri A.O ya aittir. TPAO nun 2006 yılındaki alımları önceki yıla göre %42,5 oranında artarak 349,4 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Toplam alımların %56,1 i ham petrol, %11,8 i doğalgaz, %34,1 i malzeme alımlarına aittir. Şirketin 16,3 milyon YTL hizmet alımı bulunmaktadır. Kuruluş kendi ürettiği petrolün bir kısmının düşük graviteli olmasından dolayı yüksek graviteli ham petrol satın almakta ve kendi üretimi ile karıştırarak gravitesini yükseltmeye çalışmaktadır. Bu amaçla 2006 yılında 6 üretici firmadan ham petrol alınmıştır. Madencilik sektöründeki alımların %33,8 i tutarında 235,4 milyon YTL si Türkiye Kömür İşletmeleri A.Ş. ye aittir. TKİ nin 2006 yılı alımları önceki yıla göre %4 oranında artmıştır. Toplam alımların %96 oranında 227 milyon YTL si yurt içi alımlardan oluşmaktadır. Yurt dışından alınan 8,5 milyon YTL ise iş makineleri yedek parçalarına aittir. Kurumun ana faaliyet konusu işleri yükleniciler eliyle yaptırılması dahil olmak üzere esas faaliyetlerini yürütebilmek için 2006 yılında 737,4 milyon YTL hizmet alımı bulunmaktadır. Eti Holding A.Ş. Genel Müdürlüğü, tarihli Bakanlar Kurulu Kararı ile tarihinden itibaren Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü ne dönüştürülmüş ve bağlı ortaklığı Eti Bor A.Ş. nin tüzel kişiliği feshedilerek bağlı işletmeleri genel müdürlük bünyesine alınmıştır yılında Eti Maden İşletmelerinin alımları önceki yıla göre %22,8 oranında azalarak 65,1 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutar madencilik sektörü alımlarının %9,4 ünü oluşturmaktadır. Toplam alımların %97,3 ü oranında 63,3 milyon YTL si yurtiçi, %2,7 si oranında 1,8 milyon YTL si yurtdışı alımlardan oluşmaktadır. Teşekkülün 2006 yılında 57,3 milyon YTL hizmet alımı bulunmaktadır. Madencilik sektörü alımlarının %6,7 si oranında 46,3 milyon YTL si T.Taşkömürü Kurumu na aittir. Toplam alımların %28 i maden direği, %21 i yedekler, %17 si demir tahkimat malzemesi ve patlayıcı maddelere,%10 ü diğer işletme malzemelerine ve kalan %24 ü diğer alımlara aittir tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Maden Kanunu nda değişiklik yapan 5177 sayılı Kanun ile sınırları Bakanlar Kurulu kararı ile belirlenen Ereğli Kömür havzasındaki taşkömürlerini işletmeye ve hukuki uhdesinde kalmak kaydı ile işlettirmeye TTK yetkili kılınmıştır. Bu durum rodövans sözleşmeleri ile işletilen saha sayısının artmasına neden olmuştur yılında rodövans sözleşmeleri kapsamında üretim yapan firmalardan 59,8 milyon YTL alım yapılarak EÜAŞ a satılmıştır. İmalat sektörü alımları 2006 yılında önceki yıla göre %76 oranında 13,4 milyar YTL azalarak 4,2 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. İmalat sektöründeki alımların %23,2 sini T. Şeker 104

109 Fabrikaları A.Ş., %40,1 ini PETKİM, %11,1 ini TEKEL, %3,9 unu MKE, %10,4 ünü ÇAYKUR, %5,3 ünü Sümer Holding A.Ş. ve kalan %5 ini diğer kuruluşlar gerçekleştirmiştir. TÜPRAŞ sermayesinin %51 ini oluşturan kamu payı Özelleştirme Yüksek Kurulunun tarih ve 2005/128 sayılı kararı uyarınca tarihinde Hisse Teslim Tesellüm Tutanağı imzalanarak özelleştirilmiştir yılında imalat sektörü alımlarının %77 sini gerçekleştiren şirketin satılması sektör alımlarını önemli ölçüde azaltmıştır. T. Şeker Fabrikaları A.Ş. nin 2006 yılı alımları önceki yıla göre %32 oranında azalarak 981,5 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutarın 978 milyon YTL si yurtiçi, 3,5 milyon YTL si yurtdışı alımlara aittir tarihli ÖYK kararı ile 3 adet şeker fabrikası özelleştirme kapsamına alınmış ve Sümer Holding ile ilişkilendirilmiştir. Ayrıca 2004 ve 2005 yıllarında iki adet bağlı ortaklığı özelleştirilmiş ve Şirketin pancar şekeri üretiminde pazar payı %47 seviyesine gerilemiş, buna paralel olarak alımları düşmüştür yılında Petkim Petrokimya Holding A.Ş. nin alımları önceki yıla göre %34 oranında artarak milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutarın milyon YTL si yurt içi, 667 milyon YTL si yurtdışı alımlara aittir. Kuruluşun temel hammaddesini oluşturan naftanın %58 i TÜPRAŞ dan alınmıştır. Kuruluş un 2006 yılında 18,7 milyon YTL hizmet alımı bulunmakta, bu tutarın 6 milyon YTL si onarım giderlerinden oluşmaktadır yılında Tekel A.Ş. nin konsolide alımları tutarı %11,5 oranında azalarak 470,8 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Konsolide alımlar Genel Müdürlük, bağlı ortaklık olan Kristal Tuz Rafinerileri A.Ş., bağlı şirketler ile Yaprak Tütün Müessesesi alımlarından oluşmaktadır. Alımların %73,5 i ilk madde ve malzeme, %8,7 si işletme malzemesi ve yedekler, kalan %17,8 i diğer alımlara aittir yılında ÇAYKUR un alımları %16,6 oranında artarak 440 milyon YTL ye ulaşmıştır. Bu tutarın %81,3 ü yaş çay yaprağı alımlarına, %5 i ambalaj malzemesi, %13,7 si yakıt, yedek ve muhtelif malzeme alımlarına aittir. MKE alımları 2006 yılında önceki yıla göre %15 oranında artarak 165,5 milyon YTL ye ulaşmıştır. Bu tutarın %27 si oranında 45,2 milyon YTL si ilk madde ve malzemelere, %24 ü oranında 39,3 milyon YTL si yakıtlar, yağlar ve kimyevi maddelere, %26 oranında 44 milyon YTL si ticari mallara ve kalan %23 oranında 37 milyon YTL si çeşitli malzeme ile üretim aksamı ve kısmi komplelerine aittir. MKE alımlarının %9 u oranında 14,5 milyon YTL si yurtdışı alımlardan oluşmakta ayrıca 11,8 milyon YTL hizmet alımı bulunmaktadır. Sümer Holding A.Ş. nin 2005 yılında 453,7 bin YTL olan alımları 2006 yılında ,7 bin YTL ye ulaşmıştır. Şirketin alımlarındaki artış ve tarihlerinde Özelleştirme Yüksek Kurulu kararları ile SEKA Taşucu İşletmesi ile T.Şeker Fabrikaları A.Ş. nin Bor, Ereğli ve Ilgın şeker fabrikalarının Holding e devredilmesinden kaynaklanmıştır. Nitekim alımların %97,6 si şeker fabrikaları, %2,3 ü Taşucu İşletmesi alımlarına aittir yılında Et Balık Kurumu nun alımları önceki yıla göre %10,2 oranında artarak 80 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutarın tümü yurt içi alımlardan oluşmakta ve 73,5 milyon YTL si et alımlarına, 6,5 milyon YTL si çeşitli malzeme alımlarına aittir yılında özelleştirme kapsamına alınan ancak 14 yılda özelleştirme çalışmaları tamamlanamayan Şirket 2005 yılında özelleştirme kapsam ve programından çıkarılarak, eski statüsüne iade edilmiştir. Şirketin 2006 yılında yayımlanan yeni Ana Statüsünde; ülke hayvancılığını teşvik etmek, istikrarlı bir şekilde 105

110 gelişmesine yardımcı olmak hususları faaliyet konularına eklenerek, uzun yıllardır et sektöründe işletmecilik yaparak ticari esaslara göre çalışan Şirket kamu hizmeti ağırlıklı olarak çalışmaya başlamıştır. Türkiye Elektrik Kurumunun işletme hakkı devri ile özelleştirilme kararı ardından yeniden yapılandırılması gündeme gelmiş; ilk önce TEK, Türkiye Elektrik A.Ş. (TEAŞ) ve Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. (TEDAŞ) olarak ikiye ayrılmış, 2001 yılında TEAŞ; Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ), Elektrik Üretim A.Ş. (EÜAŞ), Türkiye Elektrik Ticaret A.Ş. (TETAŞ) olmak üzere üçe ayrılmıştır yılında EÜAŞ ın bağlı ortaklıklarından Kemerköy, Yeniköy ve Yatağan elektik üretim tesisleri özelleştirme kapsam ve programına alınmış ancak tarihi itibariyle bu santraller özelleştirme kapsamından çıkarılarak tekrar eski statülerine kavuşturulmuştur yılında özelleştirme kapsam ve programına alınan TEDAŞ ın dağıtım müesseseleri tarihi itibariyle 20 dağıtım şirketi altında, grup olarak yeniden örgütlenmiş ve bir kısmında özelleştirilmek üzere ihale aşamasına gelinmiştir yılında EÜAŞ ve bağlı ortaklıklarında üretilen 3,7 milyar YTL tutarındaki elektrik enerjisi TETAŞ a satılmış; EÜAŞ ve TETAŞ dan 11,2 milyar YTL lik enerji TEDAŞ a satılmış, bünye içi alımlar toplam 14,9 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Tüm alımlara ilişkin rakamlarda bünye içi alım tutarı kompanse edilmiştir. Enerji sektöründe gerçekleşen alımlar önceki yıla göre %34,1 oranında 2,8 milyar YTL artarak 11,2 milyar YTL ye ulaşmıştır. Bu tutarın %61,5 i kompanse edilen iç alımlar hariç TETAŞ a, %29,5 i EÜAŞ a, %8,7 si kompanse edilen iç alımlar hariç TEDAŞ a, kalan %0,3 ü TEİAŞ a aittir yılında TETAŞ da gerçekleşen alım tutarı olan milyon YTL den EÜAŞ ve bağlı ortaklıklarından alınan milyon YTL nin tenzili ile alım tutarı milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutarın; 76 bin YTL tutarındaki sair malzeme alımları hariç tümü özel şirketlerden alınan enerji tutarına aittir. Enerji sektöründeki alımların %29,5 i EÜAŞ tarafından gerçekleştirilmiştir. EÜAŞ ın konsolide alım tutarı yakıt alımlarının yükselmesinin etkisiyle önceki yıla göre %59 oranında artarak milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. EÜAŞ ın toplam konsolide alımlarının %89 u ilk madde alımlarına, %6 sı satın alınan enerji tutarına, kalan %5 i diğer malzeme ve baca gazı alımlarına aittir. Teşekkül ayrıca 2006 yılında 73,1 milyon YTL hizmet alımı gerçekleştirmiştir yılında, TEDAŞ ın alımları iç alımlar dahil milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutardan TETAŞ, EÜAŞ ve EÜAŞ portföy şirketlerinden alınan trilyon liranın tenzili ile alım tutarı 976 milyon YTL olmaktadır. Bu tutarın 822 milyon YTL si satın alınan enerji ve sistem kullanım bedellerine, 144 milyon YTL si işletme malzemesi ve yedeklere, kalan 10 milyon YTL ise diğer alımlara aittir. Şirket ayrıca 353 milyon YTL hizmet alımı yapmıştır. c)hizmetler sektörü: Hizmet sektörü alımları 2006 yılında önceki yıla göre %29,8 oranında 3,4 milyar YTL artarak 15 milyar YTL ye ulaşmıştır. Bu tutarın %81 i oranında 12,2 milyar YTL si dış alımlara aittir. Hizmet sektörü alımlarının %85 i ulaştırma- haberleşme, %15 i ticaret sektöründe gerçekleşmiştir. Hizmet sektöründeki artış büyük oranda BOTAŞ ın alımlarında 2006 yılında 106

111 meydana gelen %57,3 oranında 4,8 milyar YTL artıştan kaynaklanmıştır. Diğer hizmetler sektöründe faaliyet gösteren kuruluş bulunmamaktadır yılında ulaştırma-haberleşme sektörü alımları bir önceki yıla göre %41,9 oranında 3,8 milyar YTL artarak 12,7 milyar YTL ye ulaşmıştır. Sektör alımlarındaki değişimde BOTAŞ ın alımlarının 4,8 milyar YTL artmasının olumlu etkisi olmuş, THY nin özelleştirilmesinin ise olumsuz etkisi olmuştur. Bu tutarın %96 oranında 12,2 milyar YTL si dışalımlara aittir. Ulaştırmahaberleşme sektöründeki alımların %96,3 ü BOTAŞ, %3,2 sı TCDD ve kalan %0,5 i diğer kuruluşlar tarafından gerçekleştirmiştir. THY tarih ve 90/822 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile özelleştirme kapsamına alınmış ancak 2004 yılına kadar %1,8 oranındaki sermaye payının halka arz edilmesi dışında ilerleme sağlanamamıştır. THY nin özelleştirme stratejisi tarih ve 99/05 sayılı ÖYK kararı ile belirlenmiştir yılında THY sermayesinin %23 ü, Mayıs 2006 tarihinde ise %28,74 ü halka arz edilmiş ve kamu payı %46,43 seviyesine düşmüş ve YDK denetiminden çıkmıştır yılında 1,2 milyar YTL olan THY alımlarına 2006 yılında yer verilmemiştir. Ulaştırma sektöründeki alımların %96,3 oranında 12,3 milyar YTL si BOTAŞ a aittir. Başlangıçta boru hatları ile ham petrol taşımacılığı yapmak üzere kurulan BOTAŞ a daha sonra doğalgaz satın alınması ve taşınması görevi verilmiş, 1987 yılında başlayan doğalgaz alımı, iletimi ve satımı BOTAŞ ın en ağırlıklı görevi haline gelmiştir. Nitekim alımların %99,6 si oranında 12,3 milyar YTL si doğalgaz ve LNG (sıvılaştırılmış doğal gaz) alımlarına aittir sayılı Kanun ile doğal gaz konusunda tekel olan Şirketin tekel konumu kaldırılmış, Şirketin yeni alım sözleşmesi yapmaması, mevcut sözleşmeleri 2009 yılına kadar özel şirketlere devretmesi hükme bağlanmıştır. Ulaştırma sektörü alımlarının %3,2 oranında 401,7 milyon YTL si TCDD ye aittir. Bu tutara TCDD nin imalat sektöründe faaliyet gösteren üç adet bağlı ortaklığına ait 141,6 milyon YTL dahil edildiğinde konsolide alımları 543,3 milyon YTL ye ulaşmaktadır. Kuruluşun toplam alımlarının %79 u yakıt alımlarına, %10,7 si ilk ve yardımcı madde alımlarına, %3,5 i yardımcı malzeme alımlarına, %0,4 ü yedek malzeme ve %6,4 ü diğer alımlara aittir. T. Denizcilik İşletmeleri A.Ş. nin 2006 yılında alımları önceki yıla göre %43,8 oranında azalarak 9,3 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Ticaret sektörü alımları 2006 yılında önceki yıla göre %12,4 oranında azalarak 2,3 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Ticaret sektöründeki alımların %63,7 si TMO, %36,3 ü DMO tarafından gerçekleştirilmiştir. TMO nun 2006 yılı alımları, önceki yıla göre %21 oranında azalarak 1,4 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutarın 83 bin YTL si hariç tümü yurtiçi alımlara aittir yılındaki toplam alımların %99 oranında milyon YTL si hububat ve haşhaş kapsülü alımlarından oluşan emtia alımlarına %1 i diğer mamul ve malzeme alımlarına aittir sayılı Seferberlik ve Savaş Hali Kanununa göre hazırlanan Tarım ve Köyişleri Bakanlığı özel planı çerçevesinde TMO savaş halinde silahlı kuvvetler ve sivil halk ihtiyacı için stok bulundurmaktadır yılı DMO alımları önceki yıla göre %16 oranında artarak 829,3 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutara imalat sektöründe yer alan bağlı ortaklığının 11,2 milyon YTL lik alımları da dahildir. Alımlarda meydana gelen artış 2003 yılında yürürlüğe giren Kamu İhale Kanunu nun 3/e maddesi gereği DMO dan yapılan alımların söz konusu Kanundan istisna tutulması ve müşteri konumundaki kuruluşların da bu istisnadan yararlanma arzularından ileri 107

112 gelmektedir. İmalat sektöründe yer alan bağlı ortaklığına ilişkin tutarlar hariç DMO alımları ticaret sektörünün %36,3 ünü oluşturmaktadır. Toplam alımların %97 si oranında 807,7 milyon YTL si ticari mal alımlarına, kalan %3 ü ilk madde malzeme ve kuruluş ihtiyacı malzeme alımlarına aittir. Diğer hizmetler sektöründe faaliyet gösteren tek kuruluş olan Turban A.Ş yılında tüzel kişiliği kaldırılarak Sümer Holding ile birleştirilmesi ile bu sektörde faaliyet gösteren kurum kalmamıştır. 2- Üretim : Bu bölümde KİT üretimleri; Tarım Sektörü, Sanayi Sektörü, Hizmetler Sektörü ve Mali Kuruluşlar başlıkları altında incelenmiştir. a) İşletmeci kuruluşlar: aa) Tarım sektörü: KİT lerin yılları arasındaki tarımsal mallar üretimi çizelge 45 de gösterilmiştir. Çizelge: 45- KİT lerin başlıca tarımsal mallar üretimi Ürün cinsi Birim 'e göre fark Miktar % Türkiye'nin 2006 yılı üretimindeki KİT payı % Buğday Bin ton ,1 1,5 Arpa Bin ton ,4 0,3 Silaj mısır Bin ton ,2 1 Yonca (kuru ot) Bin ton ,3 0,5 Buzağı Baş (97) (1,4) Kuzu Baş ,2 Tay Baş (10) (1,8) Süt (*) Ton ,9 0,3 Yumurta (tavuk) Bin Ad (*) DTM veri tabanı KİT ler içinde esas faaliyet alanı tarım olan TİGEM, Türkiye nin bitkisel ve hayvansal üretimini artırmak, çeşitlendirmek ve ürün kalitesini iyileştirmek amacıyla yetiştirdiği tohumluk, fidan, fide ve benzeri mallar ile ürettiği damızlık hayvan ve spermaları yetiştiricilere intikal ettirmek ve bu konularda araştırmalar yapmakla yükümlüdür. TİGEM bu faaliyetleri sırasında tarımsal üretim de yapmaktadır. Ayrıca, Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. iki adet tarım işletmesi ve fabrikalarına ait geniş alanlarda gerçekleştirdiği tarımsal faaliyetlerle ürün elde etmektedir. TİGEM, 37 si tarımsal üretim yapan 38 işletmeye sahiptir. Tarımsal faaliyette bulunmayan Merkez İmalat ve İkmal İşletmesi makine tamir ve yedek parça imali konularında çalışmaktadır. Yapısal sorunları nedeniyle kârlı ve verimli olarak çalıştırılamayan 22 işletmenin giderek artan zararları üzerine bunların işletme hakkının TİGEM in amaç ve faaliyetleri doğrultusunda kullanılmak üzere devri veya kiralanması hususunda tarih ve 2003/T-13 sayılı YPK kararı alınmıştır. Bu karar çerçevesinde 2003 yılından bugüne kadar 1 işletme kısmen, 12 işletme tamamen, 1 işletme de kiralayan şirketin sermayesine %25 oranında katılım suretiyle iştirak tesis edilerek 30 yıllığına kiraya verilmiş, ayrıca Merkez İmalat ve İkmal Müdürlüğü de YPK nun tarih ve 2006/T-8 sayılı kararı ile kapatılmıştır. Bu işletmelerin kiralanması TİGEM in 2004, 2005 ve 2006 yılları üretimlerini olumsuz yönde etkilememiştir. 108

113 Son beş yıl içinde, TİGEM in tarımsal işletmelerinde en fazla buğday ve arpa üretimi 2002 ve 2006 yıllarında elde edilmiştir yılında buğday üretimi 2005 yılına göre %8, arpa üretimi %36 artış göstermiştir. Buğday ve arpa üretimindeki dalgalanmalar, ekili alanların miktarının değişmesi yanında, havaların yağışlı veya kurak olmasından ileri gelmiştir. Dünya buğday üretiminde Türkiye nin payı %3, TİGEM in payı ise % 0,05 dir. TİGEM 2006 yılı Türkiye buğday üretiminin %1,5 ini gerçekleştirmiştir. TİGEM tarafından üretilen buğday, tohumluk olarak kullanılması durumunda Türkiye için büyük önem arz etmektedir. Bu yöndeki çalışmalarda bugün için yeterince başarıya ulaşılmamıştır yılında dekardaki buğday verimi dünyada 280 kg/da, Türkiye de 215 kg/da ve TİGEM de 321 kg/da olmuştur. TİGEM in ortalama verimi dünya ve Türkiye ortalamasının üstünde gerçekleşmiştir. Hububat üretiminde 2006 yılında TİGEM ortalama verimleri Çin ve Fransa dışında Avrupa Birliği ülkelerinin ve dünya ortalamalarının üstünde gerçekleşirken, Türkiye ortalamaları bu ülkelerin gerisinde gerçekleşmiştir. Türkiye de ortalama buğday üretim verimliliğinin TİGEM ortalaması düzeyine yükseltilebilmesi durumunda, Türkiye nin yıllık toplam buğday üretiminin 5-6 milyon ton düzeyinde artırılması mümkündür. TİGEM, kuruluşunun ilk yıllarında başta hububat tohumluğu olmak üzere, endüstri bitkileri, çayır, mera ve yem bitkileri, sebze tohumluğu, fidan-fide üretiminde çok büyük hizmetler vermiş, damızlık üretiminde ise sığırcılık, koyunculuk ve civciv üretiminde yaptığı çalışmalarla hayvancılığın gelişmesine önemli ölçüde katkı sağlamıştır. Ancak, son yıllarda özel sektör endüstri bitkileri ve sebze tohumluğu ile fidan üretiminde çok önemli gelişmeler elde ederek TİGEM in önüne geçmiştir. Hububat tohumluğu ile damızlık üretiminde ve dağıtımında ise TİGEM in işlevi günümüzde de önemini korumaktadır. TİGEM in, Türkiye nin hemen hemen her iklim bölgesinde yer alan işletmelerinde üretilen tohumluk ve damızlıklar, söz konusu bölgelerin ekolojik şartlarına adapte edilerek yetiştirildiğinden, ithal edilenlere kıyasla daha iyi ve sağlıklı sonuç vermektedir yılına kadar 5254 sayılı Muhtaç Çiftçilere Ödünç Tohumluk Verilmesi Hakkında Kanun gereğince Hazine desteği ile çiftçiye bir yıl vadeli olarak satılabilen tohumluk buğdaya olan talep, bu Kanunun 4684 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılması nedeniyle düşmüş, böylece tohumluk buğday, makarnalık ve ekmeklik olarak piyasaya arz edilmek durumunda kalınmıştır. Bedeli karşılığında tohumluk satışlarının rağbet görmemesi nedeniyle tohumluk satışlarında düşüş meydana gelmiş ve kaliteli tohumluk buğday piyasada mahsul olarak satılmıştır yılında TİGEM tarafından bayilik sisteminin kurulması ve sertifikalı tohumluk kullananlara Devletçe verilen destekleme nedeniyle tohumluk talebi artmıştır. Türkiye de her yıl yaklaşık 650 bin ton buğday tohumluğuna ihtiyaç bulunmaktadır. Ancak, üreticilerin yeterince organize olamamaları yanında teknik bilgi ve ekonomik yetersizlikleri talebin bu seviyenin altında kalmasına neden olmaktadır. Oysa kaliteli tohumluğun, ürün verimini %25 oranında artırdığı kabul edilmektedir. Büyük maliyetlerle üretilen üstün nitelikli ve sertifikalı tohumlukların mahsul olarak satılması yerine tohumluk olarak ekiminin sağlanması durumunda, hububat rekoltesi ile üretim ve işgücü verimliliklerinin artması suretiyle birim maliyetlerin düşmesi söz konusu olacaktır. Türkiye de hayvancılığın gelişmesi, alınacak birçok mali ve teknik tedbirin yanı sıra üstün nitelikli damızlık temini ile yakından ilgilidir yılında ton süt üretimi yapmasına karşın, TİGEM i hayvancılık yaparak et ve süt üreten bir kuruluş olarak değerlendirmek doğru bir yaklaşım olmayıp, esas olarak TİGEM hayvan üretiminde girdi olarak kullanılan damızlık üretimi yapmaktadır yılı sonu itibariyle TİGEM e bağlı işletmelerin 21 inde hayvancılıkla ilgili 109

114 faaliyetler sürdürülmüştür. Bu işletmelerin 20 sinde sığırcılık, 10 unda koyunculuk, 1 inde keçicilik, 2 sinde kangal köpekçiliği, 1 inde ceylan yetiştiriciliği faaliyetleri yapılmaktadır yılında buzağı üretimi 2005 yılına göre %1,4, tay üretimi % 1,8 oranında azalırken, kuzu üretimi %21 oranında artmıştır. Hayvansal ürün üretimi açısından özel sektör TİGEM den daha ileri durumdadır. Ancak, asli görevi olan damızlık üretimi konusunda TİGEM in önemi devam etmektedir. Türkiye hayvancılığının gelişmesinde TİGEM tarafından yetiştirilen damızlıkların önemi büyüktür. Zira, söz konusu damızlıklar bulundukları bölgenin ekolojisine ve hastalık popülasyonuna adapte olmuş şekilde yetişmektedirler. İthal edilen damızlıklarda adaptasyon sorunu yaşanmakta ve hastalıklara dayanıklı olmadıkları için kısa sürede verimden düşmektedirler lı yıllarda, Türkiye ye 275 bin damızlık hayvan ithal edilerek 350 milyon ABD doları ödenmiştir. Ancak, ortama uyum sağlayamayan bu damızlıklar zaman içinde yok olmuşlardır. Türkiye nin yıllık damızlık hayvan ihtiyacı bin baş arasında değişmektedir. TİGEM in üretebildiği damızlık sayısı ise baş arasındadır. Türkiye hayvancılığının geliştirilmesi için TİGEM e yeterli kaynağın tahsisi ile tesislerin geliştirilmesi, ahır ve sağım tesislerinin yenilenerek modernleştirilmesi, hayvan sayısının artırılarak ekonomik anlamda optimal düzeye getirilmesi ve verimliliğin yükseltilerek faaliyetlerin zararla sonuçlanmasının önüne geçilmesi gerekmektedir. Tavukçuluk üretiminde özel sektör önemli ölçüde gelişme sağlamış, bu nedenle et ve yumurta tavukçuluğunun geliştirilmesinde TİGEM in bir fonksiyonu kalmamıştır. Önceki yıllarda TİGEM e ait 30 işletmede yapılan tavukçuluk faaliyeti 2003 yılında bir işletmede yapılmış, bir adet tavuğun piyasa değerinin beş katına mal olduğu ve zarar edildiği görüldüğünden tavukçuluk faaliyetinin sürdürüldüğü son işletmenin faaliyeti de, Yönetim Kurulunun tarih ve 40 no lu kararıyla sona erdirilmiştir. Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. nin buğday, şeker pancarı, arpa, ay çiçeği, yonca ve mısır hasadı yaptığı; Afyon Tarım İşletmesinin taşınmazları Özelleştirme Yüksek Kurulunun tarih ve 2005/66 sayılı kararı ile özelleştirme programına alınmış, yine Özelleştirme Yüksek Kurulunun tarih ve 2006/12 sayılı kararı ile söz konusu taşınmazlar 4046 sayılı Kanunun 2/i maddesine istinaden bilâbedel Maliye Hazinesine devredilmiştir. Sarımsaklı Tarım İşletmesi de Özelleştirme Yüksek Kurulunun tarih ve 2005/133 sayılı kararıyla özelleştirme programına alınmış, tarih ve 1687 sayılı Özelleştirme İdaresi Başkanlığı Oluruyla da Sümer Holding A.Ş. ye devredilmiştir. ab)sanayi sektörü: (1) Madencilik: (1a) Birincil enerji kaynakları üretimi: KİT lerin birincil enerji kaynakları üretimi 46 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 110

115 Çizelge:46 -KİT lerin başlıca birincil enerji kaynakları üretimi Birincil Enerji kaynakları Birim 'e göre fark Miktar % Türkiye'nin 2006 yılı üretimindeki KİT payı % Taşkömürü (satılabilir) Bin Ton (143) (8,6) 100 Linyit Kömürü (satılabilir) Bin Ton ,1 52 Ham petrol Bin Ton (36) (2,3) 70,5 Doğalgaz Milyon m³ (154) (27,2) 45,5 Dünya fosil yakıt rezervinin, petrol eşdeğeri olarak %74 ünü kömür, %13,4 ünü petrol ve %12,6 sını doğal gaz oluşturmaktadır. Dünya birincil enerji tüketiminin türler bazında dağılımına bakıldığında; %6,3 ile hidro-elektrik, %5,8 ile nükleer, %28,4 ile kömür, %23,7 ile doğalgaz ve %35,8 ile petrol yer almaktadır. Türkiye için ise bu oranlar sırasıyla; %10,5, %0, %30,4, %29 ve %30,1 olmuştur. Türkiye de taşkömürü üretiminde TTK tek üretici durumundadır yılında linyit kömürü üretiminin %52 si TKİ, ham petrol üretiminin %70,5 i ve doğalgaz üretiminin %45,5 i TPAO tarafından gerçekleştirilmiştir. Türkiye nin görünür taşkömürü rezervi dünyadaki rezervin % 0,1 i kadardır. Taşkömürü rezervi, Antalya ve Diyarbakır yörelerinde bulunan çok az miktardaki rezerv hariç tutulursa, Zonguldak havzasına toplanmış durumdadır. Bu havzada 1,3 milyar ton olan jeolojik rezervden bugünkü koşullarda işletilemeyecek özellikte olanlar düşülecek olursa rezerv 738 milyon ton olmaktadır. Havzada uzun yıllar yapılan çalışmalardan edinilen tecrübeler ışığında, bu rezervin %50 sinin işletme zayiatı, jeolojik arızalar ve damar kalınlığının yetersizliği gibi nedenlerle üretilmesinin mümkün olmadığı söylenebilir. Bu durumda havzanın kalan ömrü, 2006 yılı üretimi esas alındığında 130 yıl civarında olmaktadır. Havza tarihi boyunca en fazla satılabilir taşkömürü üretimi 1967 ve 1974 yıllarında 5 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Daha sonraki yıllarda bu üretim düzeyi muhafaza edilememiş ve beş müessesesi bulunan TTK nın 2006 yılındaki satılabilir taşkömürü üretimi 2005 yılına göre %8,6 oranında azalarak bin tona düşmüştür. Zaten kötü olan jeolojik şartların ocaklar derinleştikçe artan tabaka basıncı nedeniyle daha da kötüleşmesi, jeolojik yapının çok kırıklı olması nedeniyle mekanize sistemlerin uygulanamaması, derinleşme ile birlikte çalışma koşullarının giderek zorlaşması sonucu kazı işgücü verimliliğinin artırılamaması, emek yoğun üretim yapılan Kurumda işçilik giderlerinin maliyet içindeki payının %70-%75 oranlarında seyretmesi, üretimin azalmasına ve birim maliyetlerin yükselmesine neden olmaktadır. Diğer yandan, yapılan norm kadro çalışmaları ile yerüstünde çalışan 1 işçiye karşılık yeraltında 6 işçi çalıştırılması gerekirken, emek yoğun çalışılan bu maden ocaklarında çalışan yerüstü/yer altı işçi oranı 1999 da 2,15, 2001 de 3,13 e ve 2002 de 3,15 e yükselmiş ancak yeraltı işçi sayısındaki azalmaya karşılık yeterli sayıda yeraltı işçisinin alınmaması nedeniyle bu oran 2003 yılında 2,67 ye, 2004 yılında 2,64 e, 2005 yılında da 2,72 ye düşmüş, 2006 yılında ise yer altı işçisinin alınmasıyla 2,99 oranına çıkmış olup bu oran norm kadro çalışmaları ile belirlenen 1/6 oranının %50 si düzeyindedir. TKİ 2006 yılında üretim faaliyetlerini 4 işletmesinde sürdürmüş ve 2005 yılına göre üretimi %2,1 artışla 27 milyon ton olarak gerçekleşmiştir yılında Türkiye deki toplam linyit 111

116 üretiminin %52 si TKİ tarafından gerçekleştirilmiştir. TKİ nin üretiminin %79 u termik santrallerin kömür talebinin karşılanmasında kullanılmakta olup üretimdeki artış veya azalış termik santral kömür talebine bağlı olarak değişmektedir. TPAO nun 2006 yılı ham petrol üretimi, 2005 yılına göre %2,3 oranında azalarak 1,5 milyon ton olmuştur.türkiye toplam üretiminin %70,5 i TPAO tarafından gerçekleştirilmiştir. Doğalgaz üretimi ise, 2005 yılına göre %27,2 oranında azalarak 413 milyon m³ e düşmüştür. Türkiye deki doğalgaz üretiminin %45,5 i TPAO tarafından gerçekleştirilmiştir. (1b) Metal dışı madenler üretimi: KİT ler tarafından üretilen başlıca metal dışı madenler üretimi 47 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 47- KİT lerin başlıca metal dışı madenler üretimi Metal dışı madenler Üretimi (konsantre) Birimi 'e göre fark Miktar % Türkiye'nin 2006 yılı üretiminde KİT payı % Tinkal Bin ton (29) (3) 100 Üleksit Bin ton (9) (6) 100 Kolemanit Bin ton Perlit Bin ton Ruhsatlı sahalarda bor cevheri aramak, işletmek, zenginleştirmek ve bor bileşikleri üretmek amacıyla kurulan Eti Bor A.Ş., tarih ve 2004/6731 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla kapatılmış ve Şirkete bağlı Bandırma, Bigadiç, Emet, Kestelek ve Kırka Bor işletmeleri tarihi itibariyle Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğüne bağlanmıştır. Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü bor madeni üretiminde Türkiye de tekel konumundadır. Dünya bor rezervinin %70 ine yakın bir kısmına sahip olmasına karşın Türkiye nin dünya ham ve rafine bor pazarındaki payı %35-40 düzeyindedir. Son yıllarda yapılan yatırımlarla ham ve rafine bor üretim kapasiteleri belirgin bir şekilde artmış ancak, satışların aynı şekilde artmaması tesislerin düşük kapasite ile çalışmasına neden olmuştur. Satılabilir konsantre ve rafine bor ürünlerinin %90 ının üzerindeki miktarı ihraç edilmektedir yılları arasında bor mineralleri üretiminde düzenli bir artış görülmüş, 2006 yılında ise bir önceki seneye göre; Tinkal üretimi %3,3, Üleksit üretimi %6,3 oranında azalırken Kolemanit üretimi %1 düzeyinde artış göstermiştir. Eti Maden İşletmeleri A.Ş. ne bağlı Perlit Maden Müdürlüğü İzmir in 30 km Güneyinde, Menderes-Yeniköy mevkiinde bulunmaktadır. Müdürlüğün 60 bin ton/yıl kırma-eleme, 140 bin ton/yıl genleştirme, ton/yıl mikronize ve 100 bin m²/yıl izoşilte kapasitesi bulunmaktadır yılında olduğu gibi 2006 yılında da ocaklarda tüvonan perlit üretimi yapılmamış, stoklardaki tüvonan perlitin işlenmesi suretiyle geçen yıla göre %22,2 oranında bir artışla 11 bin ton kırılmış ve elenmiş perlit üretilmiştir. (2) İmalat sanayi: (2a) Tüketim malları üretimi: KİT lerin başlıca tüketim malları üretimi aşağıdaki 48 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 112

117 Çizelge: 48 KİT lerin başlıca tüketim malları üretimi Türkiye'nin 2005'e göre fark 2006 yılı Tüketim malları Birim üretiminde Miktar % KİT payı % a)gıda maddeleri : -Et ve et ürünleri : Kırmızı et Ton (2.362) (27,9) 1,4 Kanatlı (beyaz) et Ton ,4 0,3 -Süt ve süt ürün.: Beyaz peynir Ton Çay (paketli) Ton ,3 -Şeker Bin ton (195) (14,9) 61,7 b)içki ve tütün ürünleri : -Sigara Ton ,5 32,3 c)dokuma ve giyim : -Halı m² (1.357) (5,9) - Kırmızı ve beyaz et üretimi Et ve Balık Ürünleri A.Ş. nin çalışma sahasıdır. Ayrıca, Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. nin Afyon ve Sarmısaklı Tarım İşletmelerinde az miktarda kırmızı et üretimi gerçekleştirilmekte iken, Afyon Tarım İşletmesinde bulunan 497 baş damızlık hayvanla, Sarmısaklı Tarım İşletmesinde bulunan 835 baş damızlık hayvan 2003 yılında TİGEM e devredilmiştir. Afyon Tarım İşletmesi ÖYK nın tarih ve 2005/66 sayılı kararıyla özelleştirme programına alınmış ve tarih ve 2006/12 sayılı kararıyla dekar olan taşınmazları bilabedel Maliye Hazinesine devredilmiştir. Birkaç kez satış için ihaleye çıkılan, ancak satılamayan Sarımsaklı Tarım İşletmesi ise ÖYK nın tarih ve 2005/133 sayılı kararıyla özelleştirme programına alınmış, tarih ve 1687 sayılı Özelleştirme İdaresi Başkanlığı Oluruyla da Sümer Holding A.Ş. ye devredilmiştir yılında özelleştirme kapsamına alınan Et ve Balık Ürünleri A.Ş. nin, 1992 yılından 2005 yılına kadar özelleştirme kapsamında bulunmasına karşın özelleştirme işlemlerinin sonuçlandırılamaması, finansman sıkıntısı çekilmesi, canlı hayvan kesiminde istikrar sağlanmaması, et bağlantılarının istikrarsızlığı, 2003 yılında 4734 sayılı Kamu İhale Kanununun yürürlüğe girmesinin etkisiyle pazar kaybedilmesi hususları halen faaliyetlerine devam eden işletmeleri olumsuz yönde etkilemiş ve bunların üretim ve kapasite kullanımları önemli ölçüde düşmüştür. Alım, üretim, satış faaliyetleri, üretim maliyetleri, kârlılık ve verimlilik açısından yeterli olmayan, kamuya mali külfeti her geçen gün artan, özel sektörle rekabet gücü bulunmayan Kurum, Özelleştirme Yüksek Kurulu nun tarih, 2005/104 sayılı kararı ile özelleştirme kapsamından çıkarılmış ve yeni ana statüsü tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanmıştır. Yeni ana statü ile kurumun yeniden yapılandırılarak, hayvancılık sektöründe düzenleyici ve destekleyici bir rol üstlenmesi, ayrıca ülke hayvancılığını teşvik ederek istikrarlı bir şekilde geliştirilmesine yardımcı olmak hükümleri getirilmiştir. Şirket 2006 yılında elinde kalan toplam 69 bin ton/yıl üretim kapasitesine sahip 6 et kombinası ve 9 bin ton/yıl üretim kapasitesine sahip 1 adet kanatlı hayvan kombinası ile faaliyetini sürdürmek suretiyle ton kırmızı, ton beyaz et üretmiş, kırmızı et üretiminde kapasitenin %9 u, kanatlı et üretiminde ise kapasitenin %41 i kullanılabilmiştir yılına göre 113

118 kırmızı et üretimi %27,9 oranında azalmış, beyaz et üretimi ise %412 oranında artmıştır. Son beş yıllık dönemde, her kombinada mezbaha hizmetinin yapılmaması, taze et tüketimine olan eğilimin artması, zaman zaman yurt dışından canlı veya et olarak kaçak girişlerin olması, canlı hayvan temininde ve pazarlamada istikrarın sağlanamaması gibi nedenlerle kırmızı et üretiminde ise %80 oranında azalma meydanda gelmiştir yılında SEK işletmelerinin özelleştirilmesinden sonra KİT lerde pastörize süt, yoğurt, tereyağı ve kaşar peyniri üretimi kalmamıştır yılına kadar TİGEM de elde edilen sütten beyaz peynir üretilmekte iken, bu tarihten sonra bu uygulama terk edilmiş ve sütün peynir üretmeden piyasaya satılmasına başlanmıştır. KİT lerde çay üretimi 1985 yılına kadar tekel konumunda faaliyet gösteren Türkiye Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü (ÇAYKUR) tarafından gerçekleştirilmektedir. Çoruh Nehri üzerinde yapılmakta olan Muratlı Barajının rezervuar sahasında kalan Muratlı Çay Fabrikasının DSİ tarafından tarihinde kamulaştırılmasından sonra ÇAYKUR un 45 adet tasnifli dökme kuru çay ve 3 adet paketleme fabrikası bulunmaktadır. Toplam kapasitesi ton/gün olan tasnifli kuru çay fabrikalarının 33 ü Rize, 8 i Trabzon, 3 ü Artvin ve 1 i de Giresun ili sınırları içindedir. Paketleme fabrikaları ise Rize, İstanbul ve Ankara dadır yılında ÇAYKUR tarafından ton yaş çay alımı yapılmış, ton tasnifli kuru çay ve ton paketlenmiş çay üretilmiştir tarih ve 3092 sayılı Çay Kanunu ile çayın üretiminin, işlenmesinin, paketlenmesinin ve satışının serbest bırakılmasıyla hızlı bir gelişim gösteren özel sektörün 2006 yılı itibariyle, toplam ton/gün yaş çay işleme kapasitesine sahip 229 adet fabrikası bulunmaktadır yılında özel sektör tarafından 492 bin ton yaş çay alımı gerçekleştirilmiştir. Çay tarımı yapılan ekolojilerin üst sınırında bulunduğu için Türkiye de kaliteli çay tarımı yapılabilecek alanlar çok kısıtlıdır. Ayrıca, çay tarımı ile tesis ve gübreleme konusunda yapılan hatalar, yaş çay ürünü kalitesinin her geçen yıl düşmesine neden olmaktadır. Kaliteli çay üretimi için; yaş çay ürünü alımlarının disipline edilmesi, elle hasadın özendirilmesi, eksperlik hizmetlerinin geliştirilmesi, yaşlı çaylıkların yenilenmesi projelerinin uygulamaya konması, çay üreticilerinin eğitilmesi ve organik gübre kullanımının yaygınlaştırılması gerekmektedir. Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. özelleştirme kapsamında olan bir kuruluştur. Türkiye de pancar şekeri üretimi, Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. ye ait 22 adet, özel sektöre ait 8 adet ve Sümer Holding bünyesinde 3 adet olmak üzere toplam 33 fabrikada yapılmaktadır. Türkiye de Kurulu şeker üretim kapasitesi 4,1 milyon ton olup bunun 3,1 milyon tonu pancar şekeri, 990 bin tonu nişasta bazlı şeker üreten tesislere aittir. KİT ler 2006 yılında, 859 bin tonu Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş., 255 bin tonu da Sümer Holding A.Ş. ye bağlı Bor, Ereğli ve Ilgın şeker fabrikaları tarafından olmak üzere toplam 1,1 milyon ton şeker üretmiş, üretim 2005 yılına göre %14,9 oranında azalmıştır yılında Türkiye de üretilen 1,8 milyon ton pancar şekerinin %47,6 sı Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş., %14,1 i de Sümer Holding A.Ş. tarafından gerçekleştirilmiştir. Şeker birim maliyetinin yaklaşık %60 ını hammadde pancar gideri oluşturmaktadır. Bu nedenle, pancar fiyatı ile pancarda bulunan şeker miktarı maliyetleri önemli ölçüde etkilemektedir. Çarşamba, Alpullu, Susurluk, Malatya ve Adapazarı şeker fabrikalarına bağlı bölgelerde yetişen pancarlar ekonomik olarak şeker üretimine uygun olmaması yanında, miktar olarak fabrikaların 114

119 pancar işleme kapasitelerini karşılayacak düzeyde değildir. Bu nedenle bu fabrikalara daha uzak mesafelerden pancar getirilmekte, kampanya süreleri kısalmakta ve maliyetler yükselmektedir. Üretim verimliliğinin artırılması ve maliyetlerin düşürülmesi için kalitesi düşük pancar üretilen yerlerde pancar ekiminden vazgeçilmesi ve pancar üretim kotalarının polar şeker oranı yüksek bölgelere kaydırılması gerekmektedir. Sigara, tütün ve tütün mamulleri TEKEL Sigara Sanayi İşletmeleri ve Ticareti A.Ş. tarafından üretilmektedir. TEKEL Sigara Sanayii İşletmeleri ve Ticaret A.Ş. ye bağlı 6 adet sigara fabrikası ile bir adet ambalaj malzemesi ve matbuat fabrikası bulunmaktadır yılında sigara ve tütün mamulleri üretimi geçen yıla göre %17,5 oranında artarak tona yükselmiş, sigara fabrikalarının ortalama kapasite kullanım oranı %43 olmuştur yıllarında %69-%70 oranlarında seyreden TEKEL in pazar payı, 2002 yılında %61 e, 2003 yılında %57 ye, 2004 yılında %47 ye, 2005 yılında %39 a ve 2006 yılında %37 ye düşmüştür. Pazar payının azalmasında; talebe yönelik ürünlere yönelinmemesi ve ÖTV uygulamasında özel sektör firmaları lehine yaratılan haksız rekabet etkili olmuştur. TEKEL e bağlı olarak üretim faaliyetini sürdüren ve 21 adet fabrika, 3 adet imalathane ve 4 adet alkol tağyirhanesi bulunan Alkollü İçkiler Sanayii Ticaret A.Ş. ÖYK nın tarih ve 2003 /85 sayılı kararıyla özelleştirilmiştir. KİT lerin tekstil sanayii içindeki payı 1950 yılına kadar çok yüksek iken, daha sonra hızlı bir gelişme gösteren ve yatırım yapan özel sektör karşısında gerilemiştir. İzmir ve Nazilli Basma Sanayii işletmeleri 2002 yılında, Merinos İşletmesi ile Bergama, Manisa ve Antalya bağlı şirketleri de 2004 yılında ÖYK kararlarıyla kapatılmışlardır. Adıyaman, Malatya, Bakırköy ve Diyarbakır işletmeleri 2003 ve 2004 yıllarında özelleştirilmiş, böylece Sümer Holdingin tekstil sektöründe faaliyet gösteren Akdeniz Pamuklu Sanayi İşletmesi ile Sivas Dokuma Sanayii A.Ş. olmak üzere iki kuruluşu kalmıştır. Bu kuruluşlarda da 2003 yılından sonra üretim yapılmamıştır yılında Sivas Dokuma Sanayii A.Ş. nin işçilerinin iş akitleri feshedilmiş, Akdeniz Pamuklu Sanayi İşletmesine ait gayrımenkuller de ÖYK kararıyla Toplu Konut İdaresi Başkanlığına devredilmiştir. Halıcılık alanında faaliyet gösteren Sümerhalı A.Ş. el halısı imalinde kullanılan stayhgram yün ipliği ile el halısı üretimi yapmakta, yaptırmakta ve faaliyetlerini İDT statüsünde sürdürmektedir. Şirketin el halısı ve kilim dokuma ile uğraşan Diyarbakır Halıcılık Bölge Müdürlüğü ve el halısı üretimi için gerekli iplikleri üreten ve halıların bitim (apre) işlemlerini yapan Isparta Halı Fabrikası ile bunlara bağlı 7 halıcılık bölge şefliği bulunmaktadır yılında geçen yıla göre %6 azalışla toplam m² el halısı üretilmiştir. Sümer Halıcılık ve El Sanatları Sanayii ve Ticaret A.Ş. (Sümerhalı) ÖYK nın tarih ve 2007/58 sayılı kararıyla özelleştirme kapsam ve programına alınmıştır. (2b) Ara malları üretimi: KİT lerin ürettikleri başlıca aramalı çeşitleri aşağıda 49 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 115

120 Çizelge 49: Ara malları üretimi Türkiye'nin 2006 yılı Ara malları Birim 'e göre fark üretiminde KİT payı Miktar % % a) Kağıt ürünleri: -Kağıt-karton Bin ton b)kimya ürünleri: -İspirto (alkol) Bin lt (2.510) (26,3) 100 -Klor (gaz) Ton ,6 -Selofan Ton Boyalar Ton Sudkostik Ton ,6 -Hipoklorit Ton (235) (71,2) -Morfin Ton , Boraks (DH) Ton (2.390) (5,1) 100 -Asit borik Ton , Sodyum perborat Ton (18.813) (50,4) 100 -Boraks (PH) Ton ,9 100 c)petrokimya ürünleri: -Etilen Ton , Venil klorür mon. Ton , Polivinil klorür Ton , Polietilen (A.Y.) Ton , Polietilen (Y.Y.) Ton , Karbon siyahı Ton Polistiren Ton Polipropilen Ton , Saf Tereftalık Asit Ton (21.559) (45) 100 -Eti.Oksit/E Glikol Ton (16.329) (22,7) 100 -Ftalik Anhidrit Ton , Akrilonitril Ton Stiren polibutadien (SBR) Ton Cis polibutadien (CBR) Ton Benzen Ton ,5 100 SEKA, kuruluşundan 1960 lı yıllara kadar kağıt-karton üretiminde Türkiye de tek üretici olmuştur. Özel sektör kağıt sanayinin gelişmesi ve yapılan özelleştirmelerle SEKA nın Türkiye toplam üretimindeki payı 1980 yılında %66 ya, 1990 yılında %56 ya, 2001 yılında %24 e, 2003 yılında ise %5,6 ya düşmüştür. SEKA nın kağıt üretilen yedi işletmesinden; Dalaman 2001 yılında, Balıkesir, Çaycuma, Aksu ve Kastamonu işletmeleri 2003 yılında özelleştirilmiş, İzmit İşletmesi de 2005 yılında Kocaeli Büyükşehir Belediyesine devredilmiştir. Bünyesinde yalnız Akdeniz kraft kağıdı fabrikası kalan SEKA 2005 yılında Sümer Holdinge devredilmiştir yılından bu yana üretim yapılmayan Akdeniz İşletmesinin de özelleştirilmesi ile KİT ler kağıt sektöründen bütünüyle çekilmiş olacaklardır. Türkiye de, ara malı olarak kullanılmak üzere alkol (ispirto) üretimi yapan ve satan tek kuruluş Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. dir. Bu kuruluşa bağlı Erzurum, Eskişehir, Malatya ve 116

121 Turhal Şeker Fabrikaları bünyesinde alkol fabrikaları bulunmaktadır. Alkol üretimi, şeker üretim sürecinin son aşamasında elde edilen melastan gerçekleştirilmektedir. Melasın bünyesinde %50 oranında bulunan şeker teknolojik olarak geri kazanılamadığı için melas şurubu alkol, yem ve maya üretiminde kullanılmaktadır. Fabrikaların yıllık alkol üretim kapasitesi 57,6 milyon litredir yılında alkol üretimi geçen yıla göre %26 oranında azalarak 7 milyon litre, kapasite kullanım oranı da %12 olmuştur. Talep azlığı ve çevre sorunları nedeniyle 2006 yılında üretimin tamamı Eskişehir fabrikasında gerçekleştirilmiştir. İç talebin kısıtlı olması ve stokta uzun süre bekletilememesi alkol üretimini kısıtlayan en önemli faktörlerdir. Şeker fabrikalarının yan ürünü olan melasın önemli bir tüketicisi olan ve tam kapasitede yılda bin ton melas işleyebilecek kapasitedeki alkol fabrikalarının üretimlerini artırabilmeleri için, iç ve dış pazarlarda satış imkanlarının araştırılması, mevcut pazar payının artırılması ve çevre sorunlarını giderecek arıtım tesislerinin yapılması gerekmektedir. SEKA İzmit İşletmesi klor fabrikasının çevre kirliliği yaratması nedeniyle kapatılmasından ve SEKA Dalaman İşletmesinin ÖYK nın tarih ve 2001/04 sayılı kararı ile özelleştirilmesinden sonra gaz klor, sudkostik ve hipoklorit üreten KİT olarak yalnız Petkim A.Ş. ye bağlı Aliağa Kompleksi kalmıştır. Geçen yıla göre 2006 yılında üretilen gaz klor miktarı %6,6 ve sudkostik miktarı %6,6 oranında artmış, hipoklorit miktarı ise %71 oranında azalmıştır. Morfin, Toprak Mahsulleri Ofisi Bolvadin Afyon Alkoloidleri fabrikasında üretilmektedir. Türkiye de tekel konumunda olan fabrikanın 2006 yılı üretimi geçen yıla göre %18 oranında artmış, kapasite kullanım oranı kapsüle göre %114, morfine göre %109 olmuştur. Boraks, sodyum perbolat ve borik asit üretimi Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilmektedir yılında, geçen yıla göre boraks (DH) üretimi %5, sodyum perbolat üretimi %50 oranında azalırken, borik asit üretimi %13, boraks (PH) üretimi %12 oranında artmıştır. PETKİM Petrokimya Holding A.Ş. Türkiye de petrokimya ürünleri üretiminde tekel iken PETKİM e bağlı Yarımca Kompleksinin çalışır durumdaki sekiz fabrikası ile lojman ve sosyal tesisleri dışında kalan tüm arazi ve yapılarının tarihinde Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. ye (TÜPRAŞ) devredilmesinden sonra petrokimya ürünleri iki kuruluş tarafından üretilmeye başlanmıştır. TÜPRAŞ, ÖYK nın tarih ve 2005/128 sayılı kararıyla özelleştirilmesiyle petrol rafinesi alanında faaliyet gösteren KİT kalmamış, petrokimya sanayiinde faaliyet gösteren KİT olarak yalnızca PETKİM kalmıştır. Türkiye de petrokimyasal ürünlere olan talep artışına karşın üretimin aynı hızla artmaması nedeniyle yurt içi üretimin tüketim içindeki payı hızla azalmaktadır. Kullanımı en yoğun olan petrokimyasal ürün gruplarından termoplastiklerde 1990 yılında %67 olan PETKİM in iç pazar payı yıldan yıla gerileyerek 2006 yılında %27 seviyesine düşmüştür. Buna karşın, 2005 yılında %79 olan kapasite kullanım oranı 2006 yılında %94 e yükselmiştir. Ülkemizde petrokimya sanayi nafta hammaddesine dayalı olup naftanın büyük bölümü TÜPRAŞ rafinerilerinde üretilmekte, geri kalanı ise yurt dışından sağlanmaktadır. Ancak son yıllarda TÜPRAŞ tan temin edilen nafta miktarında azalma, buna karşılık ithalatta artış görülmektedir. PETKİM in ihtiyacı olan naftanın ithalat yolu ile karşılanması maliyetleri olumsuz yönde etkilemesinin dışında, tedarik ve stoklama sorunları ile üretimde aksamalara yol 117

122 açabilecektir tarihinden bu yana özelleştirme sürecinde bulunan PETKİM in de özelleştirilmesi durumunda petrokimya sanayiinde faaliyet gösteren KİT kalmayacaktır. (2c) Yatırım malları üretimi: KİT ler tarafından üretilen başlıca yatırım malları 50 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 50-KİT lerin başlıca yatırım malları üretimi Türkiye'nin 2005'e göre fark 2006 yılı Yatırım malları Birim üretimindeki Miktar % KİT payı payı % a)madeni eşya üretimi: -Metal yapı malzemesi Ton ,1 - b)meslek, bilim, ölçü kontrol ve optik donatımı üretimi Adet -Elektrik sayacı Adet (8.089) (83,1) - c)demiryolu taşıtları Üretimi: -Dizel lokomotif Adet Yolcu vagonu Adet (13) (23,6) 100 -Yük vagonu Adet ,0 100 Çelik konstrüksiyon ve teknik teçhizat üreten Gerkonsan A.Ş. nin, ÖYK nın tarih ve 2003/60 sayılı kararıyla özelleştirilmesinden sonra, Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. nin makine fabrikaları dışında metal yapı malzemesi üretimi yapan KİT kalmamıştır. Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. nin Afyon, Ankara, Eskişehir, Erzincan ve Turhal da olmak üzere 5 adet makine fabrikası ile Ankara da bir adet Elektromekanik aygıtlar fabrikası bulunmaktadır yılında, Afyon fabrikasında 460 ton, Ankara fabrikasında ton, Eskişehir fabrikasında 235 ton, Erzincan fabrikasında 162 ton ve Turhal fabrikasında 228 ton olmak üzere geçen yıla göre %8 artışla toplam ton çelik konstrüksiyon imal edilmiştir. Ayrıca, ton döküm, ton talaşlı imalat ve 119 ton kauçuk imalatı yapılmış, toplam üretim ton, kapasite kullanım oranı da %39 olmuştur. Makine fabrikalarında şeker fabrikalarının gereksinimi olan yatırım malı ve yedek parçalar üretilmekte, ayrıca bazı kurum ve kuruluşların talepleri de karşılanmaktadır. Makine fabrikalarında işçilik giderlerinin yüksekliği, imalat tezgâhlarının teknolojik gelişmelere ayak uyduramaması, yenileme yatırımlarının zamanında yapılmaması maliyetlerin yükselmesine neden olmakta, piyasayla rekabet imkânı kalmamaktadır. ELSA Elektrik Sayaçları Sanayi ve Ticaret A.Ş yılında yurtiçi elektrik sayacı talebinin tamamına yakın kısmını karşılarken, bu oran giderek düşmüş ve monofaze sayacın %5 ini, trifaze sayacın ise %15 ini karşılar duruma gelmiştir. Birim maliyetlerinin yüksekliği nedeniyle pazarın büyük bölümünü rakip firmalara bırakmak zorunda kalan ve faaliyetini şirket statüsünde sürdüren ELSA A.Ş., kârlı ve verimli bir çalışma gösterememesi ve işletme faaliyetlerinin şirket olmadan önceki düzeyinden daha geri kalması nedeniyle YPK nın tarih ve 98/T-65 sayılı kararı doğrultusunda tasfiyesiz infisah hükümlerine tabi tutulmuş ve faaliyetlerini tarihinden itibaren Fişeksan A.Ş. nin işletmesi statüsünde sürdürmeye başlamıştır. 118

123 YPK nın tarih ve 2003/T-1 sayılı kararıyla, Fişeksan A.Ş. nin tasfiyesiz infisah yoluyla MKE Genel Müdürlüğüne bağlanması üzerine Elektrik sayaç ve gaz maskesi fabrikası üretimi faaliyetini MKE Genel Müdürlüğüne bağlı olarak sürdürmektedir. TSE kalite belgesine haiz olarak İsviçre Landis Und.GYR firması lisansörlüğünde kurulan tesislerde 2006 yılında yapılan elektronik sayaç üretimi 2005 yılına göre %83 oranında azalarak adet olmuştur. Üretimin 871 adedi monofaze elektronik sayaç, 777 adedi ise trifaze elektronik sayaçtır. İşletmenin daha ziyade emek yoğun üretim yapısı ile yüksek personel giderleri ve ürün maliyetini oluşturan diğer giderlerin yüksek düzeyde seyretmesi, iç piyasada diğer firmalarla rekabetini olumsuz yönde etkilemektedir. Fabrikada, 2006 yılında gaz maskesi üretimi yapılmamıştır. TCDD nin bağlı ortaklıkları olan Türkiye Demiryolu Makineleri Sanayii A.Ş. (TÜDEMSAŞ) yük vagonu yapımı ve onarımı, Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii A.Ş. (TÜLOMSAŞ) lokomotif ve yük vagonu imal, bakım ve onarımı, Türkiye Vagon Sanayii A.Ş. (TÜVASAŞ) da yolcu vagonu yapım ve onarımı alanlarında faaliyet göstermektedir yılında TÜLOMSAŞ tarafından; 25 adet lokomotif, 250 adet kapalı kayar yan duvarlı yük vagonu imal edilmiş, ayrıca 68 adet lokomotif onarımı, 65 adet lokomotif bakımı yapılmıştır. TÜDEMSAŞ 2006 yılında 418 adet yük vagonu imal etmiş ve 2157 adet yük vagonu onarımı gerçekleştirilmiştir. TÜVASAŞ tarafından 42 adet yolcu vagonu imal edilmiş, 442 adet yolcu vagonunun onarım ve tadilatı yapılmıştır. Türkiye Gemi Sanayii A.Ş. ye ait Pendik ve Alaybey tersaneleri, ÖYK nın tarih ve 99/71 sayılı kararı ile Milli Savunma Bakanlığına tahsis edilmek üzere bilabedel Maliye Hazinesine devredilmiştir. Bu karar doğrultusunda Pendik Tersanesinin , Alaybey tersanesinin de tarihinde işçileri ile birlikte Milli Savunma Bakanlığına devir işlemleri tamamlanmıştır. ÖYK tarihinde, Haliç Tersanesinin İ.Ü. Deniz Bilimleri ve İşletmeciliği Enstitüsüne, Camialtı Tersanesinin de İstanbul İl Özel İdaresine tahsisi için Maliye Hazinesine devrini kararlaştırmıştır. Ancak, tarihinde ÖYK, sosyal boyutlarda karşılaşılan güçlükler nedeniyle çalışanlar hakkında bir düzenleme yapılıncaya kadar Haliç ve Camialtı tersanelerinin normal faaliyetlerine devam etmesine karar vermiş ve bu tersaneler için daha önce alınan devir kararları uygulanmamıştır. Türkiye Gemi Sanayii A.Ş., Özelleştirme İdaresi Başkanlığının tarih ve 1026 sayılı yazısı gereğince Türkiye Denizcilik İşletmeleri Genel Müdürlüğüne (TDİ) bağlanmış ve tüzel kişiliği sona ermiştir. Camialtı ve Haliç tersaneleri TDİ Tersane Müdürlüğüne bağlı olarak faaliyetlerini sürdürmektedirler. Haliç Tersanesi ton/yıl, Camialtı Tersanesi ise ton/yıl çelik işleme kapasitesine sahiptir. Bu tersanelerde yeni gemi inşaatı ile bakım ve onarım işleri yanında çeşitli imalat işleri yapılması imkanı mevcuttur. Tersane Müdürlüğü tamir, bakım ve inşaat işlerini Haliç Tersanesinde yürütmüş, Camialtı Tersanesinde üretim faaliyetinde bulunulmamıştır. Haliç Tersanesi ÖYK nın tarih ve 2005/3 sayılı ve tarih ve 2005/31 sayılı kararlarıyla İstanbul Büyükşehir Belediyesine devredilmiş, TDİ ile Büyükşehir Belediyesi arasında yapılan protokol gereğince Tersanenin işletilmesi 3 yıl için TDİ tarafından üstlenilmiştir. (3) Enerji (ikincil enerji) sektörü: KİT lerin ikinci enerji kaynağı üretimi 51 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 119

124 Çizelge: 51-İkincil enerji kaynakları İkincil Enerji Birim Türkiye'nin 2006 yılı 2005'e göre fark üretimindeki KİT payı Miktar % % Elektrik GWh , yılına kadar elektrik enerjisi üretimi alanında faaliyet gösteren TEAŞ, tarih ve 2001/2026 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı gereğince Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ), Elektrik Üretim A.Ş. (EÜAŞ) ve Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt A.Ş. (TETAŞ) olarak üç ayrı şirkete bölünmüş ve EÜAŞ elektrik enerjisi üretimi alanında faaliyet göstermeye başlamıştır. Türkiye de 2006 yılı elektrik enerjisi kurulu gücü toplamı MW olup bunun MW ı (%58,5) EÜAŞ ve bağlı ortaklıklarına aittir. EÜAŞ kurulu gücünün %52,8 i ( MW) termik, %47 si ( MW) hidrolik santrallere aittir MW olan EÜAŞ termik kurulu gücünün MW ile %62 sini kömür yakıtlı santraller, MW ile %31 ini doğal gaz yakıtlı santraller, 876 MW ile %7 sini sıvı yakıtlı santraller oluşturmaktadır. EÜAŞ bünyesindeki santrallerde 2005 yılında toplam GWh (net GWh) olan elektrik enerjisi üretimi 2006 yılında %23 (net üretimde %26) oranında artarak GWh (net GWh) olarak gerçekleşmiştir. Bu artışta, özelleştirme kapsam ve programında bulunan YEAŞ ve KEAŞ ın özelleştirme kapsam ve programından çıkarılarak EÜAŞ ın bağlı ortaklığı statüsüne getirilmeleri yanında 2006 yılında ticari işletmeye geçen MW kurulu güce sahip Afşin Elbistan-B termik santralinde yapılan GWh lik üretim ve 320 MW kurulu güce sahip 18 Mart Çan Termik Santralinde yapılan 654 GWh lik üretim etkili olmuştur yılı EÜAŞ toplam üretiminin GWh i (%47 si) hidroelektrik, GWh i (%53 ü) de termik santrallerden gerçekleştirilmiştir. EÜAŞ yapmış olduğu bu üretimle Türkiye de üretilen elektrik enerjisinin ( GWh) %46 sını karşılamıştır. Türkiye de üretilen elektrik enerjisinin %53 ü ise; MW kurulu güce sahip otoprodüktörler, 722 MW kurulu güce sahip mobil santraller, MW kurulu güce sahip Yap İşlet (Yİ), MW kurulu güce sahip Yap İşlet Devret (YİD), MW kurulu güce sahip üretim şirketleri ve 650 MW kurulu güce sahip İşletme Hakkı Devir (İHD) santralleri tarafından üretilmiştir. Hidrolik santrallerin mevsim şartlarına bağlı olarak çalışmaları, Türkiye de akarsu rejiminin düzensiz oluşu ve hidrolik santrallerin emre amadelik açısından kontrolünün güçlüğü nedenleriyle kurulu güçleri ile aynı oranda yararlanılması mümkün olamamaktadır. Termik üretim içinde linyit ve doğal gaza dayalı tesisler ağırlıktadır. ac) Hizmetler sektörü: (1) Ulaştırma-haberleşme (1a) Ulaştırma: Ulaştırma sektöründe faaliyet gösteren KİT lerin başlıca üretimleri 52 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 120

125 Çizelge: 52 KİT lerin başlıca ulaştırma hizmetleri üretimi Ulaştırma hizmetleri Birim Türkiye'nin 'e göre fark yılı üretimindeki KİT payı Miktar % % a)demiryolu ulaşımı -Yolcu taşıma Milyon yolcu km , Yük taşıma Milyon Ton km ,1 100 b)denizyolu ulaşımı: -Yolcu taşıma Bin kişi 57: (12.842) (86,2) -Araç taşıma Bin ad (995) (66,2) -Gemi kurtarma ,0 100 c)havayolu ulaşımı: -Yolcu taşıma Bin kişi Ücretli yolcu milyon km d)petrol ve doğalgaz taşıma -Doğal gaz Milyon Cm³ , Ham petrol (boru hattı) Milyon varil (5) (8,9) 100 -Petrol ve petrol ürünleri Bin M. ton yılında Türkiye de yolcu taşımacılığının %95,3 ü karayolu, %2,7 si demiryolu ve %2,0 si havayolu ile gerçekleşmiştir. Yük taşımalarının ise %94,7 si karayolu, %5,1 i demiryolu ve % 0,2 si hava yolu ile yapılmıştır. Ulaştırma sektöründe demiryolu taşımacılığı Türkiye de tekel olan TCDD tarafından gerçekleştirilmektedir yılında demiryolu ile 77,4 milyon kişi taşınmış ve bu yolcuların taşındığı mesafe (yolcu x km) 5,27 milyar km olmuştur. Yolcuların %69 unu oluşturan 53,5 milyonu banliyö, %31 ini oluşturan 23,9 milyonu da ana hat yolcusudur. Geçen yıla göre, ana hat yolcu taşımalarında %1, banliyö yolcu taşımalarında ise %2 oranında artış meydana gelmiştir. Yolcu sayısı ile taşınan mesafenin çarpımı ile oluşan yolcu-km bazında ise ana hatlarda %6, banliyölerde %2 oranında artış söz konusudur. Ana hat yolcu taşımacılığında geçen yıla göre sadece %1 oranında artış sağlanmışken, yolcu sayısının taşınan mesafenin çarpımı ile oluşan yolcukm bazında %6 oranında artış olması, uzun mesafeli yolcu taşımacılığının artmasından ileri gelmiştir. Yük taşımacılığında ise geçen yıla göre, yük miktarları itibariyle %4, taşınan mesafenin çarpımı ile oluşan netton-km bazında %5 oranında artış meydana gelmiştir. Özelleştirme Yüksek Kurulu nun, TDİ nin Şehirhatları İşletmesi ve Denizyolları İşletmesine ait bazı hatlarda faaliyet gösterdiği yolcu ve araç taşıma hizmetlerinden çekilmesi ve Haliç Tersanesinin devrine ilişkin tarih ve 2005/03 sayılı kararı doğrultusunda, İBB ile TDİ arasında akdedilen tarihli protokol hükümleri çerçevesinde devir işlemleri tarihinde sonuçlandırılmış, böylece Şehirhatları İşletmesi Müdürlüğünün İstanbul ili ve Marmara Denizindeki faaliyetleri sona ermiştir. Şehirhatları İşletmesi bu tarihten itibaren tarihine kadar Çanakkale Bölgesinde 9 adet gemi ile yolcu ve araç taşımacılığı yaparak faaliyet göstermiş, tarih ve 2000/60 no.lu ÖYK kararı çerçevesinde elindeki bu son filo da 120 personeli ile birlikte Çanakkale İl Özel İdaresine tarihinde devredilmiş, böylelikle Kuruluşun deniz ulaşımı görevi ortadan kalkmıştır yılında TDİ, elinde kalan İstanbul ve İzmir limanlarına bağlı 6 adet limanda faaliyetlerini sürdürmüştür. 121

126 Kıyı Emniyeti ve Gemi Kurtarma İşletmeleri Genel Müdürlüğü 1997 yılına kadar TDİ bünyesinde bir işletme olarak faaliyet göstermiş, daha sonra tarih ve 97/9466 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla KİK statüsünde faaliyet göstermeye başlamıştır. Kuruluş 2006 yılında 416 adet fener, 14 adet sis düdüğü, 59 adet ışıklı-ışıksız şamandıra, 11 adet rakon, 1 adet sis çanı ve 5 adet alamet bıkın ile kıyı emniyeti hizmetini; 6 adet kurtarma gemisi, 6 adet yangın söndürme römorkörü ve 13 adet tahlisiye motorbotu ile kurtarma hizmetini yürütmüş, 5 adedi Türk bayraklı olmak üzere 22 gemiye kurtarma yardımı hizmeti vermiş, vuku bulan 30 adet deniz kazasında tahlisiye istasyonlarındaki ve tahlisiye botlarındaki imkanlarla 109 kişinin kurtarılması sağlanmıştır. Havayolu taşımacılığında, THY 2005 yılında, iç hatlarda 28 ve dış hatlarda 79 olmak üzere toplam 107 uçuş noktasında faaliyetlerini sürdürmekte iken Mayıs 2006 tarihinde THY hisselerinin 3. kez halka arzı ile hisselerin %53,57 si İMKB de işlem görmeye başlamış, kamu payı %46,43 e düşmüştür. Böylece, THY nin KİT statüsü sona ermiştir. Boru Hatları ile Petrol Taşıma A.Ş. (BOTAŞ), yerli ve yabancı menşeli ham petrolün borularla taşınması yanında, doğal gaz ve sıvılaştırılmış doğal gazın (LNG) satın alınması, yurt içinde taşınması ve ana müşterilere satılması ile görevlidir yılında taşınan doğalgaz miktarı 2005 yılına göre %13,4 oranında artarak milyon Cm³ e yükselmiş, taşınan ham petrol miktarı ise geçen yıla göre %5 oranında azalarak 56 milyar varilden 51 milyar varile düşmüştür. Petrol ve petrol ürünleri taşımacılığı faaliyetinde bulunan Deniz İşletmeciliği ve Tankerciliği A.Ş. ye (DİTAŞ) ait hisselerin; %79,98 i TÜPRAŞ a, %20 si Türk Silahlı Kuvvetleri Güçlendirme Vakfına ve %0,02 si de DİTAŞ a aitken, ÖYK nın tarih ve 2005/128 sayılı kararıyla TÜPRAŞ sermayesinin kamuya ait %51 inin satışı onaylanmıştır. Böylece, DİTAŞ ın KİT statüsü sona ermiştir. (1b) Haberleşme: KİT lerin başlıca haberleşme hizmetleri üretimi 53 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge:53 -KİT lerin başlıca haberleşme hizmetleri üretimi Haberleşme hizmetleri Birim Türkiye'nin 2005'e göre fark 2006 yılı üretimindeki Miktar % KİT payı % ba)posta hizmetleri: -Mektup + APG Milyon ad , Koli Milyon ad. 0,9 1,1 1 0,9 1,1 0 22, Havale+çek Milyon ad. 16,1 18,3 19,5 20,6 24,5 4 19,0 100 bb)telekomünikasyon hizmetleri: -Telgraf Bin ad (126) (9,0) 100 Haberleşme sektöründe posta hizmetleri, Posta ve Telgraf Teşkilatı (PTT) tarafından yürütülmektedir. Gerek elektronik postanın, gerekse özel kargo ve koli şirketleri ile bankacılık hizmetlerinin gelişmesi, posta hizmetlerinde ana hizmet gurubu olarak kabul edilen mektup postası, koli ve havale hizmetlerinin rekabet ortamına girmesine neden olmuştur. Telgraf hizmetleri ise teknolojik ve ekonomik önemini büyük ölçüde yitirerek en düşük seviyeye inmiştir. APG (Acele Posta Gönderileri) istikrarlı bir şekilde artmaktadır. PTTBank ın otomasyon alt yapısı olarak 122

127 yeterli düzeye gelmesi ile tahsilat ve para transferi piyasasında önemli bir gelişme sağlandığı tespit edilmiştir. Telefon görüşmelerine ilişkin hizmetler Türk Telekomünikasyon A.Ş. (Türk Telekom) tarafından yürütülmekte iken Türk Telekom A.Ş nin, Bakanlar Kurulunun tarih ve 2005/146 sayılı kararına istinaden tarihinde Şirket hisselerinin %55 inin blok olarak devri suretiyle özelleştirilmesi sonrasında bu konuda faaliyet gösteren KİT statüsünde bir kuruluş kalmamıştır. (2) Ticaret sektörü: Devlet Malzeme Ofisi (DMO); DMO, kamu kuruluşlarının ihtiyaç duydukları malzemeleri tek elden, topluca, zamanında, istenilen kalitede ve uygun fiyatlarla temin etmek amacıyla 1954 yılında kurulmuştur. DMO bünyesinde iki adet müessesede sınai üretim sürdürülmekte iken tarihi itibariyle İzmit İmalat Müessesesi İstanbul Basım müessesesine devredilmiştir. İstanbul Basım Müessesesi de tarihinde DMO Genel Müdürlüğüne bağlı bir işletmeye dönüştürülmüştür. İstanbul Basım İşletmesinde ağırlıklı olarak Maliye Bakanlığı, TEDAŞ, TEAŞ, Türk Telekom, üniversiteler ve çeşitli kamu kuruluşlarının basılı evrak ihtiyaçlarının karşılanması yanında klasör, toplu iğne, ataş ve zarf üretimi gerçekleştirilmektedir yılında 70,8 milyon m² basım, 2,5 milyon adet klasör, 17,8 ton toplu iğne, 45,6 milyon adet ataş üretilmiştir. İzmit İmalat Müessesinden getirilen zarf makinesinin işletmeye alınmasıyla 2006 yılında zarf üretimine de başlanarak 5,6 milyon adet zarf üretilmiştir. Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO); TMO nun ana görevi hububat alımı ve bu ürünlerin piyasada istikrarının temin edilmesidir. Kuruluş esas itibariyle ticari bir faaliyette bulunmaktadır. TMO 2006 yılında 1,5 milyon ton buğday, 725 bin ton arpa, 14 bin ton mısır, 159 bin ton fındık ve 28 bin ton haşhaş kapsülü alımı yapmıştır. Fındık alımına 2006 yılında başlanmıştır yılına göre, buğday alımı %66, arpa alımı %9 ve mısır alımı %98 oranında azalırken, haşhaş kapsülü alımı %115 oranında artmıştır. TMO nun bünyesinde sınai üretim yapan bir alkoloid fabrikası ile bir un fabrikası bulunmaktadır. Afyon un Bolvadin ilçesinde bulunan ve 1983 yılında kurulan alkoloid fabrikası, modern teknolojisi ve üretim kapasitesi itibariyle dünyanın belli başlı işletmeleri arasındadır. Alkoloid fabrikasında 2006 yılında 103,8 ton morfin ve türevleri üretilmiş ve kapasite kullanım oranı %109,4 olmuştur. TMO ya bağlı bir başka üretim ünitesi Konya da bulunan 400 ton/gün kapasiteli Horozlu un fabrikasıdır. Yönetim Kurulunun tarihli kararıyla fabrikanın faaliyeti tarihinden itibaren durdurulmuş, tarihli kararıyla da fabrikanın satışı için Konya Şube Müdürlüğüne yetki verilmiştir. b )Mali kuruluşlar Genel olarak, 2006 yılında bankacılık sisteminin yeniden büyümeye başlaması, bilanço yapısındaki değişme, kredi talebinin artması, mali yapının güçlenmesi, karlılık performansının iyileşmesi açısından olumlu gelişmeler sağlamış; Bankacılık Kanunu na ilişkin alt düzenlemelere 2006 yılında da devam edilmiş, bireysel kredilere ilişkin Kredi kartları ve Banka Kartları Kanunu ve alt düzenlemeleri tamamlanmıştır. Bankacılık sektörüne, yabancı yatırımcı ilgisi 2006 yılında da devam etmiş; Finansbank A.Ş. hisselerinin %46 sı National Bank of Greece S.A. ya, Denizbank A.Ş. hisselerinin %75 i de Dexio Participation Belgigue S.A. ya devredilmiştir. Ayrıca 2006 yılı içerisinde Bankpozitif Kredi 123

128 ve Kalkınma Bankası A.Ş. hisselerinin %58 i Bank Hopoalim BM tarafından, Tat Yatırım Bankası A.Ş. hisselerinin %99 u da Merill Linch European Asset Holding Inc tarafından satın alınmıştır. Koçbank A.Ş., Yapı Kredi Bankası A.Ş. ye devredilmiş ve Türkiye Bankalar Birliği verilerine göre 2006 yılında banka sayısı 46 olmuştur. Türkiye de faaliyet gösteren bankaların 33 ü mevduat bankası; 13 ü ise kalkınma ve yatırım bankasıdır. Bu dönemde bankaların şube sayısı artmaya devam etmiş; bir önceki yıla göre 602 adet artışla a yükselmiştir. Kamu sermayeli bankaların şubeleri ise, ye yükselmiştir. Personel sayısı da 2006 yılında artmaya devam etmiş; tüm bankacılık sektöründe personel adet iken, 2006 yılında adet fazlasıyla adede yükselmiş, raporda kamu sermayeli olarak ifade edilen bankalarda ise personel sayısı 733 adet fazlasıyla adede ulaşmıştır. T. Muhasebe Standartları esaslarına göre düzenlenen bilançolar esas alındığında; 2006 yılında bankacılık sektörü aktiflerinin 103,2 milyar YTL artarak 484,9 milyar YTL ye, öz kaynaklarının 7,1 milyar YTL artarak 57,0 milyar YTL ye ulaştığı görülmektedir. Sektörün toplam mevduatı % 27,9 oranında artışla 312,8 milyar YTL ye, toplam kredileri ise, % 46,7 oranında artışla 218,0 milyar YTL ye ulaşmış; mevduatın krediye dönüşüm oranı 2006 yılında %69,7 olarak gerçekleşmiştir. Bankaların 2005 yılı net dönem karı 7,3 milyar YTL iken, 2006 yılında %51 oranında artışla 11,0 milyar YTL ye ulaşmıştır sayılı Kanun uyarınca kamu bankalarının yeniden yapılandırılmaları, finansal ve operasyonel olarak devam etmiş; bankaların özelleştirilmeleri ile ilgili hisse satış işlemleri 4603 sayılı Kanun da öngörülen üç yıllık sürenin sonu olan tarihine kadar tamamlanamaması nedeniyle, 5230 sayılı Kanun la üç yıllık süre beş yıla çıkarılmış, tarih ve 2005/9841 sayılı Kararname ile söz konusu işlemlerin tamamlanma süresi olarak belirlenmiştir. Özelleştirme ile ilgili satış işlemleri konusunda öngörülen beş yıllık süre de, 5572 sayılı Kanun la 10 yıla çıkarılmıştır. IMF ye sunulan tarihli Niyet Mektubu nun Mali Sektör bölümünde; Halkbank ın özelleştirilmesine ilişkin stratejinin, ilk aşamada hisselerinin en az %20 lik bölümünün halka arz edilmesini öngörecek şekilde revize edildiği, Halkbank tecrübesi ışığında, Ziraat Bankası için bir strateji belirlenmesine yönelik kararlılığın devam ettiği belirtilmiştir. Faaliyette bulunan tüm bankaların ve kamu sermayeli olarak adlandırılan bankaların (T.C. Ziraat Bankası, T. Halk Bankası, İller bankası, T. Kalkınma Bankası ve T.Eximbank) varlık ve kaynaklarının yapısı, TBB ce yayımlanan yayınlardan yararlanılarak aşağıdaki 54 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 124

129 Çizelge : 54 - Türkiye'de faaliyette bulunan tüm bankalar ve kamu sermayeli bankalara ilişkin başlıca bilgiler (*) (Bin YTL) Bankacılık kaynak Tüm Kamu Payı Tüm Kamu Payı Tüm Kamu Payı Tüm Kamu Payı Tüm Kamu Payı ve bankalar sermayeli % bankalar sermayeli % bankalar sermayeli % bankalar sermayeli % bankalar sermayeli % bankalar bankalar bankalar bankalar bankalar varlıkları Kaynaklar Öz kaynaklar , , , ,7 Mevduat , , , , ,7 Para piyasaları , , , , ,3 Alınan krediler , , , , ,5 İhraç edilen menkul Kıymetler 97,4 100,0 100, Fonlar , , , , ,5 Faiz ve gider reeskontları 29,9 23,9 25,2 18,3 18,3 Karşılıklar , , , , ,3 Diğer pasifler , , , , ,1 Toplam , , ,61 29, , ,2 Varlıklar Nakit değerler ve Merkez bankası , , , , ,5 Bankalar ve diğer Mali kuruluşlar , , , , ,4 Para piyasaları , , , , ,4 Menkul değerler , , , , ,1 Zorunlu karşılıklar , , , , ,2 Toplam krediler , , , , ,7 Kısa vadeli krediler , , , , ,3 Orta ve uzun vadeli Krediler , , , , ,2 Takipteki alacaklar net , , , , ,7 İştirakler ve bağ.ort , , , , ,7 Duran varlıklar , , , , ,8 Diğer aktifler , , , , ,8 Toplam , , , , ,2 124

130 Türkiye de faaliyette bulunan bankaların öz kaynakları bir önceki yıla nazaran 2006 yılında %14 oranında artarak 58,0 milyar YTL ye, kamu sermayeli bankaların öz kaynakları da aynı dönemde %16,4 artarak 16,6 milyar YTL ye ulaşmış; kamu sermayeli bankalar 2005 yılında sektörden %28,1 pay almalarına karşın, bu pay, öz kaynaklar açısından 2006 yılında %28,7 olarak gerçekleşmiştir. Sektörün toplam mevduatı, bir önceki yıla oranla 2006 yılında %27,9 oranında 68,2 milyar YTL artarak 312,8 milyar YTL ye ulaşmış; kamu sermayeli bankaların mevduatı da aynı dönemde %18,6 oranında 13,6 milyar YTL ile 86,8 milyar YTL olması nedeniyle, sektörden alınan pay 2,2 puan düşerek %27,7 olmuştur. Bankacılık sektörünün kredileri, bir önceki yıla nazaran %46,7 oranında, kamu sermayeli bankaların kredileri de %39,2 oranında artması nedeniyle, kamu sermayeli bankaların sektörden aldıkları toplam kredi payı, %17,5 den %16,6 ya inmiştir. Toplam kredilerin aktif içindeki payı, tüm sektörde 2005 yılında %38,9 iken; 2006 yılında %45 e yükselmiş, kamu sermayeli bankalarda ise %26,2 den %31,3 e yükselmiştir. Diğer yandan, sektörde mevduatın krediye dönüşüm oranı 2005 yılında %60,8, 2006 yılında %69,7; kamu sermayeli bankalarda ise, sırasıyla bu oran %35,5 ve %41,7 olarak gerçekleşmiştir. Menkul değerlerin aktif içindeki payı sektörde %38,5 iken, 2006 yılında %34,7 ye inmiş; kamu sermayeli bankalarda ise bu gerçekleşme %57,5 ve %53,9 olarak sağlanmıştır. Mevduat: Kamu sermayeli mevduat bankalarının (T.C. Ziraat Bankası, T. Halk Bankası) türleri itibariyle mevduatının mevduat bankaları (sektör mevduatı) içindeki yeri, TBB verilerine göre önceki yıllarla karşılaştırmalı olarak aşağıdaki 55 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 125

131 Çizelge : 55 - Türkiye'de faaliyette bulunan tüm bankalar ve kamu sermayeli bankaların mevduatı (Bin YTL) Mevduat türü Tüm Kamu Payı Tüm Kamu Payı Tüm Kamu Payı Tüm Kamu Payı Tüm Kamu Payı bankalar sermayeli % bankalar sermayeli % bankalar sermayeli % bankalar sermayeli % bankalar sermayeli % bankalar bankalar bankalar bankalar bankalar Tasarruf mevduatı , , , , ,5 Resmi kuruluşlar , , , , ,0 Ticari kuruluşlar , , , , ,4 Bankalar mevduatı , , , , ,6 Döviz tevdiat , , , , ,8 Diğer mevduat , , , , ,6 Altın depo h Reseskontlar Toplam , , , , ,0 126

132 2006 yılında tasarruf mevduatı sektörde %29,6 oranında 25,4 milyar YTL artışla 111,3 milyar YTL ye ulaşmış; kamu sermayeli bankalarındaki bu artış, %14,9 oranında 5,4 milyar YTL ile 42,0 milyar YTL olarak sonuçlanmıştır. Sektörde ticari kuruluşlar mevduatı 2006 yılında sektörde %13 oranında ve 4,5 milyar YTL artışla 39,5 milyar YTL, kamu sermayeli bankaların ticari mevduatı ise, %7,8 oranında 576,3 milyon YTL artışla 8,0 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Kamu sermayeli bankaların 2005 yılındaki sektör ticari mevduatından aldığı pay %21,3 iken, 2006 yılında bu pay %20,3 e inmiştir. Kamu sermayeli bankalar, sektörden en büyük payı % 69,2 oranında resmi kuruluşlar mevduatından sağlamıştır. Döviz Tevdiat hesapları 2006 yılında sektörde %37,2; kamu sermayeli bankalarda %32 oranında artmış, kamu sermayeli bankaların sektör döviz tevdiatından aldıkları pay %17,7 den %17 ye inmiştir. Sektörde; toplam mevduatın %17 si vadesiz hesaplarda, kamu sermayeli bankalarda ise %16,1 i vadesiz hesaplarda tutulmuş; kamu sermayeli bankaların vadesiz mevduattan aldıkları pay 53,1 milyar YTL ile %26,3 olarak gerçekleşmiştir. Sektör reeskontlu mevduat rakamları dikkate alınarak; kamu sermayeli bankaların sektör toplam mevduatından aldıkları pay 2005 yılında %29,9 iken, 2006 yılında bu pay %27,7 ye inmiştir. Krediler: Kamu sermayeli bankaların 2006 yılı toplam kredilerinin dönemine ilişkin değerleri banka grupları itibariyle 56 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 127

133 Çizelge : 56 - Türkiye'de faaliyette bulunan tüm bankalar ve kamu sermayeli bankalar tarafından kullandırılan krediler. (Bin YTL) Kredi türü Tüm Kamu Payı Tüm Kamu Payı Tüm Kamu Payı Tüm Kamu Payı Tüm Kamu Payı bankalar sermayeli % bankalar sermayeli % bankalar sermayeli % bankalar sermayeli % bankalar sermayeli % bankalar bankalar bankalar bankalar bankalar Krediler : 1-Mevduat-ticaret bankaları : a) Seyyal krediler , , , , ,9 b) Takipteki krediler (brüt) , , , , ,6 c) Özel karşılıklar (-) , , , , ,3 d) Net takipteki krd , , , , ,2 Toplam (1) , , , , ,9 2-Kalkınma ve yatırım bankaları : a) Seyyal krediler , , , , ,7 b) Takipteki krediler(brüt) , , , , ,8 c) Özel karşılıklar (-) , , , , ,0 d) Net takipteki krd , , , Toplam (2) , , , , ,6 Genel toplam , , , , ,6 128

134 Tüm bankacılık sektörünün toplam kredileri, bir önceki yıla nazaran 2006 yılında %46,7 oranında artarak 218,0 milyar YTL ye ulaşırken, kamu sermayeli bankaların kredileri aynı dönemde %39,2 oranında artarak 36,2 milyar YTL ye ulaşmıştır. Sektörün toplam kredileri 2005 yılında aktifin %38,9unu oluştururken, kamu sermayeli bankaların kredileri de aktifin %26,2sini oluşturmuş; 2006 yılında da bankacılık sektörünün kredileri 218,0 milyar YTL ye ulaşması nedeniyle aktifin %45 ini, kamu sermayeli bankaların kredileri ise, aktifin %31,3 ünü oluşturmuştur. Kamu sermayeli bankaların toplam kredileri, 2005 yılında sektörün %17,5ini oluştururken, 2006 yılında bu oran %16,6 olarak gerçekleşmiştir. Kamu sermayeli mevduat bankalarının 2005 yılında kullandırdıkları krediler, tüm mevduat bankaları sektör kredileri içinde %14,2 oranında yer alırken, bu oran 2006 yılında %13,9 a düşmüştür. Diğer yandan, kamu sermayeli kalkınma ve yatırım bankalarının 2005 yılındaki kredileri, sektör kalkınma ve yatırım bankaları içinde %76,7 oranında yer alırken, bu oran 2006 yılında %72,6 olarak gerçekleşmiştir yılında mevduat bankalarının brüt takipteki kredilerinin, sektör takipteki kredileri içinde %21,9 oranında yer alırken, 2006 yılında bu oran %17,6 ya inmiştir. Ancak, kamu sermayeli kalkınma ve yatırım bankalarının 2005 yılındaki brüt takipteki kredilerin sektördeki yeri %50 düzeyinde seyrederken, bu oran 2006 yılında %61,8 e yükselmiştir. ba) Mevduat ve ticaret bankaları : -T.C. Ziraat Bankası A.Ş. : 1863 yılında kurulan ve daha sonra Menafi Sandığı adı altında faaliyet gösteren ve 1888 yılından itibaren T.C Ziraat Bankası olarak faaliyetini sürdüren Banka nın asıl amacı; tarım kesimine finansal destek sağlamaktır. 233 sayılı KHK hükümlerine tabi olan Banka nın Ana Statüsü, 1984 yılında yürürlüğe girmiştir. Bu ana statüye göre Banka nın amacı; tarım kesimine finansal destek sağlamak ve her türlü bankacılık işlemlerini yapmaktır yılına kadar bankacılık faaliyetlerini yukarıda belirtilen düzenlemeler ışığında gerçekleştiren Banka nın yeniden yapılandırılarak özelleştirilmesine ilişkin olarak, tarih, sayılı Resmi Gazetede; Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası Anonim Şirketi ve Türkiye Emlak Bankası Anonim Şirketi hakkında tarih ve 4603 Sayılı Kanun yayınlanmıştır sayılı Kanun un 1 inci maddesinde aynen; T.C. Ziraat Bankası, T.Halk Bankası ve T.Emlak Bankası A.Ş. nin çağdaş bankacılığın ve uluslararası rekabetin gereklerine göre çalışmalarını ve özelleştirmeye hazırlanmalarını sağlayacak şekilde yeniden yapılandırılmaları ile hisse satışlarına ilişkin düzenlemelerin ve hisselerin tamamına kadarının özel hukuk hükümlerine tabi gerçek ve tüzel kişilere satışının gerçekleştirilmesidir denilmektedir sayılı Kanun gereğince hazırlanan Ana Sözleşme, tarihinde toplanan Genel Kurul da kabul edilerek yürürlüğe girmiştir. Ana Sözleşme nin 4 üncü maddesinde Banka nın amacının mevduat kabulü dahil her türlü bankacılık faaliyetlerini yürütmek şeklinde belirlenmiş ve banka ticari bir banka hüviyetine girmiştir. Tarihi fonksiyonunun halen güncelliğini koruduğu göz önüne alınarak, Banka nın yeni Ana sözleşmesine eklenen geçici madde ile, kamu 129

135 hisseleri yüzde ellinin altına düşünceye kadar Banka nın zirai kredilendirme faaliyetleri, uğraşı konuları münhasıran küçük ve orta tarımsal işletmelerin işletilmesinden ibaret üreticilere doğrudan ve/veya tarım kredi kooperatifleri aracılığı ile açacağı kredilerle sınırlı olmak ve faiz oranları Banka kaynak maliyetinin altında olmamak kaydıyla devam edeceği kararlaştırılmıştır tarihinde yapılan 2003 yılı Olağan Genel Kurul kararı ile Halkbank ve Ziraat Bankası için 4603 sayılı Kanun kapsamında oluşturulan Ortak Yönetim Kurulu uygulamasına son verilmiştir. Banka Yönetim Kurulu nun tarih 15/219 sayılı kararı ile, Banka nın makro stratejileri ve yılları bütçe hedeflerinin sürdürülebilir bir yapı çerçevesinde özelleştirme sürecine etkin bir şekilde hazırlanabilmesi için, 5 yılı kapsayan hedefleri belirlenmiştir yılsonu itibariyle 1137 si yurtiçi, 9 u yurtdışı olmak üzere toplam 1146 şubesi bulunan Banka nın, 2005 yılsonu itibariyle olan personel sayısı, yıl içinde 1243 kişinin Banka dan ayrılması, 1555 kişinin de işe başlaması sonucu yılsonu personel sayısı adede yükselmiştir. Banka nın önemli bilanço değerlerinin, sektör bankaları ile karşılaştırmalı değerlerine aşağıdaki 57 sayılı çizelgede yer verilmiştir. Çizelge:57- Ziraat Bankasına ait bilanço değerleri (Bin YTL) Son iki yıl farkı Türü Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL % 1- Öz kaynaklar a) Diğer mev.-tic.banka b) T.C. Ziraat Bankası ,7 Toplam (1) Mevduat a) Diğer mev.-tic.banka ,5 b) T.C. Ziraat Bankası ,4 Toplam (2) ,9 3- Krediler a) Diğer mev.-tic.banka ,1 b) T.C. Ziraat Bankası ,9 Toplam (3) ,8 4- Menkul değerler a) Diğer mev.-tic.banka ,7 b) T.C. Ziraat Bankası Toplam (4) Toplam aktif a) Diğer mev.-tic.banka ,6 b) T.C. Ziraat Bankası ,6 Toplam (5) ,3 6- Dönem net karı a) Diğer mev.-tic.banka ,6 b) T.C. Ziraat Bankası ,7 Toplam (6) ,4 Çizelgede; mevduat bankalarının toplam mevduatından reeskontları ayrıştırılamadığı için, Ziraat Bankası nın mevduatı da reeskontlu olarak alınmıştır. Banka nın reeskontsuz 2005 mevduatı 51,8 milyar YTL, 2006 mevduatı 59,2 milyar YTL dir. 130

136 Banka nın öz kaynakları 2005 yılına nazaran 2006 yılında %12,7 oranında artmış, bu artış diğer mevduat bankalarında %13 oranında gerçekleşmiştir yılında reeskontlu olarak 52,1 milyar YTL, reeskontsuz olarak 51,8 milyar YTL olan toplam mevduat; 2006 yılında sırasıyla 59,7 milyar YTL ve 59,1 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Bir önceki yıla nazaran net mevduat artışı %14,2 oranında ve 7,4 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde sektör mevduat bankalarındaki artış, %27,9 oranında gerçekleşmiştir. Mevduat bankalarına ait toplam krediler, 2005 yılında 140,8 milyar YTL iken, 2006 yılında %47,8 oranında ve 67,3 milyar YTL tutarında artışla 208,2 milyar YTL ye ulaşmıştır. Banka nın toplam kredileri ise, 2005 yılında 13,7 milyar YTL iken, 2006 yılında %26,9 oranında artışla 17,4 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Seyyal krediler; 13,6 milyar YTL den 2006 yılında 17,3 milyar YTL ye, brüt takipteki krediler de 314,2 milyon YTL den 319,8 milyon YTL ye ulaşmıştır. Vadeye kadar elde tutulacak yatırım, satılmaya hazır finansal varlıklar ve alım satım amaçlı finansal varlıklardan oluşturulan menkul değerler, 2005 yılında 38,8 milyar YTL iken, 2006 yılında %13 oranında 5,0 milyar YTL artışla 43,9 milyar YTL ye ulaşmıştır. Menkul Değerler, 2005 yılında aktifin %60,3 ünü, 2006 yılında da %61 ini oluşturmuştur. Bu oran mevduat bankaları sektöründe ifade edilen kalemlerle 2005 yılında %39,2, 2006 yılında %35,4 olarak gerçekleşmiştir. Mevduat bankalarının aktifi, bir önceki yıla nazaran 2006 yılında %27,3 oranında artmış; bu artış Banka da %11,6 olarak gerçekleşmiştir. Sektörün net dönem karı bir önceki yıla nazaran 2006 yılında %55,4 oranında, Ziraat Bankası nın ise %13,7 oranında artmış; Banka 2006 yılında sektör net dönem kârının %20,5 ini bünyesinde muhafaza etmiştir. TBB verilerine göre, T.C. Ziraat Bankası nın döneminde mevduat bankaları içindeki yerini gösterir seçilmiş performans verileri 58 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 131

137 Çizelge:58- T.C.Ziraat Bankasına ait rasyolar Rasyolar Mevduat bankaları T.C.Ziraat Bankası A.Ş Öz kaynaklar / toplam aktif 11,2 13,1 13,8 12,1 10, ,5 8,9 9,1 9,2 T.Krediler / toplam aktif 24,8 26,5 32,5 38,2 44,3 12,6 11, ,3 24,2 Takiptekiler (net)/t.krediler 7,3 1,5 0,8 0,5 0,4 14,7 1,2 0,7 0,4 0,4 Menkul değerler / t.aktif 42 44,2 41,4 39,2 35,4 54,7 60,3 63,2 60,3 61 Likit aktifler / t.aktifler 34,8 39,5 37,9 43, ,7 34,4 34,1 42,3 50 Dönem net kârı / t.aktifler 0,9 2,2 2,1 1,8 2,2 0,4 2,3 2,7 2,9 2,9 Dönem net kârı / öz kaynaklar 8,3 16, ,8 20,3 3,8 18,4 30,3 31,9 31,6 Grup payı : Toplam kaynaklar (T.aktifler) ,5 19,5 19,3 17,5 15,3 Toplam krediler ,5 8,7 9,5 9,7 8,3 Toplam mevduat , ,3 19,6 Sermaye yeterlilik standart oranı mevduat bankalarında 2006 yılında, %19,8 olarak gerçekleşmesine karşın, Banka da bu oran % 39,5 olarak gerçekleşmiştir. Banka nın 2005 yılı öz kaynaklarının aktifler içindeki payı %9,1 iken, 2006 yılında %9,2 ye yükselmiştir. Öz kaynak karlılığı sektörde 2006 yılında % 20,3 olarak gerçekleşmesine karşın, Banka da 11,3 puan fazlasıyla %31,6 olarak gerçekleşmiştir. Ziraat Bankası nın net dönem karı bir önceki yıla göre % 13,7 oranında artarak, 2006 yılında bin YTL olarak sonuçlanmıştır. Neticede, Banka nın sektör toplam kaynaklarından aldığı pay 2005 yılında %17,5 iken, 2006 yılında %15,3 e; benzer şekilde toplam kredilerden aldığı grup payı da %9,7 den %8,3 e inmiştir. Banka nın faaliyetlerini daha olumlu ve verimli bir şekilde sürdürebilmesi için; yılında başlatılan sübvansiyonlu kredi uygulamalarının etkisiyle son yıllarda artan tarımsal kredilerin daha da yükseltilerek, ülke ekonomisinde önemini koruyan tarım sektörüne olan desteğin sürdürülmesi, -Banka nın toplam kredilerinin artırılarak sektördeki payının yükseltilmesi yanında, takipteki alacaklarının tahsili yönünde çabaların devam ettirilmesi, -Kârlılığın büyük ölçüde görev zararları için Banka ya verilen DİBS lerin faiz gelirlerinden oluştuğu dikkate alınarak, karlılığın kredilerden ve banka hizmet gelirlerinden elde edilecek gelirlere dayandırılması, -Organizasyon yapılarının sık sık değiştirilmesinin sağlıklı ve istikrarlı bir yönetim yapısının oluşumuna zarar verdiği dikkate alınarak, zorunlu olmadıkça organizasyon değişikliklerine gidilmemesi, gerekmektedir. -T. Halk Bankası A.Ş. : tarih ve 2284 sayılı Halk Bankası ve Halk Sandıkları Kanun u ile kurulması öngörülen, 1938/3331 sayılı Kanun la da sermayesine Hazine nin iştirakiyle 1938 yılında Halk Bankası adıyla faaliyetine devam eden Banka nın amacı, çağdaş bankacılığın gerektirdiği çalışma (%) 132

138 düzeni içinde ülkenin tasarruf birikimine katkıda bulunmak, esnaf, zanaatkar, küçük ve orta ölçekli sanayi kuruluşlarını kredilendirmek ve diğer her türlü kredi ve bankacılık hizmetlerini yapmak olarak belirlenmiş, 2000 yılında ise 4603 ve 4684 sayılı Kanun lara istinaden Ana Sözleşme de Banka nın amacı; mevduat kabulü dahil her türlü bankacılık faaliyetlerini yürütmek olarak belirtilmiş ve geçici madde ile kamu hisseleri % 50 nin altına düşünceye kadar, Banka nın esnaf ve zanaatkarlar ile küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerini kredilendirme faaliyetlerini doğrudan ve/veya Esnaf ve Zanaatkarlar Kredi Kooperatifleri aracılığı ile açacağı kredilerle sınırlı olmak ve faiz oranları Banka kaynak maliyetlerinin altında olmamak kaydıyla devam edeceği belirtilmiştir tarih ve 4603 sayılı Kanun la T.C.Ziraat Bankası A.Ş. ve T.Halk Bankası A.Ş. mali ve operasyonel olarak yeniden yapılandırılmış, bu Kanun un uygulanması kapsamında tasfiye edilen T.Emlak Bankası nın 96 şubesi ve 2116 personeli Halkbank a devredilmiştir. Hisseleri ve yönetimi Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu na devredilen Pamukbank ın Halkbank a devrini öngören tarih ve 5230 sayılı Kanun kapsamında yürütülen devir işlemi tarihinde tamamlanmıştır. Bu kapsamda Pamukbank ın 180 adet şubesi, 3785 personeli ve trilyon lirası menkul değer, 447 milyon lirası kredi, 795 trilyon lirası diğer kalemlere ait olmak üzere toplam 6245 trilyon liralık aktifi ve trilyon lirası mevduat, trilyon lirası diğer kalemlere ait olan trilyon liralık pasifi Halkbank a devredilmiştir. Pamukbank tan devir alınan trilyon liralık menkul değerlerin trilyon liralık bölümü 5230 sayılı Kanun kapsamında hesaplanan Pamukbank ın öz kaynak açığına aittir tarihinde yapılan 2003 yılı Olağan Genel Kurul kararı ile, Halkbank ve Ziraat Bankası için 4603 sayılı Kanun un uygulama kapsamında oluşturulan Ortak Yönetim Kurulu uygulamasına son verilmiştir sayılı Yasa uyarınca kamu bankalarının yeniden yapılandırılmaları, finansal ve operasyonel olarak devam etmiş; bankaların özelleştirilmeleri ile ilgili hisse satış işlemleri 4603 Sayılı Kanun da öngörülen üç yıllık sürenin sonu olan 2003 yılsonunda bitirilememesi nedeniyle, üç yıllık süre 5230 Sayılı Kanun la 5 yıla çıkarılmış, 5572 sayılı Kanun la da 10 yıla çıkarılmıştır. Banka nın, Özelleştirme Yüksek Kurulu nun 2007/08 tarih ve sayılı kararı ile hisselerinin %25 sine kadar kısmının halka arz suretiyle özelleştirilmesine karar verilmiş; ana sözleşme değişikliği gerçekleştirilerek Mayıs 2007 tarihi itibariyle halka arz işlemleri tamamlanmış ve sermayesinin %24,98 i halka açılarak satılmıştır. Banka nın 2005 yılsonu itibariyle 554 şubesi bulunmakta iken, 2006 yılsonu itibariyle bu sayı yurtdışı şubeler dahil 588 adede ulaşmış; 2005 yılsonu itibariyle olan personel sayısı da, 2006 yılsonu itibariyle adede ulaşmıştır. Banka nın önemli bilanço kalemlerinin eşdeğer sektör (mevduat bankaları) değerleri ile karşılaştırmalarını içeren bilgileri 59 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 133

139 Çizelge:59- T.Halk Bankası'na ait bilanço değerleri Türü 1- Öz kaynaklar Son iki yıl farkı Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL % a) Diğer mev-tic banka ,9 b) T. Halk Bankası ,6 2- Mevduat Toplam (1) a) Diğer mev-tic banka ,8 b) T. Halk Bankası ,8 3- Krediler Toplam (2) ,9 a) Diğer mev-tic banka ,1 b) T. Halk Bankası Menkul değerler Toplam (3) ,8 a) Diğer mev-tic banka ,6 b) T. Halk Bankası ,2 5- Toplam aktif Toplam (4) a) Diğer mev-tic banka ,2 b) T. Halk Bankası ,2 6- Dönem net karı Toplam (5) ,3 a) Diğer mev-tic banka ( ) ,3 b) T. Halk Bankası ( ) ,9 Toplam (6) ( ) ,4 Çizelgede Mevduat bankalarının toplam mevduatından reeskontları ayrıştırılamadığı için, Halk Bankası nın mevduatı da reeskontlu olarak alınmıştır. Banka nın reeskontsuz 2005 mevduatı 20,9 milyar YTL, 2006 mevduatı 26,9 milyar YTL dir. Halk Bankası nın öz kaynakları, 2005 yılına nazaran 2006 yılında %14,6 oranında 480,6 milyon YTL artmıştır. Aynı dönemde sektörün öz kaynak artış oranı %13 olmuştur. Reeskontlu olarak 2005 yılında 21,2 milyar YTL, reeskontsuz olarak 20,9 milyar YTL olan toplam mevduat, 2006 yılında sırasıyla 27,2 milyar YTL, 26,9 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Banka da bir önceki yıla nazaran 2006 yılında net mevduat artışı, %28,8 oranında ve 6,0 milyar YTL olmuştur. Aynı dönemde sektör mevduat bankalarındaki artış %27,9 oranında gerçekleşmiştir. Mevduat bankalarına ait toplam krediler, 2005 yılında 140,8 milyar YTL den %47,8 oranında 67,3 milyar YTL artışla 208,1 milyar YTL ye yükselirken, Halk Bankası toplam kredileri 6,3 milyar YTL den %84,0 oranında 5,3 milyar YTL artışla 11,6 milyar YTL ye ulaşmıştır. Banka nın seyyal kredileri 6,3 milyar YTL den, 2006 yılında 11,6 milyar YTL ye ulaşmış, brüt takipteki kredileri de 1,2 milyar YTL den 1,1 milyar YTL ye düşmüştür. Ancak, brüt takipteki kredilerin toplam kredilere oranı sektörde %3,8 olmasına karşın, Halk Bankası nda bu oran %9,3 olarak gerçekleşmiştir. 134

140 Vadeye kadar elde tutulacak yatırım, satılmaya hazır finansal varlıklar ve alım satım amaçlı finansal varlıklardan oluşturulan menkul değerler, 2005 yılında 17,6 milyar YTL den %3,2 oranında artışla 18,1 milyar YTL ye ulaşmıştır. Belirtilen Menkul değerler 2005 yılında aktifin %65,4 ünü oluştururken, 2006 yılında %52,7 sini oluşturmuştur. Mevduat bankalarının aktifi bir önceki yıla nazaran 2006 yılında %27,3 oranında artmış; bu artış Halk Bankası nda %28,2 olarak gerçekleşmiştir. Sektörün net dönem kârı, 2006 yılında bin YTL; Banka nın net dönem kârı da bin YTL olarak gerçekleşmiş, Banka sektör kârının %8,4 ünü elde etmiştir. TBB verilerine göre T.Halk Bankası nın mevduat bankaları içindeki konumunu gösterir seçilmiş performans verilerinden bazıları aşağıda belirtilmiştir. Çizelge:60- T.Halk Bankasına ait rasyolar (%) Rasyolar Mevduat-ticaret bankaları T. Halk Bankası Öz kaynak/toplam aktif 9,1 11,2 13,1 13,8 12,1 10,7 6,1 10,5 13,3 11,7 12,3 11 T.kredi/ toplam aktif 24,5 24,8 26,5 32,5 38,2 44,3 7,6 6, ,9 23,6 33,8 Takip. kredi(net)/t.kredi 18,6 7,3 1,5 0,8 0,5 0,4 0,5 0,7 1,3 1 0,3 0,1 Menkul değerler/t.aktif 35, ,2 41,4 39,2 35,4 68,8 77,4 65,5 66,9 65,4 52,7 Likit aktifler / t.aktifler 31,5 34,8 39,5 37,9 43, ,2 6,9 16 9,6 21,5 30,5 Dönem net karı/t.aktifler (5,7) 0,9 2,2 2,1 1,8 2,2 (5,8) 3,4 2,5 2,1 2,1 2,5 Dön. net karı/öz kaynak (63) 8,3 16, ,8 20,3 (95,6) 32,5 18,9 17,5 16,8 22,8 Grup payı : Toplam kaynak(aktif) ,8 8,6 8 8,7 7,3 7,3 Toplam krediler ,4 4 4,5 4,5 5,6 Toplam mevduat ,1 8 8,6 9,9 8,6 8,7 Sermaye yeterlilik standart oranı, 2006 yılında mevduat bankalarında %19,8 olarak gerçekleşmiş; Halk Bankası nda bu oran 12,2 puan fazlasıyla %32 olarak gerçekleşmiştir. Banka nın 2005 yılı öz kaynaklarının aktif içindeki payı %12,3 iken, bu oran 2006 yılında %11 e gerilemiş, öz kaynak karlılığı da 2005 yılında %16,8 iken, 2006 yılında %22,8 e yükselmiştir. Sektördeki karlılık, 2006 yılında %20,3 düzeyinde seyretmiştir. Banka nın toplam kredilerinin toplam aktife oranı, 2005 yılında %23,6 iken; bu oran 2006 yılında %33,8 e yükselmiştir. Banka toplam kredilerde 2005 yılında %4,5 oranında grup payına sahipken, 2006 yılında bu pay %5,6 ya yükselmiş; toplam kaynaklardaki grup payında ise herhangi bir değişiklik olmamıştır. Banka nın verimliliğinin ve karlılığının artırılabilmesi için; -Gerek Banka nın tarihi işlevi olan esnaf, sanatkar ve KOBİ lerin kredilendirilmesi, gerekse 4603 sayılı Kanun la kazandırılan ticari banka niteliği doğrultusundaki faaliyetleri geliştirilerek, toplam kredilerin daha da artırılması ve sektör kredileri içindeki payının yükseltilmesine çalışılması, -Yapılan tahsilatlara rağmen, mer i kredilerden geçişler nedeniyle sektör ortalamalarına göre yüksek düzeyde bulunan takipteki kredilerle ilgili takiplerin etkin bir şekilde sürdürülmesi, gerekmektedir. 135

141 -Tasfiye Halinde Türkiye Emlak Bankası A.Ş.: Dar gelirli vatandaşlara konut edindirmek için orta ve uzun vadeli kredi kullandırmak üzere 1926 yılında kurulan T. Emlak Bankası A.Ş tarihinde Anadolu Bankası A.Ş. ile birleşmesiyle idare merkezi İstanbul a taşınmıştır. Banka nın, 4603 sayılı Kanun la, T.C. Ziraat Bankası ve T. Halk Bankası A.Ş. ile birlikte, önce bu bankaların rekabet koşullarına göre yeniden yapılandırılması ve 3 yıl içinde özelleştirilmesi karara bağlanmıştır tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan tarih ve 4684 sayılı Kanun la; 4603 sayılı Kanun da önemli değişiklik yapılmış, T. Emlak Bankası A.Ş. nin yeniden yapılandırma çalışmaları sürecinde, Banka nın her türlü bankacılık hizmetleri ile bankacılık iş ve işlemlerinden ve bankalara olan yükümlülüklerinden doğan taahhütleri ve bankacılıkla ilgili sabit kıymetler dahil, kanuni takibe intikal etmiş alacaklar ile tarih ve 2001/2202 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı nın 1 inci maddesi ile devri öngörülen Türkiye Emlak Bankası A.Ş. nin varlıkları hariç tüm aktifleri, bankaların yönetim kurullarının kendi aralarında düzenleyecekleri protokol doğrultusunda, protokole konu bütün hak, alacak ve borçlar, alacaklıların rızası veya sair herhangi bir işleme gerek kalmaksızın, Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası Anonim Şirketi ne veya Türkiye Halk Bankası Anonim Şirketi ne devredileceği, söz konusu işlemlere ilişkin olarak Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu nun uygun görüşünün alınacağı ifade edilerek, devir işlemlerinin tamamlanmasını takiben, Türkiye Emlak Bankası Anonim Şirketi nin bankacılık işlemleri yapma ve mevduat kabul etme yetkisi sona ererek tasfiye haline gireceği, Banka nın tasfiyesinin Banka Genel Kurulu nca belirlenecek üç kişiden oluşan Tasfiye Kurulu nca genel hükümlere göre yürütüleceği belirtilmiştir. Tasfiye Halindeki Türkiye Emlak Bankası A.Ş. Yönetim Kurulu tarih ve 28/240 sayılı kararı ile; 4684 sayılı Kanunu nun 2inci maddesi ile 4603 sayılı Kanun a eklenen geçici 3üncü maddesi gereğince devir işlemlerinin protokol doğrultusunda tamamlandığı, Türkiye Emlak Bankası A.Ş. nin bankacılık işlemleri yapma ve mevduat kabul etme yetkisinin sona erdiği, Kanun gereği Banka nın TTK nun 434/2 inci maddesi gereğince infisah ettiği belirtilerek, tasfiye halinin ticaret siciline tesciline karar verilmiş, karar tarih ve 5348 sayılı Ticaret Sicil Gazetesi nde yayınlanmıştır. Tasfiye Halinde T.Emlak Bankası nın tarihli olağan Genel Kurul Kararı ile, Ana sözleşmesi revize edilmiş ve 4üncü maddesinde amacının, Tasfiye işlemleri sonucunda Banka nın varlığına terkin suretiyle son vermek, konusunun ise; tasfiye süresiyle sınırlı olmak üzere mevcut menkulleri ve borç tasfiyesi amacıyla edinilen gayrimenkulleri paraya çevirmek, Banka nın alacaklarını tahsil etmek, Banka nın borç ve taahhütlerini yerine getirmek, Banka nın taraf olduğu hukuki işlemleri takip ederek sonuçlandırmak ve tasfiye ile ilgili her türlü işlemleri yapmak şeklinde belirlenmiştir. Banka, TBMM KİT Komisyonu nun /40 sayılı kararı ile YDK ca denetlenmektedir sayılı yasa ile bankacılık yapma yetkisi tarihinden itibaren sona erdirilen ve tasfiye sürecine giren Banka nın, dönemine ilişkin bilgiler 61 sayılı çizelgede belirtilmiştir. 136

142 Çizelge:61- TH T. Emlak Bankasına ait veriler (Bin YTL) Son iki yıl farkı Veriler Bin YTL % Öz kaynaklar (37.546) ,8 Hazineye borçlar ( ) (7,5) Brüt takipteki krediler (6.222) (10,6) Özel karşılık Takipteki krediler( net) (6.224) (0,6) Varlık ve kaynaklar (98.867) (3,9) tarihinden itibaren tasfiye sürecine giren Tasfiye Halinde T. Emlak Bankası A.Ş.; 2005 yılı faaliyetlerini 108,8 milyon YTL karla sonuçlandırarak öz kaynaklarını 195,0 milyon YTL ye yükseltilmiştir yılında ise dönem karı 77,7 milyon YTL olarak gerçekleşmiş ve 2006 yılı öz kaynakları 272,7 milyon YTL ye ulaşmıştır yılsonu itibariyle 2,4 milyar YTL ye ulaşan toplam aktiflerinin %54,4 ü menkul değerlerde bulunan Banka nın kredi alacakları, aktifin %34,9 unu teşkil etmektedir. Banka nın brüt takipteki kredileri bir önceki yıla nazaran 170,8 milyon YTL azalışla 945,6 milyon YTL ye inmiş; 2006 yılsonu itibariyle net takipteki kredileri 707,0 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir tarihinden itibaren bankacılık işlemleri yapma yetkisi bulunmayan ve tasfiye sürecine giren Banka nın takipteki kredilerinin biran önce tahsil ve tasfiyesi gerekmektedir. bb) Kalkınma ve yatırım bankaları: TBB verileri çerçevesinde 2006 yıl sonu itibariyle, 3 ü kamu sermayeli 10 u özel sermayeli olmak üzere 13 adet mevduat kabul etmeyen kamu sermayeli kalkınma ve yatırım bankası mevcuttur. Kamu sermayeli bankalardan İller Bankası yerel yönetimleri, Türk Eximbank ihracatı, T. Kalkınma Bankası ise turizm ve sanayi sektörünü finanse etmektedir. Kalkınma ve yatırım bankalarının dönemine ilişkin tüm bankacılık sektörü içindeki yeri, 62 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 137

143 Çizelge : 62 - Kalkınma ve yatırım bankalarının sektör içindeki payı. (Bin YTL) Bankacılık sektörü Kalkınma ve yatırım bankaları Türü % 2003 % 2004 % 2005 % 2006 % Öz kaynaklar , ,1 Krediler , , ,5 Menkul değerler , , , ,1 Varlık ve kaynaklar , , , , ,2 138

144 Kalkınma ve yatırım bankalarının öz kaynakları 2006 yılında bir önceki yıla nazaran %21,4 oranında, tüm bankacılık sektörünün öz kaynakları da aynı dönemde %14 oranında artmış ve neticede kalkınma ve yatırım bankalarının öz kaynaklar itibariyle tüm bankacılık sektöründen aldığı pay, %12,3 den %13,1 e yükselmiştir. Kalkınma ve yatırım bankaları varlık ve kaynaklar itibariyle tüm bankacılık sektörü aktifinin %3,4 ünü oluştururken, 2006 yılında bu oran %3,2 ye düşmüştür. Kalkınma ve yatırım bankalarının toplam kredileri, bir önceki yıla nazaran %26,6 oranında, tüm bankacılık sektörünün toplam kredileri de %46,7 oranında artmış; bu nedenle kalkınma ve yatırım bankalarının toplam krediler itibariyle tüm sektörden aldığı pay, 2006 yılında %5,2 den %4,5 e inmiştir. YDK tarafından denetlenen 3 kalkınma ve yatırım bankasının ayrıntılı bilgilerine aşağıda yer verilmiştir. -İller Bankası : 1933 yılında kurulan ve Belediyeler Bankası nın devamı olan İller Bankası, tarih ve 4749 sayılı Kanun la kurulmuştur. İller Bankası yasalarla kendisine aktarılan fon ve kaynaklar ile, yıllık yatırım programında yer alan altyapı yatırımları ve belediyelere gelir getirici nitelikteki üst yapı yatırımlarının gerçekleştirilmesinde görevlendirilmiştir Sayılı Belediyeler ve İl Özel İdareleri ne Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Pay Verilmesi Hakkındaki Kanun gereğince, genel bütçe vergi gelirleri hasılatından ayrılan ve Banka ya aktarılan payların belediyelere kullandırılması İller Bankası nca yürütülmektedir. Yatırımlarla ilgili Banka ya intikal ettirilen fonlar, yurtdışından temin edilerek Banka ya devredilen krediler, yurtiçi bankalardan sağlanan krediler ve banka öz kaynakları ile yatırımlar, yerel yönetimlerin finansmanını sağlamaktadır. Yönetim ve denetim açısından 4759 sayılı Kuruluş Kanun u ve 3346 sayılı Kanun a tabi olan Banka, doğrudan TBMM nin denetimi altındadır. TBMM KİT Komisyonu nun tarih ve 1485/30 sayılı yazıları üzerine Başbakanlığın tarih ve 24/627(153) sayılı yazıları gereğince, Banka nın sürekli olarak denetim görevi Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu na verilmiştir Sayılı Belediye ve İl Özel İdarelerine Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Pay Verilmesi Hakkındaki Kanun gereğince, genel bütçe vergi gelirleri tahsilatı üzerinden belediyelere % 6, İl Özel İdareleri ne % 1,12 pay verilmektedir. Kuruluş kanunu çerçevesinde faaliyetleri kanunlarla kendisine aktarılan fon ve kaynakları yerel yönetimlere aktarmak ve bu görevi yerine getirirken yerel yönetimlere kısa ve uzun vadeli kredi kullandırmakla sınırlı olan İller Bankası nın, dönemine ilişkin kalkınma ve yatırım bankaları içindeki payı 63 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 139

145 Çizelge :63 İller Bankası'nın kalkınma ve yatırım bankaları içindeki payı (Bin YTL) Kalkınma ve yatırım bankaları İller Bankası Türü % 2003 % 2004 % 2005 % 2006 % Öz kaynaklar Krediler Menkul değerler , , , Varlık ve kaynaklar

146 Kalkınma ve yatırım bankalarının öz kaynakları 2006 yılında %21,4 oranında, İller Bankası nın öz kaynakları da 2006 yılında %25,1 oranında artmış; İller Bankası nın öz kaynaklar itibariyle sektörden aldığı pay 2005 yılında %43,9 iken, 2006 yılında %45,3 e yükselmiştir. Kalkınma ve yatırım bankalarının toplam kredileri, bir önceki yıla nazaran 2006 yılında %25,6 oranında artmış; İller Bankası nın toplam kredileri de 2006 yılında %26,5 oranında artmış, Banka nın toplam krediler itibariyle sektörden aldığı pay, 2005 yılına nazaran 2006 yılında değişmemiştir yılında sektörün varlık ve kaynakları %19,3 oranında, Banka nın varlık ve kaynakları %20,8 oranında artması nedeniyle, sektörden aldığı pay bir önceki yıla nazaran 0,4 puan artarak %29 a yükselmiştir yılsonu itibariyle 159,7 milyon YTL net dönem karına ulaşan Banka nın verimli bir şekilde çalışabilmesi için; -Görev alanının ve görevlerinin günün şartlarına göre yeniden belirlenmesi suretiyle kendisine kaynak yaratabilen dinamik bir yapıya kavuşturulabilmesini teminen, 4759 sayılı kuruluş Kanunu nun revize edilmesi için gerekli girişimlerin sürdürülmesi, -Banka öz kaynaklarından verilen kredilere ait faiz oranlarının; kaynak maliyetinin altında olmamak kaydıyla, kredinin niteliği, enflasyon oranı v.b hususlar dikkate alınarak belirlenmesi, ve 5393 sayılı kanunlarla belirlenen Belediye paylarından tahsil edilecek tutarın sınırlandırılması uygulamasının, Banka lehine düzeltilmesi için gerekli girişimlerde bulunulması, gerekmektedir. -T.Kalkınma Bankası A.Ş.: T.Kalkınma Bankası A.Ş yılında 13 sayılı KHK ve Devlet Sanayi ve İşçi Yatırım Bankası adıyla, işçi şirketlerine proje finansmanı sağlamak ve yatırım danışmanlığı konularında faaliyet göstermek üzere kamu sermayeli bir kalkınma bankası olarak kurulmuştur yılında faaliyet alanı sermaye piyasasının gelişmesine yardımcı olmak üzere genişletilmiştir yılında T.Kalkınma Bankası A.Ş unvanını alan Banka nın sanayi sektörü dışındaki sektörleri de finanse etmesi sağlanmıştır yılında YPK kararıyla T.C. Turizm Bankası A.Ş. tüm aktif ve pasifiyle Banka ya devredilmiş ve Banka nın hizmet verdiği sektörlere turizm sektörü de ilave edilmiştir. 1999/4456 sayılı Kanun ile T.Kalkınma Bankası nın statüsü yeniden düzenlenmiş; yeni Kanun la, Banka kayıtlı sermaye sistemine geçmiş, personel için özel bir düzenleme yapılmış ve bazı vergi, resim ve harçlardan muaf tutulmuştur. Sermayesinin % 99,1 i Hazine ye ait olan TKB, 4456 sayılı Kuruluş Kanunu nun maddesi uyarınca YDK tarafından denetlenmektedir. 22 inci Banka bilançosunun bazı kalemleri, sektör bankaları ile karşılaştırmalı olarak 64 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 141

147 Çizelge:64- T.Kalkınma Bankası'na ait değerlerin karşılaştırması Son iki yıl farkı Veriler Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL % 1- Krediler a) Diğer kal-yat. bankaları b) T. Kalkınma Bankası ,4 2- Öz kaynaklar Toplam (1) ,6 a) Diğer kal-yat. bankaları ,6 b) T. Kalkınma Bankası ,2 3- Toplam aktifler Toplam(2) ,4 a) Diğer kal-yat. bankaları ,8 b) T. Kalkınma Bankası ,1 Toplam (3) ,3 T. Kalkınma Bankası nın toplam kredileri bir önceki yıla nazaran 2006 yılında %16,4 oranında 47,0 milyon YTL artarak, 333,4 milyon YTL ye ulaşmıştır. Aynı dönemde sektörün toplam kredileri, %26,6 oranında artarak 9,9 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. T. Kalkınma Bankası nın 2005 yılında sektör kredilerinden aldığı pay %3,7 iken, 2006 yılında bu pay %3,4 e düşmüştür. T. Kalkınma Bankası nın brüt takipteki kredileri 2005 yılında 38,3 milyon YTL iken, 2006 yılında 63,8 milyon YTL ye ulaşmış, sektör payı da %24,4 den %34,7 ye yükselmiştir. Banka nın öz kaynakları 2005 yılına göre 2006 yılında %19,2 oranında 86,5 milyon YTL artışla 537,5 milyon YTL ye ulaşmıştır. Aynı dönemde kalkınma ve yatırım bankalarına ait öz kaynak artışı %21,4 oranında gerçekleşmiştir. Banka nın varlık ve kaynakları 2005 yılına nazaran 2006 yılında %28,1 oranında 194,1 milyon YTL artışla 883,8 milyon YTL ye ulaşmış, sektör varlık ve kaynakları da aynı dönemde %19,3 oranında 2,5 milyar YTL artışla 15,3 milyar YTL ye ulaşmıştır. T.Kalkınma Bankası nın kaynakları 2005 yılında sektör aktifinin %5,4 unu oluştururken, bu oran 2006 yılında% 5,8 e yükselmiştir. Banka nın net dönem karı, bir önceki döneme göre 2006 yılında %528,3 oranında artarak bin YTL ye yükselmiş ve sektör toplam karının %21,1 ini almıştır. Bu oranın 2005 yılında %3,7 olduğu dikkate alındığında, sektörden alınan kar payının bir önceki yıla göre 17,4 puan fazlasıyla gerçekleştiği anlaşılmaktadır. T. Kalkınma Bankası A.Ş. nin TBB verilerine göre seçilmiş performans verilerinden bazıları 65 sayılı çizelgede belirtilmiştir. 142

148 Çizelge:65- T.Kalkınma Bankası'na ait bazı rasyolar (%) Rasyolar Kalkınma ve yat. bankaları T. Kalkınma Bankası A.Ş Öz kaynaklar / toplam aktif 31,7 40,8 45,4 48,5 49,3 73,5 73,4 75,7 65,4 60,8 T.krediler / toplam aktif 64,3 64,4 64,1 60,8 64,5 38,1 43,9 41,2 41,5 37,7 Dönem net kârı / t.aktifler 4,9 4,3 2,8 5,3 4,8 (12) (18) 3,5 3,6 17,7 Dönem net kârı / öz kaynak 15,5 10,6 6,1 10,9 9,8 (16) (25) 4,6 5,5 29 Grup payı : Toplam aktifler ,8 4,2 4,6 5,4 5,8 Toplam krediler ,8 2,8 2,9 3,7 3,4 Kalkınma ve yatırım bankalarında %86,2 olarak gerçekleşen sermaye yeterlilik standart oranı, T. Kalkınma Bankası nda 152 puan fazlasıyla %208,2 olarak gerçekleşmiştir. Öz kaynaklarının aktif içindeki payı, sektör bankalarında %49,3 olarak gerçekleşmesine karşın, Banka da bu oran %60,8 olarak gerçekleşmiştir. Toplam kredilerin toplam aktife oranı, sektör bankalarında %64,5 olarak gerçekleşmesine karşın, Banka da bu oran %37,7 olarak gerçekleşmiştir. Net dönem kârının öz kaynaklara oranı; sektörde %9,8 oranında gerçekleşmesine karşın, Banka da 19,2 puan fazlasıyla %29,6 olarak gerçekleşmiştir. Ancak, Banka nın faaliyetlerine ilişkin genel değerlendirmelerde; geçmiş yıllarda verilen kredilerin vadesinde tahsil edilememesinin, kredilendirilen firmaların istihbarat ve değerlendirmelerine yeterli özenin gösterilmemesinden kaynaklandığı anlaşılmıştır. Banka nın kuruluş Kanunu nda belirtilen amaçlarını gerçekleştirebilmesini teminen; -Düşük faizli ve uzun vadeli kaynak temin edilerek, bu kaynakların kredilerin finansmanında kullanılması suretiyle faaliyet hacmi ve gelirlerinin artırılması, -Kredi pazarlama faaliyetlerinin etkin bir şekilde sürdürülmesi, -Kanuni takipte izlenen donuk alacakların biran önce tahsil ve tasfiyesine yoğun çaba harcanması, gerekmektedir. -Türkiye İhracat Kredi Bankası A.Ş.(Türk Eximbank): Türkiye İhracat Kredi Bankası A.Ş.; tarihli Resmi Gazetede yayımlanan tarih ve 3332 sayılı Kanun la, Devlet Yatırım Bankası nın Türkiye İhracat Kredi Bankası A.Ş. ne (Eximbank) dönüştürülmesi suretiyle kurulmuştur. Banka nın amacı; ihracatın geliştirilmesi, ihraç edilen mal ve hizmetlerin çeşitlendirilmesi, ihraç mallarına yeni pazarlar kazandırılması, ihracatçıların uluslar arası ticarette paylarının artırılması, girişimlerinde gerekli desteğin sağlanması, ihracatçılar ve yurtdışında faaliyet gösteren müteahhitler ve yatırımcılara uluslar arası piyasalarda rekabet gücü ve güvence sağlanması, yurtdışında yapılacak yatırımlar ile ihracat maksadına yönelik yatırım malları üretim ve satışının desteklenerek teşvik edilmesi işlemlerini kapsamaktadır. 143

149 Tüm sermayesi Hazineye ait olan T.Eximbank; Anayasa nın 165 inci maddesi, 3346 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve Fonlarının TBMM ce Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkındaki Kanun a istinaden KİT Komisyonu nun /77 sayılı kararı ile YDK ca denetlenmektedir. Banka nın bilanço kalemlerinden bazıları, mevduat kabul etmeyen bankalarla karşılaştırmalı olarak 66 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge:66- Türk Eximbank'a ait bazı değerler 1- Krediler Veriler Son iki yıl farkı Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL % a) Diğer kal-yat. banka ,1 b) T. Eximbank ,3 Toplam (1) ,6 2- Öz kaynaklar a) Diğer kal-yat. banka ,9 b) T. Eximbank ,1 Toplam (2) ,4 3- Toplam aktifler a) Diğer kal-yat. banka ,9 b) T. Eximbank ,7 Toplam (3) ,3 T.Eximbank ın toplam kredileri bir önceki yıla nazaran 2006 yılında %14,3 oranında 426,1 milyon YTL artışla 3,4 milyar YTL ye ulaşmış; sektörde ise bu artış, % 26,6 düzeyinde gerçekleşmiştir. Brüt takipteki kredileri ise, 39,6 milyon YTL den 50,0 milyon YTL ye yükselmiş, takipteki kredilerin tamamına karşılık ayrılması nedeniyle, net takipteki krediler kalıntı vermemiştir. Banka nın öz kaynakları bir önceki yıla göre 2006 yılında % 18,1 oranında artmış; sektörde ise bu artış %21,4 düzeyinde gerçekleşmiştir. Banka nın varlık ve kaynakları 2005 yılına nazaran 2006 yılında %17,7 oranında 623,0 milyon YTL artışla 4.141,1 milyon YTL ye ulaşmış; bu artış sektörde % 19,3 oranında gerçekleşmesi nedeniyle, Banka nın sektörden aldığı pay 2005 yılında %27,3 iken, 2006 yılında % 27 ye düşmüştür. T.Eximbank ın 2006 yılı net dönem karı, bir önceki yıla nazaran 58,9 milyon YTL tutarında azalışla 302,9 milyon YTL olarak gerçekleşmiş; sektörden aldığı oransal kar payı da % 53,2 den % 41 e düşmüştür. T. Eximbank ın, TBB verilerine göre seçilmiş performans verilerinden bazıları 67 sayılı çizelgede belirtilmiştir. 144

150 Çizelge:67- T.Eximbanka ait rasyolar (%) Rasyolar Kalkınma ve yatırım bankaları T.Eximbank Öz kaynaklar / toplam aktif 31,7 40,8 45,4 48,5 49, ,7 38,5 55,5 55,6 T.krediler / toplam aktif 64,3 64,4 64,1 60,8 64,5 80,2 78,6 77,9 84,8 82,3 Dönem net kârı / t.aktifler 4,9 4,3 2,8 5,3 4,8 2, ,7 10,3 7,3 Dönem net kârı / öz kaynaklar 15,5 10,6 6,1 10,9 9,8 9,6 15,7 12,2 18,5 13,1 Grup payı : Toplam aktifler ,7 45,9 39,4 27,3 27 Toplam krediler , ,8 38,2 34,5 Kalkınma ve yatırım bankalarında %86,2 olarak gerçekleşen sermaye yeterlilik standart oranı, T.Eximbank ta 40,7 puan fazlasıyla % 126,9 olarak gerçekleşmiştir. Öz kaynakların toplam aktiflere oranı, Banka da değişmemişken; toplam kredilerin toplam aktiflere oranı bir önceki yıla nazaran 2,5 puan düşerek %82,3 olarak gerçekleşmiştir. Buna rağmen, sektördeki toplam krediler/toplam aktif oranı %64,5 olarak gerçekleşmesi nedeniyle, Banka toplam krediler/toplam aktif itibariyle sektör rakamları üzerinde yer almıştır. Likit aktiflerin toplam aktiflere oranı 2005 yılında %59,1, 2006 yılında da %13,4 olarak gerçekleşmiştir. Net dönem karının toplam aktiflere oranı, bir önceki yıla nazaran 3 puan düşerek %7,3 olarak gerçekleşmesine karşın; bu oran sektörden 2,5 puan fazlasıyla gerçekleşmiştir. Banka nın toplam aktifleri itibariyle sektörden aldığı pay 2006 yılında % 27, toplam krediler itibariyle aldığı pay ise, 3,7 puan düşerek %34,5 olarak gerçekleşmiştir. T.Eximbank ın kuruluş amaçları doğrultusunda sektöre katkısının artırılabilmesi için; Bankacılık sektörünün toplam kredi hacmi ve ihracat hacminde görülen artış dikkate alınarak, Banka nın sektör payının artırılması için potansiyel müşteri portföyü oluşturularak kredi-pazarlama faaliyetlerine ağırlık verilmesi gerekmektedir. 3- Satışlar: Mali kuruluşlar hariç 2002 yılında 41,4 milyar YTL olarak gerçekleşen KİT net satışları, yıllar itibariyle artarak 2005 yılında 53,4 milyar YTL ye ulaşmış olmasına karşılık, 2006 yılı net satışları 2005 yılına göre %15,5 oranında 8,2 milyar YTL azalarak 44,8 milyar YTL düzeyinde gerçekleşmiştir yıllarına ilişkin KİT satışlarının sektörel bazda oransal dağılımı aşağıdaki grafikte gösterilmiştir. 145

151 Grafik:5- Satışların dağılımı (%) Tarım Madencilik İmalat Enerji Ulaş.-hab. Ticaret Diğer hizm. Yıllar KİT lerin yıllarına ilişkin net satış hasılatı cari fiyatlarla 68/a sayılı, 1994 yılı sabit fiyatlarıyla 68/b sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge : 68/a -KİT'lerin net satışları (Cari fiyatlarla) (*) Sektörler (Bin YTL) Son iki yıl farkı Tutar % a) Tarım sektörü ,6 b) Sanayi sektörü: -Madencilik ,7 -İmalat ( ) (66,0) -Enerji ,0 Sanayi toplamı ( ) (27,6) c)hizmetler sektörü: - Ulaştırma-haber ,5 - Ticaret ,6 - Diğer hizmetler 1 Hizmetler toplamı ,8 Genel toplam ( ) (15,5) *Mali kuruluşlar hariç 146

152 Çizelge : 68/b -KİT'lerin net satışları (1994 yılı fiyatlarıyla) (*) Sektörler (Bin YTL) Son iki yıl farkı Tutar % a) Tarım sektörü ,0 b) Sanayi sektörü: -Madencilik ,8 -İmalat ( ) (69,5) -Enerji ,4 Sanayi toplamı ( ) (35,1) c)hizmetler sektörü: - Ulaştırma-haberleşme (4.425) (2,7) - Ticaret ,5 - Diğer hizmetler Hizmetler toplamı (3.103) (1,6) Genel toplam ( ) (24,3) * Mali kuruluşlar hariç. KİT lerin yıllarına ilişkin net satış hasılatını cari ve 1994 yılı fiyatlarıyla gösteren grafikler aşağıdadır. Grafik:6- Net satışlar (Cari fiyatlarla) Net satışlar (Milyar YTL) Tarım Madencilik İmalat Enerji Ulaş.-hab. Ticaret Diğer hizm. 147

153 Grafik:7- Net satışlar (Sabit fiyatlarla) Net satışlar (Milyon YTL) Tarım Madencilik İmalat Enerji Ulaş.-hab. Ticaret Diğer hizm. Hazinece karşılanan görev zararı ve sübvansiyonların kuruluşlar bazında dağılımı 69 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge : 69-Hazinece karşılanan görev zararı ve sübvansiyonlar (Bin YTL) Son iki yıl farkı Kuruluşlar Tutar % a)233 s.khk'ya tabi olanlar: TMO (12.490) (1,4) ÇAYKUR TCDD ,8 TETAŞ DHMİ ,8 TTK ,6 TKİ ,2 Toplam (a) ,7 b)öib'ye bağlı olanlar: TÜRK ŞEKER TDİ 132 TEDAŞ Toplam (b) Genel toplam ,1 Yıl içinde ödenen , yılında 982,4 milyon YTL olarak gerçekleşen sübvansiyon tutarı, 2003 yılında 605,6 milyon YTL seviyesinde gerçekleşmiş olmasına karşılık, 2004 yılından itibaren artış göstermiş ve 2006 yılında 1,4 milyar YTL ye ulaşmıştır. Son yıllarda büyük artışlar gösteren sübvansiyonların %64 ü gibi önemli bir bölümü TMO ya verilen alım görevi nedeniyle tahakkuk etmiştir. Kuruluşlar adına tahakkuk ettirilen sübvansiyonların ödenmesindeki gecikmeler, kuruluşların finansman ihtiyacını artırmaya devam etmektedir. 148

154 a)tarım sektörü: Bitkisel ve hayvansal üretimi artırmak, çeşitlendirmek, ürün kalitesini geliştirmek amaçlarıyla yetiştirdiği damızlık hayvan, tohumluk, fidan, fide gibi ürünleri piyasaya vermek, tarım teknolojisi ve tarımın ıslahı konularında eğitici ve öncü olarak kurulan TİGEM, KİT statüsü içinde tarım sektörü dahilinde faaliyet gösteren tek kuruluştur. TİGEM de üretilen ürünlerin bir kısmı değişik şekilde bünye içinde kullanılırken önemli bir bölümü de yurt içi piyasalara pazarlanmaktadır. TİGEM in yukarıda sözü edilen fonksiyonlarında öncü olma durumu; etkisini en fazla bitkisel üretim, tohumculuk ve damızlık hayvan alanlarında göstermiş olup, bu alanlarda özel firmaların sağladığı ilerlemeler kayda değerdir. Bununla birlikte hububat tohumluğu, büyük ve küçükbaş damızlık üretiminde ve dağıtımında TİGEM fonksiyonunu korumaya devam etmektedir. TİGEM in tohumluk piyasasındaki pazar payı % 95 in üzerindedir. TİGEM in net satışları 2006 yılında geçen yıla göre % 22 artışla 233 milyon YTL ye yükselmiştir. Bunun 717 bin YTL si yurt dışı satışlarından oluşmaktadır yılı tüm bitkisel ürün satışları 179 milyon YTL, hayvan ve hayvancılık ürünleri satışları toplamı 50 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. At satışları olarak, 2006 yılında Veli Efendi Hipodromunda 43 elit tayın, TİGEM işletmelerinde ise 256 kadro fazlası tayın satışı yapılarak 14 milyon YTL gelir elde edilmiştir. YPK nın tarih ve 99/T-46 sayılı Kararı ile TİGEM in amaç ve faaliyet konularında üretim yapmak üzere iştirakler kurması konusu düzenlemiş, tarih ve 2003/T-13 sayılı YPK kararı ile de yapısal sorunlarından dolayı verimli olarak çalıştırılamayan 22 adet tarım işletmesi tasfiye edilerek TİGEM in amaç ve faaliyetleri doğrultusunda özel sektöre kiralanması hüküm altına alınmıştır. İlerleyen dönemlerde anılan YPK kararları doğrultusunda gerçekleştirilen kiralama ve iştirak faaliyetlerine devam edildiği ve bu çerçevede 14 adet işletmenin özel sektöre devrinin gerçekleştirildiği, işletme sayısında %36,8, arazi miktarında ise %3,8 azalma meydana gelmesine rağmen üretim miktarında bir düşüş yaşanmadığı görülmektedir yılında sertifikalı tohumluk çalışmalarına devam edilmiş, üreticinin ihtiyacı olan sertifikalı tohumluğun üretilmesi çalışmalarında önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Türkiye de sertifikalı tohumluk kullanımının düşük olması nedeniyle, TİGEM istenilen ölçüde hububat tohumluğu satışı yapamamakta ve bu konuda sektörü yönlendirememektedir. b) Sanayi sektörü: ba) Madencilik: Madencilik sektöründe KİT statüsünde Eti Maden İşletmeleri, TKİ, TTK ve TPAO olmak üzere 4 kuruluş faaliyet göstermektedir. Bu kuruluşların 2006 yılı net satışları toplamı önceki yıla göre % 25 oranında artarak 3,2 milyar YTL ye ulaşmış bulunmaktadır. TKİ nin 2006 yılı toplam net satış tutarı olan 1,4 milyar YTL nin tamamı esas ürün olan linyit kömürü satışlarından elde edilmiştir. Türkiye linyit kömürü üretim kapasitesinin yaklaşık %55 ine sahip olan TKİ, üretimini tamamen termik santraller ile ısınma ve sanayinin talebine bağlı olarak gerçekleştirmektedir yılında TKİ den elde edilen kömür ile üretilen elektriğin toplam 149

155 EÜAŞ elektrik üretimi içindeki payı %22 olarak gerçekleşmiştir. TKİ nin iç piyasadaki kömür pazar payı 2006 yılı itibariyle ithalat hariç olarak %48, ithalat ile birlikte %37 düzeylerindedir. TKİ 2003 yılı itibariyle başlatılan fakir ailelere kömür yardımı uygulaması çerçevesinde döneminde 1,3 milyon ton kömürü ihtiyaç sahiplerine teslim etmiştir. Zonguldak havzasındaki taşkömürünün çıkarılması ve ekonomiye kazandırılması görevini üstlenen TTK, taş kömürü piyasasında %100 e yakın, Türkiye toplam kömür pazarında ise yaklaşık % 2 lik paya sahip bulunmaktadır. TTK, 2006 yılında 216 milyon YTL si taşkömürü satışından, 28 milyon YTL si de diğer satışlarından olmak üzere toplam 243,8 milyon YTL satış hasılatı elde etmiştir. Önceki yıla oranla TTK nın brüt satışlarındaki %25 oranındaki artış rödovanslı sahalardan satın alınan kömürlerden kaynaklanmaktadır. Yüksek işçilik maliyetleriyle karşı karşıya olan kuruluş için nispeten düşük maliyetlerle üretilen rödovanslı sahalardan elde edilen kömürlerin satışı hasılat açısından avantaj oluşturmaktadır. Eti Maden İşletmeleri; petrol, kömür ve demir hariç her türlü maden ve endüstriyel hammadde kaynakları konusunda iştigal edebilmekle birlikte, son yıllarda geçirdiği yapısal değişimler sonucu ve dünya bor rezervlerinin yaklaşık %72 sinin Türkiye de olması nedeniyle esas itibariyle ilgili yasal düzenlemeler çerçevesinde ağırlıklı olarak bor minerallerinin üretilmesi, işletilmesi ve pazarlanması alanında faaliyette bulunmaktadır yılında Eti Maden İşletmelerinin net satış hasılatı geçen yıla göre %27 artarak 599 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Bunun 530 milyon YTL si dış piyasaya satışlarına aittir. TPAO petrol sektöründe arama, sondaj, kuyu tamamlama ve üretim, doğal gaz depolama ve bağlı kuruluşu TPIC kanalıyla petrol ticareti ve taşımacılığı yapmaktadır. Sektörde TPAO nun 2006 yılı itibariyle pazar payı %71 dolaylarındadır. Kuruluşun ham petrol satış fiyatları 5015 sayılı Petrol Piyasası Kanunu uyarınca tespit edilmektedir. Buna göre petrol alım satımında fiyatlar en yakın erişilebilir dünya piyasa koşullarına göre oluşur. Yerli ham petrol için teslim yeri olan en yakın liman veya rafineride teşekkül eden piyasa fiyatı olarak kabul edilmektedir. Doğal gaz satış fiyatı ise BOTAŞ ın belirlediği fiyat esas alınarak, satılan doğal gazın kalorisi de göz önünde tutularak hesaplanmaktadır. TPAO nun 2006 yılı brüt satışları önceki yıla göre %36 artışla milyon YTL düzeyine ulaşmıştır. Bu satışların 802 milyon YTL si ham petrol satışlarından, 163 milyon YTL si ise doğalgaz satışlarından, 87 milyon YTL si ise hizmet satışlarından kaynaklanmıştır. Bu satışlar, kuruluşun diğer şirketlere verdiği sismik, sondaj, kuyu tamamlama ve nakliye hizmetlerinden oluşmuştur. Uluslararası ham petrol fiyatlarındaki yükseliş ile TPAO nun ham petrol üretimindeki artışlar, TPAO nun satış gelirlerini 2006 yılında önemli ölçüde artırmıştır. bb) İmalat: İmalat sektöründe faaliyet gösteren KİT lerin 2006 yılı net satışları önceki yıla göre %66 oranında 13,3 milyar YTL azalarak 6,9 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Bu olağandışı azalmanın temel sebebi 2005 yılı net satışları 14,9 milyon YTL olarak gerçekleşen TÜPRAŞ ın özelleştirilerek KİT statüsünden çıkmasıdır. Sektörde faaliyetini sürdüren başlıca KİT lerin satışlarına ilişkin bilgiler aşağıda yer almaktadır sayılı Kanunla İktisadi Devlet Teşekkülüne dönüştürülen ÇAY-KUR un kuruluş amacı, çay ziraatını geliştirmek, çay kalitesini ıslah etmek ve kuru çay üretip pazarlamak olarak belirlenmiştir sayılı Çay Kanunu ile çayda devlet tekeli kaldırılmış, gerçek ve tüzel 150

156 kişilerin yaş çay işleme ve paketleme fabrikaları kurup işletebilecekleri, ihtiyaçları olan yaş çay yaprağını doğrudan üreticilerden satın alabilecekleri bir düzen getirilmiş olup, sektörde 46 adet yaş çay fabrikasında faaliyetini sürdüren ÇAY-KUR, Türkiye çay sektörünün yaklaşık %60 pazar payına sahip bulunmaktadır. ÇAY-KUR tarafından 2006 yılında yaklaşık 112 bin ton çay üretilmiş, yurtiçi çay satışları önceki yıla göre %3,3 artarak 114 bin ton olarak gerçekleşmiş olup, bunun 3 tonu ihraç edilmiştir. Bu satışlardan toplam 747,9 milyon YTL hasılat elde edilmiştir. Satışların yılın geneline yayılması ve buna karşın yaş çay alımlarının yılın belirli dönemlerinde yoğunlaşması nedeniyle kuruluş zaman zaman finansman sorunlarıyla karşılaşmakta olup, Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı bütçesinden çay üreticilerine aktarılan yaş çay primleri, sektördeki diğer firmalarla birlikte ÇAY- KUR un da ham madde maliyetlerini düşürmekte, kârlılığına katkıda bulunmaktadır. ÇAY- KUR un önemli bir gider payı olan bayi paylarını 2004 yılından itibaren düşürerek indirimli fiyatlar uygulaması ve peşin alım iskontolarıyla peşin alımları özendirmiş olması, mali sorunların azaltılması yolunda attığı olumlu adımlar olmuştur. T. Şeker Fabrikaları A.Ş yılında özelleştirme kapsamına alınmış olup, halen Türkiye de pancardan şeker üreten 32 farikanın 22 si kuruluşa aittir. Kuruluşun özelleştirme kapsamına alınmasının ardından bir dizi düzenlemeye tabi tutulan şeker piyasasında; Şeker Kanunu uyarınca destekleme alımı uygulamasına son verilerek, şeker üretiminin yurtiçi talebe göre gerçekleştirilmesi amaçlanmış, talep fazlası olarak üretilen şeker pancarının düşük fiyat ile alınması suretiyle, şeker ihracı sonucu oluşan T. Şeker Fabrikaları A.Ş. görev zararlarının minimum seviyede gerçekleşmesi öngörülmüştür. Gelişmeler sonucu şeker satışlarından dolayı kuruluşa görev zararı doğuran tüm mevzuat yürürlükten kaldırılmıştır. Şeker Kurulu nun tarih ve 135/1 sayılı kararı ile imalatçı ve ihracatçılara düşük fiyatlarla yapılan şeker satışlarının dahilde işleme rejimi kapsamından çıkarılarak müstakil bir mevzuat ile yürütülmesi hüküm altına alınmıştır. T. Şeker Fabrikaları A.Ş. nin 2006 yılı yurt içi satış miktarı 1,2 milyon ton olarak gerçekleşmiş ve bunun 131 bin tonu dahilde işleme rejimi kapsamında yapılan satışlardan oluşmaktadır. Kuruluş tarafından ihracat yoluyla yapılan satışlar 95 ton olarak gerçekleşmiştir. Böylece 2006 yılı net satış hasılatı önceki yıla göre %9 artarak 1,9 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir yılında özelleştirme programına alınan T. Şeker Fabrikaları A.Ş. nin 2006 yılı ortalama şeker üretim maliyetinin YTL/ton, satış maliyetinin YTL/ton olduğu dikkate alındığında, 327 YTL/ton fiyat ile yürütülen şeker ihracatı ve dahilde işleme kapsamında yapılan satışlardan yaklaşık ton başına YTL zarar edilmektedir. TEKEL in 2006 yılı net satışları önceki yıla göre %66 oranında artarak 916 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Sigara net satışları 867 milyon YTL ve ham tuz net satışları 17 milyon YTL olup, satışların 18 milyon YTL si ticari mal niteliğindedir. Yurtdışına net satışların toplamı 31 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. EBK, Özelleştirme Yüksek Kurulu nun tarih ve 2005/104 sayılı Kararı ile özelleştirme kapsam ve programından çıkartılarak Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı ile ilişkilendirilmiştir. Ticari esaslara göre faaliyetlerini yürüten kuruluşa yeni Ana Statüsüyle Kurumun yeniden yapılandırılarak, hayvancılık sektöründe düzenleyici ve destekleyici bir rol 151

157 üstlenmesi ve ülke hayvancılığını teşvik ederek istikrarlı bir şekilde geliştirilmesine yardımcı olması gibi kamu hizmeti ağırlıklı görevler verilmiştir. EBK nın 2006 yılı net satışları önceki yıla göre %4 oranında azalarak 83,3 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Her çeşit silah, mühimmat, roket harp araç ve gereç ihtiyacını karşılamak görevi olan MKE faaliyetlerini 10 fabrika ve bir işletme müdürlüğü ile yürütmektedir. Kurumun net satış hasılatı 2006 yılında %12 oranında azalarak 400 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Kurumun en önemli sorunu talep yetersizliğidir. Kurumun iç piyasadaki siparişleri dönemler itibariyle dalgalanmakta ve istikrarsızlık göstermekte olup, ihracat imkanlarının kısıtlılığı nedeniyle Kurum dış piyasa talebinden de yararlanamamaktadır. TÜLOMSAŞ ın ana faaliyet konusu lokomotif ve vagon üretmek, pazarlamak ve onarımlarını yapmak olup şirket, lokomotif ve yük vagonu satışlarından, lokomotif ve vagon onarımlarından, çeşitli imalatlardan ve çeşitli onarımlardan 2006 yılında 137,6 milyon YTL net satış hasılatı elde etmiştir. TÜVASAŞ ın ana faaliyet konusu yolcu vagonu üretimi ve onarımları olup, Şirket vagon imalatı ve onarımlarından 2006 yılında 78,6 milyon YTL net satış hasılatı elde etmiştir. TÜDEMSAŞ ın faaliyet alanına her çeşit çeken ve çekilen araç imalat ve onarımı, her çeşit tesis ve makine parça imalat ve onarımı, her çeşit döküm, dövme pres ve lastik işleri girmekte olup, Şirket yaptığı bu işlerden 2006 yılında 93,1 milyon YTL net satış hasılatı elde etmiştir. İmalat sektörü içinde önemli bir paya sahip olan PETKİM çeşitli kimyasal ürün satışlarından 2006 yılında 2,2 milyar YTL net satış hasılatı elde etmiştir. PETKİM in üretmiş olduğu ürünler, çeşitli alanlarda kullanılmak üzere diğer sanayi kuruluşlarınca ara ve tüketim mallarına dönüştürülmektedir. Petrokimya sektörü diğer sektörlere göre önemli farklılıklar göstermektedir. Petrokimya sanayi birbirine, girdi-çıktı ilişkisiyle bağlı fabrikalardan oluşan kompleks biçimde kurulan, büyük ölçekli, sermaye ve teknoloji yoğun bir sanayidir. Dünyada petrokimya ürünlerinin kullanımının yaygınlaşması, ülkelerin gelişmişlik düzeyi ile yakın bir ilişki içinde bulunmakta olup gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi Türkiye de de petrokimya ürünlerine olan talepte hızlı bir artış olmaktadır. PETKİM, petrokimya ürünlerinin tek üreticisi olarak sahip olduğu yıllık 1,5 milyon tonu aşan kapasitesi ile Türkiye talebini başlangıçta %65 lere varan oranda karşılayabilirken, artan taleple beraber bu oran giderek azalmıştır. Yurt içi talebin yaklaşık ¼ ünü karşılayabilen ve pazarda rakibi olmayan PETKİM in, ürünlerinin yurt içine pazarlanması faaliyetlerinde en önemli unsur; Dünya fiyatlarının yakından izlenmesi, ithal ürünleri avantajlı duruma getirmeyecek ve şirkete en yüksek hasılatı sağlayacak fiyatların belirlenip uygulanmasıdır. Ancak şirketin ana girdisi naftanın yurt dışından temin edilmesi ve bu nedenle ürün maliyetlerinin günden güne artış göstermesi, öte yandan kalitesiz ithal ürünlerin piyasaya hakim olması son yıllarda şirket satışlarını önemli ölçüde etkilemiş bulunmaktadır yılında Dünya da yeni üretim kapasiteleri devreye alınmış, özellikle Orta Doğu Bölgesi ucuz hammadde kaynaklarına dayalı yatırımlar ile petrokimya sektörünün yeni üretim üssü haline gelmektedir. Başta Suudi Arabistan, İran, Katar, Cezayir ve Mısır olmak üzere bölge 152

158 ülkelerinde büyük yatırımlar yapılmakta olup, Türkiye ye yakın olan bu büyük yatırımların PETKİM i etkilemesi kaçınılmaz olacaktır. bc) Enerji : Enerji sektöründeki şirketlerin birbirinden olan elektrik enerjisi alış verişi nedeniyle yapılan kompanseler sonucunda enerji sektörünün cari fiyatlarla net satış hasılatı, 2006 yılında önceki döneme göre %21 oranında 2,8 milyar YTL artarak 16 milyar YTL olmuştur. Elektrik piyasasında faaliyet göstermekte olan TEİAŞ ın esas görevi; TETAŞ tarafından tüketicilere sunulmak üzere satın alınan elektrik enerjisinin yalnızca iletimi olduğundan 4628 Sayılı Kanun da elektrik iletim hizmetlerini yapmakla görevlendirilmiş olan TEİAŞ ın bu hizmetleri karşılığında alacağı hizmet bedelleri TEİAŞ ın teklifi üzerine Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu tarafından onaylanarak yürürlüğe konulan iletim bağlantı tarifesine ve iletim tarifesine göre saptanmakta olup bu kapsamda TEİAŞ 2006 yılında 1,7 milyar YTL net satış hasılatı elde etmiştir. Elektrik piyasasında toptan satış şirketi olarak faaliyet gösteren TETAŞ ın faaliyet konusu; 3154 sayılı Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun ve 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu çerçevesinde, Elektrik Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) nca belirlenen usul ve esaslar dahilinde, Elektrik Üretim A.Ş. (EÜAŞ) ve diğer özel kesim elektrik şirketlerinden ürettikleri elektrik enerjisini toptancı olarak satın almak ve Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. (TEDAŞ) ile diğer yerlere satmak olup, TETAŞ ın enerji satma yükümlülüğü bulunan tüm gerçek ve tüzel kişi alıcılara uygulayacağı toptan satış tarifesinin, tarihli Resmi Gazete de yayımlan tarih ve 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu nu uyarınca; TETAŞ ın satın alıp satacağı enerjinin alım bedelini yansıtması ve TETAŞ ın mali yükümlülüklerini yerine getirebilme kapasitesi dikkate alınmak kaydıyla tespit olunacağı ve Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu nca onaylandıktan sonra yürürlüğe gireceği belirlenmiştir. TETAŞ toptancı olarak satın aldığı elektriği satması sonucunda; 2006 yılında 10,7 milyar YTL net satış hasılatı elde etmiştir. Elektrik piyasasında üretim şirketi olarak faaliyet gösteren EÜAŞ ın ana faaliyet konusu, ilgili mevzuat çerçevesinde üretim tesislerinde elektrik enerjisi üretmek, 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ve bu kanunla ilgili mevzuat çerçevesinde elektrik enerjisi satışı ve/veya yan hizmet anlaşmaları yapmaktır. EÜAŞ, 2006 yılında da ürettiği toplam GWh elektrik enerjisi satışından 5,4 milyar YTL net satış hasılatı elde etmiştir. Elektrik piyasasında dağıtım faaliyetlerini yürüten TEDAŞ ın faaliyet konusunu ise; satın alınan elektrik enerjisinin alım noktalarından tüketim mahallerine ulaştırılması, abonelere gerekli irtibatların sağlanması, sayaçların kontrolü, endekslerin okunması ile faturalama ve tahsilat gibi işlemler oluşturmakta olup, tüm dağıtım bölgeleri için abonelere uygulanacak elektrik enerjisi nihai satış tarifeleri, 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu nun 13 üncü maddesinin her lisans bölgesine ait perakende satış tarifesi, dağıtım sistem kullanım bedeli ve iletim sistem kullanım bedeli teklifinin lisans sahibi tarafından EPDK ya sunulacağı ve EPDK ca onaylandıktan sonra yürürlüğe gireceği hükmü uyarınca, TEDAŞ Genel Müdürlüğü tarafından teklif edilen, EPDK ca onaylanan dağıtım ve perakende satış tarifelerine, TEİAŞ dan yansıtılan iletim bedeli ve ilgili fon ve paylar da yansıtılarak oluşturulmaktadır. 153

159 TEDAŞ yukarıda sayılan faaliyetleri kapsamında 2006 yılında da 13 milyar YTL net satış hasılatı elde etmiştir. c) Hizmetler sektörü: ca) Ulaştırma-haberleşme: Ulaştırma ve haberleşme sektöründe faaliyet gösteren başlıca KİT ler TCDD, TDİ, PTT, BOTAŞ, DHMİ ve Kıyı Emniyeti ve Gemi Kurtarma İşletmeleri Genel Müdürlüğü olarak ortaya çıkmaktadır. Bu sektörde yer alan kuruluşların 2006 yılı net satışları toplamı geçen yıla göre %8,5 oranında artarak 15,5 milyar YTL ye ulaşmıştır. PTT nin kuruluş ana statüsüyle belirlenen temel amaç ve faaliyet konuları; tekel niteliğindeki posta telgraf hizmetleri ile posta kolilerinin taşınması ve posta havale işlemleri yapmaktır. PTT bir KİK olması sebebiyle yurtiçi posta iletiminde tekel konumdadır. Ancak kargo şirketlerinin de piyasada rekabet eder hale gelmeleri nedeniyle pazar payının bir miktar azalmış olduğu görülmektedir. PTT nin 2006 yılı net satışları geçen yıla göre %8 oranında artarak 931,3 milyon YTL ye ulaşmıştır. Bu hasılatın 926,2 milyon YTL si yurtiçi, 5,1 milyon YTL si de yurtdışı satışlarından elde edilmiştir. PTT önceki yıllarda faaliyetlerinden zarar ederken, son yıllarda hizmetlerini çeşitlendirdiği için önemli ölçülerde kâr etmeye başlamıştır. Şube yaygınlığı zayıf olan bankalara ait kredi kartları tahsilâtları, elektrik, su, GSM şirketleri ve Türk Telekom fatura tahsilâtları son yıllarda kuruluşa önemli gelir kaynağı oluşturmuştur. TCDD, demiryolu taşımacılığını düzenleyen, işleten ve kontrol eden bir Kurum olup, aynı zamanda sektörde tekel durumundadır. Kuruluşun geçen yıl 1,2 milyar YTL olan net satış gelirleri 2006 yılında %24 oranında artarak 1,4 milyar YTL ye ulaşmıştır. Ulaştırma sektöründe faaliyette bulunan TDİ, iç ve dış sularda deniz taşımacılığı, acentecilik, gemi kiralama ve alım-satım, brokerlik, gemicilik, liman ve benzeri konularda faaliyet göstermektedir. TDİ nin 2006 yılı net satış hasılatı geçen yıla göre %13 oranında azalarak 135,6 milyon YTL olarak gerçekleşmiş olup, bunun 115,6 milyon YTL si yurtdışı satışlara aittir. Kıyı Emniyeti ve Gemi Kurtarma Genel Müdürlüğü (KIYEM), iç sularda ve kara sularında seyreden Türk ve yabancı bayraklı gemilerin seyir güvenliğine yardımcı olmak, kıyı emniyeti ve gemi kurtarma hizmetleri yapmak ve bunlarla ilgili cihaz ve tesisleri kurmak, işletmek, çeki ve batık kurtarmak ve bunlarla ilgili römorkör ve dalgıçlık hizmetlerini yapmak üzere kurulmuştur. KİK statüsünde faaliyet gösteren KIYEM alanında tekel konumundadır. Kuruluşun 2006 yılı net satışları geçen yıla göre %30 artarak 120,8 milyon YTL olmuştur. KIYEM hasılatının %65 i fener hizmet satışlarından, %13 ü tahlisiye hizmet satışlarından ve %20 si gemi kurtarma hizmet satışlarından oluşmuştur. Kuruluş satışlarının önemli bir bölümü yabancı para üzerinden gerçekleştirildiğinden hasılat döviz kurundaki değişimlerden etkilenmektedir. Havaalanlarının işletilmesi ile Türk hava sahasındaki hava trafiğinin düzenlenmesi ve kontrolü görevi, Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ) Genel Müdürlüğünce yerine getirilmektedir. Hava seyrüsefer ve havaalanı işletme hizmetleri çerçevesinde, hizmet verilen uçak ve yolcu trafiklerinde son yıllarda önemli artışlar meydana gelmiş bulunmaktadır. Özellikle İstanbul Atatürk Havaalanı ile Antalya Havaalanı gibi uluslararası havaalanlarının dış hat uçak ve yolcu trafiklerinde önemli gelişmeler meydana gelmiştir. Faaliyetlerini KİK statüsünde yürüten 154

160 DHMİ seyrüsefer hizmetlerinde tekel niteliğinde olup, sektörde diğer hizmet alanlarında özel firmalar da faaliyette bulunabilmektedir. DHMİ nin 2006 yılı net satışları, geçen yıla göre %17 oranında artarak 949,8 milyon YTL olarak gerçekleşmiş bulunmaktadır. Bunun 468 milyon YTL si yurtdışı satışlarına aittir. Son yıllarda bölgesel havaalanlarının aktivitelerini canlandırmak, iç hat uçuşlarını cazip hale getirmek amacıyla başlatılan teşvik politikaları çerçevesinde DHMİ tarifelerinde yapılan indirimlerin yanı sıra, bilet fiyatlarındaki özel iletişim vergisi ve eğitime katkı payının kaldırılmış olması, sektöre birçok özel hava yolu taşıyıcısı firmanın girmesine ve gerçek anlamda bir rekabet ortamının oluşmasına neden olmuştur. Bunun yanında daha önce kapatılan veya uçuşu olmayan bazı hava alanları DHMİ tarafından yeniden sivil hava trafiğine açılmış, bu uygulamalar neticesinde 2004 yılı başından tarihine kadar geçen sürede uçak trafiğinde iç hatlarda %119, yolcu taşımacılığında %239, yük taşımacılığında ise %106 oranında artışlar sağlanmış bulunmaktadır. BOTAŞ, doğalgaz ve arıtılmış ham petrol satışları ile ham petrol taşıma ve liman hizmetlerinde faaliyet göstermektedir. BOTAŞ ın net satışları geçen yıla göre %51 oranında artarak 12,3 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. BOTAŞ ın satışlarının tamamına yakını doğal gaz satışlarından oluşmakta olup, 2006 yılında 12,2 milyar YTL doğal gaz satış hasılatı elde edilmiştir. Diğer hizmet satışları olarak 37 milyon YTL ham petrol taşıma işlerinden, 50 milyon YTL liman hizmetlerinden, 24 milyon YTL de Irak-Türkiye ham petrol taşıma ve yurtdışı LNG liman hizmeti satışından hasılat elde edilmiştir yılında BOTAŞ tarafından yapılan doğal gaz satışlarının %54 ü elektrik üretimi için, %24 ü konutlara, %21 i diğer sanayiye ve %1 i ise gübre fabrikalarına yapılmıştır sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu çerçevesinde amaçlanan piyasa yapısına geçilmesi yönünde çalışmalar sürdürülmekte, belirli bir geçiş süreci sonunda rekabet ortamı oluşturmak üzere BOTAŞ ın faaliyet ayrışımına gitmesi ve piyasadaki hakim konumuna son verilmesi istenmektedir yılı sonu itibariyle BOTAŞ tarafından 10 bin km uzunluğunda doğalgaz boru hattı inşa edilmiş, böylece 43 ile doğal gaz arzı sağlanmıştır. Bu çerçevede 2006 yılı içerisinde tüketilen doğal gaz miktarı geçen yıla göre yaklaşık %13 artarak 30 milyar m³ seviyesinin üstüne çıkmış bulunmaktadır yılında faaliyet zararıyla karşı karşıya kalan BOTAŞ ın bu durumunda; fiyat ayarlamaları ve tahsilat konusunda yaşanan problemlerin yanı sıra Irak-Türkiye Ham Petrol Boru Hattından beklenen gelirlerin gerçekleştirilememesi de önemli rol oynamıştır. Körfez Savaşı öncesi yıllarda ortalama 200 milyon ABD doları civarında gerçekleşen söz konusu boru hattı gelirleri sıfıra yaklaşmış, BOTAŞ önemli bir gelir unsurundan mahrum kalmıştır. cb) Ticaret: Ticaret sektöründe faaliyet gösteren başlıca KİT ler DMO ve TMO dur. Devletin merkezi satın alma birimi olarak 22 bölge ve İstanbul daki imalat müessesesi ile faaliyetlerini sürdüren DMO bir iktisadi devlet teşekkülü olup, 2006 yılı net satışları geçen yıla göre %10 oranında artışla 898,2 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. DMO nun ticari mal satışlarının %85 i resmi dairelere, %14 ü KİT lere, %1 i ise diğer gerçek ve tüzel kişilere yapılmıştır. İhale mevzuatına tabi olmayan kamu kurumlarına satış yapabilmesi sonucunda 2006 yılı DMO hasılatının en büyük bölümünü %43 lük oranla nakil vasıtaları satışları oluşturmaktadır. TMO nun faaliyet konusu hububat fiyatlarının üreticiler yönünden normalin altına düşmesini ve tüketiciler aleyhine anormal derecede yükselmesini önlemek, bu ürünlerin piyasasını 155

161 düzenleyici tedbirler almak, afyon ve uyuşturucu maddelere konulan devlet tekelini işletmek olarak belirlenmiştir yılında TMO Ana Statüsünde yapılan değişiklikle Kuruluşun hububat dışındaki diğer tarım ürünleriyle ilgili olarak Bakanlar Kurulunca görevlendirilebilmesine imkan tanınmıştır. Bu çerçevede TMO fındık alımlarıyla da görevlendirilmiş bulunmaktadır yılında TMO nun yurtiçi satış miktarı 1,5 milyon ton; un ve unlu mamul ihracatçılarına ihracattan sonra yapılan hububat satışları 2,4 milyon ton; ihracat miktarı 1,2 milyon ton olarak gerçekleştirilmiştir. TMO 2006 yılında toplam 5,1 milyon ton satış yapmış bulunmaktadır yılı itibariyle TMO nun yaptığı net satışlar önceki yıla göre %19 oranında artarak 2,2 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. 4-Stoklar : KİT lerin dönemine ilişkin stoklarının sektörler itibariyle ayrıntısı 70 sayılı çizelgede, 2006 yılı stoklarının malzeme grupları ve sektörler itibariyle ayrıntısı ise 71 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge : 71 - Stok türleri itibariyle 2006 yılı stokları (Bin YTL) Stoklar İlk mad. malz. Yarı mamul Mamul Ticari mal Diğer Toplam 1-Tarım sektörü Sanayi sektörü: -Madencilik İmalat Enerji Sanayi toplamı Hizmetler sektörü: -Ulaş- haberleşme Ticaret Hizmetler toplamı Mali kuruluşlar Genel toplam KİT lerin 2002 yılında 6,5 milyar YTL olarak gerçekleşen stokları, yıllar itibariyle artarak 2005 yılında 8,7 milyar YTL ye ulaşmış, 2006 yılında ise 2005 yılına göre %22,7 oranında 2 milyar YTL azalarak 6,7 milyar YTL seviyesinde gerçekleşmiştir yılına göre madencilik ve enerji sektörleri dışındaki tüm sektörlerin stoklarında azalış görülmekle birlikte, 2005 yılında KİT lerin toplam stoklarının %65,1 ini oluşturan imalat sektörü stoklarında görülen %34,1 oranındaki azalma KİT lerin toplam stoklarındaki azalmada etkili olmuştur yılı imalat sektörü stokları içinde 1,6 milyar YTL ile %28,7 oranında önemli bir yer tutan TÜPRAŞ, tarihi itibariyle özelleştirildiğinden 2006 yılı değerlendirmeleri içinde yer almamıştır yılına ait 8,7 milyar YTL tutarındaki KİT stoklarının; %41,1 i mamul, %34,4 ü ilk madde ve malzeme, %17,6 sı ticari mal, %4,2 si yarı mamul, %2,6 sı da diğer stoklardan oluşurken, 2006 yılına ait 6,7 milyar YTL tutarındaki KİT stoklarının; %43,5 i mamul, %38,3 ilk 156

162 madde ve malzeme, %10,5 i ticari mal, %3,8 i yarı mamul, %3,9 u da diğer stoklarlardan oluşmuştur. 5- İşletme sonuçları: a) Satışların kârlılığı: Kamu iktisadi teşebbüslerinin dönemi işletme faaliyetleri sonuçlarının oluşumu cari fiyatlarla 72/a sayılı, 1994 yılı fiyatlarıyla 72/b, 2006 yılı faaliyet sonucu oluşumunun sektörler itibariyle ayrıntısı 73 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. Çizelge : 72/a - KİT'lerin yılları satış sonuçlarının oluşumu (Cari fiyatlarla) (*) (Bin YTL) Pazarlama Satış Faaliyet Satış Brüt Satış Net Satışların satış ve Diğer maliyeti kârı veya maliyetine Yıllar satışlar indirimleri satışlar maliyeti dağıtım giderler tutarı zararı göre kar giderleri veya zarar (1) (2) (3=1-2) (4) (5) (6) (7=4+5+6) (8=3-7) (8/7)% , , , , ,4 Son iki yıl farlı ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) (3,2) Artış yada azalış (%) (38,3) (206,6) (18,3) (16,0) (17,9) 8,2 (14,7) (279,4) (230,9) (*) Mali kuruluşlar hariç. Çizelge : 72/b - KİT'lerin yılları satış sonuçlarının oluşumu (1994 yılı fiyatlarıyla) (*) (Bin YTL) Pazarlama Satış Faaliyet Satış Brüt Satış Net Satışların satış ve Diğer maliyeti kârı veya maliyetine Yıllar satışlar indirimleri satışlar maliyeti dağıtım giderler tutarı zararı göre kar giderleri veya zarar (1) (2) (3=1-2) (4) (5) (6) (7=4+5+6) (8=3-7) (8/7)% , , , , ,4 Son iki yıl farlı ( ) ( ) ( ) ( ) (6.468) (646) ( ) (20.456) (3,2) Artış yada azalış (%) (54,4) (242,1) (32,0) (29,4) (31,5) (2,5) (27,9) (323,4) (230,9) (*) Mali kuruluşlar hariç. 157

163 Çizelge : 73 - KİT'lerin sektörler itibariyle 2006 yılı satış sonuçları (cari fiyatlarla) (*) (Bin YTL) Satış sonuçları Brüt satışlar (1) Satış indirimleri (2) Net satışlar (3=1-2) Satışların maliyeti (4) Pazarlama satış ve dağıtım giderleri (5) Diğer giderler (6) Satış maliyeti tutarı (7=4+5+6) Faaliyet kârı veya zararı (8=3-7) Satış maliyetine göre kar veya zarar (8/7) (%) a) Tarım sektörü ,6 b) Sanayi sektörü: (1) Madencilik ,5 (2) İmalat sanayi ,3 (3) Enerji ,4 Toplam (b) ,4 c) Hizmetler sektörü: (1) Ulaştırma-haberleşme ,7 (2) Ticaret ,0 (3) Diğer hizmetler Toplam ( c) ,4 KİT toplamı ,4 (*) Mali kuruluşlar hariç 158

164 Mali kuruluşlar dışındaki KİT lerin 2002 yılı net satışları toplamı 41,4 milyar YTL iken 2005 yılına kadar sürekli artarak 53,0 milyar YTL ye ulaşmıştır yılı net satış hasılatının 2005 yılına göre %18,3 oranında 8,2 milyar YTL azalarak 44,8 milyar YTL olarak gerçekleşmesinde 2005 yılında 14,9 milyar YTL net satış hasılatı sağlayan TÜPRAŞ ın 2006 yılında özelleştirilmesi etkili olmuştur döneminde KİT lerin faaliyetleri kârla sonuçlanmış olmakla birlikte, satışların maliyetine göre en yüksek kârlılık 2002 yılında %14 oranında gerçekleşmiş olup, 2003 ve 2004 yıllarında %13 seviyesinde gerçekleşen kârlılık oranı 2005 yılında %4,6 ya, 2006 yılında da %1,4 e gerilemiştir. KİT lerin 1994=100 sabit fiyatları ile satış sonuçlarına bakıldığında da, 2002 yılında 639,8 milyon YTL olan net satış hasılatı, 2003 yılında 645,6 milyon YTL ye yükselmiş olmasına karşılık, 2004 yılı net satış hasılatı 599,5 milyon YTL, 2005 yılı net satış hasılatı 603,4 milyon YTL düzeyinde gerçekleşmiş, 2006 yılı net satış hasılatı ise 457,0 milyon YTL ye gerilemiştir yılında mali kuruluşlar dışındaki KİT'lerin net satışları toplamı 44,8 milyar YTL, satış maliyetleri toplamı da 39,6 milyar YTL olarak gerçekleşmiş ve dönem sonunda 620,1 milyon YTL tutarında toplam faaliyet kârı oluşmuştur. KİT lerin satışların maliyetine göre ortalama faaliyet kârlılığı oranındaki düşüşte, 2005 yılında Türk Telekomünikasyon A.Ş. nin, 2006 yılında da TÜPRAŞ ın özelleştirilmiş olması etkili olmuştur yılı net satış hasılatının %35,6 sı enerji, %34,7 si ulaştırma-haberleşme, %15,3 ü imalat, %7,1 i madencilik, %6,8 i ticaret, %0,5 i tarım sektöründen sağlanmışken, en yüksek kârlılık oranı %5,0 ile ticaret, %4,3 ile imalat, %1,6 ile tarım, %0,7 ile ulaştırma-haberleşme, %0,5 ile madencilik, %0,4 ile enerji sektöründe gerçekleşmiştir. Net satış hasılatı ile satışların üretim maliyeti ve dönem giderleri arasında yapılan karşılaştırmalar ve KİT'lerin döneminde faaliyet kârlılığının oluşumu 74 sayılı, kuruluşlar itibariyle brüt satış, faaliyet ve dönem sonuçları 75 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 74- KİT'lerle ilgili satış göstergeleri (%) Göstergeler Son iki yıl farkı 1-Maliyet giderleri göstergesi : Satış.üretim maliyeti/net satış hasılatıx100 74,9 78,5 78,9 86,7 88,4 1,7 2-Dönem giderleri göstergesi : -Satış giderleri/net satış hasılatıx100 5,9 4,7 2,4 4,5 4,5 0,0 -Diğer dönem giderleri/net satış hasılatıx100 6,9 5,2 7,2 4,4 5,7 1,3 3-Satış göstergesi : Satış maliyeti tutarı/net satış hasılatıx100 87,7 88,5 88,5 95,6 98,6 3,0 4-Faaliyet sonucu göstergesi : Faaliyet kârı/net satış hasılatı x100 12,3 11,5 11,5 4,4 1,4 (3,0) 5-Mali kârlılık/zararlılık : -Dönem sonucu/öz kaynaklar x100 14,2 12,4 11,2 4,9 4,5 (0,4) -Dönem sonucu/aktif toplamıx100 7,8 7,3 7,3 2,9 2,7 (0,2) 159

165 aa) Tarım sektörü: Tarım sektöründe faaliyet gösteren tek kuruluş olan TİGEM in 2002 ve 2003 yılları faaliyet sonucu kârlı iken, 2004 ve 2005 yılları faaliyet sonuçları zararla sonuçlanmış, 2006 yılında işletme faaliyet sonucu kâra dönüşürken, dönem kârı da 2005 yılına göre %189,6 oranında artarak 4,5 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Kuruluşun işletme faaliyetlerinin zararla sonuçlanmasında; bitkisel ve hayvansal ürün birim fiyatlarında meydana gelen artışların, girdi fiyatındaki artıştan düşük gerçekleşmesinin yanı sıra Orta Anadolu İşletmelerinde kurak sezon yaşanması nedeniyle hububat üretiminin, dolayısıyla satışların azalması da etkili olmuştur. ab) Sanayi sektörü: (1) Madencilik: Sektörde yer alan ETİ Maden İşletmeleri, TKİ ve TPAO nun işletme faaliyetleri ve dönem sonuçları kârlı olmasına karşılık, TTK nın daha brüt satışlarında dahi zarar edilmesi ve işletme faaliyet sonuçları ile dönem sonuçlarının zararlı olması sektörün kârlılığını olumsuz yönde etkilemiştir. TTK Genel Müdürlüğünün zararlılığında; uluslar arası piyasadaki rekabet şartları nedeniyle satış fiyatlarının gerektiği şekilde artırılamamasının yanı sıra yüksek orandaki işçilik maliyetleri de etkili olmuştur. (2) İmalat: 2006 yılında sektörde 15 kuruluş faaliyet göstermiştir yılında dönem sonucu itibariyle en büyük zarar eden TEKEL in 2004 ve 2005 yıllarında hem işletme faaliyetleri sonucu, hem de dönem sonucu zararla kapanmıştır. Kuruluşun 2006 yılı işletme faaliyetleri sonucu kârlı olmakla beraber, faaliyet dışı gider ve zararlar ile finansman giderlerinin etkisiyle dönem zararı 2005 yılına göre %9,7 oranında 27,9 milyon YTL artarak 315,0 milyon lira olarak gerçekleşmiştir. Aynı şekilde 2006 yılında işletme faaliyetleri sonucu kârlı olan MKE ve T. Şeker Fabrikalarının dönem sonuçları da zarara dönüşmüştür. Sektörün kârlı kuruluşlarından olan ve 2005 yılında 727,1 milyon lira dönem kârı eden TÜPRAŞ ın 2006 yılında özelleştirilmiş olması da sektörün kârlılığını olumsuz yönde etkilemiştir. Sektörün sürekli zarar eden iki kuruluşu Sümer Holding A.Ş. ve TDÇİ nin şirket, işletme ve varlıklarının çoğu özelleştirilmiş olup, önemli bir işletme faaliyeti bulunmamaktadır. Sümer Holding A.Ş. özelleştirme sonucu faaliyeti kalmamış kuruluşların tüzel kişiliğinin tasfiye edilerek tek çatı altında toplandığı kuruluş olarak faaliyetini sürdürürken, 2008 yılında TDÇİ nin, 2009 yılında da Sümerhalı A.Ş. nin tüzel kişiliklerinin kaldırılarak Sümer Holding A.Ş. ile birleşmesine karar verilmiştir. Ulaştırma-haberleşme sektöründe faaliyet gösteren TCDD nin üç bağlı ortaklığı da imalat sektöründe faaliyet göstermekte olup, TÜDEMSAŞ sürekli olarak zarar ederken, 2005 yılında kârlı olan TÜVASAŞ ın 2006 yılı işletme faaliyetleri ve dönem sonucu zarara dönüşmüştür. Ticaret sektöründe faaliyet gösteren ve 2006 yılında 13,5 milyon YTL dönem kârı elde eden DMO Basım Müessesi, 2007 yılında tüzel kişiliği kaldırılmak suretiyle işletmeye dönüştürülmüştür. 160

166 (3) Enerji: Özelleştirme programına alınarak ÖİB ye devredilmesi nedeniyle 2003 yılında ana teşekkülden bağımsız olarak faaliyet gösteren Kemerköy ve Yeniköy Elektrik Üretim A.Ş. şirketlerinin 2004 yılında ana teşekküle devredilmesi nedeniyle sektörde 4 kuruluş faaliyet göstermiştir. Sektörde faaliyet gösteren kuruluşların 2006 yılı işletme faaliyet kârları toplamı 59,3 milyon YTL olarak gerçekleşmiş, diğer faaliyetlerden olan gelir ve giderlerin ilave edilmesiyle dönem kârı 1,4 milyar YTL ye ulaşmıştır. Bu kârın; 1,2 milyar YTL si TEDAŞ ve bağlı ortaklıklarının konsolide kârlarına aittir. ac) Hizmetler sektörü: (1) Ulaştırma haberleşme: Sektörde yer alan kuruluşlardan T. Telekomünikasyon A.Ş. ve bağlı şirketi Aycell 2005 yılında, THY ise 2006 yılında özelleştirilmiştir yılında sektörün en kârlı kuruluşunu 578,3 milyon YTL lik dönem kârı ile DHMİ oluştururken, en zararlı kuruluşunu 521,2 milyon YTL lik zararı ile TCDD oluşturmaktadır. Sektörde yer alan PTT nin 2002 ve 2003 yılları işletme faaliyetleri zararla sonuçlanmış olmasına karşılık, 2004 yılından itibaren kâra dönüşmüş, 2004 yılında 76,0 milyon YTL olan dönem kârı, 2005 yılında 162,2 milyon YTL ye, 2006 yılında da 203,0 milyon YTL ye ulaşmıştır. (2) Ticaret: Sektörde yer alan kuruluşlardan TZDK A.Ş. nin 2002 yılında Sümer Holding A.Ş. ile birleştirilmesi, Bursa ve Eskişehir Şehiriçi Doğalgaz Dağıtım ve Ticaret ve Taahhüt A.Ş. lerinin özelleştirilmesinden sonra sektörde iki kuruluş faaliyet göstermektedir. TMO nun brüt satışları ve işletme faaliyetleri sonuçları yüksek oranda kârlı olmasına rağmen, kullanılan krediler için katlanılan faiz yükü nedeniyle dönem sonu kârlılık oranı önemli oranda düşmektedir. (3) Diğer hizmetler: 2004 yılından itibaren bu sektörde herhangi bir kuruluş faaliyet göstermemiştir. ad) Mali kuruluşlar: sektörde 6 kuruluş faaliyet göstermiş olup, 2002 yılında Tasfiye Halinde Emlak Bankası ve T. Kalkınma Bankası, 2003 yılında da T.Kalkınma Bankası dönemi zararla kapatmış olup, bunun dışındaki tüm kuruluşlar dönemlerini kârla kapatmışlardır. b) Dönem sonuçları: KİT lerin yıllarına ilişkin dönem sonuçlarının oluşumu cari fiyatlarla 76/a ve 1994 yılı sabit fiyatlarıyla 76/b sayılı çizelgelerde, dönem sonuçlarının sektörler itibariyle ayrıntısı da 77 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 161

167 Çizelge : 76/a - KİT'lerin yılları gelir ve gider unsurları (Cari fiyatlarla) (*) (Bin YTL) Gelir ve giderler Son iki yıl farkı Tutar % A-Brüt satışlar ( ) (27,7) 1-Yurt içi satışlar ( ) (25,8) 2-Yurt dışı satışlar ( ) (61,3) 3-Diğer gelirler ,6 B-Satış indirimleri (-) ( ) (67,4) 1- Satıştan iadeler (-) ,4 2- Satış iskontoları (-) ,3 3- Diğer indirimler (-) ( ) (69,0) C-Net satışlar ( ) (15,5) D-Satışların maliyeti (-) ( ) (13,8) 1-Satılan mamuller maliyeti (-) ( ) (46,7) 2- Satılan ticari mallar maliyeti (-) ,2 3-Satılan hizmet maliyeti (-) ( ) (43,1) 4-Diğer satışların maliyeti (-) ,4 Brüt satış kârı ( ) (26,7) E-Faaliyet giderleri (-) ( ) (3,2) 1-Araştırma ve geliştirme giderleri (-) ,8 2-Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-) ( ) (15,2) 3-Genel yönetim giderleri (-) ,3 Faaliyet kârı ( ) (73,6) F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar ,0 1-İştiraklerden temettü gelirleri ,6 2-Bağlı ortaklıklardan temettü gelirleri (62.562) (61,6) 3-Faiz gelirleri ,7 4-Komisyon gelirleri ,2 5-Konusu kalmayan karşılıklar ( ) (82,7) 6-Menkul kıymet satış kârları ,0 7-Kambiyo kârları ,5 8-Reeskont faiz gelirleri (24.462) (91,4) 9-Enflasyon düzeltmesi kârları (4) (100,0) 10-Diğer olağan gelir ve kârlar ( ) (21,1) G-Diğer faal. olağan gider ve zararlar (-) ,9 1-Komisyon giderleri (-) ,2 2-Karşılık giderleri (-) (10.063) (1,7) 3-Menkul kıymet satış zararları (-) (7) (52,0) 4-Kambiyo zararları (-) ,4 5-Reeskont faiz giderleri (-) (27.849) (85,2) 6-Enflasyon düzeltmesi zararları (-) (208) (100,0) 7-Diğer olağan gider ve zararlar (-) ,1 H-Finansman giderleri (-) ,5 1-Kısa vadeli borçlanma giderleri (-) ,2 2-Uzun vadeli borçlanma giderleri (-) ,8 Olağan kâr ( ) (69,8) I-Olağan dışı gelir ve kârlar ,2 J-Olağandışı gider ve zararlar (-) ,4 Dönem kârı veya zararı ( ) (7,1) K-Dönem kârı vergi ve diğer yasal yük. karşılıkları ( ) (51,5) Net dönem kârı veya zararı ,5 (*) Mali kuruluşlar hariç 162

168 Çizelge : 76/b - KİT'lerin yılları gelir ve gider unsurları (1994 yılı fiyatlarıyla) (*) (Bin YTL) Gelir ve giderler Son iki yıl farkı Tutar % A-Brüt satışlar ( ) (35,2) 1-Yurt içi satışlar ( ) (33,5) 2-Yurt dışı satışlar (44.060) (65,3) 3-Diğer gelirler ,9 B-Satış indirimleri (-) ( ) (70,8) 1- Satıştan iadeler (-) ,0 2- Satış iskontoları (-) (185) (4,7) 3- Diğer indirimler (-) ( ) (72,2) C-Net satışlar ( ) (24,3) D-Satışların maliyeti (-) ( ) (22,7) 1-Satılan mamuller maliyeti (-) ( ) (52,3) 2- Satılan ticari mallar maliyeti (-) ,2 3-Satılan hizmet maliyeti (-) (36.118) (49,0) 4-Diğer satışların maliyeti (-) ,6 Brüt satış kârı (27.570) (34,3) E-Faaliyet giderleri (-) (7.113) (13,3) 1-Araştırma ve geliştirme giderleri (-) ,1 2-Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-) (6.468) (24,0) 3-Genel yönetim giderleri (-) (1.856) (7,4) Faaliyet kârı (20.456) (76,4) F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar ,6 1-İştiraklerden temettü gelirleri ,7 2-Bağlı ortaklıklardan temettü gelirleri (758) (65,6) 3-Faiz gelirleri (509) (9,8) 4-Komisyon gelirleri ,9 5-Konusu kalmayan karşılıklar (9.196) (84,5) 6-Menkul kıymet satış kârları ,5 7-Kambiyo kârları ,5 8-Reeskont faiz gelirleri (281) (92,3) 9-Enflasyon düzeltmesi kârları (0) (100,0) 10-Diğer olağan gelir ve kârlar (2.490) (29,3) G-Diğer faal. olağan gider ve zararlar (-) ,6 1-Komisyon giderleri (-) ,8 2-Karşılık giderleri (-) (800) (11,9) 3-Menkul kıymet satış zararları (-) (0) (57,0) 4-Kambiyo zararları (-) ,2 5-Reeskont faiz giderleri (-) (323) (86,8) 6-Enflasyon düzeltmesi zararları (-) (2) (100,0) 7-Diğer olağan gider ve zararlar (-) ,4 H-Finansman giderleri (-) ,1 1-Kısa vadeli borçlanma giderleri (-) ,8 2-Uzun vadeli borçlanma giderleri (-) ,3 Olağan kâr (30.396) (72,9) I-Olağan dışı gelir ve kârlar ,6 J-Olağandışı gider ve zararlar (-) ,6 Dönem kârı veya zararı (4.030) (16,8) K-Dönem kârı vergi ve diğer yasal yük. karşılıkları (6.815) (56,5) Net dönem kârı veya zararı ,2 (*) Mali kuruluşlar hariç 163

169 Çizelge : yılı dönem sonucunun oluşumu (*) (Bin YTL) Gelir ve giderler Tarım Sanayi Hizmetler Maden İmalat Enerji San. top. Ulaş.-hab. Ticaret Hiz.top. KİT toplamı A-Brüt satışlar Yurt içi satışlar Yurt dışı satışlar Diğer gelirler B-Satış indirimleri (-) Satıştan iadeler (-) Satış iskontoları (-) Diğer indirimler (-) C-Net satışlar D-Satışların maliyeti (-) Satılan mamuller maliyeti (-) Satılan ticari mallar maliyeti (-) Satılan hizmet maliyeti (-) Diğer satışların maliyeti (-) Brüt satış kârı E-Faaliyet giderleri (-) Araştırma ve geliştirme giderleri (-) Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-) Genel yönetim giderleri (-) Faaliyet kârı F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve karlar İştiraklerden temettü gelirleri Bağlı ortaklıklardan temettü gelirleri Faiz gelirleri Komisyon gelirleri Konusu kalmayan karşılıklar Menkul kıymet satış kârları Kambiyo kârları Reeskont faiz gelirleri Enflasyon düzeltmesi kârları Diğer olağan gelir ve kârlar G-Diğer faaliyetlerden olağan gider ve zararlar (-) 1-Komisyon giderleri (-) Karşılık giderleri (-) Menkul kıymet satış zararları (-) Kambiyo zararları (-) Reeskont faiz giderleri (-) Enflasyon düzeltmesi zararları (-) Diğer olağan gider ve zararlar (-) H-Finansman giderleri (-) Kısa vadeli borçlanma giderleri (-) Uzun vadeli borçlanma giderleri (-) Olağan kâr I-Olağan dışı gelir ve kârlar J-Olağandışı gider ve zararlar (-) Dönem kârı veya zararı ( ) K-Dönem karı vergi ve diğer yasal yükümlülük karşılıkları (-) Dönem net kârı veya zararı ( ) (*) Mali kuruluşlar hariç 164

170 Mali kuruluşlar dışında KİT sistemi içinde faaliyet gösteren kuruluşların 2006 yılı net satışları 44,8 milyar YTL olarak gerçekleşmiş, 39,6 milyar YTL tutarındaki satışların maliyeti ve 4,6 milyar YTL tutarındaki dönem giderlerinin net satışlardan indirilmesinden sonra 620,1 milyon YTL tutarında faaliyet karı elde edilmiştir. Cari dönemdeki faaliyetlerle ilgili olağan ve olağan dışı gelir ve gider unsurları ile finansman giderlerinin hesaba katılmasıyla birlikte dönem sonunda toplam 1,96 milyar YTL tutarında dönem karı oluşmuş, dönemi karlı kapatan kuruluşlar için 513,3 milyon YTL tutarında vergi ve yasal yükümlülük tahakkuk etmiştir. Özelleştirme faaliyetleri nedeniyle TÜPRAŞ ve THY gibi büyük ölçekli KİT lerin satılması sonucunda, 2006 yılı net satışları önceki döneme göre cari fiyatlarla %15,5, 1994 yılı sabit fiyatlarıyla %24,3 oranında azalmıştır. Dönem sonuçları sektörler itibariyle toplu olarak incelendiğinde; 2006 yılında KİT sistemi kapsamında imalat sektörü dışında bütün sektörlerde dönem karı oluştuğu, en karlı kuruluşların ise enerji, madencilik ve ulaştırma-haberleşme sektörlerinde yer aldığı görülmektedir. İmalat sektöründe zarar oluşmasında Ankara Genel Müdürlük binasının TOBB a satışından zarar kaydı yapılan 267 milyon YTL nin etkisiyle dönem sonunda 315 milyon YTL dönem zararı açıklayan TEKEL önemli etken olmuştur. Zararlı KİT lerin dönem sonuçlarının oluşumunda, önceki yıllarda olduğu gibi yatırım noksanlığı, özelleştirme faaliyetleri nedeniyle yaşanan belirsizlik ortamı ve sürekli artan yabancı kaynak ihtiyacı nedeniyle katlanılan finansman maliyetlerinin yüksekliği belirleyici rol oynamıştır. KİT lerin yıllarına ait finansman giderleri cari fiyatlarla 78/a, 1994 yılı fiyatlarıyla 78/b, 2006 yılında gerçekleşen finansman giderlerinin sektörler itibariyle ayrıntısı 79 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 165

171 Çizelge : 78/a yılları finansman giderleri (Cari fiyatlarla) (*) (Bin YTL) Verilen faiz, komisyon ve kur farkları Son iki yıl farkı Tutar % 1- Kaydedildiği hesaplar bakımından : İşletme maliyetine giren ,1 Kâr ve zarar hesabına alınan ,9 Yatırım bedellerine giren ,9 Toplam ,6 2- Ödendiği yada alacak kaydedildiği yerler bakımından : 0 Hazineye ,0 T.İhracat Kredi Bankası (Eximbank) ,8 Öteki KİT'ler (1.241) (8,2) İç borçlar için başkaca yerler (52.501) (27,1) Dış borçlar için verilen ,3 Toplam ,6 (*) Mali kuruluşlar hariç. Çizelge : 78/b yılları finansman giderleri (1994 yılı fiyatlarıyla) (*) (Bin YTL) Verilen faiz, komisyon ve kur farkları Son iki yıl farkı Tutar % 1- Kaydedildiği hesaplar bakımından : İşletme maliyetine giren ,9 Kâr ve zarar hesabına alınan ,1 Yatırım bedellerine giren ,0 Toplam ,5 2- Ödendiği yada alacak kaydedildiği yerler bakımından : Hazineye ,4 T.İhracat Kredi Bankası (Eximbank) ,2 Öteki KİT'ler (31) (17,7) İç borçlar için başkaca yerler (764) (34,7) Dış borçlar için verilen ,7 Toplam ,5 (*) Mali kuruluşlar hariç. 166

172 Çizelge: yılı finansman giderleri (*) (Bin YTL) Verilen faiz, komisyon ve kur farkları 1- Kaydedildiği hesaplar bakımından: İşletme maliyetine giren Kar ve zarar hesabına alınan Yatırım bedellerine giren Toplam 2- Ödendiği yada alacak kaydedildiği yerler bakımından Hazineye T.İhracat Kredi Bankası Öteki KİT'ler İç borçlar için başkaca yerler Dış borçlar için verilen Toplam Tarım Maden Sanayi İmalat Enerji San. top. Ulaş.- hab. Hizmetler Ticaret Hiz.top. KİT toplamı (*) Mali kuruluşlar hariç 167

173 KİT lerin finansman giderleri 2006 yılında 2005 yılına göre %103 oranında artmak suretiyle 1,9 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Finansman giderlerinin sektörler itibariyle dağılımı incelendiğinde; enerji, ulaştırma-haberleşme ve ticaret sektörlerindeki kuruluşların daha fazla yabancı kaynak kullanmaları nedeniyle finansman giderlerinin diğer kuruluşlara kıyasla yüksek tutarlarda gerçekleştiği görülmektedir yılında finansman giderlerinin %55 oranlık kısmı enerji sektöründen kaynaklanmış olup, önceki yıla göre finansman giderlerinin enerji sektöründe %121 oranında arttığı görülmektedir. KİT sistemi içindeki kuruluşlarla ilgili olarak 2006 yılında gerçekleşen 1,9 milyar YTL tutarındaki finansman giderlerinin; 1,1 milyar YTL si kar ve zarar hesaplarına, 598 milyon YTL si yatırım maliyetlerine, 198 milyon YTL si de işletme giderlerine ait maliyet hesaplarına gider kaydedilmiştir. Yatırım maliyetlerine gider kaydedilen toplam 598 milyon YTL nin %72,2 oranında 432 milyon YTL lik ağırlıklı kısmını EÜAŞ ın enerji sektöründe gerçekleştirdikleri yatırımlar için kullandıkları dış kredilerin faiz ve kur farklarına aittir. Enerji sektöründen sonra yatırımların finansmanı için en fazla yabancı kaynağın BOTAŞ ve TCDD yatırımları için ulaştırma-haberleşme sektöründe kullanıldığı görülmektedir yıllarında tahakkuk eden finansman giderlerinin, sektörler itibariyle faiz, kredi komisyonları ve kur farkları olarak ayrıntısı 80 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 168

174 Çizelge : 80 - Finansman giderlerinin ayrıntısı (*) (Bin YTL) Sektörler Faiz Kredi kom. Kur farkı Toplam Faiz Kredi kom. Kur farkı Toplam Faiz Kredi kom. Kur farkı Toplam Faiz Kredi kom. Kur farkı Toplam Faiz Kredi kom. Kur farkı Toplam Tarım sektörü Sanayi sektörü -Madencilik İmalat Enerji Sanayi toplamı Hizmet sektörü: -Ulaş.-haberleşme Ticaret Diğer hizmetler Hizmetler toplamı KİT toplamı ##### (*) Mali kuruluşlar hariç 169

175 KİT sistemi içinde faaliyet gösteren kuruluşların yabancı kaynak kullanımı nedeniyle 2006 yılında tahakkuk eden 1,9 milyar YTL tutarındaki finansman giderlerinin; %40,5 ini faizler, %59,2 sini kur farkları, %0,2 sini de kredi komisyonları oluşturmaktadır. Önceki yıllara göre finansman giderleri içinde faiz giderlerinin oransal olarak azaldığı görülmektedir. KİT statüsündeki kuruluşların yıllarında kâr ve zarar hesaplarında yer alan finansman giderlerinin, cari ve 1994 yılı fiyatlarıyla faaliyet ve dönem sonuçlarına etkisi 78 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge:81- KİT'lerin finansman giderlerinin dönem sonucuna etkisi (*) (Bin YTL) Son iki yıl farkı Tutar % Cari fiyatlarla: -Faaliyet sonucu ( ) (73,6) -Finansman gideri ,9 -Dönem sonucu ( ) (7,1) 1994 yılı fiyatlarıyla: -Faaliyet sonucu (20.456) (76,4) -Finansman gideri ,1 -Dönem sonucu (4.030) (16,8) (*) Mali kuruluşlar hariç Çizelgeden görüleceği üzere 2006 yılında KİT lerin işletme ve yatırım maliyetleri dışında kar-zarar hesaplarına kaydettikleri finansman giderleri toplamı, önceki yıla göre %80,9 oranında artarak 1,1 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. c) Kamu iktisadi teşebbüslerinin genel ekonomi ile ilişkileri: KİT lerin yıllarında tahakkuk eden vergileri 82 sayılı, 2006 yılında tahakkuk eden vergilerin sektörler itibariyle ayrıntısı 82/a sayılı, yıllarında uluslararası ticaretten sağlanan ve ödenen döviz tutarları 83 sayılı, 2006 yılında sağlanan ve ödenen dövizlerin sektörler itibariyle ayrıntısı 83/a sayılı çizelgede gösterilmiştir. 170

176 Çizelge : 82 - KİT'lerin yıllarında tahakkuk eden vergileri A- B- Vergi türleri Kuruluşun yükümlü olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : 1- Gelirden alınan : (Bin YTL) Son iki yıl farkı Tutar (%) - Gelir vergisi (6.814) (22,9) - Kurumlar vergisi ( ) (51,1) - Fonlar ( ) (97,6) 2- Servetten alınan : Toplam (1) ( ) (53,0) - Motorlu taşıtlar vergisi ,3 - Emlak vergisi (Belediyelere ödenen) ,5 3- Mal ve hizmetten alınan : (Dolaylı Vergiler) Toplam (2) ,7 - KDV ( ) (65,3) - Ek vergi (90.750) (100,0) - Özel tüketim vergisi (*) ( ) (70,3) - Özel iletişim vergisi Taşıt alım vergisi (*) Banka ve sigorta muamele vergisi ,4 - Akaryakıt tüketim vergisi (*) Damga vergisi ,5 - Dış ticarette ödenen vergiler (18.916) (83,1) - Harçlar ,1 - Belediyelere ödenen(emlak vergisi dışında) , vergi resim ve harçlar ( ) (100,0) - Özel işlem vergisi Fonlar (3.259) (35,0) - Diğerleri Toplam (3) ( ) (68,5) Toplam (2+3) ( ) (68,3) Toplam (A) ( ) (66,7) Kuruluşun sorumlu olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : - Personelden stope edilen gelir ve damga vergisi ( ) (12,7) - Yüklenici ve üreticilerden stope edilen gelir, kurumlar ve damga vergileri ile menkul ve gayrimenkul vergisi ( ) (50,1) - Fonlar (31.201) (38,3) - Diğerleri ( ) (71,1) Toplam (B) ( ) (38,9) Genel toplam (A+B) ( ) (63,2) (*) tarihinden itibaren Özel Tüketim Vergisi olarak tahakkuk etmiştir. 171

177 Çizelge : 82/a yılında tahakkuk eden vergiler A- Vergi türleri Kuruluşun yükümlü olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : 1- Gelirden alınan Sanayi Tarım Madencilik İmalat Enerji Sanayi toplamı Ulaş- Hab. Hizmetler Ticaret Hizmetler toplamı Mali kur. (Bin YTL) KİT toplamı - Gelir vergisi Kurumlar vergisi Fonlar Servetten alınan : Toplam (1) Motorlu taşıtlar vergisi Emlak vergisi (Belediyelere ödenen) Toplam (2) Mal ve hizmetten alınan : (Dolaylı Vergiler) - KDV Ek Vergi -Özel Tüketim Vergisi Özel İletişim Vergisi Taşıt alım vergisi - Banka ve sigorta muamele vergisi Akaryakıt tüketim vergisi Damga vergisi Dış ticarette ödenen vergiler Harçlar Belediyelere ödenen(emlak vergisi dışında) vergi, rsim ve harçlar -Özel İşlem vergisi - Fonlar Diğer Toplam (3) Toplam (2+3) B- Toplam (A) Kuruluşun sorumlu olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : - Personelden stope edilen gelir ve damga vergisi Yüklenici ve üreticilerden stope edilen gelir, kurumlar ve damga vergileri ile menkul ve gayrimenkul vergisi Fonlar Diğerleri Toplam (B) Genel toplam (A+B)

178 Çizelge : 83 - KİT'ler tarafından yıllarında sağlanan ve ödenen dövizler (*) Ödemeler dengesine etki (Bin YTL) Son iki yıl farkı Tutar (%) Dış alemden sağlanan: 1- İhracat bedellerinden ( ) (68,8) 2-Sermaye hareketlerinden ( ) (24,1) 3-Görünmeyen işlemlerden ,2 Dış aleme ödenen: Toplam (1) ( ) (53,0) 1-İthalat bedellerine ( ) (42,3) 2-Sermaye hareketlerine ( ) (19,1) 3-Görünmeyen işlemlere ,6 Toplam ( ) (37,2) Denge farkı (+) ,0 Denge farkı (-) ( ) ( ) (169,0) Denge farkı ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) (34,8) (*) Mali kuruluşlar hariç. 173

179 Çizelge:83/a yılında sağlanan ve ödenen dövizler (Bin YTL) Ödemeler dengesine etki Tarım Madencilik İmalat Sanayi Enerji Sanayi toplamı Ulaş-hab. Hizmetler Ticaret Hizmetler toplamı Mali kur. KİT toplamı Dış alemden sağlanan: 1- İhracat bedellerinden Sermaye hareketlerinden Görünmeyen işlemlerden Toplam (1) Dış aleme ödenen: 1-İthalat bedellerine Sermaye hareketlerine Görünmeyen işlemlere Toplam Denge farkı (+) Denge farkı (-) (2.291) (18.542) ( ) ( ) ( ) ( ) (11.203) ( ) (10) ( ) Denge farkı (2.291) (76.413) ( ) ( ) ( ) (10) ( ) 174

180 -Vergiler: KİT lerin 2006 yılı faaliyet döneminde, vergi kanunları gereğince mükellef oldukları vergi konuları nedeniyle kamu hazinesine, fonlara ve çeşitli kamu kuruluşlarına ödenmek üzere toplam 11,5 milyar YTL tutarında vergi, resim, harç, fon payı ve vergi benzeri ödeme tahakkuk etmiştir. KİT sisteminde yer alan kuruluşlar için tahakkuk eden vergi ve benzeri ödemeleri toplamı, devletin 151,3 milyar YTL olan 2006 yılı vergi gelirlerinin %7 oranına tekabül etmektedir. Özelleştirme faaliyetleri sonucunda devletin vergi gelirleri içinde önemli paya sahip bulunan TÜPRAŞ ve THY gibi büyük ölçekli kuruluşların KİT sistemi dışına çıkması nedeniyle vergi gelirleri içinde KİT lerin payında önemli oranda azalma meydana gelmiştir. KİT lerin 2006 yılı faaliyet döneminde tahakkuk eden 11,5 milyar YTL tutarındaki vergi ve benzeri ödemelerin; 1,4 milyar YTL si kuruluşların yükümlü olduğu gelir ve kurumlar vergileri ile bunlar üzerinden tahakkuk eden fon faylarına, 56,5 milyon YTL si servet üzerinden alınan motorlu taşıtlar ve emlak vergilerine, 7,7 milyar YTL si mal ve hizmet alımları üzerinden ödenen KDV, akaryakıt tüketim vergisi, banka ve sigorta muameleleri vergisi, taşıt alım vergisi gibi dolaylı vergilere, 2,4 milyar YTL si de vergi sorumlusu olarak kurum çalışanlarından ve üçüncü şahıslardan kaynağında kesilen gelir, damga vergisi, fon payları ve benzeri ödemelere aittir. -Sağlanan ve ödenen dövizler: KİT lerin 2006 yılı faaliyetleri sırasında uluslararası ekonomik ilişkiler çerçevesinde mal ve hizmet ihracatından 2,14 milyar YTL tutarında döviz geliri sağlanmış, ithal edilen mal ve hizmetler için de dış ekonomilere 13,5 milyar YTL tutarında döviz cinsinden ödeme yapılmıştır. KİT lerin dış ekonomik ilişkilerinde ithalatın ihracattan fazla olması nedeniyle 2006 yılında oluşan dış ticaret açığı 11,3 milyar YTL tutarındadır. Sermaye hareketleriyle görünmeyen işlemlerden sağlanan ve ödenen döviz tutarları hesaba katıldığında KİT lerin 2006 yılında dış dünya ile ticari olan ve olmayan bütün işlemlerden sağladıkları dövizin YTL cinsinden toplam değeri 3,8 milyar YTL, ödedikleri dövizin toplam tutarı da 16,1 milyar YTL dir. Bu işlemler sonucunda 2006 yılında dış ekonomilere aktarılan dövizin YTL cinsinden toplam tutarı 11,4 milyar YTL dir. Sektörler itibariyle incelendiğinde; dış ekonomik ilişkilerde madencilik ve ticaret sektörlerindeki kuruluşların ülke ekonomisine net döviz girdisi sağladığı, ulaştırma-haberleşme sektöründe yer alan BOTAŞ ın ithalat tutarının 12,2 milyar YTL olduğu ve diğer taraftan enerji sektörlerindeki kuruluşların da döviz çıktılarının daha fazla olduğu görülmektedir. -Milli gelire katkı: KİT lerin yıllarında üretici ve alıcı fiyatlarıyla GSMH ye katkısı 84 sayılı, 2006 yılı GSMH ye katkının sektörler itibariyle ayrıntısı 84/a sayılı çizelgede gösterilmiştir. 175

181 Çizelge : 84 - KİT'lerin yıllarında GSMH'ye katkısı (Cari fiyatlarla) Firma ölçeğinde katma değerin oluşumu Sıra no (Gelir yoluyla) (Bin YTL) Son iki yıl farkı Tutar (%) A-Pozitif etkiler : Personel giderleri (Yevmiyeler dahil) ( ) (5,8) Verilen faizler (Yurt içi) ,9 Verilen bina ve arazi kiraları ,5 Karşılık giderleri ,0 Mevzuat gereğince katılma payları (65.707) (48,9) Dernek ve benzeri yerlere bağışlar ,3 Geçmiş yıllara aid gider ve zararlar ,7 İç sigorta fonu gideri (7.187) (5,9) Amortisman ve tükenme payları ( ) (9,9) Dış aleme ödenen giderler ,6 Diğer pozitif etkiler ,7 Dönem kârı ( ) (3,0) B-Negatif etkiler (-) : Toplam (A) ,3 Alınan faizler (Yurt içi) ,3 Alınan bina ve arazi kiraları ,0 Karşılıklardan kullanılmayan kısım ( ) (84,8) Geçmiş yıllara ait gelir ve kârlar ,2 İştiraklerden alınan kâr payları ,4 İç sigorta fonundan yapılan tahsilat ( ) (94,6) Dış alemden sağlanan gelirler ,2 Diğer negatif etkiler ,6 Dönem zararı ( ) (31,4) Toplam (B) ,3 Üretici fiyatlarıyla gayrisafi yurt içi hasıla (GSYİH)'ya katkı (A-B) ( ) (5,4) Sübvansiyonlar (-) ,4 Hazine yardımları (-) Diğer yardım ve bağışlar (-) ,0 Vergi iadeleri (-) Tüketicilere yansıtılan vergi ve fonlar ( ) (68,3) Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi yurt içi hasıla (GSYİH)'ya katkı ( ) (43,0) Dış aleme ödenen giderler (-) ,6 Dış alemden sağlanan gelirler ,2 Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi milli hasıla (GSMH)'ya katkı ( ) (43,4) 176

182 Çizelge:84/a yılında KİT'lerin GSMH'ye katkısı (Cari fiyatlarla) (Bin YTL) Firma ölçeğinde katma değerin oluşumu (Gelir yoluyla) Sıra no Tarım Madencilik İmalat Sanayi Enerji Sanayi toplamı Ulaş-hab. Hizmetler Ticaret Hizmetler toplamı Ara toplam Mali kur. KİT toplamı A-Pozitif etkiler : Personel giderleri (Yevmiyeler dahil) Verilen faizler (Yurt içi) Verilen bina ve arazi kiraları Karşılık giderleri Mevzuat gereğince katılma payları Dernek ve benzeri yerlere bağışlar Geçmiş yıllara aid gider ve zararlar İç sigorta fonu gideri Amortisman ve tükenme payları Dış aleme ödenen giderler Diğer pozitif etkiler Dönem karı B-Negatif etkiler (-) Toplam (A) Alınan faizler (Yurt içi) Alınan bina ve arazi kiraları Karşılıklardan kullanılmayan kısım Geçmiş yıllara ait gelir ve karlar İştiraklerden alınan kar payları İç sigorta fonundan yapılan tahsilat Dış alemden sağlanan gelirler Diğer negatif etkiler Dönem zararı Toplam (B) Üretici fiyatlarıyla gayrisafi yurt içi hasıla (GSYİH)'ya katkı (A-B) Sübvansiyonlar (-) Hazine yardımları (-) Diğer yardım ve bağışlar (-) Vergi iadeleri Tüketicilere yansıtılan vergi ve fonlar Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi yurt içi hasıla (GSYİH)'ya katkı ( ) Dış aleme ödenen giderler (-) Dış alemden sağlanan gelirler Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi milli hasıla (GSMH)'ya katkı ( )

183 2006 yılında KİT statüsünde faaliyet gösteren kuruluşların üretici fiyatlarıyla GSYİH ye katkısı 17,2 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Ülke içinde yaratılan bu değer, kamu hizmetleri çerçevesinde çeşitli kurum ve kuruluşlara kaynak aktarımı niteliğindeki sübvansiyonlar, hazine yardımları, vergi iadeleri ile diğer yardım ve bağışların negatif, tüketicilere yansıtılarak devlete ödenen vergi ve fonların ise pozitif etkisiyle 23,5 milyar YTL tutarında gerçekleşmiştir. Dış aleme ödenen giderler ve dış alemden sağlanan gelirlerin net sonucunun hesaba katılmasıyla birlikte sayılan kuruluşların 2006 yılı alıcı fiyatlarıyla GSMH ye katkısı 23,2 milyar YTL seviyesinde olmuştur. Sektörler itibariyle incelendiğinde; sürekli olarak hazine yardımlarıyla desteklenen TMO nun yer aldığı ticaret sektörü dışındaki bütün kuruluşların GSMH ye net katkı sağlamak suretiyle kaynak yarattıkları, özellikle imalat, bankacılık, enerji, ulaştırma-haberleşme sektöründe faaliyet gösteren kuruluşların GSMH ye katkıları açısından ön sıralarda yer aldıkları görülmektedir. KİT lerin son beş yıllık dönemde yarattıkları katma değerin Türkiye de yaratılan toplam GSMH rakamları içindeki payları ve KİT lerin Hazineye katkılarını gösteren çizelgeler Raporun KİT lerin Türkiye Ekonomisi İçindeki Yeri başlıklı ikinci bölümünde yer almıştır. KİT lerin yarattıkları katma değerin faktörler itibariyle dağılımı 85 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge:85-KİT'lerin yarattıkları katma değerin faktörler itibariyle dağılımı (%) Katma değer unsurları Personel giderleri 23,0 24,0 22,9 22,2 36,8 Dernek vb. yerlere bağışlar 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 Mevzuat gereğince katılma payları 0,2 0,5 0,4 0,3 0,3 Verilen-alınan faiz farkı (0,6) (1,7) (1,0) (0,1) 0,0 Verilen-alınan kiralar farkı 0,2 0,1 (0,1) (0,1) (0,0) İç sigorta fonu (Net) 0,3 0,2 (0,0) (0,0) 0,5 Karşılıklar (Net) 3,0 3,9 1,5 (0,6) 4,0 İştirak karları (0,5) (0,5) (1,3) (0,4) (2,8) Amortismanlar 15,5 9,5 9,2 8,7 13,8 Geçmiş yıllara ait gider ve zararlar (net) 4,8 1,3 (1,4) (1,6) (1,1) Dış aleme ödenen giderler (Net) 0,2 (0,6) 1,5 0,5 1,3 Tüketicilere yansıtılan vergi ve fonlar 46,3 49,8 48,8 59,3 32,9 Hazine yardımları,sübvansiyonlar, diğ. (-) (3,2) (1,9) (1,6) (3,4) (6,2) Diğer pozitif ve negatif etkiler (Net) (4,2) (2,4) 1,9 0,1 (7,7) Dönem kârı veya zararı (+,-) 15,5 17,9 19,2 15,0 28,1 Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 KİT lerin 2006 yılı faaliyetleri sonucunda yaratılan 25,1 milyar YTL lik katma değerin negatif katkılar hariç %36,8 i çalışanlara ücret olarak yapılan ödemelere, %32,9 u tüketicilere yansıtılarak devlete ödenen vergi ve fonlara, %13,8 i amortisman giderlerine, %28,1 i de dönem kârına ait bulunmaktadır. Önceki dönemlere göre personel giderlerinin toplam içindeki payının önemli oranda yükseldiği, tüketicilere yansıtılan vergi ve fonların payının azaldığı görülmektedir., 178

184 F- YATIRIMLAR 1- Genel durum: Dünya ekonomisindeki canlılık son dört yıldır devam etmekte olup birçok bölgede hızlı büyüme gözlenmektedir. Euro alanında 2006 yılının ilk yarısında gözlenen GSYİH daki reel artış başta yatırımlar olmak üzere, iç talepteki artıştan kaynaklanmıştır, İç talep büyümesinin Almanya, Fransa ve İspanya da canlılığını koruduğu görülmektedir. Gelecekte özel yatırımların, kârlılık oranlarının en yüksek ve şirket yeniden yapılanmalarının en yoğun olduğu Almanya da canlılığını sürdürmesi, Fransa ve İtalya nın bu gelişmeyi takip etmesi beklenmektedir. Yükselen piyasa ekonomileri ve diğer gelişmekte olan ülkeler son yıllarda etkileyici bir performans sergilemektedir. Bu grup içinde Asya ülkeleri, özellikle Çin ve Hindistan gerçekleştirdikleri yüksek büyüme hızıyla önde gelmektedirler. Yakıt-dışı temel ürün ve özellikle metal fiyatlarında gözlenen büyük oranlı artışlar kalkınmakta olan birçok ülkenin yüksek büyüme hızına ulaşmasında önemli rol oynamıştır. Yükselen piyasa ekonomileri ve diğer gelişmekte olan ülkeler açısından bakıldığında mali disiplini sağlayamayan, büyük cari açık ve enflasyon beklentilerini kontrol altında tutamayan ülkelerin diğerlerine göre daha riskli bir konumda olduğu ve uluslararası mali piyasalarda artan faiz oranlarından ve likidite darlığından etkilendikleri görülmektedir. Bu çerçevede, söz konusu ülkelerde başlıca politika önceliği, mevcut büyüme hızını koruyacak ve dış şoklar karşısında kırılganlıklarını azaltacak önlemleri almaktır. Türkiye de 2005 yılında toplam yurt içi talep reel olarak %8,6 oranında artarken, dış dengenin GSMH büyümesine katkısının negatif 1,3 puan olması sonucunda, GSMH %7,6 oranında büyümüştür 2006 yılında ise özel tüketimin %7,6, kamu tüketiminin ise %10 oranında artması sonucunda toplam tüketimin %7,9 oranında artması öngörülmüş, yıl sonu itibariyle ise; özel tüketimin %5,1, kamu tüketiminin %10,7 oranında artması sonucu toplam tüketim %5,9 oranında artmıştır yılı programının öngörülerine göre özel sabit sermaye yatırımlarının %14, kamu sabit sermaye yatırımlarının ise %1,2 oranında artması ile bu durumun toplam sabit sermaye yatırımlarında %10,8 oranında reel artış sağlarken, cari fiyatlarla toplam sabit sermaye yatırımlarının GSMH içindeki payının da %21,6 ya yükselmesi hedeflenmiştir yılı gerçekleşmelerinde ise özel sabit sermaye yatırımları %16,7, kamu sabit sermaye yatırımları ise %4,2 oranında artmıştır. Bunun sonucunda toplam sabit sermaye yatırımlarında %13,5 oranında reel artış olurken, cari fiyatlarla toplam sabit sermaye yatırımlarının GSMH içindeki payı %21,5 oranına yükselmiştir. Diğer taraftan 2006 yılında kamu sabit sermaye yatırımlarının reel olarak %1,2 oranında artması, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının %11,5 nin KİT lere ait olması öngörülmüş olup, yıl sonu itibariyle kamu sabit sermaye yatırımları %4,8 oranında artmış, KİT lere ait yatırımların kamu sabit sermaye yatırımları içindeki payı %12,3 olmuştur. 179

185 Kamu yatırım programının rasyonelleştirilmesi çalışmaları kapsamında, kısıtlı ödenekler, kısa sürede tamamlanabilecek acil ve öncelikli projelere tahsis edilmiş, 10 milyar YTL tutarındaki 84 adet proje ise sonraki yıllarda yürütülmek üzere, 2006 yılı yatırım programında sembolik miktarda iz ödenekle yer almıştır. Bu genel açıklamalar doğrultusunda KİT yatırımlarının sektörler itibariyle dağılımı 86 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge:86- KİT'lerin sektörler itibariyle 2006 yılı yatırım harcaması (*) Başlangıçtan sonuna kadar 2006 yılı 2006 yılında 2006 yılı sonuna kadar 2006 yılında Program Nakdi Fiziki revize Nakdi Fiziki Nakdi Fiziki Nakdi Fiziki son ödeme ödeme programı ödeme ödeme tutarı programı gerçekleşme gerçekleşme gerçekleşme gerçekleşme Sektörler: Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL % % % % a) Tarım ,5 58,5 57,1 57,1 b) Sanayi: ba) Madencilik ,9 29,7 84,4 55,4 bb) İmalat ,6 25,0 73,9 63,5 bc) Enerji ,6 54,5 72,6 72,1 Toplam (b) ,5 49,9 75,6 66,9 c) Hizmetler ca)ulaştırma- Haberleşme ,8 42,2 75,8 73,0 cb) Ticaret ,6 76,6 73,9 73,9 cc) Diğer hizmetler ,8 21,8 16,6 16,6 Toplam (c) ,6 42,1 75,3 72,5 Genel toplam (a+b+c) ,9 46,6 75,3 69,5 (*) Mali kuruluşlar hariç 180

186 Hemen hemen bütün sektörlere ait KİT yatırımlarında kümülatif nakdi ve fiziki harcamalar düşük nispette kalırken 2006 yılı itibariyle gerçekleşme yüzdeleri incelendiğinde, ilk sırada; ticaret, ulaştırma ve haberleşme, enerji sektörü, ikinci sırada imalat sanayii, üçüncü sırada tarım ve madencilik, son sırada ise diğer hizmetlere ait KİT yatırımlarına ait gerçekleşmelerin yer aldığı görülmektedir. Yatırım büyüklükleri itibariyle incelendiğinde; Toplam KİT yatırımlarının; - %46,4 inin ulaştırma ve haberleşme, - %31,3 ünün enerji, - %13,9 unun madencilik, - %7,6 sının imalat Sanayi, - %07,6 sının tarım, ticaret ve diğer hizmetler sektörlerine ait olduğu görülmektedir. 2- Yatırımların sektörel dağılımı: a) Tarım sektörü: Tarım sektöründe, bitkisel üretimde verimli, kaliteli ve standart ürün elde etmek amacıyla, çeşit geliştirme ve sertifikalı fide, fidan ve tohum kullanımının yaygınlaştırılması, yeni teknolojilerin ve alternatif üretim metotlarının kullanılması, bitki hastalıkları ve zararlıları ile etken ve çevreye duyarlı mücadele yöntemlerinin uygulanması ile arz fazlası olan ürünlerden alternatif ürünlere geçişin sağlanması ve ürün piyasalarının istikrara kavuşturulması öngörülmüştür. Tarım ürünleri ticaretinde serbestleşme eğilimi ve AB müktesebatı göz önüne alınarak tarımsal destekleme politikalarının gıda sanayiinin rekabet gücüne de katkı yapacak şekilde ele alınması, çiftlikten sofraya kadar üretim zincirinde gıda güvenliğinin tüm unsurları ile sağlanması yanında tarım gıda entegrasyonunun özendirilmesi hedeflenmiştir yılında tarım sektörüne yapılan KİT yatırımları tutarı Bin YTL olup başlıca yatırımcı kuruluşlar TMO, TİGEM, T.Şeker Fabrikaları dır. Bu sektördeki yatırımcı KİT lerin başlıca sorunları ve sektördeki genel gelişimler şöyledir. -Özelleştirme Yüksek Kurulunca Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. nin özelleştirme işlemlerinin 2004 yılı sonuna kadar sonuçlandırılması kararlaştırılmışsa da henüz bir ilerleme kaydedilmemiştir. Özelleştirme kapsamındaki Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü tarihinde 2004/69 sayılı ÖYK kararı ile özelleştirme kapsamından çıkarılmıştır. - Bu arada; yapay şeker ithalatının denetim altına alınması, yurtiçi satışında yeni düzenlemelere gidilmesi, şeker üreten işletmelerin kota fazlası üretim yapmamaları için daha sıkı denetlenmesi ve şeker üretim kotalarının ihtiyaca göre belirlenmesi öngörülmüştür. - Hububatta sertifikalı tohum kullanım bilincini geliştirmek için alınan kararla TİGEM tarafından sertifikalı Hububat Tohumluğu Özendirme Kampanyası başlatılmıştır. Bu kapsamda tohumluk dağıtımının zamanında yapılabilmesini sağlamak amacıyla 2004 yılından itibaren ülke genelinde anlaşma yapılan tohumluk dağıtım bayisi sayısı 264 e ulaşmıştır. 181

187 b) Sanayi sektörü: ba) Madencilik : 2004 yılında, sektörde mevzuat birliğinin sağlanması ve ülke madenciliğinin canlandırılması amacıyla çıkarılan yeni Maden Kanunu nun madencilik sektörünü olumlu yönde etkilediği görülmektedir. Nitekim bu gelişmeler sonucunda 2005 yılında madencilik üretim ve ihracatında ve aynı zamanda arama ve işletme ruhsatı talebinde önemli artışlar gerçekleşmiş olup, bu artış eğilimi 2006 yılında da devam etmiştir. Sektörde sırasıyla ham petrol, doğalgaz, taşkömürü, demir cevheri gibi madenler en önemli ithalat kalemidir. En büyük ihracat kalemleri ise mermer, bor, krom ve feldspat dır. Ham petrol ve doğalgaz üretiminin ülke talebini karşılama oranlarının düşük seviyelerde kalması ve Dünya fiyatlarındaki artış dikkate alınarak, başlatılmış olan petrol ve doğalgaz arama çalışmalarına denizlerde ağırlık verilerek devam edilmesi kararlaştırılmıştır. Doğalgaz talebinde mevsimsel değişiklikleri karşılamayı hedefleyen Kuzey Marmara ve Değirmenköy deki toplam 1,6 milyar m³ kapasiteli gaz depolama tesisinin 2007 yılında devreye alınması hedeflenmiş olup aynı yıl devreye alınmıştır. KİT ler eliyle üretimin yapıldığı bakır, alüminyum, gümüş, krom (KBİ, Eti Holding), demir Madenciliği (TDÇİ) üretim ve yatırımları yılları arasında özel sektöre devredilmiştir yılında bu sektörde nakdi gerçekleşme tutarı Bin YTL olup, başlıca yatırımcı KİT leri Et Holding, EÜAŞ, TPAO, TTK ve TKİ dir. bb) İmalat sanayi: İmalat sanayi; bir yandan son yıllarda ileri teknoloji ve bilgi teknolojilerindeki hızlı gelişmeler ile ticaretin serbestleşmesi nedeniyle giderek artan uluslararası, rekabetin, diğer yandan 2000 yılı sonundan itibaren yurt içinde yaşanan mali krizin etkisi altında kalmıştır. Sektörde genel olarak sorunlar; fiziki alt yapıdaki yetersizlikler, yatırım ve işletme aşamasında karşılaşılan bürokratik prosedür, kamu tarafından sağlanan bazı girdilerin temininde uluslararası fiyatlara oranla yükseklik, bazı sektörlerde kapasite fazlalığı bulunması, geleneksel sektörler dışında yeni gelişen sektörlere yönelik önemli yatırımlar yapılamaması şeklinde sıralanabilir yılında üretim artış endeksi %10,6 olarak gözlenmiştir. Üretim artışı en çok tütün, tekstil, deri, ağaç ürünleri, kağıt, petrol ürünleri, kimya, makine imalat, elektronik ve bilgi işlem makinelerinde görülmüştür. Ekonomideki hızlı iyileşmenin devam ettiği 2004 yılında ise DPT verilerine göre %60 artış gösteren imalat sanayii özel kesim sabit sermaye yatırımları, 2005 yılında %25 oranında artmıştır yılında bir önceki yıla göre alınan teşvik belgesi sayısında herhangi bir değişme olmazken, yatırım tutarı dolar olarak %8,5 oranında artmıştır yılında belge sayısı %10, yatırım tutarı dolar olarak 1,5 oranında azalmıştır yılında ise teşvik belgesi sayısı %10,7 azalırken yatırım tutarı dolar bazında %17,7 oranında artmıştır. KİT ler bu sektörde, hem tüketim malları, hem ara malları hem de yatırım malları alt gruplarında önemli yatırımlar yapmışlarsa da 2000 yılı başından itibaren tüketim malları alt sektöründe; deri ara malları alt sektöründe; kağıt, gübre, çimento, orman ürünleri, seramik, pişmiş 182

188 kil, lastik, demir-çelik, petrol ürünleri, yatırım malları alanında; mesleki ölçü, madeni eşya ve elektronik dallarına ait yatırımlardan özelleştirmeler veya tesislerin kapatılması sonucu çekilmişlerdir. Geri kalan sanayii dallarında da küçülerek faaliyetleri devam etmekte olup 2006 yılında; tüketim malları (gıda, dokuma) alanında 110,4 milyon YTL, ara malları alanında (kimya, petro kimya, demir çelik) 107 milyon YTL, yatırım malları alanında (taşıt ve onarım, demir dışı metal, elektrikli makine, elektriksiz makine ) 69 milyon YTL, toplamda ise 286,4 milyon YTL lik yatırım yapmışlardır. bc) Enerji: Şeffaf kuralları bulunan, yatırımcılara güven verecek şekilde açık olan ve bağımsız bir Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu tarafından düzenlenmesi öngörülen bir piyasanın oluşturulması amacıyla, Mart 2001 tarihinde Elektrik Piyasası Kanunu yürürlüğe girmiştir. Enerji sektörünün yeniden yapılandırılmasıyla ilgili olarak çalışmalar sürerken, serbest piyasa düzenine geçişten önceki dönemde yap-işlet (Yİ), yap-işlet-devret (YİD) ve işletme hakkı devri (İHD) kapsamında yüksek tarifelere bağlanan ve elektrik alım garantisi içeren sözleşmelerin, serbest işleyen bir piyasa düzenine aykırılık yarattığı görülmektedir. Zira bu garantilere sahip santrallerin bir yandan piyasaya avantajlı biçimde girecekleri bir yandan da sarmal maliyete neden olan elektrik fiyatının artmasına yol açacakları düşünülebilir. Diğer taraftan, kayıp kaçak oranı yüksek bölgelerde dağıtım müesseselerinin özelleştirilmesinde problem yaşanması muhtemeldir. Bu sorunlar nedeniyle sektörde, sağlıklı bir serbest piyasa düzenine geçişin beklendiği kadar kısa sürede gerçekleşmeyeceği açıktır. Serbest piyasa yapısına geçiş için gerekli düzenlemeler yapılırken, ülkenin yakın dönemdeki enerji ihtiyacını riske atmayacak bir seviyede yatırımların sürdürülmesi gereği önem kazanmaktadır yılında özellikle sanayide devam eden büyüme eğilimi enerji tüketimine de yansımıştır. Sanayi sektörü birincil enerji tüketiminde önceki yıla göre %6,4, elektrik sektörü birincil enerji kullanımında %7,1 oranında artış belirlenmiş bulunmaktadır yılı sonu itibariyle mw olan elektrik santralleri toplam kurulu gücü 2006 yılında yeni santrallerin ilavesi ile %1,9 oranında artarak mw a ulaşmıştır. Kurulu güçteki bu artış 2006 yılı itibariyle talebin üzerinde bir arz imkanı sunmaktadır. Bu nedenle kapasitenin bir bölümü atıl kalmıştır. Toplam kurulu güçteki bu artış, büyük ölçüde 2006 yılı içerisinde işletmeye alınan otoprodüktör santrallerinden kaynaklanmaktadır yılından itibaren toplam elektrik üretiminde doğal gaz yakıtlı santrallerin payı artmış olup, 2006 yılında bu pay %43 e ulaşmıştır. 17 Mart 2004 tarihinde yayımlanmış olan Elektrik Enerji Sektörü Reformu ve Özelleştirme Stratejisi Belgesi doğrultusunda, kamu dağıtım ve üretim varlıkları gruplandırılarak dağıtımında 2005 ve 2006 yıllarında özelleştirme işlemlerinin başlatılması hedeflenmiştir. Ancak, kamu dağıtım varlıklarının planlanan takvime göre özelleştirilmesi konusunda ciddi sıkıntılarla karşılaşılmış, özellikle dağıtım özelleştirmelerinde Strateji Belgesinde belirlenen takvimin gerisinde kalınmıştır. Enerji projeleri, uzun planlama, gelişme ve yatırım süreleri yüksek finansman ve gelişmiş teknoloji gerektiren yatırımlardır. Bu bakımdan gerek yatırım gerekse işletme aşamasında 183

189 koordineli ve planlı hareket edilmesi gerekmektedir. Ancak bu yapılırken arz çeşitliliğine gidilmesi ve enerji verimliliği konusuna öncelik tanınarak yasal düzenlemelerin gecikmeden yürürlüğe konulması gerekmektedir. Enerji sektöründe 2006 yılında KİT lerce; 1,2 milyar YTL lik yatırım yapılmış olup, başlıca yatırımcı kuruluşlar; EÜAŞ, TEİAŞ, TETAŞ, Tedaş merkez, bağlı ortaklık ve müesseseleridir. c) Hizmetler: ca) Ulaştırma-haberleşme: Finansman yetersizliği, ulaştırma sektöründeki yenileme ve bakım-onarım ihtiyaçlarının ileriki yıllara ötelenmesine ve aynı performansı verecek bir yenileme onarım yatırımının çok daha yüksek bedellere ulaşmasına neden olmaktadır. Bu nedenle merkezi ulaştırma otoritelerinin sorumluluk alanı, ulusal nitelikli münferit ulaştırma yatırımları, ana ulaştırma koridorlarındaki yatırımlar ve bölgesel geri kalmışlık farklılıklarını ortadan kaldırmaya yönelik ulaştırma yatırımları olmalıdır. Ülke ekonomisinin ve sosyal hayatın gereksinmelerine uygun ulaştırma alt yapısını oluşturmak üzere, taşıma türleri arasında dengeyi sağlayacak bir ulaştırma ana planına olan ihtiyaç devam etmektedir. Ulaştırma alt sektörlerinin tamamını ele alan bir ulaştırma bilgi sistemi geliştirilmiştir. Daha ekonomik olmasına ve daha az kaza riski taşımasına karşılık, demir yolu taşımacılığı toplam ulaştırma sektörü taşımalarından gerekli payı alamamaktadır. Demir yolu yatırımlarında projelere tahsis edilebilen ödeneklerin yetersizliği projelerin uzun sürelerde tamamlanabilmesine neden olmaktadır. Sektörde gerekli yeniden yapılanma çalışmaları da gerçekleştirilememektedir. Mevcut yapısı ile demiryolları, ulaştırma sektörü içindeki rolünü yerine getirememekte ve gelişen ekonominin yarattığı talepleri karşılayamamaktadır. Yol yenilemeleri ve Malzeme İhracatı Projesi kapsamında 2002 yılında 38 km yol yenilemesi yapılabilmiştir. Gebze-Halkalı Banliyö Hattının iyileştirilmesi ve boğaz tüp geçişi kısmını finanse etmek üzere Japon kredi kuruluşu ile imzalanan anlaşma çerçevesinde ihale edilen mühendislik ve müşavirlik hizmetlerinde çalışmalar devam etmektedir. Ankara-İstanbul arasındaki mevcut demiryolu hattının rehabilitasyonu için dış proje kredisi temini işlemleri süregelmektedir. Diğer yandan Rehabilitasyon Projesi ile bağlantılı olarak Ankara İstanbul Sürat Demiryolu Projesinin çalışmaları sürdürülmektedir. Türkiye nin Orta Asya ülkeleri ile ekonomik ilişkilerinin güçlendirilmesi açısından önem taşıyan ve stratejik değere sahip olan Türkiye Gürcistan (Kars- Tiflis) Demiryolu Bağlantısı Projesine kredi temini konusunda çalışmalar devam etmiştir. TCDD tarafından yürütülen banliyö hizmetlerinde işletmeciliğin mahalli idarelere devri yönünde çalışmalara devam edilmiştir. Banliyö işletmeciliğinin İzmir hafif raylı taşıma sistemi ile bütünlüğünü sağlayacak Aliağa-Menemen- Basmane-İzmir (Cumaovası) Sinyalizasyonu ve Elektrifikasyon Tesisleri Projesinde altyapı işleri sürdürülmüş, sinyalizasyon işlerinde %60, elektrifikasyon işlerinde %74 fiziki gerçekleşme sağlanmıştır. Tamamlanan İstanbul ve Marmara Yöresi Liman İhtiyacı Etüdü çerçevesinde; Kuzey Marmara (Tekirdağ) Limanının YİD modeliyle yapımına ilişkin işlemler başlatılmıştır. Filyos Limanının YİD modeli ile inşaatı için sözleşme imzalanmış olup imar planının onaylanması 184

190 beklenmektedir. YİD kapsamında yaptırılacak olan Çanakkale Limanı Üst Yapı Tesisleri Projesi yeniden ihale edilmiş, ancak YPK tarafından uygulama sözleşmesi onaylanmamıştır. YİD kapsamında gerçekleştirilecek İzmir Limanı Taraması ve Tevsii Projesi için ise çalışmalar devam etmektedir. Karadeniz deki doğal afetten zarar gören Giresun Limanı ve Trabzon Limanı onarım işlerini 2002 yılı içinde başlanılmıştır. Boğazlardaki gemi trafiğini düzenleyecek Türk Boğazları Gemi Trafik Kontrol Sistemi Projesinin inşaat işleri tamamlanmıştır. Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ) tarafından işletilmekte olan havalimanı ve meydanlarının sayısı 38 dir. Bunlar içinde 10 havalimanı uluslararası tarifeli ve tarifesiz seferler ile hat seferlerine, 11 havaalanı uluslararası tarifesiz seferler ile iç hat seferlerine ve diğerleri sadece iç hat seferlerine açık durumdadır. Son yıllarda yapılan Antalya Havalimanı Yeni Dış Hatlar Terminal Binası, Atatürk Havalimanı Yeni Dış Hatlar Terminal Binası, Bodrum/Milas Havalimanı gibi projelerin tamamlanmasının yanı sıra birçok meydanda gerçekleştirilen idame-yenileme çalışmaları ve mevcut terminal binalarının kapasitelerinin arttırılması sonucu sektörde sunulan hizmetlerin iyileştirilmesi sağlanmıştır. YİD projeleri kapsamında, Atatürk Havalimanı Yeni Dış Hatlar Terminalinin büyütülmesine karar verilmiş ve toplam kapasitenin 14 milyon yolcu/yıldan 20 milyon yolcu/yıla çıkarılması hususunda ek mukavele imzalanmıştır. Antalya Havalimanında ise son yıllarda trafikte yaşanan sıkıntı nedeniyle 2.terminal ünitesinin YİD modeli ile yapımı için YPK kararı alınmıştır. Diğer taraftan THY tarafından sürdürülen modernleşme ve gelişim politikaları kapsamında 49 adet orta kapasite orta menzil B uçağının alımı programlanmış, böylece önemli ölçüde filonun yenilenmesi sağlanmıştır. Doğalgaz kullanımının yaygınlaştırılması amacıyla BOTAŞ Boru Hatları ile Petrol Taşıma A.Ş. Genel Müdürlüğü öncülüğünde ana iletim ve dağıtım hatları yatırımlarının önemli bir kısmı tamamlanmıştır. Halen yapımı sürdürülen ve planlanan iletim şebekesi dışındaki şehir içi doğalgaz dağıtım yatırımlarının özel teşebbüs eliyle yürütülmesi hedeflenmiştir. Doğalgaz arz-talep dengelerinin sağlıklı bir şekilde oluşturulabilmesi için iletim ve dağıtım yatırımlarının programlarına uygun olarak bitirilmesi zorunluluk arz etmektedir. Ancak doğalgazın ülke genelinde yaygın kullanımını sağlamak amacıyla oluşturulan projelerden dış kredi ile finanse edilmek üzere ihalesi yapılan Güney Doğal Gaz İletim Hattı ile Konya-İzmir Doğal Gaz İletim Hattı projelerinin terminleri uzamıştır. Orta Asya ve Kafkasya da üretilen ham petrol ve doğalgazı Türkiye üzerinden Batı Avrupa pazarlarına ulaştıracak boru hatlarının gerçekleştirilmesi çalışmaları sürdürülmekte olup, Bakü- Tiflis-Ceyhan Ara İhraç Boru Hattı Projesinin Türkiye bölümünü yürütmekle görevlendirilen BOTAŞ tarafından detay mühendislik çalışmaları tamamlanarak hattın inşaatına başlanmıştır. Haberleşmede; Türk Telekom un alt yapı yatırımlarında yavaşlama sürecine girmesi nedeniyle veri iletişim altyapısında önemli bir gelişme sağlanamamıştır. İnternet erişimindeki düşük hız ve satın alma gücüne yüksek maliyet, pazarın gelişimini kısıtlayan önemli nedenler olarak saptanmıştır. Türk TELEKOM 2005 yılında özelleşmiştir. 185

191 Elektronik ticaretin yaygınlaştırılmasının yanı sıra, e- Devlet ve e-türkiye nin hayata geçirilebilmesi için önem taşıyan elektronik imza ve elektronik veri, kişisel verilerin korunması, ulusal bilgi güvenliği, elektronik ortamda yapılan mal ve hizmet alımlarında tüketicinin korunması konularında teknik ve hukuki düzenleme çalışmaları sürdürülmüştür. E-Devlet geçişi sağlamak üzere çeşitli kamu kurum ve kuruluşları tarafından uygulanan vatandaş kimlik numaraları sistemindeki dağınık yapı, 2002/22 sayılı Başbakanlık genelgesi ile giderilmiştir. Genelge uyarınca kamu kurum ve kuruluşları vatandaşlarla ilgili düzenleyecekleri tüm belgelerde MERNIS Projesi kapsamında verilen Türkiye Cumhuriyeti Kimlik Numarasını kullanacaklardır. Mernis Projesi Ocak 2003 itibariyle hayata geçirilmiş bulunmaktadır. PTT nin yürüttüğü posta hizmet kalitesini arttırmayı ve posta tekeli sınırlarını AB ülkelerindeki serbestleşme çalışmalarını dikkate alarak yeniden belirlemeyi hedefleyen proje çalışmasına devam edilmektedir. KİT ler 2006 yılında bu sektörde 1,7 milyar YTL lik yatırım yapmış olup, sektörler itibariyle; demiryolunda 836,1 milyon YTL, denizyolunda 20,6 milyon YTL, hava yollarında 182,7 milyon YTL, boru hattında 543,4 milyon YTL, haberleşmede 154,2 milyon YTL lik yatırım gerçekleştirilmiştir. cb)ticaret: Bu sektörde 2006 yılı KİT yatırımları 1,1 milyon YTL olup tek yatırımcı kuruluş DMO dur. cc) Diğer hizmetler: Bu sektörde 2006 yılında TCDD tarafından 3,5 milyon YTL lik yatırım yapılmıştır. Başlıca yatırım konuları sağlık eğitim ve konuttur. d) Mali kuruluşlar: Mali kuruluşlar tarafından 2002 yılında 370 milyon YTL, 2003 yılında 515,7 milyon YTL, 2004 yılında 455,4 milyon YTL, 2005 yılında 587 milyon YTL, 2006 yılında da 614,6 milyon YTL tutarında yatırım gerçekleştirilmiştir. 186

192 G-ÖZELLEŞTİRME ÇALIŞMALARI 1-Özelleştirme politikaları: Kamu İktisadi Teşebbüsü (KİT); ekonomik faaliyette bulunmak üzere devlet ya da başka bir kamu kuruluşu tarafından yalnız veya ortaklık yolu ile oluşturulan, sermayesinin tamamı veya çoğunluğu devlet veya diğer kamu kuruluşlarına ait bulunan, doğrudan doğruya veya dolaylı biçimde devlet tarafından denetlenen ve ürettikleri mal ve hizmetlerden yararlanabilmek için karşılık ödenmesi gereken iktisadi işletmeler olarak tanımlanabilir. Devletin iktisadi hayatta yer almasının nedenini genel olarak ekonomik amaçlara dayanmasının yanında, zaman zaman ideolojik, sosyal vb. amaçlarla faaliyette bulunarak, ekonomik kalkınmayı sağlamak, tekelleri devlet eliyle işletmek, özel sektörün başaramayacağı veya giremediği işleri yapmak, ekonomiye yön vermek, özel sektöre öncülük etmek, gelir dağılımını düzenlemek şeklinde, özetlemek mümkündür. Türkiye de KİT ler hızlı bir sanayileşmeyi gerçekleştirmek amacıyla ve yurt içindeki özel sermaye birikiminin bu amacı sağlayacak yeterlikte olmaması nedeniyle kurulmuşlar, 1960 lardan itibaren planlı dönemle birlikte, ithal ikameci strateji doğrultusunda hem sayıları, hem de ülke ekonomisi içindeki ağırlıkları artmıştır. İzlenen ekonomi politikalarına uygun olarak verilen görevler çerçevesinde KİT ler, bir yandan devletin ekonomiyi yönlendirmesinde araç olarak kullanılırken, diğer yandan sermaye yetersizliği nedeniyle üretemeyen ülkenin kalkınmasında üreticilik görevini üstlenmiş, izledikleri yatırım ve fiyat politikalarıyla da sermaye birikimine ve özel kesimin gelişmesine katkıda bulunmuşlardır. Geniş bir iç pazarın varlığına gereksinim duyan ithal ikameci sanayileşme döneminde KİT ler, özellikle ara mallarda yoğunlaşarak, tüketim malları sanayiinde yer alan özel sektörü ucuz girdi ile desteklemişler, diğer taraftan doğrudan tüketime konu olan malların önemli bir kısmının temel mal ve hizmet kapsamında değerlendirilip, düşük fiyatlandırılması ile alım gücünü yükselterek, pazarın varlığının garanti altına alınmasında yardımcı olmuşlardır. Özelleştirme, ekonomik ve siyasal nedenlerle 1980 li yıllardan itibaren dünya ülkelerinin gündemindeki en önemli konu haline gelmiş, devletin ekonomik yaşamdaki varlığının azalması ve giderek ortadan kalkması ile ekonomik liberalleşmenin sağlanarak rekabetçi piyasa yapılarının oluşturulması, bütçe açıklarının azaltılması, kamu kesiminde verimliliğin arttırılması, sermayenin tabana yayılmasının sağlanması ve benzeri çok yönlü amaçlar için bir yöntem ve politika olarak geniş bir uygulama alanı bulmuştur. Özelleştirme en dar anlamıyla, kamu ekonomik kuruluşlarının mülkiyetinin kısmen veya tamamen özel kuruluşlara devri olarak tanımlanmaktadır. Daha geniş bir yorumla ele alındığında ise, mülkiyet devrinin yanı sıra bu tür kuruluşların özel kesime kiralanması, yönetimin özel kesime devri, mal ve hizmetlerin üretimindeki kamu tekellerinin kaldırılması ile piyasaya kamunun müdahalede bulunmaması da özelleştirme kavramı içinde yer almaktadır. Türkiye de devletin zorunlu olmadıkça ekonomik yaşama girmemesi, devletçe gerçekleştirilen ekonomik faaliyetlerin de zaman içinde özel kesime devredilmesi prensibi, 1950 li yıllarda hükümet programlarına girmiştir. Ancak bu yıllarda yetersiz sermaye 187

193 birikimi, sanayileşme politikalarının devlet eliyle başlatılmasını zorunlu kılmış, 1960 lı yıllardan itibaren planlı dönemle birlikte ithal ikameci sanayileşmenin ve karma ekonomi modelinin bir politika olarak benimsenmesi neticesinde kamu girişimciliğinin ekonomideki yeri her geçen yıl artmıştır. Türkiye ekonomisi 24 Ocak 1980 Kararları ile başlayan dönemde yapısal bir dönüşüm sürecine girmiş, bu dönüşümle dışa nispeten kapalı, ithal ikamesine dayalı bir ekonomik yapıdan, rekabetçi ve ihracata yönelik sanayileşmeye dayanan ekonomik bir yapıya geçiş hedeflenmiştir. Bu dönemde özelleştirme, ekonominin liberalleşmesi ve kamu kesiminin yeniden yapılanma çalışmaları çerçevesinde; kamu kesiminde verimliliği sağlamak, kamu kesiminin ekonomideki ağırlığını azaltmak, bütçe açıklarını azaltmak vb. amaçlar için bir yöntem olarak Türkiye nin siyasi ve ekonomik gündemine yerleşmiştir. 24 Ocak Kararlarını izleyen süreçte, devlet bütçesine getirdikleri yükü ortadan kaldırmak için kısa vadeli bir çözüm olarak KİT lerin ürettikleri mal ve hizmetlerin fiyatları serbest bırakılmış, uzun dönemli ve kalıcı bir çözüm olarak da özelleştirme gündeme gelmiş, Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planından itibaren özelleştirme kalkınma planlarına bir hedef olarak girmeye başlamış ve bu Kalkınma Planında, Kamu İktisadi Teşebbüslerine bağlı bazı işletmelerin hisse senetleri satışı yoluyla halka açılmasının sağlanacağı, özel sektörün yeterli olduğu alanlarda yeni yatırımlardan kaçınılacağı bir politika olarak benimsenmiştir. Altıncı ve Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planlarında sosyal devlet ilkesi çerçevesinde, kamu yatırımlarında eğitim ve sağlık sektörleri, bölgesel gelişmişlik farklılıklarının giderilmesi ve geleneksel kamu hizmetlerine ağırlık verilmesi benimsenmiş, kamunun imalat sanayinden tamamen çekilmesi politikası ağırlık kazanmıştır. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı ile birlikte altyapı yatırımlarında özel kesimin de payının artırılması, bu kapsamda, ileri teknoloji ve yüksek maddi kaynak gerektiren yatırım ve hizmetlerin finansmanında Yap-İşlet-Devret modeline ağırlık verilmesi, devletçe tamamlanan altyapı yatırımlarından uygun görülenlerin özel kesime devredilmesi veya özel kesim eliyle işletilmesi, imalat sanayiinde özelleştirme uygulamalarına paralel olarak kamu kesimi yatırımlarının toplam yatırımlar içindeki payını düşürmeye yönelik politikaların sürdürülmesi ilkeleri benimsenmiştir. 2-Mevzuat: Özelleştirmeye ilişkin yapılan temel kanuni düzenlemeleri; 2983, 3291 ve 4046 sayılı Kanunlar olarak sıralamak mümkündür. Söz konusu Kanunlar genel olarak özelleştirmeye ilişkin hususları düzenlemekle birlikte, sundukları hizmetin özelliklerinden kaynaklanan yasal nedenlerle enerji, telekomünikasyon ve şans oyunlarının özelleştirilmesine yönelik ayrı düzenlemeler yapılmıştır. Söz konusu 3 temel kanunun yanı sıra, esas olarak KİT lerin kuruluş ve faaliyetlerini düzenleyen 233 sayılı KHK da da, özelleştirmeye ilişkin hükümler yer almıştır. Özelleştirme uygulamalarına dayanak teşkil edecek yasal ve yönetsel altyapı oluşturma çalışmaları şu şekilde özetlenebilir: -Özelleştirmenin yasal altyapısını oluşturmaya yönelik ilk hukuki düzenleme tarihinde yürürlüğe giren 2983 sayılı "Tasarrufların Teşviki ve Kamu 188

194 Yatırımlarının Hızlandırılmasına Dair Kanun"dur. Bu Kanunla; kamu iktisadi teşebbüsleri ile bunlara ait tesislere, hisse senedi ihracı yoluyla gerçek ve tüzel kişilerin ortak edilebilmesine veya bu tesislerin işletme hakkının belli sürelerle devrine olanak tanınmıştır tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 233 sayılı KHK da, esas olarak KİT lerin çalışma usul ve esaslarını düzenlemekle birlikte, Kararnamenin tek maddeden oluşan Tasfiye başlıklı 4 üncü bölümünde KİT lerin tasfiye ve satışlarına ilişkin hususlar düzenlenmiştir. 233 sayılı KHK nın 38 inci maddesinde: Kararname kapsamındaki teşebbüs, müessese, bağlı ortaklık, işletme, işletme birimlerinin ve iştiraklerinin tasfiye, devir, satış ve işletme haklarının verilme kararının Koordinasyon Kurulu tarafından alınacağı, tasfiye, devir, satış veya işletme hakkının verilmesinin, 2983 sayılı Kanunun öngördüğü esaslara göre Kamu Ortaklığı Kurulu tarafından yürütüleceği ve genel nitelikli bazı hususlar hükme bağlanmıştır. Türkiye de özelleştirmeyle ilgili ilk kapsamlı düzenleme 1986 yılında çıkarılan 3291 sayılı Kanun ile gerçekleştirilmiştir sayılı Kanun, yalnızca özelleştirme uygulamalarına yönelik olmayıp, 7 ayrı kanunda daha değişiklik yapan bir kanun olarak düzenlenmiş, aynı zamanda 1177 sayılı Tütün Tekeli Kanunu da aynı düzenleme ile yürürlükten kaldırılmıştır sayılı Kanun ile özelleştirme sözcüğü ilk defa mevzuatımızda yer almış, yeterli düzeyde olmasa da; KİT lerin özelleştirme kapsamına alınması ve uygulamaların yürütülmesine, özelleştirilen kuruluş personelinin sosyal güvenlikle ilgili haklarına ilişkin çeşitli düzenlemeler yapılmıştır. Kanunun Kamu İktisadi Teşebbüslerinin özelleştirilmesi ile ilgili hükümler başlıklı 4 maddeden oluşan 5 inci Bölümünde özelleştirmeyle ilgili hususlar düzenlenmiş, KİT statüsünde faaliyet gösteren kuruluşların özelleştirme kapsamına alınmasına Bakanlar Kurulu, KİT'lerin müessese, bağlı ortaklık, işletme ve işletme birimleri ile iştiraklerindeki paylarının özelleştirme kapsamına alınmasına Yüksek Planlama Kurulu yetkili kılınmış, özelleştirme programının yürütülmesi konusunda ise 2983 sayılı Kanun ile oluşturulan Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresi Başkanlığı görevlendirilmiştir. Özelleştirme uygulamalarından beklenen hedeflere ulaşılmasında karşılaşılan güçlüklerin giderilmesi amacı ile uygulamalara esas teşkil eden 2983 ve 3291 sayılı Kanunlarda, çeşitli tarihlerde değişikliğe gidilmiş, ancak gerçekleştirilen bu değişiklikler, zaten dağınık olan mevzuatı daha da karışık hale sokmuştur. Özellikle 3291 sayılı Kanunda yer alan özelleştirmeye ilişkin hükümlerin gelişen koşullar karşısında yetersiz kalması, özelleştirmede ortaya çıkan yetki kargaşası ve özelleştirmenin hukuki alt yapısının süratli bir özelleştirmeye imkan vermemesi, özelleştirme uygulamalarıyla ilgili hukuki düzenlemelerin yeniden yapılması gereğini doğurmuş, bu amaçla çıkartılan tarih ve 3987 sayılı yetki kanununa (Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesi ile Özelleştirme Sonucunda Doğabilecek İstihdamla İlgili Sorunların Çözümlenmesine İlişkin KHK'lar Çıkartılması Amacıyla Yetki Verilmesine Dair Kanun) dayalı olarak 5 adet KHK yürürlüğe konulmuştur. Söz konusu KHK'ların dayanağı olan 3987 sayılı Yetki Kanununun Anayasa Mahkemesi'nce tarihinde, 3987 sayılı Kanuna dayanarak çıkartılan KHK'ların da tarihinde iptal edilmesi üzerine ortaya hukuki bir boşluk çıkmış ve bu boşluk, 189

195 Bakanlar Kurulu nca tarihinde çıkarılan kararname uyarınca özelleştirme işlem ve faaliyetlerinin önceki mevzuatla yürütülmesinin düzenlenmesi ile doldurulmuştur. Özelleştirme uygulamalarının hukuki alt yapısını oluşturmaya yönelik olarak çıkartılan en son düzenleme 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun dur sayılı Kanunla; 3291 sayılı Kanun un özelleştirme ile ilgili maddeleri yürürlükten kaldırılmış, özelleştirme uygulamalarından sorumlu Özelleştirme İdaresi Başkanlığı (ÖİB) yeniden yapılandırılmış, özelleştirmede hız ve esneklik sağlanabilmesi amacıyla ÖİB geniş yetkilerle donatılmıştır sayılı Kanunla özelleştirme uygulamalarına yönelik olarak yapılan düzenlemelere aşağıda özet olarak yer verilmiştir. -Özelleştirme uygulamalarında tek yetkili karar organı olarak Özelleştirme Yüksek Kurulu (ÖYK), yalnızca özelleştirme uygulamalarını yürütmek ve sonuçlandırmak üzere ÖİB kurulmuştur. - ÖYK üyelerinin Başbakanın belirleyeceği dört bakandan oluşacağı ve Başbakanın bu kanunla ilgili yetkilerini görevlendireceği bir bakana devredebileceği hükme bağlanmıştır. -Özelleştirme gelirlerinin bir hesapta toplanması amacıyla Özelleştirme Fonu oluşturulmuş ve bu fonun kullanım alanları belirlenmiştir. -Özelleştirmenin kapsamı genişletilerek KİT'lerin yanı sıra, Devletin diğer mal ve hizmet üreten birimlerinin de özelleştirilmesine olanak sağlayan düzenlemeler yapılmıştır. -Özelleştirme kapsamına alınan KİT'lerdeki istihdam fazlasının azaltılması amacıyla erken emekliliği teşvik uygulaması getirilerek, Emekli Sandığı Kanunu hükümlerine göre, hizmet süresi itibariyle emeklilik hakkını kazananlara bu hakkı kazandıkları, çalıştıkları kuruluşun özelleştirme programına alınmasından önce emeklilik hakkını kazananlara ise bu kuruluşun özelleştirme programına alındığı tarihten itibaren 2 ay içinde emekli olmayı istemeleri halinde, ikramiyelerinin %30'u oranında ek ödeme yapılması hükme bağlanmıştır. -Kamu yararının korunması amacıyla, stratejik nitelikteki kuruluşların ÖYK ca belirlenerek, bu kuruluşlarda imtiyazlı hisse bulundurulması öngörülmüştür. -Özelleştirme programındaki kuruluşların özelleştirilmesi, küçültülmesi, faaliyetlerinin durdurulması, kapatılması veya tasfiyesi durumunda, bu kuruluşlarda çalışan memur ve sözleşmeli personelin diğer kamu kurum ve kuruluşlarındaki boş kadro ve pozisyonlara atanmalarına ilişkin düzenlemeler getirilmiştir. -Özelleştirme uygulamalarıyla işini kaybeden işçilerin mağduriyetlerinin giderilmesi için mevcut haklarına ilaveten iş kaybı tazminatı ödenmesi ve meslek geliştirme, edindirme ve yetiştirme eğitimi imkanı sağlanarak bu konuda doğabilecek olumsuzlukların giderilmesi öngörülmüştür sayılı Kanunda özelleştirmenin amacı, ekonomide verimlilik artışı ve kamu giderlerinde azalma sağlamak olarak belirlenmiş, ayrıca; -Doğabilecek istihdam azalmaları ile ilgili olarak mevcut kanunlarda ve/veya toplu iş sözleşmelerinde öngörülen tazminatlara ek olarak İş Kaybı Tazminatı nın verilmesi, -Kuruluşların özelliklerine ve içindeki bulundukları şartlara göre özelleştirme yöntemlerinin belirlenmesi, 190

196 -Özelleştirme uygulamalarından elde edilecek gelirlerin genel bütçe harcama ve yatırımlarında kullanılmaması, -Oluşabilecek tekelci bir yapının olumsuz etkilerinin önlenmesi, -Mülkiyetin yaygınlığının yanı sıra, yönetim sorumluluk ve yetkilerini üstlenebilecek ortak grubunun temini, -Özelleştirme işlemlerinin değer saptaması da dahil aleniyet içinde yürütülmesi, -Özelleştirme uygulamalarında, milli güvenlik ve kamu yararının gerektirdiği durumlar hariç, kamu kurum ve kuruluşları ile mahalli idarelere devir yapılmaması, -Özelleştirme uygulamaları çerçevesinde kamu bankalarının da öncelikle özelleştirilecek kuruluşlar arasına alınarak, süratle özelleştirilmesinin sağlanması, -Tabii kaynakların belli bir süre için sadece işletme hakkı verilmesi suretiyle özelleştirilmesi, gibi ilkelerin de esas alınması benimsenmiştir. Daha önce özelleştirmenin yasal dayanağını oluşturan 3291 sayılı Kanunla, sadece KİT, bağlı ortaklıkları, müesseseleri ve iştiraklerinin özelleştirilmesi öngörülürken, 4046 sayılı Kanunla özelleştirmenin kapsamı genişletilerek; KİT ve bağlı birimlerinin dışında, KİT statüsü taşımayan kamu kuruluşlarının kurdukları ticari amaçlı kuruluşlar veya ticari kuruluşlardaki iştirak payları, Hazineye ait paylar, genel ve katma bütçeli idareler ile bunlara bağlı döner sermayeli kuruluşların ve KİT'lerden kamu iktisadi kuruluşu (KİK) olanların gördükleri kamu hizmetleri ile doğrudan ilgili olmayan varlıkları ve iştiraklerindeki kamu payları, belediye ve il özel idarelerine ait ticari amaçlı kuruluşlar, genel ve katma bütçeli idarelerle bunlara bağlı döner sermayeli kuruluşların mal ve hizmet üretim birimleri ve varlıkları (baraj, gölet, otoyol, yataklı tedavi kurumları, limanlar vb.) ile kamu iktisadi kuruluşlarının temel kuruluş amaçlarına uygun mal ve hizmet üretim birimlerinin işletilmesi haklarının da özelleştirme kapsamına alınabileceği hükme bağlanmıştır. Özelleştirme uygulamalarına ilişkin oldukça ayrıntılı düzenlemeler yapan 4046 sayılı Kanunda ayrıca, uygulanacak özelleştirme yöntemlerinin neler olduğu, değer tespitinin hangi yöntemlerle ve nasıl yapılacağı, özelleştirme ihale yöntemleri ve nasıl uygulanacağı belirtilmiştir sayılı Özelleştirme Kanunu dışında diğer mevzuatta da özelleştirme ile ilgili düzenlemeler yapılmış olup bu düzenlemelere aşağıda yer verilmiştir sayılı Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname de 4971 sayılı Kanunla yapılan düzenleme ile, Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü tarafından şans oyunlarını planlamak, tertip ve çekilişini düzenlemek üzere lisans verilmesi suretiyle özelleştirilmesine imkan sağlanmıştır sayılı Karayolları Trafik Kanunu nun 35 inci maddesine 5228 sayılı Kanunla eklenen; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından yürütülmekte olan Araç Muayene İstasyonları/Hizmetinin özelleştirilmesinde değer tespit işlemleri indirgenmiş nakit akımları (net bugünkü değer) yöntemine göre yürütülür. şeklindeki düzenleme ile Araç Muayene İstasyonları/Hizmetinin özelleştirilmesi işlemlerinin Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından gerçekleştirileceği hüküm altına alınmıştır. 191

197 sayılı Kanun ile; T.C. Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası A.Ş. ve Türkiye Emlak Bankası A.Ş. nin özelleştirmeye hazırlanmalarını sağlayacak şekilde yeniden yapılandırılmaları ile mezkur Bankaların hisselerinin 4046 sayılı Kanun çerçevesinde satış yöntemiyle özelleştirilmeleri düzenlenmiştir sayılı Elektrik Piyasası Kanunu nun 14 üncü maddesinde; Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş., Elektrik Üretim Anonim Şirketi ile bunların müessese, bağlı ortaklık, iştirak, işletme ve işletme birimleri ile varlıklarının 4046 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından yürütüleceği hüküm altına alınmıştır sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanununun geçici 3 üncü maddesi ile Bursa Şehir İçi Doğalgaz Dağıtım Ticaret ve Taahhüt A.Ş. (BURSAGAZ), Eskişehir Şehir İçi Doğal Gaz Dağıtım ve Taahhüt A.Ş. (ESGAZ) ve Başkent Doğalgaz Dağıtım A.Ş. gaz hizmetlerinin 4046 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde yürütüleceği hüküm altına alınmıştır sayılı Emekli Sandığı Kanunu nun 20 nci maddesine eklenen madde ile T.C. Emekli Sandığı Genel Müdürlüğü nün (Sandık) mülkiyetinde bulunan ve doğrudan hizmetleriyle ilgili olmayan gayrimenkulleri ile iştirak paylarından Sandık Yönetim Kurulunca belirlenecek gayrimenkul ve iştirak payları satışının Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından gerçekleştirilebileceğine ilişkin usul ve esaslar getirilmiştir. - Türk Telekom un özelleştirilmesine ilişkin usul ve esaslar 406 sayılı Telgraf ve Telefon Kanunu nda düzenlenmiştir. Bu Kanun ile bağımsız değer tespit ve ihale komisyonları kurulmuş ve Özelleştirme İdaresi Başkanlığı bu komisyonların sekreterya hizmetlerini yürütmekle görevlendirilmiştir. Ayrıca, anılan Kanunda adı geçen Şirketin hisselerinin 4046 sayılı Kanun çerçevesinde satış yöntemiyle özelleştirileceği ve hisselerin satışına ilişkin usul işlemlerinin Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından yürütüleceği hüküm altına alınmıştır sayılı Özelleştirme Kanunu ile getirilen özelleştirme prosedürü aşağıda özetlenmiştir. a) Kapsama alınma : Kanunda belirtilen kuruluşların birlikte ve/veya ayrı ayrı özelleştirme kapsamına alınmasına ÖİB nin teklifi üzerine ÖYK tarafından karar verilmektedir. Kapsama alınmaya ilişkin ÖYK kararında; bu kuruluşlardan hangilerinin mali ve hukuki yönden özelleştirmeye hazırlık işlemine tabi tutulacağı, hangilerinin özelleştirilmek üzere doğrudan özelleştirme programına alınacağı, özelleştirmenin hangi yöntemle, hangi süre içinde gerçekleştirileceği de belirtilmektedir. Özelleştirme kapsamına alınan kuruluşlardan, mali ve hukuki yönden özelleştirmeye hazırlanmalarına karar verilenlerin bu hazırlık işlemleri tamamlanıncaya kadar bunların bağlı bulundukları bakanlık veya kurumlar ile ilgileri ve önceki statüleri aynen devam etmektedir. Mali ve hukuki yönden özelleştirmeye hazırlık işlemleri, ÖYK'ca belirlenecek kuruluş veya kuruluşlar tarafından yürütülmekte, özelleştirmeye hazırlık işlemleri tamamlananlar ÖYK'nın vereceği yeni bir karar ile özelleştirme programına alınmaktadırlar. Kapsama alınan kuruluşlardan zaman içinde değişen şartlar da dikkate alınarak, özelleştirme kapsamından çıkarılmaları gerekli görülenlerin eski statülerine iadeleri yine ÖYK kararı ile olmaktadır. 192

198 b) Programa alınma: Özelleştirmeye hazırlık işlemi tamamlanan kuruluşlar, ÖYK'nın vereceği yeni bir kararla özelleştirme programına alınmakta olup, özelleştirme programına alınan kamu iktisadi kuruluşlarının, bunların müessese, bağlı ortaklık, işletme, işletme birimleri ve varlıklarının, mülkiyetin devri dışındaki yöntemlerle yapılacak özelleştirme işlemleri ÖİB ce yürütülmektedir. Özelleştirme kapsamında iken özelleştirme hazırlık işlemleri tamamlanarak özelleştirme programına alınanlar ile doğrudan özelleştirme programına alınanlar (bağlı ortaklıkların iştirak payları ve varlıkları ile bağlı ortaklık statüsünde olmayan ancak sermayesinin yarısından fazlası kamuya ait kuruluşların iştirak payları ve varlıkları hariç) ÖYK kararının alındığı tarihte başka bir işleme gerek olmadan ve bedel alınmaksızın ÖİB'ye devredilmiş sayılmakta, bağlı bulundukları Bakanlık veya kurumla ilişkileri kesilerek ÖİB ye bağlanmaktadırlar. Kuruluşların özelleştirme programına alınmalarına ilişkin kararlar Resmi Gazetede yayımlanmaktadır sayılı Kanun kapsamında Özelleştirme Uygulamaları ile ilgili olarak ÖİB tarafından yapılan iş ve işlemler; - Mevcut durumları itibariyle anonim şirket statüsünde olan kuruluşların ana sözleşmelerinin 4046 sayılı Kanun hükümlerine uygun hale getirilmeleri, anonim şirket statüsünde bulunmayanlardan gerekli görülenlerin ana sözleşmelerinin hazırlanarak anonim şirket statüsüne dönüştürmek, - Finansman sorunu olan şirketlere sermaye artırımı ya da borç verilmesi suretiyle kaynak aktarmak, - Kanuni sınırlamalar çerçevesinde, kuruluşların mali, idari ve hukuki yapılanmaları ile ilgili düzenlemeleri yapmak, - Özelleştirme fonunu idare etmek, - Özelleştirme kapsamındaki şirketlerden gerekli görülenlerin bağımsız denetimlerinin ve/veya mali, teknik değerlendirmelerini yaptırmak, - Şirketlerin yönetim ve denetim kurulu üyelikleriyle ve personelin çalışma şartlarıyla ilgili düzenlemelerde bulunmak, şeklinde özetlenebilecek içerikte yürütülmektedir. 3-Özelleştirme uygulamaları : a) Özelleştirme kapsam ve programındaki kuruluşlar : 2006 yıl sonu itibariyle özelleştirme kapsam ve programında bulunan kuruluş ve varlıklara aşağıdaki 87 sayılı çizelgede yer verilmiştir. 193

199 Çizelge:87- Özelleştirme kapsam ve programında bulunan kuruluşlar Özelleştirme kapsam ve programında bulunan kuruluşlar ÖYK Karar tarihi No.su ÖİB payı % A - Programdaki kuruluşlar : 1 Sümer Holding A.Ş. (1) (3) ,00 2 Türkiye Denizcilik İşletmeleri A.Ş. (1) ,00 3 Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. ( TEDAŞ ) ,00 4 Türkiye Demir Çelik İşletmeleri A.Ş. (2) ,00 5 TEKEL Genel Müdürlüğü (1) ,00 6 Ankara Doğal Elek.Üre.Tic.A.Ş. (ADÜAŞ) ,00 7 Türkiye Halk Bankası A.Ş ,99 8 KBİ-Karadeniz Bakır İşlet. A.Ş. (1) (4) ,99 9 PETKİM- Petrokimya Hold.A.Ş. (1) (3) ,32 10 THY- Türk Hava Yolları A.Ş. (1) (3) ,12 11 MPİ - Şans Oyunları Lisansı Araç muayene istasyonları TCDD ye ait 6 adet liman Emekli Sandığı - Çelik Palas Bursa Oteli B - Kapsamdaki kuruluşlar: Hamitabat Elektrik Üretim ve Tic. A.Ş Soma Elektrik Üretim ve Tic. A.Ş Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş Otoyollar Elektrik üretim tesisleri (1) Bu kuruluşlarda hisse senedi veya tesis ve varlık satışı biçiminde kısmen özelleştirme işlemi gerçekleştirilmiştir. (2) tarihli 1 sayılı ÖYK Karar ile tasfiyesine karar verilmiş, tarih ve 50 sayılı ÖYK Kararı ile tasfiye sürecinden çıkartılmıştır. (3) 3291 sayılı kanun çerçevesinde ilgili BKK ile özelleştirme kapsamına alınmış, 1994 yılında yürürlüğe giren 4046 sayılı Kanunun geçici 11 inci maddesi uyarınca özelleştirme programına alınmış sayılmıştır. (4) 3291 sayılı kanun çerçevesinde ilgili YPK kararı ile kapsamına alınmış, 1994 yılında yürürlüğe giren 4046 sayılı Kanunun geçici 11 inci maddesi uyarınca özelleştirme programına alınmış sayılmıştır yılında alınan bazı ÖYK kararlarına aşağıda yer verilmiştir. - ÖYK nın tarih ve 69 sayılı Kararı ile, Türkiye Halk Bankası A.Ş. (Halkbank)'ın sermayesinde bulunan Hazine'ye ait hisselerin özelleştirme kapsam ve programına alınmasına, söz konusu hisselerin tamamının satış yöntemi ile özelleştirilmesine, satışın "blok satış" yoluyla gerçekleştirilmesine ve özelleştirme işlemlerinin tarihine kadar tamamlanmasına, karar verilmiştir. - ÖYK nın tarih ve 3 sayılı Kararı ile, 5228 sayılı Kanunun 57 nci maddesi ile değiştirilen 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu nun 20 nci maddesi çerçevesinde Emekli Sandığı Genel Müdürlüğü ne ait; PETKİM Petrokimya Holding A.Ş. nin sermayesinde bulunan % 7 oranındaki hisselerin özelleştirme kapsam ve programına alınmasına, söz konusu hisselerin satış yöntemi ile özelleştirilmesine ve özelleştirme işlemlerinin bir yıl içerisinde tamamlanmasına, karar verilmiştir. - ÖYK nın tarih ve 100 sayılı Kararı ile, Elektrik Üretim A.Ş. ye (EÜAŞ) ait Tercan, Kuzgun, Mercan, İkizdere, Çıldır Hidroelektrik Santralleri ve Engil Gaz Türbünleri Santralinin özelleştirme kapsam ve programına; özelleştirme kapsamında bulunan elektrik üretim santrallerinden Beyköy ve Ataköy Hidroelektrik Santralleri ile Denizli 194

200 Jeotermal Santralinin özelleştirme programına alınmasına, söz konusu santrallerden Engil Gaz Türbünleri Santralinin Satış yöntemi ile diğer santrallerin İşletme Hakkının Verilmesi yöntemiyle özelleştirilmesine, Özelleştirme işlemlerinin tarihine kadar tamamlanmasına, karar verilmiştir tarih ve 415 sayılı ÖİB Başkanlık Olur'u ile Ankara Doğal Elektrik Üretim ve Ticaret A.Ş. (ADÜAŞ)'nin kurulmasına, kurulan bu Şirketin faaliyet alanına özelleştirme programına alınan Elektrik Üretim A.Ş. (EÜAŞ)'ye ait Tercan, Kuzgun, Mercan, İkizdere, Çıldır, Beyköy, Ataköy Hidroelektrik Santralleri, Denizli Jeotermal Santrali ve Engil Gaz Türbinleri Santralinin dahil edilmesine, Ana Sözleşmesinin 4046 sayılı Kanunun 20 nci maddesinin (A) bendine istinaden düzenlenmesi, söz konusu santralların çalışan personelin mevcut kadroları ve özlük haklarıyla birlikte Ankara Doğal Elektrik Üretim ve Ticaret A.Ş.'nin bünyesine aktarılması kararlaştırılmıştır yılında yukarıda belirtilen kuruluşlara ilave olarak çeşitli kamu kurum ve kuruluşlarına ait olan taşınmazlarda özelleştirme kapsam ve programına alınmıştır. Önceki yıllarda alınan ÖYK kararları ile Özelleştirme kapsam ve programına alınan fakat daha sonra alınan bir kararla Özelleştirme kapsam ve programından çıkarılan kuruluşlara aşağıda yer verilmiştir tarih ve 18 sayılı ÖYK Kararı ile Manavgat Çayı İçme Suyu Tesisinin özelleştirme kapsam ve programına alınmasına karar verilmiş, daha sonra ÖYK tarafından alınan tarih ve 64 sayılı karar ile Manavgat Çayı İçme Suyu Tesisi özelleştirme kapsam ve programından çıkartılarak eski statüsüne iade edilmiştir tarih ve 44 sayılı ÖYK Kararı ile Kemerköy Elektrik Üretim A.Ş. ve Yeniköy Elektrik Üretim A.Ş. özelleştirme kapsam ve programına alınmasına karar verilmiş, daha sonra tarih ve 49 sayılı ÖYK nın Kararı ile özelleştirme kapsam ve programından çıkartılarak eski statüsüne iade edilmiştir tarih ve 82 sayılı ÖYK Kararı ile Emekli Sandığı Genel Müdürlüğüne ait olan Foça Tatil Köyü özelleştirme kapsam ve proğramından çıkartılarak eski statüsüne iade edilmiştir. Ayrıca özelleştirme kapsam ve programında bulunan ve iflas masasında tasfiye işlemleri sona eren ÖİB nin % 49 oranında hissesine sahip olduğu Gönen Gıda Sanayi A.Ş. nin tarihinde İcra ve İflas Kanunu nun 254 üncü maddesi gereğince ilgili mahkeme kararı ile dosyası kapatıldığından dolayı bu Şirketle ÖİB nin iştirak durumu sona ermiştir. b)kısmen veya tamamen özelleştirilen kuruluşlar: Özelleştirme uygulamaları sonucunda elde edilen kaynakların kullanımı 4 başlık altında toplanabilir. Bunlar; - Özelleştirme kapsamındaki kuruluşlara yapılan ödemeler: Bu tutar kullanım oranı olarak yüksek paya sahip olup, kuruluşlara yapılan sermaye iştirakleri, verilen krediler, çalışanlara yönelik iş kaybı ve özelleştirme sonrası tazminatları ile emeklilik primi ödemeleri gibi kullanım kalemlerinden oluşmaktadır. - Hazineye ve Hazine bünyesinde bulunan Kamu Ortaklığı Fonu na yapılan aktarmalar: Bu Fon un kullanım alanı ise mevzuatla sadece baraj, otoyol ve içme suları gibi 195

201 altyapı tesislerinin finansmanıyla sınırlandırılmıştır tarihinde yürürlüğe giren 4568 sayılı Kanun çerçevesinde, 2001 yılından beri aktarma yapılmamıştır. - Özelleştirme uygulamaları için çıkarılan bono ve tahvil ödemeleri gibi tutarlar - Özelleştirmeye bağlı olarak yapılan ve gider olarak tanımlanabilecek uygulamalar için yapılan; özellikle danışmanlık hizmeti, ihale ilanları ile reklam ve tanıtım giderleri oluşturmaktadır. Diğer taraftan, 4046 sayılı Kanunun 10 uncu maddesinin Özelleştirme Fonunun nakit fazlası, Hazinenin iç ve dış borç ödemelerinde kullanılmak üzere Hazine hesaplarına intikal ettirilir. Özelleştirme Fonundan diğer herhangi bir fona aktarma yapılmaz. hükmü gereğince, 2006 yılında Özelleştirme Fonundan Hazine ye 6,8 milyar ABD Doları transfer yapılmıştır yılında gerçekleştirilen özelleştirmeler kuruluş bazında aşağıdaki 88 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: yılında gerçekleştirilen özelleştirme işlemleri Satışlar Sözleşme tarihi Satış bedeli ($) Blok satış : TÜPRAŞ ERDEMİR Başak Sigorta A.Ş. ve Başak Emeklilik A.Ş Tesis ve varlık satışı : TEKEL-Kayacık Tuzlası TEKEL-Kaldırım Tuzlası TEKEL-Yavşan Tuzlası TEKEL-Ankara Başmüdürlük Binası (İkiz Kuleler) Emekli Sandığı Genel Müd. - Büyük Ankara Oteli Emekli Sandığı Genel Müd. - İzmir Efes Oteli Emekli Sandığı Genel Müd. - Kızılay Emek İşhanı Emekli Sandığı Genel Müd. - İstanbul Tarabya Oteli Halka arz : THY yılında özelleştirme kapsam ve programında olan kuruluşlara yönelik işlemlere aşağıda yer verilmiştir. - Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. (TÜPRAŞ), tarih ve 90/3 sayılı Kamu Ortaklığı İdaresi Başkanlığı kararı ile özelleştirme kapsamına alınmış ve 1994 yılında yürürlüğe giren 4046 sayılı Kanunun geçici 11 inci maddesi uyarınca özelleştirme programına alınmış sayılmıştır. Şirketin faaliyet konusu ham petrol rafinajı, petrol ve petrokimya ürünleri üretimi, ithalatı ve ihracatı ile enerjidir. ÖYK nın tarih ve 2005/37 sayılı Kararı ile özelleştirme stratejisi belirlenen Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. (TÜPRAŞ) deki %51 oranına tekabül eden A Grubu İdare hissesinin satış yöntemi ile blok olarak satılmak suretiyle özelleştirilmesine karar verilmiştir. ÖİB tarafından yapılan ihale sonucunda ÖYK nın tarih ve 128 sayılı kararıyla, TÜPRAŞ'ın % 51 oranındaki İdare hissesi için milyon ABD Doları bedelle en yüksek teklifi veren Koç-Shell Ortak Girişim Grubu'na ihale şartnamesi çerçevesinde 196

202 satılmasına karar verilmiş ve tarihinde İhaleyi kazanan Koç-Shell ortak girişim grubunun kurduğu Enerji Yatırımları A.Ş. ile ÖİB arasında tarihinde imzalanan Hisse Satış Sözleşmesi ile TÜPRAŞ hisseleri alıcı Şirkete devredilmiştir. -Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş. (ERDEMİR), Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı Kurulu nun tarih ve 54 sayılı Kararı ile Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş. sermayesindeki kamu payları ÖİB ye devredilmiş ve 1994 yılında yürürlüğe giren 4046 sayılı Kanunun geçici 11 inci maddesi uyarınca özelleştirme programına alınmış sayılmıştır. Özelleştirme uygulamaları çerçevesinde 1990 yılında hisselerinin %2,93 ü halka arz, 1994 yılında da %6,05 i İMKB de satış yöntemleriyle özelleştirilmiştir tarih ve 2005/47 sayılı ÖYK kararı ile Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş. sermayesindeki %46,12 oranındaki ÖİB hissesinin blok satış yoluyla özelleştirilmesine ve %3,17 oranındaki Türkiye Kalkınma Bankası A.Ş. ye ait hisselerin de ÖİB hisseleri ile birlikte aynı şartlarda satışına öncelik verilmesine ve bu konuda ÖİB ile Türkiye Kalkınma Bankası A.Ş. arasında bir protokol imzalanmasına karar verilmiştir. Mezkur ÖYK kararı uyarınca ERDEMİR A.Ş. hisselerinin birlikte satılmasına yönelik olarak tarihinde Türkiye Kalkınma Bankası A.Ş. ile ÖİB arasında protokol imzalanmıştır tarih ve 2005/51 sayılı ÖYK kararı ile ERDEMİR A.Ş. deki azınlık haklarının korunması ve alıcılar tarafından ÖİB ye verilecek taahhütlerin güvence altına alınmasına yönelik olarak; ÖİB nin ERDEMİR yönetim kurulunda ve denetim kurulunda temsilinin sağlanmasına ve ÖİB ye ERDEMİR in ve/veya Türkiye deki bağlı ortaklıklarının sahip olduğu entegre çelik üretim tesisleri veya maden tesislerinden herhangi birinin kapatılması, satılması, bölünmesi veya başka bir şirket ile birleşmesi veya tasfiyesi konularında söz ve onay hakkı veren imtiyazlı (altın) hisse grubu ihdas edilmesine karar verilmiştir. Altın hisse uygulamasına yönelik olarak Sermaye Piyasası Kurulunun uygun görüşü üzerine ERDEMİR in ana sözleşmesinde değişiklik yapılmış, tarihinde yapılan Olağanüstü Genel Kurul Toplantısında da ana sözleşme değişikliği kabul edilerek A Grubu hisselerinden toplam 20 adedi üzerinde ÖİB adına intifa hakkı tesis edilmiştir. Daha sonra ÖİB tarafından yapılan ihale sonucunda ÖYK nın tarih ve 140 sayılı kararıyla, Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları Tic. A.Ş. sermayesindeki % 46,12 oranındaki ÖİB hissesinin milyon ABD Doları bedelle en yüksek teklifi veren Ordu Yardımlaşma Kurumu (OYAK) Genel Müdürlüğü ne İhale Şartları Belgesi çerçevesinde satılmasına karar verilmiş, tarihinde ihaleyi kazanan OYAK ın kurmuş olduğu Ataer Holding A.Ş. ile imzalanan Hisse Satış Sözleşmesiyle ERDEMİR hisseleri alıcı Şirkete devredilmiştir. Türkiye Kalkınma Bankası A.Ş. ye ait olan %3,17 oranındaki ERDEMİR hisseleri de tarihinde alıcı Şirkete devredilmiştir. -Başak Sigorta A.Ş. deki %56,67 ve Başak Emeklilik A.Ş. deki %41 oranındaki T.C. Ziraat Bankası A.Ş. ye ait hisseler, Özelleştirme Yüksek Kurulunun tarih ve 76 sayılı kararıyla özelleştirme kapsam ve programına alınmıştır. ÖİB tarafından yapılan ihale sonucunda ÖYK nın tarih ve 27 sayılı kararıyla, Başak Sigorta A.Ş. nin % 56,67 ve Başak Emeklilik A.Ş. deki % 41 oranındaki ÖİB hisselerinin 268 milyon ABD Doları bedelle en yüksek teklifi veren Groupama 197

203 İnternational a İhale Şartları Belgesi çerçevesinde satılmasına karar verilmiş, tarihinde ihaleyi kazanan Groupama İnternational ile imzalanan Hisse Satış Sözleşmesi ile Başak Sigorta ve Başak Emeklilik hisseleri alıcı Şirkete devredilmiştir. -TEKEL e ait Kaldırım, Kayacık ve Yavşan Göl Tuzlaları ile Ankara Başmüdürlük Binasının (İkiz kuleler) satışından 220,2 milyon ABD Doları gelir elde edilmiştir. Bu varlıkların satışına ilişkin bilgilere aşağıda yer verilmiştir. ÖYK nın tarih ve 155 sayılı Kararı ile Kayacık Göl Tuzlasının 42,2 milyon ABD Doları bedelle Özmutlu Madencilik İnşaat ve Ticaret A.Ş. Birol Mutlu OGG tarafından kurulan Mutlucan Tuz Madencilik İnşaat Turizm Petrol Nakliye Sanayi ve Ticaret A.Ş. ye satılmasına karar verilmiş, ÖİB ile Alıcı Şirket arasında imzalanan tarihli satış ve devir sözleşmesi ile Kayacık Göl Tuzlası alıcıya devredilmiştir. ÖYK nın tarih ve 154 sayılı Kararı ile Kaldırım Göl Tuzlasının 40,7 milyon ABD Doları bedelle Koyuncu Nakliye, Pazarlama ve Ticaret A.Ş. ye satılmasına karar verilmiş, ÖİB ile Alıcı Şirket arasında imzalanan tarihli satış ve devir sözleşmesi ile Kaldırım Göl Tuzlası alıcıya devredilmiştir. ÖYK nın tarih ve 156 sayılı Kararı ile Yavşan Göl Tuzlasının 37,3 milyon ABD Doları bedelle Cihanbeyli Madencilik Makine Kimya Ortak Girişim Grubu tarafından kurulan Cihanbeyli Madencilik Tuz Nakliyat Kimya Sanayi ve Ticaret A.Ş. ye satılmasına karar verilmiş, ÖİB ile Alıcı Şirket arasında imzalanan tarihli satış ve devir sözleşmesi ile Yavşan Göl Tuzlası alıcıya devredilmiştir. ÖYK nın tarih ve 108 sayılı Kararı ile Tekel A.Ş. ye ait Ankara da bulunan İkiz Kuleler 100 milyon ABD Doları bedel üzerinden Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) ne satılmasına karar verilmiş, ÖİB ile Alıcı Şirket arasında imzalanan tarihli satış sözleşmesi ile devredilmiştir. - Emekli Sandığı Genel Müdürlüğüne ait otel ve taşınmazlardan da; Büyük Ankara Oteli, Büyük Efes Oteli, Kızılay Emek İşhanı, Büyük Tarabya Otelinin satılması sonucu 359,2 milyon ABD Doları elde edilmiştir. Bu varlıkların satışına ilişkin bilgilere aşağıda yer verilmiştir sayılı Emekli Sandığı Kanununun 20 nci maddesine 3 üncü fıkradan sonra gelmek üzere eklenen Resmi Gazetenin tarih ve sayılı nüshasında yayımlanarak yürürlüğe giren 5228 sayılı Kanunun 57 nci maddesinde Sandığa ait olup, Sandık Yönetim Kurulunca belirlenecek gayrimenkul ve iştirak paylarının satışı Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından gerçekleştirilmek üzere Özelleştirme İdaresi Başkanlığına bildirilir. Bu durumda ilgili gayrimenkul veya iştirak payı özelleştirme programına alınmak üzere Özelleştirme Yüksek Kuruluna sunulur. Özelleştirme Yüksek Kurulunun kararı üzerine satış işlemleri 4046 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde gerçekleştirilir. Satış gelirleri Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından yapılan giderler düşüldükten sonra Sandığa aktarılır. Satılmak üzere özelleştirme programına alınan Sandığa ait gayrimenkul ve iştirak paylarının mülkiyeti ve statüsü aynen devam eder. hükmü yer almaktadır. Bu bağlamda, mülkiyeti Emekli Sandığı Genel Müdürlüğüne ait olan; Büyük Ankara Oteli: ÖYK nın tarih ve 76 sayılı kararıyla özelleştirme kapsam ve programına alınmıştır. ÖİB tarafından yapılan ihale sonucunda en yüksek teklif 36,8 milyon ABD Doları bedelle Çelikler Taahhüt İnşaat Sanayi A.Ş. tarafından verilmiş, 198

204 ÖYK nın tarih ve 2005/146 sayılı kararı ile Büyük Ankara Otelinin satışının onaylanmasını takiben ÖİB ile alıcı arasında tarihinde imzalanan varlık satış sözleşmesiyle Büyük Ankara Oteli alıcıya devredilmiştir. İzmir Efes Oteli: ÖYK nın tarih ve 76 sayılı kararıyla özelleştirme kapsam ve programına alınmıştır. ÖİB tarafından yapılan ihale sonucunda en yüksek teklif 121,5 milyon ABD Doları bedelle Tahincioğlu Nida - M.V. Ortak Girişim Grubu (İzmir Büyük Efes Otelcilik A.Ş.) tarafından verilmiş, ÖYK nın tarih ve 2005/152 sayılı kararı ile İzmir Efes Otelinin satışının onaylanmasını takiben ÖİB ile alıcı arasında tarihinde imzalanan varlık satış sözleşmesiyle İzmir Efes Oteli alıcıya devredilmiştir. Kızılay Emek İşhanı: ÖYK nın tarih ve 20 sayılı kararıyla özelleştirme kapsam ve programına alınmıştır. ÖİB tarafından yapılan ihale sonucunda en yüksek teklif 55,5 milyon ABD Doları bedelle Talip Kahraman İnşaat Taahhüt Sanayi ve Ticaret A.Ş. tarafından verilmiş, ÖYK nın tarih ve 2006/10 sayılı kararı ile Kızılay Emek İşhanının satışının onaylanmasını takiben ÖİB ile alıcı arasında tarihinde imzalanan varlık satış sözleşmesiyle Kızılay Emek İşhanı alıcıya devredilmiştir. İstanbul Tarabya Oteli: ÖYK nın tarih ve 76 sayılı kararıyla özelleştirme kapsam ve programına alınmıştır. ÖİB tarafından yapılan ihale sonucunda en yüksek teklif 145,3 milyon ABD Doları bedelle Bayraktarlar Holding A.Ş. tarafından verilmiş, ÖYK nın tarih ve 2006/35 sayılı kararı ile İstanbul Tarabya Otelinin satışının onaylanmasını takiben ÖİB ile alıcı arasında tarihinde imzalanan varlık satış sözleşmesiyle İstanbul Tarabya Oteli alıcıya devredilmiştir. - Türk Hava Yolları A.O. (THY): ÖYK nın tarih, 19 sayılı ve tarih, 2006/26 sayılı kararlarıyla; Türk Hava Yolları A.O. nın sermayesinde bulunan Özelleştirme İdaresi Başkanlığına ait A grubu hisselerden, toplam sermayenin % 25 ine tekabül eden kısmının satış yöntemi ile özelleştirilmesine, satışın halka arz suretiyle gerçekleştirilmesine, ayrıca ilave olarak ek satış hakkının kullanılmasına, karar verilmiştir. ÖYK nın belirlemiş olduğu satış stratejisi kararları doğrultusunda tarihlerinde gerçekleştirilen talep toplama yöntemi ile gerçekleştirilen halka arz neticesinde THY nin % 28,75 oranındaki hissesinin özelleştirilmesi sonucunda 207,8 milyon ABD Doları gelir elde edilmiştir. Halka arz sonrası THY deki kamu payı % 49,12 ye inmiş, İstanbul Menkul Kıymetler Borsası nda işlem gören halka açık kısım ise % 50,88 e yükselmiştir. - ÖYK nın tarih ve 3, tarih ve 31 sayılı kararları ile, Türkiye Denizcilik İşletmeleri A.Ş. Şehirhatları İşletmesinin İstanbul ve Marmara faaliyetleri ile Mavi Marmara ve Tekirdağ Feribotları ve Haliç Tersanesi mülkiyeti yapılan protokol ile İstanbul Büyükşehir Belediyesine devredilmiştir tarih ve 60 sayılı ÖYK kararı ile Çanakkale Bölgesi araç ve yolcu taşıma faaliyetleri de İl Özel İdaresine devredilmiş olup Şirketin deniz ulaşımı görevi de bu tarihten itibaren sona ermiştir. - ÖYK nın tarih ve 6 sayılı Kararı ile Karadeniz Bakır İşletmeleri (KBİ) A.Ş.'ye ait maden sahalarının işletme hakkını ifade eden ruhsatları ile birlikte İşletme nin ve Samsun da yer alan arsalarının Satış ve İşletme bünyesinde yer alan HES in İşletme Hakkı Devri yöntemiyle birlikte özelleştirilmesine karar verilmiştir. KBİ A.Ş.'ye ait maden sahalarının işletme hakkını ifade eden ruhsatları ile birlikte Murgul İşletmesi ve Samsun da yer alan arsalarının Satış ve İşletme bünyesinde yer alan 199

205 HES in İşletme Hakkı Devri yöntemiyle birlikte özelleştirilmesi için ÖİB tarafından yapılan ihalede en yüksek teklifi Eti Bakır A.Ş. vermiştir. ÖYK tarih ve 50 sayılı Kararına istinaden Eti Bakır A.Ş. ile ÖİB arasında tarihinde Satış Sözleşmesi, tarihinde ise İşletme Hakkı Devir Sözleşmesi imzalanmıştır. Yapılan bu özelleştirme ile, KBİ A.Ş. ye ait tüm üretim birimlerinin özelleştirme işlemlerin tamamlanması üzerine ÖYK nın tarih ve 42 sayılı Kararı ile Şirketin tasfiye edilmesine ve tasfiye işlemlerinin Şirket Yönetim Kurulu tarafından yerine getirilmesine karar verilmiştir. - ÖYK nın tarih, 89 ve 92 sayılı kararları ile; Türkiye Şeker Fabrikaları (TÜRKŞEKER ) A.Ş. nin Sarımsaklı ve Afyon Tarım İşletmelerinin 4046 sayılı Kanun un 3/e maddesi çerçevesinde kapatılmasına, tarih ve 95 sayılı ÖYK kararı ile de TÜRKŞEKER in hazırlık çalışmalarının devam etmesi nedeniyle özelleştirilmeye hazırlık süresinin tarihine kadar uzatılmasına, karar verilmiştir. - ÖYK nın tarih ve 16 sayılı kararı ile Özelleştirme kapsam ve programında olan Türkiye Demir Çelik İşletmeleri A.Ş. nin işletme ruhsatına sahip olduğu Malatya Hekimhan da bulunan Deveci Demir Madeni Sahası nın işletme hakkının verilmesi yöntemi ile ve pazarlık usulü uygulanmak suretiyle özelleştirilmesine karar verilmiştir. ÖİB tarafından yapılan İhale neticesinde söz konusu sahanın, ÖYK nın tarih ve 96 sayılı kararıyla 21,5 milyon ABD Doları ile en yüksek teklifi veren Kolin İnşaat Turizm Sanayi ve Ticaret A.Ş. ye işletme hakkının verilmesi onaylanmıştır. ÖİB tarafından yukarıda yer alan özelleştirme işlemlerine ilave olarak bedelli ve bedelsiz devir işlemleri, İMKB de hisse satış işlemlerini de gerçekleştirmiştir. - Türkiye Elektrik Dağıtım ( TEDAŞ) A.Ş. nin özelleştirilmesi süreci ise, tarih ve 2004/3 sayılı YPK kararı ile kabul edilen Elektrik Enerjisi Sektörü Reformu ve Özelleştirme Strateji Belgesi nde yer alan eylem planı çerçevesinde 20 adet görev bölgesinin şirketleştirilmesi ile ilgili olarak, 4046 sayılı Kanunun 4 üncü maddesi çerçevesinde 14 adet şirket kurulmuş, Koordinatörlük olarak faaliyet gösteren İstanbul Anadolu Yakası anonim şirkete dönüştürülmüş, TEDAŞ ın mevcut bağlı ortaklıklarından Karaelmas Elektrik Dağıtım A.Ş. ile müesseselerinden Kastamonu Elektrik Dağıtım Müessesesi, Başkent Elektrik Dağıtım A.Ş. bünyesinde birleştirilmiş, Körfez Elektrik Dağıtım A.Ş., Sakarya Dağıtım A.Ş. bünyesinde tek bir şirket olarak birleştirilmiş, Kırşehir, Nevşehir, Niğde, Aksaray Elektrik Dağıtım Müesseseleri ise Meram Elektrik Dağıtım A.Ş. ye bağlanmıştır. Elektrik enerjisi temini bakımından Elektrik Dağıtım Şirketleri ile Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt A.Ş. (TETAŞ) ve portföy üretim grupları adına Elektrik üretim A.Ş. (EÜAŞ) arasında geçiş dönemi sözleşmeleri da, TEDAŞ ile Elektrik Dağıtım Şirketleri arasında işletme hakkı devir sözleşmeleri tarihi itibariyle imzalanmıştır tarihi itibari ile elektrik dağıtım şirketlerine dağıtım ve perakende satış lisansları Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) tarafından verilmiştir. İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım A.Ş., Sakarya Elektrik Dağıtım A.Ş., Başkent Elektrik Dağıtım A.Ş. nin belirlenen model çerçevesinde hisse satışı yöntemiyle özelleştirilmesi için tarihinde ihaleye çıkılmıştır. Söz konusu 3 şirkette ön yeterlilik kriterlerini 82 yatırımcı sağlamıştır. Ancak ihale, altyapı yatırımlarının tamamlanması amacıyla tarih ve 1 sayılı ÖYK kararı ile ileri bir tarihe ertelenmiştir. 200

206 - T.C. Devlet Demiryolları İşletmesi Genel Müdürlüğü (TCDD) ne ait Bandırma, İzmir, Samsun, Derince, Mersin ve İskenderun Limanları tarih ve 128 sayılı ÖYK Kararı ile özelleştirme programına alınmış ve tarih ve 54 sayılı ÖYK kararı ile anılan limanların işletme hakkının verilmesi yöntemiyle özelleştirilmelerine karar verilmiştir. Mersin Limanı nın 36 yıl süreyle işletme hakkının verilmesi yöntemiyle özelleştirilmesine ilişkin olarak ÖİB de yapılan ihalede en yüksek teklifi 755 milyon ABD Doları bedelle PSA Akfen Ortak Girişim Grubu vermiştir. Rekabet Kurumu nun iznini müteakip ihale komisyon kararı ÖYK nın onayına sunulmuş ve ÖYK nın tarih ve 2005/120 sayılı Kararı ile de Mersin Limanı işletme hakkının ÖİB İhale Komisyonu Kararı doğrultusunda Alıcı gruba devredilmesine karar verilmiştir sayılı Kanunun ilgili hükümleri kapsamında Mersin Limanının İşletme Hakkı Devri Sözleşmesinin imtiyaz addolunacağına dair hüküm gereğince sözleşme taslağı görüşü alınmak üzere tarihinde Danıştay Başkanlığına gönderilmiş ve görüşün gelmesi üzerine PSA - Afken Ortak Girişim Grubu ile ÖİB arasında tarihinde imzalanan Mersin Limanının İşletme Hakkının Devrine İlişkin İmtiyaz Sözleşmesi ile liman işletmeciliği satış bedeli peşin olarak tahsil edilerek Ortak Girişim Grubunun kurduğu Mersin Uluslararası Liman İşletmeciliği A.Ş. ye devir ve teslim edilmiştir. 201

207 II. DİĞER KURULUŞLAR A-DİĞER KURULUŞLARIN HUKUKİ YAPISI VE DENETİM ŞEKLİ Diğer kuruluşlar kapsamında değerlendirilen kamu idareleri ve şirketler; -Teşkilat kanunlarında denetimi YDK tarafından yapılması öngörülen, genel bütçeden yardım alan bağımsız bütçeli idarelerle, -İlgili mevzuatlarında YDK denetimine tabii olmamakla birlikte, TBMM KİT Komisyonunun aldığı kararlar gereğince sermayesinin yarısından fazlası kamuya ait olan ya da sonradan bu kapsama giren, kuruluş ve şirketlerdir. Kuruluşlardan; T.Ticaret Kanunu na göre kurulmuş olanlar, sermayesinin %50 den fazlası kamuya ait olduğu için TBMM KİT Komisyonunca tarihinde alınan bir kararla Anayasa nın 165 ve 3346 sayılı Kanun un 2 nci maddesi gereğince, diğer kuruluşlar ise kendi özel mevzuatlarına göre TBMM adına YDK tarafından denetlenmektedir. Diğer kuruluşlar içinde yer alan kuruluşlardan; EİE, GAP Bölge Kalkınma Teşkilatı, İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi, İŞKUR, KOSGEB, MTA, MPM, Özel Çevre Koruma Başkanlığı RTÜK, TAEK, TİKA, Türk Patent Enstitüsü, YURT-KUR olmak üzere 14 kuruluşun denetimi 5018 sayılı Kanunla Sayıştay Başkanlığına verildiğinden, bu kuruluşlar tarihinden itibaren YDK nın denetiminden çıkmıştır. B-DİĞER KURULUŞLARIN TÜRKİYE EKONOMİSİ İÇİNDEKİ YERİ Diğer kuruluşlara ait başlıca bilgilere aşağıdaki 89 sayılı çizelgede yer verilmiştir. 202

208 Çizelge : 89 - Diğer kuruluşlara ait başlıca bilgiler Son iki Artış veya Toplu bilgiler Ölçü yıl azalış farkı % Esas sermaye Bin YTL ( ) (33,3) Ödenmiş sermaye " ( ) (34,3) Sermaye ödeme oranı % 99,8 99,9 100,0 100,0 98,6 (1,4) (1,4) Kaynaklar : Öz kaynaklar Bin YTL ( ) (11,4) Yabancı kaynaklar : -Kısa süreli " ,4 -Uzun süreli " ,0 Varlıklar : -Dönen varlıklar(net) " ,8 -Duran varlıklar(net) " ,5 Yatırım harcamaları (Nakdi) " ,0 Tüm alımlar tutarı (*) " ,2 Net satış hasılatı (*) " ,3 Satışların maliyeti (*) " ,8 Mevduat " ,3 Verilen krediler " ,6 Sübvansiyonlar " ( ) (99,5) Stoklar: -İlk madde ve malzeme " (4.190) (14,8) -Yarı mamul-ara mamul " ( ) (91,5) -Mamul " (84) (2,0) -Ticari mal " ,8 Personel: Memur (ortalama) Kişi (11.551) (94,1) Sözleşmeli personel (ortalama) " (2.628) (25,7) İşçi (ortalama) " (1.080) (9,1) Toplam personel giderleri Bin YTL ( ) (29,4) Toplam memur giderleri " ( ) (93,7) Toplam sözleşmeli personel giderleri " (73.788) (20,6) Toplam işçi giderleri " (19.487) (3,8) Aylık kişi başına memur giderleri YTL ,9 Aylık kişi başına sözleşmeli personel giderleri " ,9 Aylık kişi başına işçi giderleri " ,8 Tahakkuk eden kurumlar vergisi Bin YTL (62.979) (23,8) Tahakkuk eden tüm vergiler " (49.846) (4,8) GSYİH'ya katkı (üretici fiyatlarıyla) " ( ) (4,2) GSYİH'ya katkı (alıcı fiyatlarıyla) " ,2 GSMH'ye katkı (alıcı fiyatlarıyla) " ,9 İşletme faaliyetleri kârları toplamı (*) " ( ) (43,3) İşletme faaliyetleri zararları toplamı (*) " ,1 Finansman giderleri (yatırımlar hariç)(*) " ( ) (65,0) Dönem kârları toplamı Bin YTL ,8 Dönem zararları toplamı Bin YTL (80.845) (18,0) (*) Mali kuruluşlar hariç. 203

209 KİT statüsü dışında kalan diğer kuruluşların 2002 yılında 1,6 milyar YTL olan ödenmiş sermayesi yıllar itibariyle sürekli artarak 2005 yılında 5,8 milyar YTL ye çıkmış, 2006 yılında bazı kuruluşların 5018 sayılı Kanun kapsamında, bazı kuruluşlarında özelleştirilmesi sonucu YDK nın denetiminden çıkması nedeniyle diğer kuruluşların ödenmiş sermayesi 3,9 milyar YTL düzeyinde gerçekleşmiştir. Diğer kuruluşlarda istihdam edilen toplam personel sayısı, 2002 yılında iken 2004 yılında a yükselmiş, 2005 yılında ye, 2006 yılında da e düşmüştür yılı itibariyle YDK nın denetiminden çıkarılarak Sayıştay ın denetimine verilen kuruluşlardaki istihdam memur ve sözleşmeli personel ağırlıklı olduğundan, 2005 yılına göre 2006 yılında memur sayısındaki azalış %94,1 oranında, sözleşmeli personel sayısındaki azalış %25,7 oranında, işçi sayısındaki artış da %9,1 oranında gerçekleşmiştir döneminde diğer kuruluşların faaliyet kârları toplamı, faaliyet zararları toplamından; dönem kârları toplamı da dönem zararları toplamından daha yüksek gerçekleşmiştir yılında 622,7 milyon YTL olarak gerçekleşen net faaliyet kârı 2005 yılında 3,0 milyar YTL ye ulaştıktan sonra 2006 yılında da 1,6 milyar YTL olmuştur. Aynı dönemde 2002 yılında 1,1 milyar YTL olan net dönem sonucu da yıllar itibariyle sürekli artarak 2006 yılında 2,9 milyar YTL ye ulaşmıştır. Yükümlü ve sorumlu olunan vergi ve fonlar açısından da; 2005 yılında diğer kuruluşlar yükümlü olarak 201,4 milyon YTL si kurumlar vergisi olmak üzere toplam 984,1 milyon YTL tutarında vergi tahakkuku ettirmişlerdir. Aynı yılda bu kuruluşların üretici fiyatlarıyla GMYİH ye katkısı 4,4 milyar YTL, alıcı fiyatlarıyla GSMH ye katkısı ise 5,1 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. YDK nın denetimine tabi olan diğer kuruluşların 2002 yılında 275,0 milyar YTL olarak gerçekleşen alıcı fiyatlarıyla Türkiye GSMH si içindeki payı %0,63 oranında gerçekleşmişken, 2006 yılında 575,8 milyar YTL olarak gerçekleşen alıcı fiyatlarıyla Türkiye GSMH si içindeki payı 0,26 puan artış göstererek %0,89 olarak gerçekleşmiştir yılında 21,4 milyon kişi olan Türkiye istihdamı içinde diğer kuruluşların payı %0,16 oranında 34,8 bin kişi iken, 2006 yılında 22,3 milyon kişi olan Türkiye istihdamı içinde diğer kuruluşların payı %0,09 oranında 19,2 bin kişi olmuştur yılında 59,6 milyar YTL olarak gerçekleşen Türkiye vergi hasılatı içinde diğer kuruluşlar adına tahakkuk eden vergiler tutarı %1,53 oranında 911,4 milyon YTL lik yer tutarken, 2006 yılında 151,3 milyar YTL olarak gerçekleşen Türkiye vergi hasılatı içindeki diğer kuruluşların tahakkuk eden vergilerinin payı 0,12 puan artarak %1,65 olarak gerçekleşmiş ve diğer kuruluşların Hazineye olan katkısı 984,1 milyon YTL seviyesine yükselmiştir. Diğer kuruluşlar içerisinde yer alan T.Vakıflar Bankası A.O. nun 2001 yılında 9,4 milyar YTL olan mevduatı, 2006 yılında 24,8 milyar YTL ye, aynı dönemde kullandırılan krediler tutarı ise 3,4 milyar YTL den 18,0 milyar YTL ye çıkmıştır. 204

210 C-İSTİHDAM: 1-Personel statüsü, personel sayısı ve personele yapılan harcamalar: Diğer kuruluşlar kapsamında olan kuruluşlardan kendi kuruluş kanunu bulunanlarda istihdam edilen personelin hangi statüde çalıştırılacağı kanunlarında belirlenmiştir. Bu kuruluşlardan; Milli Piyango İdaresi, Atatürk Orman Çiftliği gibi kuruluşlar faaliyetlerini 657 sayılı Yasa kapsamında istihdam edilen memur, 4857 sayılı Yasa kapsamında istihdam edilen işçi ve istisnai hallerde de sözleşmeli statüde personel istihdam etmektedir. Yine Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu (TRT) çalışan personelin tamamı sözleşmeli statüde istihdam edilmektedir. TRT Kurumu personeli 657 sayılı Yasa kapsamında iken, Vakıflar Bankası personeli 4857 sayılı İş Kanunu kapsamındadır. Diğer taraftan; sermayelerindeki kamu payı %50 nin üzerinde olmakla beraber bağlı ortaklık statüsü kazandırılmayan Şirket lerde çalışan personelin tamamı 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında istihdam edilmektedir. Bu kuruluşlarda çalışan işçi personel; a)üretim birimlerinde toplu iş sözleşmesi hükümlerine tabi olarak çalışanlar, b)işçilerle beraber sendikalaşıp, işverenle toplu iş sözleşmesi yapan ve kapsamı itibariyle kurumlarına göre değişiklik gösteren, toplu iş sözleşmesine tabi büro personeli, c)işveren vekili durumunda bulunan veya işveren vekili olmamakla beraber işverenle toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkili işçi sendikası üyesi olmayan ve bu sendikaya dayanışma aidatı ödemediklerinden haklarında toplu iş sözleşmesi hükümleri uygulanmayan ve kapsam dışı olarak nitelendirilen personel, şeklinde sınıflandırılmaktadır. Diğer kuruluşlar kapsamında değerlendirilen kuruluşlarda yıllarında istihdam edilen personelin statülerine göre ortalama ve yıl sonu çalışan sayısı aşağıdaki 90 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 205

211 Çizelge :90 - Yıllık ortalama ve yıl sonu toplam personel sayısı ( Kişi ) Sektörler Yıllık ortalama Yıl sonu Son iki Son iki yıl farkı yıl farkı 1 - Tarım (12) (14) 2 - Sanayi: a)madencilik (3.231) (3.153) b)imalat sanayii (113) (74) c)enerji (862) (860) Toplam (2) (4.206) (4.087) 3 - Hizmetler a)ulaştırma-haberleşme b)ticaret (10.833) (11.195) c)diğer hizmetler Toplam (3) (10.724) (11.133) 4 Mali kuruluşlar: (317) (61) Genel toplam (15.259) (15.295) Endeks 2002= ,0 100,1 99,8 98,9 55,1 100,0 99,3 100,1 99,7 55,8 206

212 Diğer kuruluşlar kapsamında değerlendirilen kuruluşlarda çalışan personel sayısı; bu kapsamdaki kuruluş sayısının yıllar itibariyle sürekli değişken olması nedeniyle değişkenlik göstermektedir. Ancak 5018 sayılı Yasa gereği daha önce YDK tarafından denetlenmekte olan kuruluşların (MTA, EİE, Yurtkur, MPM, KOSGEB, İşkur, vb.) denetimi Sayıştay a verilmiştir. Bu nedenle 2006 yılında diğer kuruluşlar kapsamında değerlendirilen kuruluşların gerek istihdam ettikleri personel sayısında gerekse de personel harcamalarında önemli azalışlar görülmektedir yılında çalışan ortalama personel sayısı geçen yıla göre %44,3 oranında kişi azalarak kişi olmuştur. Yine yıl sonu çalışan personel sayısı da %44 oranında kişi azalmıştır yılı sonu itibariyle çalışan personelin; %2 oranında 403 ü tarım, %0,6 oranında 117 si sanayi, %57,5 oranında ü hizmetler, %39,9 oranında u mali kuruluşlarda çalışmaktadır. Diğer kuruluşlarda çalışan personelin statüleri itibariyle dağılımı aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. Çizelge:91- Diğer kuruluşlarda çalışan personel (Kişi) Yıllar Memurlar Sözleşmeliler İşçiler Toplam Ortalama Yıl sonu Ortalama Yıl sonu Ortalama Yıl sonu Ortalama Yıl sonu yılında diğer kuruluşlarda çalışan ortalama personelin, %3,8 oranında 730 u memur, %39,7 oranında ü sözleşmeli, %56,5 oranında u işçi statüsünde istihdam edilmiştir. İşçi statüsünde istihdam edilen personelin %22,8 oranında i kapsam dışı, %67,1 oranında si kapsam içi, %10,1 oranında si geçici işçi statüsündedir. KİT lerde olduğu gibi bu kuruluşlarda da taşeron aracılığı ile işçi temin edilmesi uygulaması yaygın olarak görülmektedir yılında diğer kuruluşlarda ortalama olarak 2.392, yıl sonu itibariyle ise kişi yüklenici aracılığı ile istihdam edilmiştir. Diğer kuruluşlarda yıllarında çalışan personel için yapılan harcamalar aşağıdaki 92 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 207

213 Çizelge : 92- Personel giderleri Sektörler (Bin YTL) Artış veya Son iki yıl farkı azalış % 1 - Tarım ,1 2 - Sanayii: a)madencilik (91.935) (100,0) b)imalat (4.259) (61,8) c)enerji (23.607) (100,0) Toplam (2) ( ) (97,9) 3 - Hizmetler a)ulaştırma-haberleşme ,5 b)hizmetler ( ) (69,2) c)diğer hizmetler Toplam (3) ( ) (34,5) 4 - Mali kuruluşlar ,9 Genel toplam ( ) (29,4) Endeks 2002= ,0 129,2 156,2 169,2 119,4 (50) (29,4) Genel toplam (1994 yılı fiyatlarıyla) 8.915, , , , ,4 (3.757) (35,6) Endeks 2002= ,0 109,2 120,7 118,3 76,2 208

214 2006 yılında diğer kuruluşlar kapsamında çalışan tüm personel için yapılan toplam harcama geçen yıla göre %29,4 oranında 331,3 milyon YTL azalarak 795,3 milyon YTL olmuştur. Toplam personel harcamalarında 2002 yılına göre, 5 yıllık periyotta cari fiyatlarla %19,4 oranında artış meydana gelirken, sabit fiyatlarla (1994 yılı fiyatlarıyla) %23,8 oranında azalışın meydana geldiği görülmektedir yılları arasında diğer kuruluşlarda çalışan memur, sözleşmeli ve işçi personel için yapılan harcamalar aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. Çizelge :93/a - Memur giderleri (Bin YTL) Sektörler Son iki yıl farkı 1 - Tarım Sanayii : a)madencilik (46.664) b)imalat sanayii c)enerji (9.087) Toplam (2) (55.751) 3 - Hizmetler : a)ulaştırma-haberleşme b)ticaret ( ) c)diğer hizmetler Toplam (3) ( ) 4 - Mali kuruluşlar Genel toplam(cari fiyatlarla) ( ) Endeks 2002= ,0 134,5 178,7 203,1 12,8 (190) Genel toplam(1994 yılı fiyatlarıyla) 1.671, , , ,2 136,3 (2.238) Endeks 2002= ,0 113,6 138,1 142,0 8,2 (134) Çizelge : 93/b - Sözleşmeli giderleri (Bin YTL) Sektörler son iki yıl farkı 1 - Tarım 2 - Sanayii : a)madencilik b)imalat (69) c)enerji Toplam (2) (69) 3 - Hizmetler : a)ulaştırma-haberleşme b)ticaret c)diğer hizmetler Toplam (3) Mali kuruluşlar Genel toplam(cari fiyatlarla) Endeks 2002= ,0 126,8 152,8 158,5 125,9 Genel toplam(1994 yılı fiyatlarıyla) 3.032, , , , ,2 Endeks 2002=100 48,1 51,5 56,8 53,3 38,6 209

215 Çizelge : 93/c - İşçi giderleri Sektörler (Bin YTL) son iki yıl farkı 1 - Tarım Sanayii : a)madencilik (45.216) b)imalat (4.025) c)enerji (14.493) Toplam (2) (63.734) 3 - Hizmetler : a)ulaştırma-haberleşme b)ticaret (9.290) c)diğer hizmetler Toplam (3) Mali kuruluşlar Genel toplam(cari fiyatlarla) (19.487) Endeks 2002= ,0 128,7 149,6 163,0 156,8 (6) Genel toplam(1994 yılı fiyatları) 4.193, , , , ,9 (587) Endeks 2002= ,4 508,4 540,5 532,8 467,3 (65) 2006 yılında yapılan toplam personel harcaması tutarı 795,3 milyon YTL nin %0,2 oranında 16 milyon YTL si memurlar, %35,9 oranında 285,2 milyon YTL si sözleşmeliler, %61,8 oranında 491,1 milyon YTL si işçiler, %0,1 oranında 3 milyon YTL si dışardan atanan Yönetim ve Denetim Kurulu üyeleri için gerçekleştirilmiştir. İşçiler için 2006 yılında yapılan harcamalar toplamı 491,1 milyon YTL nin; %27,2 oranında 133,7 milyon YTL si kapsam dışı personel, %72,8 oranında 357,4 milyon YTL si kapsam içi ve geçici işçiler için gerçekleştirilmiştir. Bunun yanında taşeron eliyle sağlanan işçiler için 2006 yılında 28,8 milyon YTL ödeme yapılmıştır. 2- Personelle ilgili sosyal konular: Bu kapsamda değerlendirilen kuruluşlarda, emekli olan personel için 2006 yılında 16,1 milyon YTL emekli ikramiyesi, kıdem tazminatı ödenmiştir. D- MALİ DURUM VE FİNANSMAN 1- Genel mali durum: Yüksek Denetleme Kurulunca denetlenen KİT lerin dışındaki diğer kuruluşların yıllarına ait genel mali durumları toplu olarak 94 sayılı çizelgede, 2006 yılı varlık ve kaynaklarının sektörler itibariyle ayrıntısı 95 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 210

216 Çizelge 94 : Diğer kuruluşların yılları mali durumu (*) Son iki yıl farkı M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , ,9 ( ) (17,7) 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , , ,8 b ) Kısa süreli , , , , , ,2 Toplam , , , , , ,9 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) , , , , , ,0 Kaynaklar toplamı , , , , , ,6 Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , ,8 ( ) (10,8) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,2 ( ) (6,6) Toplam ( 1 ) , , , , ,0 ( ) (8,0) 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,4 b ) Hazır değerler , , , , ,4 ( ) (29,5) Toplam ( 2 ) , , , , , ,3 (*) Mali kuruluşlar hariç. Varlıklar toplamı , , , , , ,6 Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 86,91 100,39 158,03 131,70 74,82 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 75,26 75,44 71,61 80,56 84,17 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 49,93 47,68 45,52 33,28 36,05 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 50,45 81,99 117,33 85,99 50,89 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar* ,77 247,25 368,32 246,56 277,82 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 24,19 19,91 15,07 19,47 25,44 211

217 Çizelge : 95 - Diğer kuruluşların 2006 yılı kaynak ve varlıklarının sektörler itibariyle dağılımı (*) (Bin YTL) M a l i d u r u m Tarım Sanayi Ulaş.- hab. Ticaret Diğ.hizmet. Toplam Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli b ) Kısa süreli Toplam (2) Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) Kaynaklar toplamı Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler Toplam ( 1 ) Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler b ) Hazır değerler Toplam ( 2 ) Varlıklar toplamı Sektör payı 0,29 0,16 10,61 3,33 85,62 100,00 212

218 Diğer kuruluşların 2002 yılında 6,1 milyar YTL olan kaynaklar ve varlıklar toplamı, yıllar itibariyle sürekli artarak 2006 yılında 16,7 milyar YTL ye yükselmiştir döneminde kaynaklar veya varlıklardaki artış %173,1, 2005 yılına göre 2006 yılında da %9,6 olmuştur yılında diğer kuruluşların kaynak ve varlıklarının %0,4 ü tarım ve sanayi, %99,6 sı da hizmetler sektörüne aittir. Ticaret sektöründe yer alan tek kuruluş olan TEKEL Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Desteklenmesi İşleri, döneminde her yılın büyük zararlarla kapanmış olmasının olumsuz etkileri nedeniyle, öz kaynaklarının tamamını yitirmiş ve zarar yabancı kaynaklarına da sirayet etmiştir. Diğer kuruluşların mali bünye incelemesi aşağıda yapılmıştır. a) Kaynaklar arasındaki ilişkiler: Yüksek Denetleme Kurulunca denetlenen diğer kuruluşların son 5 yıla ait öz kaynak unsurları 96 sayılı, yabancı kaynak unsurları da 97 sayılı çizelgede ayrıntılı olarak gösterilmiştir. 213

219 Çizelge 96 : Diğer kuruluşların öz kaynak unsurları (*) Son iki yıl farkı Öz kaynak unsurları Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % 1 - Ödenmiş sermaye , , , , ,7 ( ) (62,1) 2 - Yeniden değerleme fonu , , , , , ,0 3 - Kâr yedekleri , , , , ,8 ( ) (32,5) 4 - Diğer öz kaynaklar ( Geçmiş yıllar karları, serm.yedekleri vb.) , , , , , ,0 5 - Dönem karlarının öz kaynaklarda kalacak kısmı , , , , , ,8 Ara toplam , , , , ,0 ( ) (19,4) 6 - Geçmiş yıllar zararları (-) , , , , ,8 ( ) (75,5) 7 - Dönem net zararı (-) , , , , ,0 (28.295) (94,6) Net öz kaynaklar , , , , ,2 ( ) (17,7) (*) Mali kuruluşlar hariç. 214

220 Çizelge: 97 - Diğer kuruluşların yabancı kaynak unsurları (*) Son iki yıl farkı Yabancı kaynak unsurları Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % 1-Mali borçlar , , , , ,9 ( ) (19,3) a)kısa süreli , , , , ,2 ( ) (65,9) b)uzun süreli , , , , ,7 ( ) (9,4) 2-Ticari borçlar , , , , , ,9 a)kısa süreli , , , , , ,1 b)uzun süreli , , , , , ,8 3-Vergi borçları , , , , , ,9 a)kısa süreli , , , , , ,9 b)uzun süreli 0 0, ,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 4-Diğer borçlar , , , , ,8 ( ) (11,8) a)kısa süreli , , , , ,5 ( ) (84,7) b)uzun süreli , , , , , ,4 5-Diğer yab. kaynaklar , , , , , ,9 a)kısa süreli , , , , , ,8 b)uzun süreli , , , , ,6 ( ) (76,2) Toplam , , , , , ,9 a)kısa süreli , , , , , ,2 b)uzun süreli , , , , , ,8 (*) Mali kuruluşlar hariç. 215

221 Diğer kuruluşların öz kaynak unsurları çizelgesi incelendiğinde; bir önceki yıla göre dönem karlarının yüksek oranda arttığı 2004 ve 2005 yıllarında toplam öz kaynaklarında yüksek oranda arttığı görülmektedir yılına göre 2006 yılında diğer kuruluşların hem ödenmiş sermaye hem de toplam öz kaynakları azalmıştır. Bu azalmaya, diğer etkenlerden ziyade YDK ca denetlenen diğer kuruluş sayısının 32 den 16 ya düşmesi neden olmuştur ve 2004 yıllarında parasal olmayan değerlere uygulanan enflasyon düzeltmesine rağmen, 2005 ve 2006 yıllarında yeniden değerleme fonu öz kaynak unsuru olarak bazı kuruluşların bünyesinde yer almıştır yılından 2006 yılına kadar toplam öz kaynaklar içinde ödenmiş sermaye oranı %33,7 ile %39,0 arasında değişmiş iken, 2006 yılında bu oran %16,7 ye düşmüştür. Diğer taraftan, öz kaynaklar içinde karlar ile sermaye yedeklerinin payı 2006 yılında önceki dört yılın en yüksek oranına ulaşmıştır. Diğer kuruluşların yabancı kaynak unsurlarını gösteren çizelgenin incelenmesinden ise; son beş yıl içerisinde, toplam yabancı kaynaklar içerisindeki kısa süreli yabancı kaynak payının 14,1 puan düştüğü, uzun süreli yabancı kaynak payının ise aynı oranda arttığı, yine 2002 yılına göre 2006 yılında; ticari borçlar ile diğer yabancı kaynakların paylarının arttığı, mali borçların payının düştüğü, vergi borçları ile diğer borçların payının da yaklaşık aynı seviyelerde olduğu, görülmektedir. Aynı çizelgede, yabancı kaynak unsurlarının 2005 ve 2006 yıllarına ait değerlerine mukayeseli olarak ayrıca yer verilmiştir. Burada, toplam yabancı kaynakların 2005 yılına göre 2006 yılında %44,9 oranında artığı görülmektedir. Diğer taraftan, bazı sektörlerde yabancı kaynaklara sirayet eden zararlı kuruluşlar bulunmaktadır yılında sanayi ve hizmetler sektörlerinde 402,9 milyon YTL, 2003 yılında aynı sektörlerde 220,8 milyon YTL, 2004 yılında hizmetler sektöründe 214,1 milyon YTL, 2005 yılında yine hizmetler sektöründe 421,2 milyon YTL ve 2006 yılında da hizmetler sektörünün ticaret alt sektöründe 429,3 milyon YTL yabancı kaynaklara sirayet eden zararların tutarı, ilgili oldukları yılların öz kaynaklar toplamını belli oranlarda azaltmıştır. Tüm bu değerlendirmelerde, döneminde YDK denetimine giren veya denetiminden çıkan bazı kuruluşların olduğu, hususları da göz ardı edilmemelidir. b) Varlıklar arasındaki ilişkiler: Diğer kuruluşların son beş yıla ait varlık unsurları dönen ve duran olarak, son iki yılın değerleri ise karşılaştırmalı olarak aşağıdaki 98 numaralı çizelgede gösterilmiştir. 216

222 Çizelge : 98 - Diğer kuruluşların varlık unsurları (*) Son iki yıl farkı Varlık unsurları Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % Bin YTL % 1-Bağlı değerler , , , , ,8 ( ) (10,8) a)maddi duran varlıklar , , , , ,7 ( ) (12,3) b)diğer bağlı değerler , , , , ,1 (21.560) (4,0) 2-Stoklar , , , , , ,7 a)dönen , , , , , ,7 b)duran 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 3-Hazineden alacaklar , , , , ,4 (68.266) (49,9) a)dönen , , , , ,4 (68.266) (49,9) b)duran 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 4-Yurt dışından alacaklar , , , , , ,9 a)dönen , , , , , ,4 b)duran 9 0,0 3 0,0 0 0,0 0 0,0 12 0, Diğer alacaklar , , , , , ,9 a)dönen , , , , , ,0 b)duran , , , , , ,4 6-Menkul kıymetler , , , , , ,6 a)dönen , , , , , ,6 b)duran 0 0,0 0 0,0 0 0,0 1 0,0 1 0,0 0 7-Hazır değerler , , , , ,3 ( ) (29,5) a)dönen , , , , ,3 ( ) (29,5) b)duran 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 Toplam : , , , , , ,6 a)dönen , , , , , ,2 b)duran , , , , ,0 (33.817) (0,4) (*) Mali kuruluşlar hariç. 217

223 Diğer kuruluşların varlıklarının toplamı; 2002 yılına göre 2006 yılında %173,1 oranında, bir önceki yılına göre ise; 2003 yılında %27,1, 2004 yılında %49,4, 2005 yılında %31,4 ve 2006 yılında da %9,6 oranında artmıştır yılındaki varlıklar toplamının %51 i dönen, %49 u da duran varlıklardan oluşmuştur. Çizelgeden son iki yılın farklarına bakıldığında, stokların, yurt dışından alacakların, diğer alacakların ve menkul kıymetlerin arttığı; bağlı değerlerin, Hazineden alacakların ve hazır değerlerin düştüğü, en yüksek oranlı düşüşün %49,9 ile Hazineden alacaklarda, en yüksek oranlı artışın ise %118,6 ile menkul kıymetlerde olduğu, görülmektedir. 98 numaralı çizelgeden görüldüğü üzere diğer kuruluşların varlık unsurlarından; bağlı değerlerin payı 2002 yılında %24,7 iken 2006 yılında %15,8, stokların payı 2002 yılında %24,2 iken 2006 yılında %12,9, diğer alacakların payı 2002 yılında %35,2 iken 2006 yılında %57,9, hazır değerlerin payı ise 2002 yılında %13,0 iken 2006 yılında %9,3 olmuştur. Çizelge 98 deki değerlerden de yararlanılarak diğer kuruluşların son beş yıla ait bağlı değerlerinin, paraya çevrilebilir ve hazır değerlerinin, varlıklar toplamı içindeki oranlarına aşağıda yer verilmiştir. Bağlı değerler x 100 Varlıklar toplamı Paraya çevrilebilir ve hazır değerler x 100 Varlıklar toplamı % % % % % = 24,7 24,6 28,4 19,4 15,8 = 75,3 75,4 71,6 80,6 84,2 Gösterge değerlerinden; 2006 yılındaki oranın varlıklar toplamındaki bağlı değerlerin payının son beş yılın en düşük, paraya çevrilebilir ve hazır değerler payının da en yüksek seviyesine ulaştığı görülmektedir. c) Kaynaklarla varlıklar arasındaki ilişkiler: Kaynaklarla varlıklar arasındaki ilişkileri ve yıllara göre izlediği seyri görmek üzere bazı göstergelere aşağıda yer verilmiştir % % % % % Bağlı değerlerin öz Bağlı değerler x 100 kaynaklara oranı = = 49,9 47,7 45,5 33,3 36,1 Öz kaynaklar Disponibilite Hazır değerler x 100 oranı = = 40,4 82,0 117,3 86,0 124,4 Kısa süreli borçlar Genişletilmiş Dönen varlıklar x 100 likidite oranı = = 208,8 247,3 368,3 246,6 277,8 Kısa süreli borçlar 218

224 döneminde diğer kuruluşların öz kaynaklarının yarısı dahi bağlı değerlerinin tümünü karşılamıştır. Yıllar itibariyle kısa süreli borçlarda meydana gelen artış ve azalış ile aynı dönemlerde hazır değerlerde meydana gelen artış veya azalış oranlarına bağlı olarak, hazır değerlerin borçları karşılama oranları, 2002 yılında %40,4 iken (2005 yılı hariç) yıllar itibariyle sürekli aratarak, 2003 yılında %82,0, 2004 yılında %117,3 ve 2006 yılında da %124,4 olmuştur. Genişletilmiş likidite oranı da incelenen dönem içinde, %200 ün altına düşmemiş ve en yüksek oran 2004 yılında %368,3 olmuştur. 2- Sektörler itibariyle mali durum: Diğer kuruluşların mali durumlarıyla ilgili olarak, gerek sektörler bazında yapılan incelemede, gerekse bu raporun eklerinde kaynak ve varlıkların ayrıntısı verildiğinden, sektörler itibariyle yapılan mali durum değerlendirmelerinde genel bilgilere yer verilmiştir. Diğer kuruluşların kaynak ve varlıkları, sektörlere göre dağılımı aşağıdaki 99 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 219

225 Çizelge : 99 - Varlık ve kaynakların sektörlere göre dağılımı Sektör ve alt sektörler Son iki yıl farkı Toplam Toplam Toplam Toplam Toplam Toplam % % % % % % Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL 1-Tarım , , , , , ,8 2-Sanayi , , , , ,0 ( ) (83,6) 3-Hizmetler: a)ulaştırma-haberleşme , , , , , ,1 b)ticaret , , , , ,0 ( ) (28,3) c)diğer hizmetler , , , , , ,7 Toplam (3) , , , , , ,5 Toplam (1+2+3) , , , , , ,6 4-Mali kuruluşlar , , , , , ,0 Genel toplam , , , , , ,9 220

226 YDK ca denetlenen diğer kuruluşların, varlık ve kaynakları 2002 yılından itibaren 2006 yılına kadar devamlı artmıştır. Bu artış mali kuruluşlar hariç, bir önceki yılına göre sırasıyla; 2003 yılında %27,1, 2004 yılında %49,4, 2005 yılında %31,4, 2006 yılında da %9,6 olmuş ve son beş yıllık toplam artış ise %173,1 olmuştur yılındaki düşük oranlı artış, birçok kuruluşun özellikle 2006 yılında YDK nın denetiminden çıkmış olmasından kaynaklanmışdır yılında kaynak ve varlıklar toplamının %1,2 si sanayi ve tarım, %98,8 i hizmetler sektörüne (ulaştırma-haberleşme, ticaret ve diğer hizmetler), ait iken, 2006 yılında %0,4 ü sanayi ve tarım, %99,6 sı hizmetler sektörüne, ait olmuştur. Bu durum, son beş yıl içinde diğer kuruluşların mali durumunun hizmetler sektörü lehine büyüdüğünü ifade etmektedir. Diğer kuruluşların genel mali durumları sektörler itibariyle aşağıda değerlendirilmiştir. a) Tarım sektörü: Tarım sektöründe faaliyet gösteren Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü, 2006 yılında diğer kuruluşların kullanmış olduğu kaynak ve varlıkların %0,3 ü oranında bin YTL lik kısmını kullanmış olup, yıllarındaki mali durumunu gösteren 100 sayılı çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan bazı rasyolara aşağıda yer verilmiştir. 221

227 Çizelge : Tarım sektörünün yılları mali durumu Son iki yıl farkı M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,1 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli 132 2, , , , , ,9 b ) Kısa süreli , , , , , ,9 Toplam , , , , , ,1 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 Kaynaklar toplamı , , , , , ,8 Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , ,0 (787) (3,5) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler 0 0,0 0 0,0 3 0,0 24 0,1 27 0,1 3 12,5 Toplam ( 1 ) , , , , ,0 (784) (3,5) 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,2 b ) Hazır değerler 516 7, , , , , ,5 Toplam ( 2 ) , , , , , ,3 Varlıklar toplamı , , , , , ,8 Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar* ,14 322, , , ,11 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 84,44 84,68 38,69 46,98 55,05 : Bağlı değerler/öz Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı kaynaklar*100 21,94 20,07 66,31 56,25 48,43 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 28,34 71,66 142,68 250,82 386,17 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar* ,64 394,51 606, , ,22 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 70,64 42,20 9,64 7,58 13,58 222

228 2002 yılına göre, 2006 yılında sektörün kaynak ve varlıkları %616,7 oranında, 2005 yılına göre ise %13,8 oranında artmıştır. Sektörün, 2006 yılı kaynaklarının %92,8 i oranında 44,7 milyon YTL si öz, %7,2 si oranında 3,5 milyon YTL si de yabancı kaynaklardan oluşmuştur döneminde her yılı karla sonuçlanan bu sektörde sadece Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü yer almıştır. b) Sanayi sektörü: Sanayi sektöründe faaliyet gösteren kuruluşlar, 2006 yılında diğer kuruluşların toplam varlık ve kaynaklarının %0,1 i oranında bin YTL lik kısmını kullanmış olup, yıllarındaki mali durumunu gösteren 101 sayılı çizelgeye ve bu çizelgede yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan bazı rasyolara aşağıda yer verilmiştir. 223

229 Çizelge : Sanayi sektörünün yılları mali durumu Son iki yıl farkı M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , ,0 ( ) (84,1) 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , ,7 (17.324) (92,0) b ) Kısa süreli , , , , ,3 (5.389) (58,9) Toplam , , , , ,0 (22.713) (81,2) 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) 15 0, ,2 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 #SAYI/0! Kaynaklar toplamı , , , , ,0 ( ) (83,6) Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , ,5 (93.692) (79,9) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler ,1 82 0,1 12 0,0 87 0,0 13 0,0 (74) (85,1) Toplam ( 1 ) , , , , ,6 (93.766) (79,9) 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,4 (30.015) (91,7) b ) Hazır değerler , , , ,6 5 0,0 (10.615) (100,0) Toplam ( 2 ) , , , , ,4 (40.630) (93,7) Varlıklar toplamı , , , , ,0 ( ) (83,6) Mali rasyolar Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = % % % % % 131,57 128,75 433,88 474,41 399,79 49,81 47,35 88,31 47,93 178,04 24,50 27,04 10,46 93,36 92,90 88,34 111,94 58,19 75,16 116,09 0,13 190,86 230,52 474,08 72, ,30 2,20 224

230 2006 yılında sadece Acıpayam Selüloz Sanayi ve Ticaret A.Ş. ile Doğusan Boru Sanayi ve Ticaret A.Ş. nin yer aldığı sanayi sektörünün 2006 yılı toplam kaynak ve varlıkları 2002 yılı değerlerine göre %60,4 oranında, 2005 yılı değerlerine göre de %83,6 oranında azalmıştır. Bu azalmaya, geçmiş yıllarda YDK nın denetiminde bulunan Maden Tetkik ve Arama (MTA), Elektrik İşleri Etüd İdaresi (EİE), SSK İlaç ve Tıbbı Malzeme Sanayi Müessesesi gibi kuruluşların 2006 yılında denetimden çıkmış olmaları, PE-RE-JA İleri Kimya Sanayi A.Ş. nin 2006 yılında tasfiye edilmesi ve Betonsan Konut Sanayi A.Ş. nin de yine 2006 yılında özelleştirilmesi neden olmuştur. 101 numaralı mali tablodan da görüleceği üzere, sanayi sektörünün 2006 yılı kaynaklarının %80 i oranında bin YTL si öz, %20 si oranında bin YTL si de yabancı kaynaklardan oluşmuştur. Bu sektörde yer alan her iki kuruluşunda 2006 dönemleri zararla sonuçlandığından sektörün mali durumu olumsuz yönde etkilenmiştir. c) Hizmetler sektörü: Hizmetler sektöründe faaliyet gösteren kuruluşların, 2006 yılında diğer kuruluşların toplam kaynak ve varlıklarının %99,6 sı oranında bin YTL lik kısmını kullanmış olup, ulaştırma-haberleşme, ticaret ve diğer hizmetler alt sektörü olarak aşağıda ayrı ayrı incelenmiştir. Ulaştırma-haberleşme, ticaret ve diğer hizmetler alt sektörlerinin dönemine ait mali durumunu gösteren 102, 103 ve 104 sayılı çizelgelere ve bu çizelgelerde yer alan değerlerden yararlanılarak hesaplanan mali rasyolara aşağıda yer verilmiştir. 225

231 Çizelge : Ulaştırma-haberleşme sektörünün yılları mali durumu Son iki yıl farkı M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,0 19,9 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , , ,0 7,1 b ) Kısa süreli , , , , , ,0 55,0 Toplam , , , , , ,0 44,1 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0,0 Kaynaklar toplamı , , , , , ,0 21,1 Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , , ,0 27,2 b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,0 12,5 Toplam ( 1 ) , , , , , ,0 23,3 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,0 63,4 b ) Hazır değerler , , , , ,5 (85.987,0) (19,1) Toplam ( 2 ) , , , , , ,0 19,4 Varlıklar toplamı , , , , , ,0 21,1 Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 2.288, , , , ,20 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 64,97 60,35 66,14 68,69 67,10 varlıklar toplamına oranı : Bağlı değerler/öz Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı kaynaklar*100 = 36,56 43,13 35,11 32,93 34,94 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 573,43 237,66 745,99 809,58 422,59 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 1.797,16 847, , , ,58 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 26, ,10 19,26 226

232 Çizelge : Ticaret sektörünün yılları mali durumu Son iki yıl farkı M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0,0 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , ,7 0 0,0 ( ,0) (100,0) b ) Kısa süreli , , , , , ,0 17,5 Toplam , , , , ,1 ( ,0) (17,4) 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) , , , , , ,0 2,7 Kaynaklar toplamı , , , , ,0 ( ,0) (28,3) Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , ,7 (5.669,0) (15,0) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler 3 0,0 3 0,0 3 0,0 8 0,0 3 0,0 (5,0) Toplam ( 1 ) , , , , ,7 (5.674,0) (15,1) 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,3 ( ,0) (28,9) b ) Hazır değerler 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0,0 Toplam ( 2 ) , , , , ,3 ( ,0) (28,9) Varlıklar toplamı , , , , ,0 ( ,0) (28,3) Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 94,04 94,68 95,01 95,15 94,25 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 109,23 217,24 137,78 87,99 53,23 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = Çizelge : Diğer hizmetler sektörünün yılları mali durumu 227

233 Son iki yıl farkı M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , ,1 ( ,0) (23,7) 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , , ,0 76,7 b ) Kısa süreli , , , , , ,0 19,2 Toplam , , , , , ,0 59,2 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) 29 0,0 0 0, , ,0 0 0,0 (3.051,0) Kaynaklar toplamı , , , , , ,0 11,7 Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , ,9 ( ,0) (14,8) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,0 5,2 Toplam ( 1 ) , , , , ,4 (78.662,0) (1,1) 2 - Dönen varlıklar : a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,0 58,8 b ) Hazır değerler , , , , ,3 ( ,0) (32,1) Toplam ( 2 ) , , , , , ,0 29,3 Varlıklar toplamı , , , , , ,0 11,7 Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 109,85 118,84 172,19 134,29 64,33 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 73,68 74,67 71,24 81,82 86,13 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 50,27 46,64 45,43 31,72 35,43 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 77,53 102,93 189,31 104,81 59,69 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 250,41 234,67 492,07 322,67 349,95 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 40,12 30,18 23,02 27,31 34,00 228

234 Ulaştırma-haberleşme alt sektöründe 2006 yılına kadar TRT, TÜRKSAT ve T. Radyo ve Televizyon Üst Kurulu olmak üzere 3 kuruluş yeralırken, 2006 yılında T. Radyo ve Televizyon Üst Kurulu YDK nın denetiminden çıktığından kuruluş sayısı 2 ye inmiştir. Denetimde kalan bu 2 kuruluşun 2006 yılı toplam kaynak ve varlıkları, tüm diğer kuruluşların kullandığı kaynak ve varlıkların %10,6 sını, hizmetler sektörünün ise %10,7 sini oluşturmuştur. Ulaştırma-haberleşme konusunda faaliyet gösteren kuruluşların 2006 yılı toplam kaynak ve varlıkları 2002 yılına göre %234,8 oranında, 2005 yılına göre de %21,1 oranında artmıştır. Bu kuruluşların döneminde, kaynaklar toplamı içindeki öz ve yabancı kaynak payları yaklaşık aynı seviyede bulunmuştur. Aynı dönemde, varlıklar toplamı içinde bağlı değerlerin payı da yaklaşık aynı seviyede kalmış iken, dönen varlıkları oluşturan kısa sürede paraya çevrilebilir değerler ile hazır değerlerin payı değişmiştir. Buna göre, 2002 yılında tüm varlıkların %43,8 ini oluşturan kısa sürede paraya çevrilebilir değerlerin payı, 2005 yılında %26,8 e düşmüş, 2006 yılında %36,3 olmuştur. Aynı şekilde, 2002 yılında %20,5 olan hazır değerlerin payı 2005 yılında %30,8 e yükselmiş, iken 2006 yılında tekrar %20,5 e düşmüştür. TRT nin 2003 ve 2004 yılındaki toplam 124,9 milyon YTL dönem zararı dışında, bu hizmet sektöründe yer alan kuruluşların beş yıllık dönemleri karla sonuçlanmıştır. Bu durum ise, kaynaklar toplamı içindeki öz kaynak paylarının tüm yıllarda %91,9 ile %96,4 civarında olmasına neden olmuştur. Ticaret alt sektöründe sadece, TEKEL Ekici Tütünleri Piyasalarının Desteklenmesi İşleri yer almıştır. Bu kuruluşun 2006 yılı toplam kaynak ve varlıkları, tüm diğer kuruluşların kullandığı kaynak ve varlıkların %3,3 ünü oluşturmuştur. Diğer hizmetler alt sektöründe ise 2006 yılında 10 kuruluş yer almış olup; bu kuruluşların 2006 yılı toplam kaynak ve varlıkları, tüm diğer kuruluşların kullandığı kaynak ve varlıkların %85,6 sını, hizmetler sektörünün ise %86,0 sını oluşturmuştur. YDK nın denetimine tabi diğer kuruluşların, varlık ve kaynaklarının toplu olarak gösterildiği 118 numaralı çizelgeden de görüleceği üzere, tüm diğer kuruluşların 2002 yılı varlık ve kaynaklarının içinde diğer hizmetler alt sektörünün payı %77,5 iken, bu oran 2006 yılında %85,6 ya yükselmiştir. Bu durum, hem diğer sektörlere göre hizmetler sektöründe yer alan kuruluş sayısının fazla oluşundan, hem de Toplu Konut İdaresi, MPİ, İMKB, İstanbul Olimpiyat Oyunları Hazırlama ve Düzenleme Kurulu, gibi bilanço büyüklükleri bakımından güçlü kuruluşların bu sektörde yer almasından kaynaklanmıştır. Hizmetler alt sektöründe yer alan diğer hizmetlerin 2006 yılı toplam kaynak ve varlıkları 2002 yılına göre %200,0 oranında, 2005 yılına göre de %11,7 oranında artmıştır yılında görülen düşük oranlı artışa, 2006 yılına kadar YDK nın denetiminde bulunan KOSGEB, T.İş Kurumu, MPM, TAEK, YURTKUR, GAP, gibi çok sayıda kuruluşun özellikle 2006 yılında denetimden çıkmaları neden olmuştur. Bu durum, aşağıda yıllara göre yapılan değerlendirmelerde de etkisini göstermiştir. Bu alt sektörde, kaynaklar toplamı içindeki öz kaynakların payı; 2002 yılında %52,3 iken 2003 yılında %54,3, 2004 yılında %63,3, 2005 yılında %57,3 ve 2006 yılında da %39,1 olmuştur. 229

235 Varlık yapısı yönünden ise; tüm varlıklar içindeki hazır değerlerin payı 2002 yılında %14,4 iken, 2002 yılında %18,0 e yükselmiş, 2004 ve 2005 yıllarında %13,8-13,6 seviyelerde seyretmiş ve 2006 yılında %8,3 e düşmüştür yıllarında toplam varlıklar içindeki bağlı değerlerin payı %25,3-%28,8 arasında iken, 2005 yılında %18,2 ye, 2006 yılında da %13,9 a düşmüştür. Buraya kadar yapılan değerlendirmelerde, YDK nın denetimine tabi diğer kuruluşların yıllara göre mali durum, kaynak ve varlık yapıları, sektörler arasındaki mukayeseler vb. hususlarda genel bilgilere yer verilmiştir. Bu grupta yer alan özellikle diğer hizmetler sektöründeki kuruluş sayısının fazla oluşu, farklı alanlarda ve farklı amaçlarda faaliyet göstermeleri ve döneminde bazı kuruluşların mali yapılarında önemli değişiklerin meydana gelmiş olması, vb. nedenlerden dolayı daha ayrıntılı bir mali durum değerlendirmesi yapılmamıştır. Ancak, tüm kuruluşların bu yıllara ait YDK denetim raporlarında mali durum değerlendirmeleri ayrıntılı olarak yapılmış ve her kuruluşun kendi raporunda yer almıştır. d) Mali kuruluşlar: YDK tarafından denetlenen diğer mali kuruluşların yılları mali durumu aşağıdaki 105 sayılı çizelgede topluca gösterilmiştir. 230

236 Çizelge : Mali kuruluşların yılları mali durumu Son iki yıl farkı M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % YTL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,9 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , , ,2 b ) Kısa süreli , , , , , ,8 Toplam , , , , , ,9 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 Kaynaklar toplamı , , , , , ,0 Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , ,5 ( ) (24,8) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,7 Toplam ( 1 ) , , , , , ,5 2 - Dönen varlıklar : a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,9 ( ) (6,7) b ) Hazır değerler , , , , , ,2 Toplam ( 2 ) , , , , ,4 (48.664) (0,2) Varlıklar toplamı , , , , , ,0 Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 7,05 8,66 10,35 16,23 14,25 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 89,19 91,22 93,03 94,68 96,46 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 164,22 110,18 74,33 38,11 28,39 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 18,13 20,61 19,28 17,21 19,87 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 96,95 97,76 102,82 97,76 86,52 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 39,50 20,21 34,55 17,73 22,84 231

237 2002 yılında 828,7 milyon YTL olan ve T.Vakıflar Bankası T.A.O., Başak Sigorta A.Ş. ve Kalkınma Yatırım Menkul Değerler A.Ş. den oluşan diğer kuruluşların öz kaynakları, Başak Sigorta A.Ş. nin Özelleştirme İdaresi Başkanlığınca satışı neticesi YDK denetimi kapsamından çıkması, Ziraat Yatırım Menkul Değerler A.Ş., Ziraat Portföy Yönetimi A.Ş., Halk Yatırım Menkul Değerler A.Ş., Birlik Sigorta A.Ş. ve Birlik Hayat Sigorta A.Ş. nin de sermayesindeki kamu payının %50 nin üzerine çıkması nedeniyle YDK denetimine girmiş ve neticede 2006 yıl sonunda diğer mali kuruluşların öz kaynakları 4,6 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Diğer mali kuruluşlara ait bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı, 2002 yılında %164,2 iken, 2003, 2004 ve 2005 yıllarında düşerek, 2006 yılında % 28,4 e inmiş; bunun yanında hazır değerlerin toplam varlıklar içindeki payı da yıllar itibariyle yükselerek 2006 yılında %96,5 e ulaşmıştır. Diğer mali kuruluşların dönem kârı 2006 yılında, bir önceki yıla nazaran %30 oranında, 2002 yılına nazaran da %221,4 oranında artarak 1,1 milyar YTL ye ulaşmıştır. 3- Finansman programı ve gerçekleşmesi : Diğer kuruluşların finansman programları ve gerçekleşme durumları, kuruluşlara göre farklılık göstermekte olup, bu bölümde konsolide olarak veya ayrı ayrı değerlendirme yapmaya gerek görülmemiştir. Bu grupta yer alan bazı kuruluşlar finansman kaynaklarını genel bütçeden yardım veya ödenek alarak karşılamışlardır. E-İŞLETME ÇALIŞMALARI 1-Alımlar: YDK denetimine tabi işletmeci diğer kuruluşların toplam alımları 2006 yılında bir önceki yıla göre %11,3 oranında azalarak 37,8 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Diğer kuruluşlarda 2006 yılında 19,3 milyon YTL hizmet alımı gerçekleştirilmiş, bu tutarın 18,7 milyon YTL si hizmetler, 554 bin YTL si tarım sektöründe gerçekleştirilmiştir tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile bir çok kuruluşun denetimi Sayıştay a devredilmiş ve ilk kez Sayıştay denetimine tabi tutulan düzenleyici ve denetleyici kurumlar ile özel bütçeli idarelerin tarihine kadar olan işlemlerinin dış denetimi ilgili kanunlarındaki hükümlere göre yapılmaya devam edileceği hükme bağlanmıştır tarihinden itibaren; Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı, İhracatı Geliştirme Etüt Merkezi, GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü, Türk Patent Enstitüsü, Türkiye Atom Enerjisi Kurumu, Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü YDK denetiminden çıkmıştır. Bu nedenle 2005 yılında diğer kuruluş alımları içinde gösterilen bu kuruluşlar 2006 yılı alımlarında yer almamaktadır. İMKB ve İstanbul Altın Borsası; Başbakanlığın tarih ve sayılı Yazısına ekli TBMM KİT Komisyonunca alınan tarih ve 78 sayılı Karar uyarınca YDK denetimine alınmıştır. Bu kurumların 2005 ve 2006 yıllarına ait alımları diğer kuruluşlar alımlarına ilave edilmiştir. Diğer kuruluşların sektörler itibariyle 2006 yılı alımları önceki yılla ile karşılaştırmalı olarak aşağıdaki 106 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 232

238 Çizelge:106- Sektörler itibariyle tüm alımlar (*) Gerçekleşen Sektörler Program Bin YTL Gerçekleşen Program Bin YTL Gerçekleşen yılına göre fark % Bin YTL Bin YTL Bin YTL Bin YTL % Bin YTL % % a) Tarım sektörü ,4 (7,3) b) Sanayi sektörü: ba) Madencilik bb) İmalat , ,3 38,9 bc) Enerji , c) Hizmetler sektörü: Toplam (b) ,3 (52,0) ca)ulaş-haberleşme ,4 2,5 cb)ticaret cc) Diğer hizmetler ,9 31,0 Toplam(c) ,3 17,1 Genel toplam ,0 (10,8) (*)Mali kuruluşlar hariç 233

239 a)tarım sektörü : Tarım sektöründe faaliyette bulunan Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü nün (AOÇ), 2006 yılı alımları önceki yıla göre %7 oranında azalarak 15,4 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Alımların 14,7 milyon YTL si yurt içinden, 664 bin YTL si ise yurt dışından yapılmıştır. b) Sanayi sektörü: Sanayi sektörü alımları 2005 yılına göre %52 oranında azalarak 5,4 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Sanayi sektöründeki 2006 yılı alımların tümü imalat sektöründe gerçekleşmiştir yılında madencilik sektörü alımlarının tümü MTA ya, enerji sektöründeki alımların tümü Elektrik Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü alımlarına aittir. MTA ve Elektrik Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü 5018 sayılı Kanun ile YDK denetiminden çıkmıştır. İmalat sektörü alımları önceki yıla göre %38,9 oranında artarak 5,4 milyon YTL seviyesine ulaşmıştır. Bu tutarın; 3,6 milyon YTL si Acıselsan Acıpayam Selüloz Sanayii AŞ., 1,8 milyon YTL si Doğusan Boru Sanayi ve Ticaret A.Ş. tarafından yapılan alımlara aittir yılında Acıpayam Selüloz Sanayii AŞ alımları önceki yıla göre %59,3 oranında artarak bin YTL olarak gerçekleşmiştir. Alımlardaki artış üretim miktarı artışı ve fiyat artışlarından kaynaklanmaktadır. Toplam alımların %74, ü ilk madde ve malzeme, %14 ü yardımcı madde, %12 si diğer alımlara aittir. Kuruluşun ayrıca 24 bin YTL hizmet alımı bulunmaktadır. Doğusan 2006 yılı alımları %24,4 oranında artarak 1,8 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Şirketin alım maliyetlerini yükselten distribütör aracılığı ile yapılan alımların doğrudan Şirket tarafından yapılması sağlayacak düzenlemenin yapılması YDK raporlarında önerilmiş, Şirket 2007 tarihinde distribütör ile yapılan sözleşmesini feshetmiştir. c)hizmetler sektörü: 2006 yılında, hizmetler sektörü alımları %15,7 oranında artarak 17 milyon YTL ye ulaşmıştır. Bu tutarın %43 ü oranında 7,4 milyon YTL si ulaştırma-haberleşme, %57 si oranında 9,6 milyon YTL si diğer hizmetler sektöründe gerçekleşmiştir yılında ulaştırma-haberleşme sektörüne ait 7,4 milyon YTL tutarındaki alımların; 6,4 milyon YTL si TRT, 946 bin YTL si Türksat Uydu Haberleşme A.Ş. tarafından gerçekleştirilmiştir. 10,1 trilyon liranın %65,3 oranında 6,6 trilyon lirası TRT nin yurt dışından gerçekleştirdiği alımlara ilişkindir. TRT nin 2006 yılı alımları önceki yıla göre %18 oranında artarak 6,4 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutarın %42 si oranında 2,7 milyon YTL si yurt içi, %58 i oranında 3,7 milyon YTL si yurt dışı alımlardan oluşmaktadır. TRT nin tüm alımlarında en önemli malzemeler vericilerle ilgilidir. Vericilerde analog sistemden digital sisteme geçişte vericilerle ilgili yedekleme yapılması kaçınılmazdır yılında TÜRKSAT alımları 946 bin YTL olarak gerçekleşmiştir. Alım satım, kiralama ve ihale usullerine ilişkin kapsamlı bir çalışma başlatılmış ancak üzerinden 3 yıl geçmesine rağmen tamamlanamadığı görülmüştür. TÜRKSAT ın 2006 yılında 8 milyon YTL hizmet alımı bulunmaktadır. 234

240 Ticaret sektöründe faaliyet gösteren kuruluş bulunmamaktadır. Diğer hizmet sektörü alımları 2006 yılında önceki yıla göre %28,4 oranında artarak 9,6 milyon YTL ye ulaşmıştır. Bu tutarın; bin YTL si İMKB, bin YTL si Bileşim A.Ş., 725 bin YTL si Toplu Konut İdaresi Başkanlığı, 153 bin YTL si İstanbul Olimpiyatları Düzenleme Kurulu, 17 bin YTL si İstanbul Altın Borsası na ait alımlardan oluşmuştur. İMKB ve İstanbul Altın Borsası; Başbakanlığın tarih ve sayılı Yazısına ekli TBMM KİT Komisyonunca alınan tarih ve 78 sayılı Karar uyarınca YDK denetimine alınmıştır. Bu kurumların 2005 ve 2006 yıllarına ait alımları diğer kuruluşlar alımlarına ilave edilmiştir bin YTL olan İMKB alımlarının tümü bilgisayar sarf malzemesi, kırtasiye, temizlik malzemeleri gibi diğer alımlardan oluşmaktadır. Kuruluşun ayrıca bin YTL hizmet alımı bulunmaktadır. Hizmet alımları tutarı ağırlıklı olarak güvenlik, taşıma ve temizlik hizmeti alımlarına aittir. İMKB nin alımları özel bütçesinde konulan ödeneklerden finanse edilmektedir bin YTL olan Bileşim A.Ş. alımlarının tümü bilgisayar sarf malzemesi alımlarından oluşmaktadır. Şirketin 2006 yılında bin YTL hizmet alımı bulunmaktadır. 2-Üretim: Bu kuruluşlar; 233 sayılı KHK ve özelleştirme kapsamında olmayan, fakat 3346 sayılı kanun ve kendi kuruluş kanunları uyarınca TBMM ve YDK tarafından denetlenen kuruluşlardır. Bu kuruluşlar aşağıda sektörler itibariyle incelenmiştir. a)işletmeci kuruluşlar: aa) Tarım sektörü: Atatürk Orman Çiftliği; tarım, gıda sanayi ve hizmetler sektörlerinde faaliyet gösteren, Tarım ve Köy işleri Bakanlığı na bağlı, tüzel kişiliği haiz bir kuruluştur. Kuruluş kendi kanunu gereğince YDK denetimine tabidir. Ulu önder Atatürk ün yazmış olduğu bağış mektubu ile millete mal ettiği 5 çiftliğin en büyüğünü teşkil eden AOÇ nin yaklaşık 55 bin dekar olan arazisi, çeşitli tarihlerde yapılan bağış, satış ve işgaller sonucunda 2006 yılı sonu itibariyle dekara gerilemiştir yılında mevcut arazinin dekarı tarla kültürleri, 762 dekarı bağ bahçe bitkileri, 344 dekarı çayır, mera ve yem bitkileri, dekarı orman ve parklar, 320 dekarı hayvanat bahçesi, dekarı kiralanan araziler, dekarı arsa, kanal, bataklık gibi kullanılmayan araziler ve 689 dekarı da işgal altındaki arazilerden oluşmaktadır yılında, tarımsal ürün olarak 176 ton buğday, 357 ton arpa, 345 ton kuru yonca, 160 ton kuru çayır, 48 ton hayvan pancarı ve 1250 ton sudan otu üretilmiştir yılına göre, buğday üretimi %26, arpa üretimi %25, kuru yonca üretimi %23 ve sudan otu üretimi %61 oranında azalmış, kuru çayır üretimi %30 oranında artmış, hayvan pancarı üretiminde bir değişiklik olmamıştır. AOÇ de 7 cins meyvenin 25 çeşit fidan üretimi yapılmaktadır yılında adet fidan elde edilmiştir yılından da çeşitli yaşlarda adet fidan devretmiş ve 2006 yılında satışa hazır fidan mevcudu olmuştur yılında bunlardan adedi satılmış, 970 adedi imha edilmiş ve adedi de 2007 yılına devretmiştir. Çiftlik arazisinin ağaçlandırmaya tahsis edilen dekarlık alanının ağaçlandırma çalışmaları 29 adet kamu, dernek ve sivil toplum kuruluşları tarafından üstlenilmiştir. Yapılan ağaçlandırma 235

241 çalışmalarından 25 i başarılı bir şekilde sonuçlandırılmış, 4 ünde ise çalışmalar devam etmektedir. Koyunculuk ve tavukçuluk üretimine 1979 yılında son verilen Çiftlikte sığır yetiştiriciliğine devam edilmektedir. Hayvancılık şubesinin 2005 yılı canlı demirbaş varlığı, 64 inek, 47 düve, 103 dana ve 16 tosun olmak üzere 230 adettir. Atatürk Orman Çiftliği kendi arazisi üzerinde bulunan, tek vardiyada 28 milyon ton/yıl kapasiteli bir süt ve süt ürünleri fabrikası ile gıda sanayii sektöründe de faaliyet göstermektedir. Bu fabrikada, 2006 yılında 11,9 milyon litre çiğ süt işlenerek 6,6 milyon litre pastörize süt, 771 bin litre ayran, 3,4 milyon kg yoğurt, 136 ton tereyağı, 536 ton dondurma, 66 ton beyaz peynir ve 40 ton kaşar ve dil peyniri üretimi yapılmıştır. AOÇ içinde bulunan şarap fabrikası 1925 yılında kurulmuştur. Fabrikanın başlangıçta 2 ton/yıl olan kapasitesi, 1940 yılında 25 ton/yıla, 1943 yılında 500 ton/yıla yükseltilmiş, daha sonra yapılan modernizasyon yatırımlarıyla 1978 yılında 1,4 milyon litre/yıla ulaşmıştır. Şarap üretimi bağ bozumu zamanında yapıldığı için, diğer zamanlarda, atıl kalan işgücünü değerlendirmek amacıyla, domates suyu, turşu, pekmez ve bal üretimi de yapılmaktadır yılında piyasada yaşanan olumsuzluklar nedeniyle şarap üretimi yapılmamış, 328 ton bal, 154 bin litre domates suyu, 1,9 milyon litre meyve suyu ve 20 ton turşu imal edilmiştir. Atatürk Orman Çiftliği gerek hayvanat bahçesi, gerekse park ve mesire yerleriyle Ankaralıların rekreasyon ihtiyaçlarına da cevap vermeye çalışmaktadır yılında Hayvanat Bahçesini 568 bin kişi ziyaret etmiştir. ab)sanayi sektörü: Damızlık İnek ve Süt Ürünleri Ticaret A.Ş. (Disütaş): Sermayesinin %93,7 si Emlak Bankası A.Ş. ye ait olan ve gıda sanayiinde faaliyet gösteren Şirket, 1985 yılında başladığı faaliyetini 1987 yılında durdurmuş, arsa, arazi ve tesisleri satılmış ve tarihinde yapılan Genel Kurulda tasfiye kararı alınmıştır. Uzun süren kurumlar vergisi incelemesi sonucunda tenkidi gerektiren bir husus olmayınca tasfiye kurulu tarafından tarihli bir yazı ile Ticaret Sicil Müdürlüğüne başvurulmak suretiyle Şirketin terkini sağlanmıştır. Acıpayam Selüloz Sanayi ve Ticaret Sanayii A.Ş. (Acıselsan A.Ş.): Şirket piyasada CMC olarak adlandırılan ara malı niteliğinde bir kimyasal üretmektedir yılında kurulan ve 1980 yılında işletmeye alınan Şirket, aldığı kredileri geri ödeme imkânı bulamayınca hisselerin çoğunluğu bankalara geçmiştir. Sermayesinin %76,83 ü Türkiye Kalkınma Bankasına (TKB), %19,67 si OBAKÖY Gıda İşletmecilik Sanayi ve Ticaret A.Ş. ye ve %3,5 i gerçek kişiye ait olan Şirketin 2006 yılında kapasiteden yararlanma oranı %100 olmuştur. Rekabetin yoğun olduğu bu sektörde Şirket, 2006 yılı üretiminin yaklaşık %83 ünü ihraç etmiştir. Betonsan Konut Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Betonsan): 1976 yılında Manisa ve Antakya da kurduğu 300 konut/yıl kapasiteli fabrikalarla işe başlamıştır. Yeterli sipariş alınamaması ve kredilerin geri ödenememesi üzerine 1977 yılında DESİYAB ve TSKB şirket sermayesine ortak olmuşlardır. Şirket 1984 yılında İzmir, Karşıyaka, Şemikler de 253 bin m² büyüklüğünde bir arsa alarak, üzerinde Doruk Sitesi Projesi çerçevesinde inşaata başlamıştır. Şirketin Manisa daki fabrikasında üretilen prefabrik yapı elemanlarının kullanılması suretiyle 236

242 174 konutun kaba inşaatı bitirilmiş ancak, yeterli pazar bulunamayınca 1987 yılında yeniden mali sıkıntıya düşen Şirket, 1990 yılında faaliyetine son vermiş, 1995 yılında Manisa ve Antakya fabrikalarını satmıştır. Kalkınma Holding A.Ş. nin %28,4 oranındaki hissesinin tarihinde TKB tarafından satın alınmasından sonra, sermayesinin %99,42 si TKB ye ve %0,58 i gerçek kişilere ait olan Şirketin İzmir deki arsası ile 5 adet çalışanı bulunmaktadır. TKB Yönetim Kurulu tarafından tarihinde Şirketin blok olarak satılması amacıyla ihaleye çıkılmış ancak kimse teklif vermemiştir. Şirkete ait arsa, TKB tarafından 2004 yılı Nisan ayında satılmış ve Şirketin tarihi itibariyle tasfiyesi kararlaştırılmıştır. Şirketin tarihinde yapılan genel kurul toplantısında şirketin feshi kabul edilmiş, İzmir Ticaret Sicil Memurluğu nezdinde unvan ve işletme kaydının terkin edildiği tarihinde tescil ve ilan edilmiştir. PE-RE-JA İleri Kimya Sanayii A.Ş.: 1983 yılında İstanbul Bankası T.A.Ş. nin T.C. Ziraat Bankası na devredilmesiyle, 1957 yılında kurulan PE-RE-JA A.Ş. nin bir kısım hisseleri de Ziraat Bankası nın kontrolüne geçmiştir. Hisselerinin %75 i T.C. Ziraat Bankası na, kalanı da gerçek ve tüzel kişilere ait olan PE-RE-JA İleri Kimya Sanayii A.Ş. üretim faaliyetinde bulunmamakta, İstanbul da E5 karayolu kenarında bulunan tesisleri kiraya verilmektedir yılı dönem zararı 30,8 bin YTL olan şirketin, kamuya ait hisseleri tarihinde satılmıştır. Doğusan Boru Sanayi ve Ticaret A.Ş.: Şirketin 2002 yılı sermaye artırımında rüçhan hakkını kullanmayan ortakların paylarını ve İMKB de işlem gören hisselerden bir kısmını satın alan İller Bankasının ödenmiş sermayedeki hissesi %72,4 e ulaşmıştır. Bu değişiklik sonucunda TBMM KİT Komisyonunun tarihinde aldığı 40 sayılı karar uyarınca Şirket YDK denetimine girmiştir yılı sonu itibariyle hisselerin %56,09 u Özelleştirme İdaresi Başkanlığına, %43,91 i de diğer kişi ve kuruluşlara aittir. Şirketin 25 bin ton/yıl kapasiteli bir asbest elyaflı çimento (A/C) boru fabrikası ile 10 milyon adet/yıl kapasiteli bir kiremit fabrikası bulunmaktadır. Kiremit fabrikasında renkli perlitli beton kiremit, renkli beton yer ve duvar karoları ile çatı malzemesi mahya ve yardımcı elemanları üretilmektedir yılında A/C boru üretimi yapılmamış, 4,5 milyon adet kiremit, karo ve eklentileri üretilmiştir yılına göre kiremit fabrikasının üretimi %17 oranında azalmıştır. Doğuser Yapı Gereçleri Sanayi ve Ticaret A.Ş.: Doğusan A.Ş. hisselerinin %72,4 ünün 2002 yılında İller Bankasına geçmesi üzerine Doğusan A.Ş. ile birlikte bağlı ortaklığı olan Doğuser A.Ş. de YDK denetimine girmiştir. Bu şirket, İzmir yöresinde bir kiremit fabrikasının kurulması ve işletilmesi amacıyla kurulmuştur. Yatırımını tamamlayamadığı için üretimi bulunmamaktadır. ac)hizmetler sektörü: İstanbul Olimpiyat Oyunları Hazırlık ve Düzenleme Kurulu: İstanbul kentinin Uluslararası Olimpiyat Anlaşma Şartlarına uygun olarak Olimpiyatlara hazırlanması ve Olimpiyat oyunlarının düzenlenmesi ile ilgili esas ve usulleri belirlemek amacıyla tarihli resmi gazetede yayımlanan 3796 sayılı İstanbul Kentinde Yapılacak Olimpiyat Oyunları 237

243 Kanunu gereğince karar, yönetim ve gözetim organı olarak oluşturulmuş ve gerekli birimler kurulmuştur. Kurul bir yandan Olimpiyat Oyunları için alt yapı yatırımlarının gerçekleştirilmesine çalışırken, diğer yandan 2008 Olimpiyat Oyunlarının İstanbul da yapılması için gerekli çalışmaları yapmış, ancak Temmuz 2001 de Moskova da yapılan seçimi Pekin kazanmıştır yılında belirlenen 2012 olimpiyatları için aday kentler arasına İstanbul girememiştir. Temmuz 2005 de Singapur da yapılan oylamada 2012 yılı olimpiyatlarının Londra da yapılması kararlaştırılmıştır. İstanbul un olimpiyat ev sahipliği için uygulaması devam eden bir Olimpiyat Projesi bulunmaktadır. Bu proje içinde; İstanbul un Avrupa ve Asya yakalarında, ana arterler üstünde ve birbirine bir saat mesafede 9 alan ve 34 adet spor tesisi, Atatürk Olimpiyat Parkı, 10 bin sporcu, 5 bin idareci, 15 bin medya mensubu ve 3 bin hakem ve gözlemcinin ikamet edebileceği Olimpiyat Köyü, Uluslar arası Basın Yayın Merkezi ve Gençlik Kampı yer almaktadır. İstanbul Olimpiyat Stadı tarihinde tamamlanmıştır. Ancak, ulaşım imkanlarının geliştirilmesi ve Stadın metro ve hafif raylı sistemlerle ana merkezlere bağlaması gerekmektedir yılında olimpiyatlara ilişkin yatırım yapılmamıştır. Milli Piyango İdaresi: İlk olarak sayılı kanunla kurulan Milli Piyango İdaresi, günümüzde tarihinde yayımlanan 320 sayılı KHK ye tabi olarak görev yapmaktadır yılında 279 milyon YTL tutarında 68 milyon adet Milli Piyango ve 153,7 milyon YTL tutarında 245,8 milyon adet Hemen Kazan bileti satılmış, Milli Piyangoda 161,5 milyon YTL ve Hemen Kazanda 84,6 milyon YTL ikramiye ödenmiştir. Aynı yıl 415,6 milyon YTL tutarında Sayısal Loto, 195,1 milyon YTL tutarında Şans Topu ve 87,3 milyon YTL tutarında On Numara oynanmış; Sayısal Lotoda 175,1 milyon YTL, Şans Topunda 82,7 milyon YTL ve On Numarada 36,9 milyon YTL ikramiye ödemiştir yılında İdarenin elde ettiği 317 milyon YTL dönem kârından yasa gereği, Tanıtma Fonuna 41,9 milyon YTL, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumuna 4,2 milyon YTL ödenmiştir. Fon ve karşılıklar ayrıldıktan sonra kalan 259 milyon YTL dönem net kârının %5 i olan 13 milyon YTL İstanbul Olimpiyat Oyunları Hazırlık ve Düzenleme Kuruluna, geri kalan 253,1 milyon YTL de Savunma Sanayii Destekleme Fonuna aktarılmıştır. Türkiye Radyo Televizyon Kurumu (TRT): Kamu radyo ve televizyon işletmeciliği yapan TRT, 2006 yılında, dördü ulusal, altısı bölgesel ve biri de turizm amaçlı olmak üzere 11 radyo ile 4,2 milyon dakika yurt içi radyo yayını yapmıştır. Yayınların 2,1 milyon dakikası ulusal, 1,6 milyon dakikası bölgesel radyolardan yapılırken, 526 bin dakikası da turizm radyosundan gerçekleştirilmiştir. Kurum yurt içi radyo yayınlarında süre değişikliğine gitmediği için, 2006 yılında 2005 yılına eşit sürede yurt içi radyo yayını yapılmıştır. TRT nin yurt dışı radyo yayınları Türkiye nin sesi adıyla yapılmaktadır. Toplam 2,2 milyon dakika olan yurtdışı radyo yayınlarının 1,2 milyon dakikası Türkçe, 1 milyon dakikası da yabancı dillerde gerçekleştirilmiştir. Yurt dışı radyo yayın süresi 2005 yılına göre %41 oranında artmıştır. TRT 2006 yılında, beş kanal ile 1,8 milyon dakika yurt içi, iki kanal ile 900 bin dakika yurt dışı olmak üzere toplam 2,7 milyon saat televizyon yayını gerçekleştirilmiştir. 238

244 TÜRKSAT Uydu Haberleşme Kablo TV ve İşletme A.Ş.: Türkiye de uydu haberleşme hizmetleri 1968 yılından 1995 yılına kadar PTT Genel Müdürlüğü, daha sonra Türk Telekom A.Ş. tarafından yürütülmüş, tarihinden itibaren de TÜRKSAT A.Ş. tarafından yürütülmektedir. Şirkete daha sonra yapılan yasal düzenlemelerle kablo TV şebekesinin işletilmesi ve e-devlet Kapısının kurulması sorumlulukları da verilmiştir yılında olan kablo TV abonesi sayısı, 2006 yılında ya yükselmiltir yılında olan kablo TV kurulu kapasitesi ise 2006 yılında olmuştur yılında kablo TV kapasite kullanımı %44,6 düzeyinde kalmıştır. Uydu üzerinden yapılan sayısal radyo ve televizyon yayınları mevcut kablo TV hizmetine olan talebi önemli ölçüde azaltmıştır. Toplu Konut İdaresi Başkanlığı (TOKİ): Ferdi ve toplu konut kredisi vermek, konut ve alt yapı uygulamaları yapmak ve yaptırmak, İdareye kaynak sağlamak amacıyla kâr amaçlı projeler geliştirmek TOKİ nin görevlerinden bazılarıdır. TOKİ 2003 yılında 99,5 milyon YTL, 2004 yılında 60,2 milyon YTL, 2005 yılında 30,7 milyon YTL ve 2006 yılında 31,5 milyon YTL tutarında konut kredisi vermiştir. Konut kooperatiflerine olan güvenin azalması ve TOKİ nin toplu konut üretimine ağırlık vermesi konut kredilerinde azalmaya yol açmıştır yılında 26 noktada imar planı hazırlama, 178 noktada zemin etüdü gerçekleştiren TOKİ, 8 adedi 2006 yılında başlanmış olan 42 müşavirlik hizmetini de yürütmektedir. TOKİ nin 481 adet devam eden ve yeni ihale edilen konut üretimi projesi bulunmaktadır. Vakıf İnşaat Restorasyon ve Ticaret A.Ş.: Şirket hisselerinin %50 si TOKİ ye, %28,11 i de Vakıflar Genel Müdürlüğüne aittir. Şirketin faaliyet alanları arasında; inşaat, taahhüt, proje, müşavirlik ve mühendislik etütleri yapmak, restorasyon için restorasyon mimarı, sedefkâr, sanat tarihçisi, kalemkâr vb. meslek mensuplarını kadrosunda bulundurmak ve bu meslek guruplarıyla ilgili okul, enstitü, araştırma merkezi vb. eğitim tesisleri kurmak, yönetmek, işletmek veya işletilmesini sağlamak bulunmaktadır. Şirket 2006 yılı sonu itibariyle 71 restorasyon projesini sonuçlandırmış ve 5 restorasyon projesini sürdürmektedir. Emlak Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı A.Ş.(GYO): 1991 yılında kurulan Emlak Konut A.Ş., inşaat, emlâk, müteahhitlik, mühendislik, proje işleri vb. alanlarda faaliyet göstermekteyken, Yüksek Planlama Kurulu nun tarih ve 99/t-29 sayılı kararı ile Sermaye Piyasası mevzuatına göre faaliyet gösterecek Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı na (GYO A.Ş.) dönüştürülmüştür. Şirket 2006 yılında adet konut, 164 adet villa, 295 adet ticari ünite, 2 adet okul ve 6 adet sosyal donatı üretmiştir. b)mali kuruluşlar: ba)bankacılık: Türkiye Vakıflar Bankası Türk Anonim Ortaklığı; Vakıflar Genel Müdürlüğü nün yönetimdeki mazbut ve mülhak vakıflara ait kaynakların en iyi şekilde değerlendirilmesi, çağdaş bankacılığın gerektirdiği yöntem ve çalışma anlayışı çerçevesinde ülkenin tasarruf birikimine katkıda bulunması, elde edilen kaynakların ekonomik kalkınmanın gereklerine göre kullanılması amaçları ile, tarih ve 6219 sayılı Kanun la kurulmuştur. Kuruluş Kanunu nda Banka nın özel hukuk hükümlerine tabi olduğu belirtilmiştir. 239

245 Geçmiş yıllarda Banka nın başlıca sorununun, Kuruluş Kanun u ile belirlenen sermaye yapısının değiştirilememesi nedeniyle sermayenin yeterli düzeye çıkarılmaması olarak gösterilmiştir. Bu sorunun giderilebilmesi amacıyla zaman içinde Kuruluş Kanunu nda bazı değişiklikler yapılmış, Banka hisselerinin satışı için girişimlerde bulunulmuş, ancak bu girişimler sonuçsuz kalmıştır tarihinde yürürlüğe giren 5411 sayılı Bankacılık Kanunu nun 168 inci maddesinin (j) fıkrası ile 6219 sayılı Vakıfbank Kuruluş Kanunu nun hisse senetlerine ilişkin maddeleri değiştirilerek (D) grubu hisse senetleri ihdas edilmiştir. Ana sözleşme hükümleri de buna göre düzenlenerek ihdas edilen (D) grubu hisselerin halka arz edilmesi mümkün hale getirilmiştir. Banka sermayesi artırılarak (D) grubu hisselerin halka arz edilmesi kararlaştırılmış; halka arz edilen tüm hisseler satılarak bu satıştan 1,3 milyar YTL kaynak temin edilmiştir yılında ise sermaye yeniden artırılmıştır. Halka arzın gerçekleştirilmesi ile Banka nın sermaye yetersizliği ve kaynak sorunu ortadan kalkmıştır. Neticede, 2006 yılında Banka nın kayıtlı sermaye tavanı 5 milyar YTL ye yükseltilmiş; milyon YTL olan ödenmiş sermaye, milyon YTL ye çıkarılmıştır. T. Vakıflar Bankası nda T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğüne ait pay, kamu payı olarak kabul edilmediğinden Banka, Anayasa nın 165 inci maddesine göre TBMM tarafından denetlenmemektedir. Vakıfbank, 6219 sayılı Kuruluş Kanunu nun 14/2 maddesi uyarınca YDK tarafından denetlenmekte, düzenlenen rapor Banka Genel Kurulu na sunulmaktadır yılsonu itibariyle adet personeli bulunan Banka nın, 2006 yılında 301 kişinin işten ayrılması ve 816 kişinin de işe alınması nedeniyle, 2006 yılsonu itibariyle personel mevcudu adede ulaşmış; 2005 yılsonu itibariyle de 304 olan şube sayısı da 2006 yılında 313 adede ulaşmıştır. Banka nın önemli bilanço kalemleri, sektör bankaları ile karşılaştırmalı olarak 107 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 240

246 Çizelge:107- T.Vakıflar Bankası'na ait değerler 1- Öz kaynaklar Türü (Bin YTL) Son iki yıl farkı Bin YTL % a) Diğer mevduat banka ,1 b) Vakıfbank ,7 2- Mevduat Toplam (1) a) Diğer mevduat banka b) Vakıfbank ,2 3- Krediler Toplam (2) ,9 a) Diğer mevduat banka ,6 b) Vakıfbank ,9 Toplam (3) ,8 4- Menkul değerler a) Diğer mevduat banka b) Vakıfbank ( ) 8,1 Toplam (4) Toplam aktif a) Diğer mevduat banka ,6 b) Vakıfbank ,5 Toplam (5) ,3 6- Dönem net kârı a) Diğer mevduat banka ,2 b) Vakıfbank ,9 Toplam (6) ,4 (TBB ce mevduat bankalarının mevduatından reeskontların ayrıştırılamaması nedeniyle Vakıfbank ın mevduatı da bu tabloya reeskontlu olarak alınmıştır. (Reeskontsuz 2005 yılı mevduatı bin YTL, 2006 yılı mevduatı bin YTL dir.) Vakıfbank ın öz kaynakları bir önceki yıla nazaran 2006 yılında %2,7; mevduat bankalarında ise %13 oranında artmıştır. Reeskontlar dahil 2005 yılında 23,2 milyar YTL olan reeskontlar hariç 22,9 milyar YTL olan mevduat, 2006 yılında sırasıyla 24,8 milyar YTL ve 24,6 milyar YTL ye ulaşmıştır. Bir önceki yıla nazaran net mevduat artışı %7,2 oranında ve 1,7 milyar YTL olmuştur. Aynı dönemde sektör mevduat bankalarındaki artış %27,9 oranı ve 68,2 miyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Mevduat Bankalarının toplam kredileri 2005 yılında 140,8 milyar YTL iken; 2006 yılında %47,8 oranında ve 67,3 milyar YTL tutarında artışla 208,2 milyar YTL ye ulaşmıştır. Vakıfbank ın toplam kredileri, bir önceki döneme göre 2006 yılında %49,9 oranında 6,0 milyar YTL artışla 18,0 milyar YTL ye ulaşmıştır. 241

247 2005 yılında Banka nın sektör kredilerinden aldığı pay %8,5 iken, 2006 yılında %8,7 ye yükselmiştir. Banka nın seyyal kredileri 12,0 milyar YTL den %49,8 oranında artışla 18,0 milyar YTL ye ulaşmıştır. Satılmaya hazır finansal varlıklar, Vadeye kadar elde tutulacak yatırımlar ve Alım satım amaçlı finansal varlıklardan oluşturulan Menkul değerler, 2005 yılında 11,4 milyar YTL iken, 2006 yılında %8,1 oranında azalarak 10,4 milyar YTL ye düşmüştür. Belirtilen menkul değerler, 2005 yılında aktifin %34,8 ini oluştururken, 2006 yılında %28,2 sini oluşturmuştur. Mevduat bankalarının aktifi, bir önceki yıla nazaran 2006 yılında %27,3 oranında artmış, bu artış Vakıfbank ta %13,5 olarak gerçekleşerek aktif 37,0 milyar YTL ye ulaşmıştır. Sektörün net dönem karı bir önceki yıla nazaran 2006 yılında %55,4 oranında; Vakıfbank ın dönem karı da %45,9 oranında artmıştır. TBB verilerine göre Vakıfbank ın mevduat bankaları içindeki yerini gösterir seçilmiş performans rakamları, önceki 4 yılla beraber aşağıda gösterilmiştir. Çizelge:108- T.Vakıflar Bankasına ait rasyolar (%) Mevduat bankaları Vakıfbank Rasyolar Öz kaynaklar / toplam aktif 11,2 13,1 13,8 12,1 10,7 6 6,9 8,3 13,4 12,1 T.krediler / toplam aktif 24,8 26,5 32,5 38,2 44,3 26,6 27,5 33,3 36,9 48,7 Takiptekiler (net)/t.krediler 7,3 1,5 0,8 0,5 0,4 14, Menkul değerler /t.aktif 42 44,2 41,4 39,2 35,4 40,5 40,3 35,5 - - Likit aktifler / t.aktifler 34,8 39,5 37,9 43, ,9 53,4 54,3 55,5 46,2 Dönem net kârı / top.aktifler 0,9 2,2 2,1 1,8 2,2 2,4 1,4 2,6 1,6 2,1 Dönem net kârı / öz kaynak 8,3 16, ,8 20,3 40,3 19, ,1 17,2 Grup payı: Toplam kaynak. (toplam aktif) ,3 7 8,2 8,8 7,9 Toplam krediler ,7 7,4 8,4 8,5 8,7 Toplam mevduat ,6 7,9 8,9 9,5 7,9 Banka nın 2005 öz kaynakları, aktifin %13,4 oluştururken; 2006 yılında %12,1 ini oluşturmuş, 2005 yılında sektör öz kaynaklarının %9,8 ne sahip iken, 2006 yılında bu oran %8,9 a düşmüştür. Banka nın öz kaynak kârlılığı, 2005 yılında %12,1 iken, 2006 yılında %17,2 ye yükselmiştir. Banka nın sektör toplam kaynaklarından aldığı pay, bir önceki yıla nazaran 0,9 puan düşmesine karşın, toplam krediler itibariyle sektörden aldığı pay, bir önceki yıla nazaran 0,2 puan artmıştır. Banka nın 2006 net dönem kârı bir önceki yıla göre %45,9 oranında artarak bin YTL ye ulaşmıştır. 242

248 bb) Diğer mali kuruluşlar: -Kalkınma Yatırım Menkul Değerler A.Ş.: Kalkınma Yatırım Menkul Değerler A.Ş. sermayesinin %99,99 u T.Kalkınma Bankası na ait olarak tarihinde kurulmuştur. Şirket TBMM Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonu nun tarih ve 40 sayılı kararı uyarınca YDK tarafından denetlenmektedir. Kalkınma Yatırım Menkul Değerler A.Ş 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanun u ve değişiklikleri ile ilgili mevzuat hükümlerine göre faaliyetlerini sürdürmekte olup; merkezi İstanbul da olan Şirket in Ankara da şubesi, Polatlı ve İnegöl de irtibat büroları bulunmaktadır yılında hisse senetleri piyasasında; toplam 322 şirketin hisseleri işlem görmüş ve 105 adet aracı kurum faaliyet göstermiştir. İMKB Ulusal 100 endeksi yıl içerisinde düşük düzeylerde seyretmiş, 2006 yılını bir önceki yıla nazaran %1,7 puan azalışla puan seviyesinden kapatmıştır. Aracı kurumların hisse senetleri toplam işlem hacmi, önceki döneme göre %20 oranında artarak 650 milyar YTL ye; Şirket in toplam işlem hacmi ise, %25 oranında artarak milyon YTL ye ulaşmıştır. Şirket in toplam işlem hacminden aldığı pay, 2005 yılında %02,6 oranında iken; 2006 yılında on binde bir puan artarak %02,7 ye yükselmiştir. Şirket, 2005 yılında işlem yapan aracı kurumlar arasında 71. sırada iken, 2006 yılında 66. sıraya yükselmiştir. Diğer bir faaliyet alanı olan tahvil-bono alım satımı, repo-ters repo işlem hacmi; 2006 yılında aracı kurumlar bazında bir önceki yıla nazaran %25 oranında artarak 6,6 trilyon YTL ye ulaşmış, Şirket in bu konudaki işlem hacmi de %30 oranında artarak milyon YTL ye ulaşmıştır. Sektörde 2006 yılında uygulanan ortalama komisyon oranı (iadeler dahil) %0,0008 oranında gerçekleşmiştir yılında Şirketin net komisyon geliri bin YTL olarak gerçekleşmiş, ayrıca Şirket VOB işlemlerinden de 3 bin YTL de komisyon geliri sağlamıştır. Şirket 2005 yılında 657 bin YTL dönem karı elde ederken, 2006 yılında 45 bin YTL dönem zararı elde etmiş, belirtilen zararın da; gelirlerin önceki yıla göre %10 azalmasına karşın, toplam giderlerin %4,3 oranında artmasından kaynaklandığı anlaşılmıştır. -Halk Yatırım Menkul Değerler A.Ş.: 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanun u ve değişiklikleri ile ilgili mevzuat hükümlerine göre kurularak tarihinde faaliyete başlayan Halk Yatırım Menkul Değerler A.Ş 2006 yıl sonu itibariyle sermayesinin %99,99 u T.Halk Bankası na aittir. Şirket, TBMM Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonu nun tarih ve 40 sayılı kararı uyarınca 72 sayılı KHK hükümleri doğrultusunda YDK tarafından denetlenmektedir. 243

249 Türk Ticaret Kanun u Sermaye Piyasası Kanun u ve özel hukuk hükümlerine göre yönetilen Şirket in merkezi İstanbul da olup; 2006 yıl sonu itibariyle 3 şube, 2 irtibat bürosu ve 21 acente ile faaliyetlerini sürdürmektedir yılında aracı kurumların hisse senetleri toplam işlem hacmi, önceki döneme göre %20 oranında artarak 650 milyar YTL; Şirket in toplam işlem hacmi de bir önceki yıla nazaran %37,9 oranında artarak milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Şirket, 2006 yılında toplam işlem hacminden %0,47 oranında pay alarak, 105 aracı kurum arasında 52. sırada yer almıştır yılında sektörde tahvil-bono alım satımı, repo-ters repo işlem hacmi 6,6 trilyon YTL olarak gerçekleşmiş; Şirkette ise bu miktar, milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Şirket; 2006 yılında kesin alım-satım pazarında işlem yapan 75 aracı kurum arasında 21. sırada, repo-ters repo pazarında işlem yapan 59 aracı kurum arasında da 16. sırada bulunmaktadır. Şirket 2006 yılında bin YTL menkul kıymet alım-satım kârı, bin YTL net komisyon geliri ve yılsonu itibariyle bin YTL dönem kârı elde etmiştir. -Ziraat Yatırım Menkul Değerler A.Ş.: tarihinde kurulan Şirket sermayesindeki T.C. Ziraat Bankası payının tarihinde %56,67 ye yükselmesi sonucu, Şirket dolaylı iştirak kapsamında YDK tarafından denetlenmektedir. Ana sözleşmesinde amaç ve konusu; sermaye piyasası faaliyetlerinde bulunmak şeklinde ifade edilen Şirket te 2006 yıl sonunda 78 kişi çalışmakta olup; İstanbul da faaliyet gösterilen Şirket in Ankara, İzmir, Kadıköy ve Levent şubeleri bulunmaktadır yılında aracı kurumların gerçekleştirdiği hisse senedi işlem hacmi 650 milyar YTL olup; bunun %6 sına tekabül eden 4 milyar YTL lik kısmı, Ziraat Yatırım Menkul Değerler A.Ş. tarafından gerçekleştirilmiştir. Tahvil-Bono alım satım işlemlerinde Şirket in 2006 yılı işlem hacmi 5,9 milyar YTL olarak gerçekleşmiş, pazar payı da %3,9 olarak belirlenmiştir. Sermaye miktarı açısından aracı kurumlar içerisinde 5. sırada olan Şirket, karlılıkta 12. sırada yer almıştır yıl sonu itibariyle aracı kurumların gerçekleştirdiği net kâr, 188 milyon YTL olup; bunun 6 milyon YTL si Şirket tarafından gerçekleştirilmiştir. -Ziraat Portföy Yönetimi A.Ş.: tarihinde yürürlüğe giren 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu uyarınca, bireysel emeklilik branşında faaliyet gösteren şirketlerin özel emeklilik fonlarının portföy yönetim şirketlerince faaliyet gösterecek bir yapıya dönüştürülmesi çalışmaları neticesinde, Bireysel Emeklilik Yatırım Fonları ve T.C. Ziraat Bankası fonlarının yönetilmesi amacıyla Ziraat Portföy Yönetim A.Ş. nin kurulmasına karar verilmiştir. T.C. Ziraat Bankası Yönetim Kurulu nun tarih ve 21/244 sayılı kararı doğrultusunda hazırlanan Şirket Ana statüsü; tarihinde İstanbul Ticaret Siciline sicil numarası ile tescil ve 5489 sayılı T.Ticaret Sicili Gazetesi nde ilan edilerek tarihinde tüzel kişilik kazanmıştır. 244

250 Ana statüye göre şirketin amacı özetle; Sermaye Piyasası Kanunu, Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu ve ilgili mevzuat hükümleri dairesinde sermaye piyasası araçlarından oluşan portföyleri, müşterilerle portföy yönetim sözleşmesi yapmak suretiyle ve vekil sıfatı ile yönetmek ve sermaye piyasası faaliyetlerinde bulunmak şeklinde belirlenmiştir. Kuruluş un 1 trilyon lira olan Şirket sermayesi tarihinde 1,5 trilyon liraya yükseltilmiş olup; bu tutarın %50 si T.C. Ziraat Bankası A.Ş. ye, %24,9 u Ziraat Yatırım Menkul Değerler A.Ş. ye, %24,9 u Başak Grupopama A.Ş. ye, %0,1 i T. Halk Bankası A.Ş. ye ve %0,1 i de Halk Yatırım Menkul Değerler A.Ş. ye aittir. Şirket, TBMM KİT Komisyonu nun tarih ve 40 sayılı kararı uyarınca YDK tarafından denetlenmektedir. Şirket, 2006 yılında sermaye piyasası mevzuatı çerçevesinde Başak Emeklilik A.Ş. tarafından kurulan 5 adet emeklilik yatırım fonu ile, 2 adet özel fon ve Sermaye Piyasası Kanunu nun 37 ve 38 inci maddelerine dayanarak kurulan 70 adet yatırım fonunu yönetmiştir yıl sonu itibariyle rayiç değerlere göre Şirket in yönettiği kurumsal ve bireysel portföyün büyüklüğü, 2005 yılına göre %17 oranında azalarak 1,5 milyar YTL olarak gerçekleşmiştir. Yönetilen portföyün; 1,3 miyar YTL si T.C. Ziraat Bankası yatırım fonları, 168,8 milyon YTL lik kısmı Başak Emeklilik Yatırım Fonları ve 30,1 milyon YTL lik kısmı da bireysel portföylerle ilgili bulunmaktadır. Şirket in yönettiği fonlardan 2006 yılında; T.C. Ziraat Bankası yatırım fonları ile ilgili 1,8 milyon YTL, Başak Emeklilik yatırım fonları ile ilgili 501,5 bin YTL ve bireysel portföylerle ilgili 139,3 bin YTL olmak üzere toplam 2,5 milyon YTL yönetim geliri elde etmiştir. Şirket in 2006 yılı net kârı 2,140 bin YTL dir. -Ziraat Finansal Kiralama A.Ş.: 3326 sayılı Finansal Kiralama Kanunu ve bu kanun uyarınca çıkarılan yönetmenlikler ve ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde faaliyetlerde bulunan Şirket, 1991 yılında faaliyetine başlamış ve 2006 yılı itibariyle 16ıncı yılını doldurmuştur yıl sonu itibariyle bin YTL teknik kar, 637 bin YTL dönem karı gerçekleştiren Şirket in, tarihi itibariyle Özelleştirme İdaresi Başkanlığı nın Başak Sigorta A.Ş deki %56,67 oranındaki payın özelleştirilmesi ve Başak Sigorta A.Ş ne ait %10 payın da özel sektöre geçmesi sonucu, sermaye yapısındaki kamu payı nedeniyle TBMM ve YDK denetim kapsamı dışına çıkmıştır. bc) Sigortacılık: -Birlik Sigorta A.Ş: 1958 yılında sandık olarak kurulan ve 1977 tarihinden itibaren de anonim şirket olarak unvanı değişen Şirket, faaliyetlerini Türk Ticaret Kanunu, sigortacılık konularını düzenleyen 1927/1160, 1959/7397 ve 2007/5684 sayılı kanunlara ve ana sözleşme hükümlerine göre her türlü sigorta ve reasürans işlemlerini yapmak üzere faaliyetlerine sürdürmekte olup; T.Halk Bankası personel vakfının sermaye payının T.Halk Bankası nca satın alınması ve hissesinin % 78,32 ye yükselmesi sonucu, TBMM KİT Komisyonu nun 1992/40 sayılı kararı gereğince 2006 yılından itibaren YDK ca denetlenmektedir. 245

251 2006 yıl sonu itibariyle 19,7 milyon YTL ödenmiş sermayesi bulunan Şirket in 2005 yılı öz kaynakları; 11,5 milyon YTL den % 27 oranında artışla 14,6 milyon YTL ye ulaşmıştır. Şirket 2006 yılı faaliyetlerini banka acenteleri hariç, 393 acente ile sürdürmüş; bu dönemde yangın, nakliyat, kaza, sağlık, zorunlu deprem sigortası, motorlu araçlar sigortası v.b olmak üzere değişik branşlarda toplam 112,5 milyon YTL tutarında prim üretmiş, aynı dönemde belirtilen konularda 56,0 milyon YTL tazminat ödemiştir. Türkiye Sigorta Reasürans Şirketleri Birliği verilerine göre; sektör prim üretim miktarı; bir önceki yıla nazaran 2006 yılında % 22,7 oranında artmış, Birlik Sigorta A.Ş de ise, bu artış % 62,3 oranında gerçekleşmiştir. Şirket in prim üretimi nedeniyle sektörden aldığı pay bir önceki yıla göre 2006 yılında 0,3 puan artarak %1,3 e yükselmiştir. Şirket in 2006 yılı gelirleri 83,1 milyon YTL, toplam giderleri 80,2 milyon YTL ve vergi öncesi dönem karı da 2,9 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Şirket 2006 yılı faaliyetlerini 2,362 bin YTL dönem net kârı ile sonuçlandırmıştır. -Birlik Hayat Sigorta A.Ş. : 7379 sayılı Sigorta Murakabe Kanunu nda yapılan değişiklikle, sigortacılık faaliyetlerinin Hayat ve Hayat dışı sigortalar olmak üzere iki gruba ayrılması ve 1998 tarihinden itibaren sadece hayat dalında faaliyet gösteren şirketlerin yeni hayat sigorta sözleşmelerini yapabilmeleri zorunluluğunun getirilmesi üzerine Birlik Sigorta A.Ş. nin hayat dalı pazar payını korumak ve geliştirmek amacıyla, T.Halk Bankası A.Ş ile Başak Sigorta A.Ş. nin büyük ortaklığında 1998 yılında kurulan Şirket in bin YTL tutarındaki ödenmiş sermayesinin % 94,40 oranındaki miktarı, T.Halk Bankası na ait olması nedeniyle, TBMM KİT Komisyonu nun 1992/40 sayılı kararı gereğince YDK ca denetlenmektedir. Birlik Sigorta A.Ş. nin hayat branşı devralınarak faaliyetlerini sürdüren Şirket in amacı, yabancı ülkelerde ve Türkiye de kişiye yönelik can sigortası (hayat ve ferdi kaza) ile reasürans ve restorasyon işlemlerini yapmak olarak belirlenmiş; Şirket in belirtilen bu ana sözleşme ile T.Ticaret Kanun u ve 7397 sayılı Murakabe Kanunu na göre faaliyetlerine devam etmektedir yıl sonu itibariyle banka acenteleri dışında 74 adet acente ve 19 adet personeli bulunan Şirket in, ferdi kaza ve hayat dallarındaki toplam prim üretimi 33,5 milyon YTL olarak gerçekleşmiş; aynı dönemde ödediği tazminat tutarı da 6,9 milyon YTL ye ulaşmıştır. Şirket in ürettiği toplam prim, bir önceki yıla nazaran 2006 yılında %143 oranında artmış ve sektörde (53 şirket) hayat dalı prim üretiminde 11. sıraya yükselmiştir. Şirket bir önceki yıla nazaran %93 oranında artışla 11,3 milyon YTL net dönem kârına ulaşmıştır. dd)diğer kuruluşlar: -İstanbul Menkul Kıymetler Borsası: 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanununun çıkarılmasından sonra, 1983 yılında ikincil piyasaların düzenlenmesiyle yasal zemini oluşturulan İstanbul Menkul Kıymetler Borsası, 1985 yılında kurulmuştur. İMKB hisse senetleri piyasasının işlem faaliyetleri; işlem hacmi, piyasa kapitalizasyonu, işlem görme oranı, halka açılarak borsada işlem görmeğe başlayan şirket sayısı ve endeks 246

252 getirileri esas alınarak değerlendirmelerde bulunulmuş, ayrıca İMKB nin tahvil ve bono piyasasındaki konumu da uluslar arası karşılaştırmalar yapılarak irdelenmiştir. Tüm hisse senetleri için gerçekleşen işlemlerdeki her emrin içerdiği hisse senedi sayısı ile, işlem fiyatının çarpılarak bulunduğu rakam olan işlem hacmi; İMKB de 2006 yılında 229,7 milyar ABD Doları olarak gerçekleşmiş ve dünya borsaları sıralamasında 20. sırada yer almıştır. Bu dönemde en yüksek işlem hacmi 21,8 trilyon ABD Doları ile Amerika New York borsası olmuştur. Tüm hisse senetlerinin hisse başına değeri ile, hisse fiyatının çarpılması suretiyle bulunan piyasa kapitalizasyonu, genel büyüklüğü ifade etmekte olup; 2006 yılında İMKB kapitalizasyonda 162,4 milyon ABD Doları ile 26. sırada yer almıştır. İşlem görme oranı; hisse senetleri piyasası işlem hacminin piyasa değerine bölünmesi suretiyle bulunmaktadır. Dünya borsaları hisse senetleri piyasalarında işlem görme oranları ve Türkiye nin yeri değerlendirildiğinde; menkul kıymet borsalarının likiditesinin ölçütü olan işlem görme oranı ise, %137,1 ile diğer piyasalara nazaran üstün bir performans sergilemiş ve dünyada 8. sırada yer almıştır. Ekonomik kalkınma sürecinde hızlı bir atılım içinde olan Türkiye de hisse senetleri halka arz edilen ve borsada işlem gören şirket sayısı 2006 yılında 316 olarak gerçekleşmiş ve dünya borsaları sıralamasında 24. sırada yer almıştır. Bunun yanında, hisse senetleri endeks getiri oranı itibariyle %168,3 getiri oranıyla Peru 1. sırada yer alırken, Türkiye % -1,7 oranı ile 20. sıralarda yer bulabilmiştir. Diğer yandan, tahvil-bono piyasası işlem hacminde 2006 yılında Türkiye 4. sırada yer almıştır yılında İMKB de gerçekleşen toplam işlem hacmi ise 405 milyar ABD Doları seviyesinde gerçekleşmiştir. Yıllık işlem hacmi 2006 yıl sonu itibariyle 229,6 milyar ABD Doları olarak gerçekleşen İMKB nin, cari yıl gelir-gider farkı, önceki yıla göre %153,7 oranında artarak 67,6 milyon YTL olarak gerçekleşmiş ve alıcı fiyatlarıyla GSMH ye katkısı 129,4 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. -İstanbul Altın Borsası: İstanbul Altın Borsası, 1992 tarih ve 3794 sayılı kanunla 1981/2499 sayılı kanuna eklenen 40/A maddesine istinaden 1993 tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kıymetli Madenler Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Genel Yönetmenlik hükümleri uyarınca, kıymetli madenlerin ve kıymetli madenlere dayalı sermaye piyasası araçlarının; açık, düzenli ve serbest rekabet şartları ile güven ve istikrar içinde alınıpsatılmasını sağlamak, fiyatları tespit ve ilan etmek amacıyla ve tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan İAB Yönetmeliği ile öngörülen görevleri yerine getirmek üzere kurulmuş, yetkilerini kendi sorumluluğu altında bağımsız olarak kullanan Sermaye Piyasası Kurulu nun gözetim ve denetimine tabi, kamu tüzel kişiliğini haiz bir kurumdur tarihinden itibaren, Borsa üyesi aracı kurumlar tarafından ithal edilen işlenmemiş altınlar üzerine işlemlerin yapıldığı Borsada, Hazine Müsteşarlığı tarafından yayımlanan tebliğlere göre işlem yapılmaktadır yıl sonu itibariyle İstanbul Altın Borsasının Kıymetli Madenler Piyasasında; 17 Banka, 22 yetkili müessese, 13 kıymetli maden aracı kurumu, 3 kıymetli maden üretim ve 247

253 pazarlama faaliyetinde bulunan kuruluş ve 2 İMKB aracı kuruluş olmak üzere toplam 55 kuruluş faaliyet göstermiştir yılında Borsa da, kg altın ithal edilerek kg altın işlem görmüş, yine aynı yılda kg. gümüş ithal edilerek kg gümüş işlem görmüştür. Ağırlıkla üye aidat gelirleri, borsa payı gelirleri, tescil saklama gelirleri ve diğer gelirlerden oluşan toplam gelirler, 2006 yılında 6,5 milyon YTL olarak gerçekleşmiş; yıl içindeki toplam giderler de 4,5 milyon YTL olarak gerçekleşmiş ve İstanbul Altın Borsası dönemi bir önceki yıla göre % 73 oranında 844,0 bin YTL artış ile 2,0 milyon YTL olumlu fark ile sonuçlandırmıştır. 3-Satışlar: Bu grupta yer alan sektörlerinde faaliyet gösteren kuruluşların satışları aşağıda çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 109- Diğer kuruluşların yılları net satışları (Cari Fiyatlarla) (*) Sektörler (Bin YTL) Son iki yıl farkı Tutar % a) Tarım sektörü: (305) (18,3) b) Sanayi sektörü: -Madencilik ( ) (100,0) -İmalat (673) (7,7) -Enerji (876) (100,0) Sanayi toplamı ( ) (93,3) c)hizmetler sektörü: - Ulaştırma-haberleşme ,4 - Ticaret (14.812) (16,2) - Diğer hizmetler ,6 Hizmetler toplamı ,0 Genel Toplam ,3 *Mali kuruluşlar hariç Çizelge:109/a -Diğer kuruluşların yılları net satışları (1994 yılı fiyatlarıyla) (*) Sektörler (Bin YTL) Son iki yıl farkı Tutar % a) Tarım sektörü: (36) (11,4) b) Sanayi sektörü: -Madencilik (1.269) (100,0) -İmalat (17) (16,9) -Enerji (10) (100,0) Sanayi toplamı (298) (21,6) c)hizmetler sektörü: - Ulaştırma-haberleşme (169) (2,4) - Ticaret (259) (24,9) - Diğer hizmetler ,9 *Mali kuruluşlar hariç Hizmetler toplamı ,7 Genel Toplam ,2 248

254 a)tarım: Sektörde yer alan A.O.Ç., gerek kendi üretim ünitelerinde üretmiş olduğu, gerekse dışarıdan temin ederek satışa sunduğu çeşitli gıda maddelerinin pazarlamasını yapmakta olup, kuruluş bu satışlardan 2006 yılında 27,5 milyon YTL net satış hasılatı elde etmiştir. b) Sanayi: Sektörde yer alan kuruluşlar, imalat sanayinde faaliyet göstermekte olup; - Acıpayam Selüloz Sanayi ve Ticaret A.Ş., 2006 yılında 5,4 milyon YTL net satış hasılatı elde etmiştir. -Doğusan Boru Sanayi ve Ticaret A.Ş yılında 2,7 milyon YTL net satış hasılatı elde etmiştir. c) Hizmet: ca)ulaştırma-haberleşme: Bu sektörde yer alan TRT, satış hasılatlarını elektrik hasılatından alınan paylardan, bandrol gelirlerinden ve reklam gelirlerinden sağlamış olup, TRT bu kapsamda 2006 yılında 541,7 milyon YTL satış hasılatı sağlamıştır. Ulusal egemenlik kapsamındaki uydu yörünge pozisyonlarının hakları, yönetimi ve işletme yetkisine sahip olmak ve bununla ilgili yükümlülükleri yerine getirmek, adına kayıtlı ve diğer operatörlere ait uyduları işletmeye vermek ya da verilmesini sağlamak, bu uyduları işletmek, ulusal ve yabancı operatörlere ait uydular üzerinden haberleşme ve iletişim alt yapısını kurmak, işletmek ve ticari faaliyette bulunmak üzere, Türk Ticaret Kanunu ve özel hukuk hükümlerine tabi olarak 22 Temmuz 2004 tarihinde faaliyete geçen TÜRKSAT A.Ş. nin faaliyet alanı, 2005 yılında Türk Telekom un özelleştirilmesi sonucu kablo tv alt yapısı ve bu alt yapı üzerinden sağlanan hizmetlerin devri ile daha da genişlemiş ve TÜRKSAT A.Ş. bu faaliyetleri kapsamında 2006 yılında 141,7 milyon YTL satış hasılatı elde etmiştir. cb)ticaret: Tekel Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Destekleme İşleri, tütün satışlarından 2006 yılında 76,5 milyon YTL satış hasılatı elde etmiştir. cc)diğer hizmetler: İMKB nin gelirleri, borsa üyeleri giriş aidatı, borsa üyeleri yıllık aidatı, menkul kıymet kotasyon ücretleri ve menkul kıymet borsa payları gibi yasal gelirler ile ofis kiraları, üyeler ilave teminat kullanım ücretleri, temsilci kurs ücretleri, takas temerrüt faiz gelirleri, gecikme faiz gelirleri, veri yayın gelirleri, bilgi ve basılı yayın gelirleri, tahsis ve katılım gelirleri, bilgi teknolojisi satış gelirleri, teminat faiz gelirleri ve diğer gelirler gibi sair faaliyet gelirlerinden oluşmakta olup, İMKB bu kapsamda esas faaliyetlerinden, 2006 yılında 117,2 milyon YTL gelir elde etmiştir. İstanbul Altın Borsası gelirleri, üye aidat gelirleri, borsa payı gelirleri ve tescil ve saklama gelirleri gibi operasyonel gelirleri ile mevduat faiz gelirleri, üye kira gelirleri, menkul kıymet gelirleri, yayın ve tanıtım gelirleri, kambiyo gelirleri gibi diğer gelirlerden oluşmakta olup, İstanbul Altın Borsası bu kapsamda 2006 yılında 6,5 milyon YTL gelir elde etmiştir. Yurt içi ve yurt dışında doğrudan veya iştirakleri aracılığıyla proje geliştirmek; konut, altyapı ve sosyal donatı uygulamaları yapmak veya yaptırmak, konut sektörüyle ilgili şirketler 249

255 kurmak veya kurulmuş şirketlere iştirak etmek, ferdi ve toplu konut kredisi vermek, idareye kaynak sağlanmasını teminen kâr amaçlı projelerle uygulamalar yapmak veya yaptırmak, doğal afet meydana gelen bölgelerde gerek görüldüğü taktirde konut ve sosyal donatıları, altyapıları ile birlikte inşa etmek, teşvik etmek ve desteklemek faaliyetleri ile iştigal eden TOKİ, bu faaliyetleri sonucunda 2006 yılında 3 milyar YTL gelir elde etmiştir. Milli Piyango İdaresi 2006 yılı net satışları geçen yıla oranla % 7 artarak 419 milyon YTL olarak gerçekleşmiş, bu tutara brüt satışlar olan 959 milyon YTL den ödenen ikramiye miktarı olan 540 milyon YTL nin indirilmesiyle ulaşılmaktadır yılında piyango bileti, sayısal loto, şans topu, on numara ve hemen-kazan oyunları uygulamalarından elde edilen toplam hasılatın % 56 sı ikramiye olarak dağıtılmıştır. Olimpiyat Oyunları Hazırlık ve Düzenleme Kurulu gelirleri; Spor Toto hasılatının %1 inden, MPİ genel Müdürlüğü nün bir önceki yıla ait safi hasılatının %5 inden, her yıl konsolide bütçeden ayrılan paydan, İstanbul Büyükşehir Belediyesi nin tasdik edilen bütçesinin %1 inden, at yarışları müşterek bahis bilet satış hasılatının %1 i ve diğer gelirlerden oluşmakta olup, Kurul un bu kapsamda elde ettiği gelirler 2005 yılında 356,3 bin YTL olarak gerçekleşmiştir. Emlak Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı A.Ş net satışları 140,9 milyon YTL olmuştur. Bu satışlar; arsa satışı karşılığı gelir paylaşımlı projeler, sosyal konutlar, ticari üniteler satışları olarak gerçekleştirilmektedir. 4-Stoklar : YDK nın denetimine tabi diğer kuruluşların dönemine ilişkin stoklarının sektörler itibariyle ayrıntısı 110 sayılı çizelgede, 2006 yılı stoklarının malzeme grupları ve sektörler itibariyle ayrıntısı ise 111 sayılı çizelgede gösterilmiştir 250

256 Çizelge : Diğer kuruluşların yılları stokları (Bin YTL) Son iki yıl farkı Stoklar Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % Tarım sektörü , , , , , ,4 Sanayi sektörü : Madencilik , , , ,5 0 0,0 (8.208) (100,0) İmalat , , , , ,1 (348) (18,3) Enerji 362 0, , , ,0 0 0,0 (541) (100,0) Sanayi toplamı , , , , ,1 (9.097) (85,4) Hizmet sektörü : Ulaştırma- habeleşme , , , , , ,1 Ticaret , , , , ,1 ( ) (23,6) Diğer hizmetler , , , , , ,6 Hizmetler toplamı , , , , , ,7 Ara toplam , , , , , ,7 Mali kuruluşlar , , , , , ,0 Genel toplam ,7 Çizelge : Stok türleri itibariyle diğer kuruluşların 2006 yılı stokları (Bin YTL) Stoklar İlk madde malzeme Yarı mamul Mamul Ticari mal Diğer Toplam Tarım sektörü Sanayi sektörü : Madencilik 0 İmalat Sanayi toplamı Hizmetler sektörü : Ulaş- haberleşme Ticaret Diğer hizmetler Hizmetler toplamı Ara toplam Mali kuruluşlar Genel toplam

257 Diğer kuruluşların 2002 yılında 1,5 milyar YTL olarak gerçekleşen stokları, 2003 ve 2004 yıllarında azalarak 2004 yıl sonu itibariyle 1,4 milyar YTL düzeyine inmiş olmasına karşılık, 2005 yılında %19,1, 2006 yılında %32,7 oranlarında artmış ve 2006 yıl sonu itibariyle 2,2 milyar YTL ye ulaşmıştır yılına ait 1,6 milyar YTL tutarındaki stokların; %44,1 i ticari mal, %21,2 ü yarı mamul, %1,7 si ilk madde ve malzeme, %0,3 ü mamul, %32,6 sı da diğer stoklarlardan oluşurken, 2006 yılına ait 2,2 milyar YTL tutarındaki stokların; %59,7 si ticari mal, %1,4 ü yarı mamul, %1,1 i ilk madde ve malzeme, %0,2 si mamul, %37,6 sı da diğer stoklarlardan oluşmuştur yılında toplam stoklar içinde %44,1 oranıyla en büyük paya sahip 717,4 milyon YTL tutarındaki ticari mal stoklarının 681,9 milyon YTL si Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Desteklenme İşleri nin tütün stoklarına aittir. Söz konusu tütün stokları 2006 yılında %23,6 oranında azalarak 521,2 milyon YTL olarak gerçekleşmesine karşılık, toplam stoklar içindeki ticari mal stoklarının payının %59,7 oranına yükselmesi, 2005 yılında 35 milyon YTL olan Emlak Konut Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı A.Ş. ye ait gayrimenkul stoklarının 2006 yılında 768,3 milyon lira olarak gerçekleşmesinden kaynaklanmıştır. 5- İşletme sonuçları: a)satışların kârlılığı: Diğer kuruluşların dönemi satış sonuçlarının oluşumu cari fiyatlarla 112/a sayılı, 1994 yılı sabit fiyatlarıyla 112/b sayılı, satış sonuçlarının sektörler itibariyle ayrıntısı 113 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 252

258 Çizelge : 112/a - Diğer kuruluşların yılları satış sonuçlarının ayrıntısı (Cari fiyatlarla) (*) (Bin YTL) Yıllar Pazarlama Satış Faaliyet Satış Brüt Satış Net Satışların satış ve Diğer maliyeti karı veya maliyetine satışlar indirimleri satışlar maliyeti dağıtım giderler tutarı zararı göre kar giderleri veya zarar (1) (2) (3=1-2) (4) (5) (6) (7=4+5+6) (8=3-7) (8/7)% , , , , ,9 Son iki yıl farkı (28.717) ( ) (2,0) Artış veya azalış(%) 6,7 (4,7) 8,3 52,8 6,5 (66,8) 9,8 5,7 (3,7) (*) Mali kuruluşlar hariç. Çizelge : 112/b - Diğer kuruluşların yılları satış sonuçlarının ayrıntısı (1994 yılı fiyatlarıyla) (*) (Bin YTL) Pazarlama Satış Faaliyet Satış Brüt Satış Net Satışların satış ve Diğer maliyeti karı veya maliyetine Yıllar satışlar indirimleri satışlar maliyeti dağıtım giderler tutarı zararı göre kar giderleri veya zarar (1) (2) (3=1-2) (4) (5) (6) (7=4+5+6) (8=3-7) (8/7)% , , , , ,9 Son iki yıl farkı (2.415) (1.016) (1.400) (70) (7.473) (509) (890) (2,0) Artış veya azalış(%) (4,4) (14,6) (2,9) 36,9 (4,5) (70,2) (1,6) (5,3) (3,7) (*) Mali kuruluşlar hariç. 253

259 Çizelge : Diğer kuruluşların sektörler itibariyle 2006 yılı satış sonuçları (cari fiyatlarla) (*) (Bin YTL) Satış sonuçları Brüt satışlar (1) Satış indirimleri (2) Net satışlar (3=1-2) Satışların maliyeti (4) Pazarlama satış ve dağıtım giderleri (5) Diğer giderler (6) Satış maliyeti tutarı (7=4+5+6) Faaliyet karı veya zararı (8=3-7) Satış maliyetine göre kar veya zarar (8/7) (%) a) Tarım sektörü (443) (1,6) b) Sanayi sektörü: (1) Madencilik (2) İmalat sanayi (600) (6,9) (3) Enerji Toplam (b) (600) (6,9) c) Hizmetler sektörü: (1) Ulaştırma-haberleşme ,7 (2) Ticaret ( ) (71,8) (3) Diğer hizmetler ,6 Toplam ( c) ,5 Diğer kuruluşlar toplamı ,9 (*) Mali kuruluşlar hariç 254

260 Mali kuruluşlar dışındaki diğer kuruluşların 2002 yılı net satışları toplamı 1,2 milyar YTL iken, yıllar itibariyle sürekli artarak 2006 yılında 4,6 milyar YTL ye ulaşmıştır döneminde diğer kuruluşların net satışları 2002 yılı net satışlarına gore %409,7 oranında artış göstermiştir döneminde tüm yıllara ait işletme faaliyetleri sonucu kârlı olup, 2002 yılında %24,9 oranında gerçekleşen satışların maliyetine göre kârlılık oranının en yüksek olduğu yıl %53,9 oranıyla 2005 yılı olmuştur yılı kârlılık oranı ise 2005 yılına gore 2 puan azalarak %51,9 olarak gerçekleşmiştir yılı sabit fiyatları bazında yapılan değerlendirme de; 2002 yılında 24,1 milyon YTL olarak gerçekleşen net satış hasılatının, 2005 yılına kadar sürekli artarak 48,1 milyon YTL ye yükseldiği, 2006 yılı net satış hasılatının ise 2005 yılına göre %2,9 oranında gerileyerek 46,7 milyon YTL düzeyinde gerçekleştiği görülmektedir. Sektörel bazda yapılan değerlendirmede ise; 2006 yılında ticaret sektörü faaliyet sonucu %71,8 oranında, imalat sektörü faaliyet sonucu %6,9 oranında, tarım sektörü faaliyet sonucu %1,6 oranında zararla sonuçlanmış olmasına ve ulaştırma-haberleşme sektörü faaliyet sonucu kârlılık oranı %29,7 seviyesinde kalmış olmasına rağmen, net satışların %82,6 sının elde edildiği diğer hizmetler sektörü faaliyet kârlılığının %73,6 oranında gerçekleşmesi nedeniyle 2006 yılı toplam faaliyet kârlılık oranı %51,9 olarak gerçekleşmiştir. Önceki yıllarda madencilik sektöründe faaliyet gösteren MTA ve enerji sektöründe faaliyet gösteren EİEİ 2006 yılından itibaren YDK nın denetiminden çıktığından 2006 yılında bu sektörlerde faaliyet gösteren kuruluş olmamıştır. Ticaret sektöründe faaliyet gösteren Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Desteklenmesi İşleri nin 2003 yılında az da olsa faaliyet kârı oluşmuş, diğer yılların faaliyetleri ise zararla sonuçlanmıştır yılından sonra tütün destekleme alımları durdurulmuş olup, faaliyetler önceki yıllarda alınmış olan tütünlerin bakım ve satışı ile sınırlı kalmıştır. Diğer kuruluşların döneminde; brüt satış, işletme faaliyeti ve dönem sonuçları 114 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 255

261 Çizelge 114 : Diğer kuruluşların yılları satış, faaliyet ve dönem sonuçları (Bin YTL) Kuruluşlar BSKZ FKZ DKZ BSKZ FKZ DKZ BSKZ FKZ DKZ BSKZ FKZ DKZ BSKZ FKZ DKZ Tarım : Atatürk Orman Çiftliği (2.448) (2.527) (2.645) (443) Madencilik : Maden Tetkik Ve Arama (4.913) (4.433) (9.037) (5.381) (325) İmalat : Acıpayam Selüloz San. ve Tic. A.Ş Betonsan Konut San.A.Ş T.H.Betonsan Konut San.A.Ş DOĞUSAN Boru San. ve Tic. A.Ş DOĞUSER Yapı Gereç. San. Ve Tic. A.Ş. Kalkınma Holding A.Ş Meyve ve Buz Muh.ve Ent. Nakl.Tic.A.Ş PE-RE-JA İleri Kimya San.A.Ş SSK İlaç Ve Tıbbi Malz. San. Mües. Uşak Seramik A.Ş Enerji : EİEİ Ulaştırma-haberleşme : RTÜK TRT TÜRKSAT AŞ. Ticaret : Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Dest. İşleri Diğer hizmetler : Arıcak Turizm Tic. A.Ş. Ataköy Marina Ve Yat İşletmeleri A.Ş. Ataköy Otelcilik A.Ş Ataköy Turizm Tes.ve Tic.A.Ş Bileşim Ziraat-Halk Alt.Dağ.Kan.Ve Öd.Sis. A.Ş. TİKA (322) (622) 321 (611) (582) 759 (444) (446) 0 (110) (54) 0 (151) (126) 0 (67) (101) 0 (142) (241) (177) (405) (2.378) 711 (138) (139) (789) 300 (635) (557) (1.172) (390) (14) (184) (183) 255 (15) (9) 0 (46) 61 0 (59) 83 0 (70) (65) 0 (47) (31) (149) (4.480) (1.708) (325) (3.631) (227) (767) (26.431) (68.680) (22.915) (88.404) ( ) (5.420) (6.002) (23.049) ( ) ( ) (38.935) ( ) (7.556) (86.122) ( ) ( ) ( ) ( ) 159 (199) (199) 140 (163) (163) 0 (319) (401) (517) (517) (38) (1.381) (5.186) (3.982) (3.898) (9.181) (8.783) (11.234) (9.950)

262 Çizelge 114 : Diğer kuruluşların yılları satış, faaliyet ve dönem sonuçları (devam) (Bin YTL) 2002 Kuruluşlar BSKZ FKZ DKZ BSKZ FKZ DKZ BSKZ FKZ DKZ BSKZ FKZ DKZ BSKZ FKZ DKZ Emlak Konut Gayrimenkul Yatırım Ort. A.Ş (9.363) (29.584) (38.369) (9.924) FİNTEK-Finansal Teknoloji Hizm. A.Ş (587) (91) (233) GAP Bölge Kalkınma Teşkilatı (559) (95) (24) İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi (1.748) (798) (1.822) (1.572) İMKB. İst. Menkul Kıymetler Borsası İstanbul Altın Borsası KOSGEB (10.188) (24.703) (88.453) (31.989) (21.370) (23.594) Milli Piyango İdaresi ( MP ) Milli Prodüktivite Merkezi ( MPM ) (6.538) Olimpiyat Oyunları Haz.Ve Düz.Kurulu 0 (2.405) (3.296) (13.958) Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı 280,1 280,1 437, ,7 (921,3) (7.340) T.Atom Enerjisi Kurumu ( TAEK ) TOKİ Türk Patent Enstitüsü Türkiye İş Kurumu (60.817) (675) Vakıf İnş.Rest. Ve Tic. AŞ. (30) (607) 18 (144) (875) 341 YASATAŞ Turistik Tes.San.ve Tic.A.Ş. 120 (1) (80) (3) 55 (68) (76) 225 (185) (187) YURTKUR ( ) ( ) Mali kuruluşlar : Başak Emeklilik A.Ş (497) Başak Sigorta A.Ş (5.270) (19.172) (17.081) (1.380) (2.236) 677 Birlik Sigorta A.Ş Birlik Hayat Sigorta A.Ş Halk Yatırım Menkul Değerler A.Ş Kalkınma Menkul Değerler A.Ş (384) (238) (848) (41) T.Vakıflar Bankası T.A.O ( ) Ziraat Finansal Kiralama A.Ş (10.856) Ziraat Portföy Yönetimi A.Ş Ziraat Yatırım Menkul değerler BSKZ = Brüt satış kârı veya zararı FKZ = Faaliyet kârı veya zararı DKZ = Dönem kârı veya zararı 257

263 Tarım sektöründe faaliyet gösteren AOÇ nin işletme faaliyetleri sonucu beş yıllık dönemden sadece 2002 yılında 265 bin YTL kârla sonuçlanmış olup, sonraki yıllarda zararla sonuçlanmıştır. Kuruluş işletme faaliyetlerinin zararla sonuçlandığı yıllarda da diğer faaliyetlerde sağladığı gelir ve kârlar ile dönemlerini kârla kapatmıştır. Madencilik sektöründe faaliyet gösteren MTA, 5018 sayılı Kanun kapsamında YDK nın denetiminden çıkmıştır. İmalat sektöründe faaliyet gösteren kuruluşlardan PE-RE-JA özelleştirme nedeniyle, SSK İlaç ve Tıbbi Malzeme Sanayii Müessesesi 5018 sayılı Kanun kapsamında YDK denetiminden çıkmış olup, sektörde 2006 yılı itibariyle 3 kuruluş faaliyet göstermiştir. Enerji sektöründe faaliyet gösteren EİEİ, 5018 sayılı Kanun kapsamında YDK nın denetiminden çıkmıştır. Ulaştırma-haberleşme sektöründe faaliyet gösteren kuruluşlardan RTÜK, 5018 sayılı Kanun kapsamında YDK denetiminden çıkmış olup, sektörde 2006 yılı itibariyle 2 kuruluş faaliyet göstermiştir. Ticaret sektöründe faaliyet gösteren ve 2003 yılından itibaren tütün alımı durdurulan Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Desteklenmesi İşlerinin sadece dönemindeki brüt satış sonuçları kârlı olmuş, bunun dışında kalan tüm faaliyetleri zararla sonuçlanmıştır. Diğer hizmetler sektöründe faaliyet gösteren YASATAŞ özelleştirme nedeniyle, 10 kuruluş ise 5018 sayılı Kanun kapsamında YDK nın denetiminden çıkmış olup, sektörde 2006 yılı itibariyle 10 kuruluş faaliyet göstermiştir. Sektörde faaliyet gösteren TOKİ nin 2006 yılı dönem sonucu 2005 yılına göre %86,3 oranında artış göstererek 1,3 milyar YTL olarak gerçekleşmiş ve hem sektörün, hem de diğer kuruluşların en kârlı kuruluşu olmuştur. Mali kuruluşlar içinde faaliyet gösteren 3 kuruluş 2006 yılında özelleştirme nedeniyle YDK nın denetiminden çıkmıştır. Mali kuruluşlar içindeki en kârlı kuruluş ta bankacılık alanında faaliyet gösteren tek kuruluş olan T.Vakıflar Bankası A.O. olmuştur. b) Dönem sonuçları: Diğer kuruluşların yıllarında dönem sonucunun oluşumu cari fiyatlarla 115/a, 1994 yılı sabit fiyatlarıyla 115/b, 2006 yılı dönem sonucu oluşumunun sektörler itibariyle ayrıntısı 116 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 258

264 Çizelge : 115/a - Diğer kuruluşların yılları dönem sonucunun oluşumu (*) (cari fiyatlarla) Gelir ve giderler (Bin YTL) Son iki yıl farkı Tutar (%) A-Brüt satışlar ,7 1-Yurt içi satışlar ,7 2-Yurt dışı satışlar ,6 3-Diğer gelirler ( ) (73,6) B-Satış indirimleri (-) (28.717) (4,7) 1- Satıştan iadeler (-) ,4 2- Satış iskontoları (-) ,6 3- Diğer indirimler (-) (36.761) (6,1) C-Net satışlar ,3 D-Satışların maliyeti (-) ,8 1-Satılan mamuller maliyeti (-) ,9 2- Satılan ticari mallar maliyeti (-) (91.884) (73,8) 3-Satılan hizmet maliyeti (-) ( ) (21,5) 4-Diğer satışların maliyeti (-) ( ) Brüt satış kârı veya zararı ( ) (20,8) E-Faaliyet giderleri (-) ( ) (57,5) 1-Araştırma ve geliştirme giderleri (-) (10.579) (91,4) 2-Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-) ,5 3-Genel yönetim giderleri (-) ( ) (66,5) Faaliyet kârı veya zararı ,7 F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar (373) (0,1) 1-İştiraklerden temettü gelirleri (2.145) (23,1) 2-Bağlı ortaklıklardan temettü gelirleri (1.206) 3-Faiz gelirleri (55.996) (17,1) 4-Komisyon gelirleri (3.537) (95,1) 5-Konusu kalmayan karşılıklar ,1 6-Menkul kıymet satış kârları ,0 7-Kambiyo kârları ,4 8-Reeskont faiz gelirleri ,8 9-Enflasyon düzeltmesi kârları Diğer olağan gelir ve kârlar (57.517) (20,2) G-Diğer faaliyetlerden olağan gider ve zararlar (-) (81.727) (33,2) 1-Komisyon giderleri (-) ,1 2-Karşılık giderleri (-) (87.891) (70,7) 3-Menkul kıymet satış zararları (-) Kambiyo zararları (-) ,9 5-Reeskont faiz giderleri (-) ,5 6-Enflasyon düzeltmesi zararları (-) Diğer olağan gider ve zararlar (-) (26.435) (47,4) H-Finansman giderleri (-) ( ) (66,9) 1-Kısa vadeli borçlanma giderleri (-) ,3 2-Uzun vadeli borçlanma giderleri (-) ( ) (92,8) Olağan kâr veya zarar ,9 I-Olağan dışı gelir ve kârlar ( ) (59,0) 1-Önceki dönem gelir ve kârlar ,8 2-Diğer olağan dışı gelir ve kârlar ( ) (85,2) J-Olağandışı gider ve zararlar (-) ,3 1-Çalışmayan kısım gider ve zararları (-) ,9 2- Önceki dönem gider ve zararları (-) ,6 3-Diğer olağan dışı gider ve zararlar (-) ,5 Dönem kârı veya zararı ,6 K-Dönem kârı vergi ve diğ.yasal yüküm.karş.(-) ,6 (*) Mali kuruluşlar hariç Dönem net kârı veya zararı ,5 259

265 Çizelge : 115/b - Diğer kuruluşların yılları dönem sonucunun oluşumu (*) (1994 yılı fiyatlarıyla) Gelir ve giderler (Bin YTL) Son iki yıl farkı Tutar (%) A-Brüt satışlar (2.415) (4,4) 1-Yurt içi satışlar ,3 2-Yurt dışı satışlar ,6 3-Diğer gelirler (19.693) (76,3) B-Satış indirimleri (-) (1.016) (14,6) 1- Satıştan iadeler (-) ,2 2- Satış iskontoları (-) ,6 3- Diğer indirimler (-) (1.086) (15,8) C-Net satışlar (1.400) (2,9) D-Satışların maliyeti (-) ,9 1-Satılan mamuller maliyeti (-) ,7 2- Satılan ticari mallar maliyeti (-) (1.084) (76,5) 3-Satılan hizmet maliyeti (-) (2.036) (29,7) 4-Diğer satışların maliyeti (-) (1.860) Brüt satış kârı veya zararı (8.433) (29,1) E-Faaliyet giderleri (-) (7.543) (61,9) 1-Araştırma ve geliştirme giderleri (-) (122) (92,3) 2-Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-) (70) (4,5) 3-Genel yönetim giderleri (-) (7.351) (70,0) Faaliyet kârı veya zararı (890) (5,3) F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar (865) (10,4) 1-İştiraklerden temettü gelirleri (33) (31,1) 2-Bağlı ortaklıklardan temettü gelirleri (14) 3-Faiz gelirleri (959) (25,7) 4-Komisyon gelirleri (40) (95,6) 5-Konusu kalmayan karşılıklar ,0 6-Menkul kıymet satış kârları ,1 7-Kambiyo kârları ,9 8-Reeskont faiz gelirleri (8) (2,5) 9-Enflasyon düzeltmesi kârları Diğer olağan gelir ve kârlar (923) (28,5) G-Diğer faaliyetlerden olağan gider ve zararlar (-) (1.124) (40,1) 1-Komisyon giderleri (-) ,9 2-Karşılık giderleri (-) (1.043) (73,8) 3-Menkul kıymet satış zararları (-) Kambiyo zararları (-) ,2 5-Reeskont faiz giderleri (-) ,7 6-Enflasyon düzeltmesi zararları (-) Diğer olağan gider ve zararlar (-) (336) (52,9) H-Finansman giderleri (-) (2.382) (70,3) 1-Kısa vadeli borçlanma giderleri (-) ,4 2-Uzun vadeli borçlanma giderleri (-) (3.165) (93,5) Olağan kâr veya zarar ,2 I-Olağan dışı gelir ve kârlar (1.802) (63,2) 1-Önceki dönem gelir ve kârlar ,9 2-Diğer olağan dışı gelir ve kârlar (1.928) (86,8) J-Olağandışı gider ve zararlar (-) ,1 1-Çalışmayan kısım gider ve zararları (-) (0) (0,6) 2- Önceki dönem gider ve zararları (-) ,4 3-Diğer olağan dışı gider ve zararlar (-) ,1 Dönem kârı veya zararı (702) (3,6) K-Dönem kârı vergi ve diğ.yasal yüküm.karş.(-) (8) (0,9) (*) Mali kuruluşlar hariç Dönem net kârı veya zararı (694) (3,7) 260

266 Diğer kuruluşların yıllarına ait dönem sonuçları kârla sonuçlanmıştır yılında 734,3 milyon YTL olarak gerçekleşen dönem kârı, yıllar itibariyle sürekli artarak 2006 yılında 1,9 milyar YTL ye ulaşmıştır. Faaliyet sonuçları ile yapılan karşılaştırmada; faaliyet sonuçlarının tüm yıllarda kârlı olduğu, diğer faaliyetlerden elde edilen gelir ve giderlerin olumlu farkları da dönem sonuçlarını olumlu yönde etkilemiştir yılı sabit fiyatları bazında yapılan değerlendirmede ise; 2002 yılında 11,3 milyon YTL olarak gerçekleşen dönem kârının 2003 yılında 10,8 milyon YTL ye gerilediği, 2004 ve 2005 yıllarında artarak 2005 yılında 19,8 milyon YTL olarak gerçekleşen dönem kârının 2006 yılında 19,1 milyon YTL seviyesine düştüğü görülmektedir. Sektör bazında bakıldığında; 2006 yılında ticaret, sanayi ve tarım sektörlerinin işletme faaliyetleri sonucu zararla sonuçlanırken, ulaştırma-haberleşme ve diğer hizmetler sektörlerinin faaliyet sonucunun kârlı olduğu, dönem sonucu açısından ise, ticaret sektörü dışındaki tüm sektörlerin dönem sonucunun kârlı olduğu görülmektedir. Madencilik sektöründe faaliyet gösteren MTA ile enerji sektöründe faaliyet gösteren EİEİ nin 5018 sayılı Kanun kapsamında YDK nın denetiminden çıkması nedeniyle, 2006 yılında bu iki sektörde faaliyet gösteren kuruluş olmamıştır. Diğer kuruluşların yıllarında gerçekleşen finansman giderleri; kaydedildiği hesaplar ve ödendiği yerler itibariyle 117 sayılı, 2006 yılı finansman giderlerinin sektörler itibariyle ayrıntısı 118 sayılı, yıllarında ödenen faiz, kredi komisyonu ve kur farklarının sektörler itibariyle ayrıntısı 119 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 261

267 Çizelge : Diğer kuruluşların yılları finansman giderleri (*) (Bin YTL) Verilen faiz, komisyon ve kur farkları Son iki yıl farkı Tutar (%) 1-Kaydedildiği hesaplar bakımından : İşletme maliyetine giren (184) (87,9) Kâr ve zarar hesabına alınan ( ) (65,0) Yatırım bedellerine giren 192 Toplam ( ) (65,0) 2-Ödendiği yada alacak kaydedildiği yerler bakımından: Hazineye Öteki KİT'ler İç borçlar için başkaca yerler ( ) (72,2) Dış borçlar için verilen Toplam ( ) (65,0) (*) Mali kuruluşlar hariç. Çizelge: yılı finansman giderleri (*) (Bin YTL) Verilen faiz, komisyon ve kur farkları Tarım Sanayi Hizmetler Ulaş.-hab. Ticaret Diğ.hiz. Hiz.top. Toplam 1- Kaydedildiği hesaplar bakımından: İşletme maliyetine giren Kar ve zarar hesabına alınan Yatırım bedellerine giren Toplam Ödendiği yada alacak kaydedildiği yerler bakımından : Hazineye Öteki KİT İç borçlar için başkaca yerler Dış borçlar için verilen Toplam (*) Mali kuruluşlar hariç. 262

268 Çizelge : Diğer kuruluşların yıllarına ait finansman giderlerinin ayrıntısı (*) (Bin YTL) Kredi Sektörler Faiz kom. Kur farkı Toplam Faiz Kredi kom. Kur farkı Toplam Faiz Kredi kom. Kur farkı Toplam Faiz Kredi kom. Kur farkı Toplam Faiz Kredi kom. Kur farkı Toplam Tarım sektörü Sanayi sektörü -Madencilik -İmalat Enerji Sanayi toplamı Hizmet sektörü: -Ulaştırma-haberleşme -Ticaret Diğer hizmetler Hizmetler toplamı Toplam (*) Mali kuruluşlar hariç. 263

269 Diğer kuruluşların 2002 yılında 386,5 milyon YTL olarak gerçekleşen finansman giderleri zaman içinde azalma göstermiş, 2004 yılında 173,3 milyon YTL ye inmiştir yılı finansman giderleri 2004 yılına göre %71,7 oranında artarak 297,8 milyon YTL ye yükselmiş olmasına karşılık, 2006 yılı finansman giderleri 2004 yılından da aşağıda 104,1 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Finansman giderlerinin tamamına yakını kâr/zarar hesaplarına kaydedilmektedir. Dış borçlar için ödenen finansman giderleri de toplam finansman giderleri içinde küçük oranlarda seyrederken, 2006 yılı finansman giderlerinin içinde dış borçlar için verilen finansman giderlerinin payı %20,6 ya ulaşmıştır. Diğer kuruluşların finansman giderleri içindeki en büyük pay ticaret sektörüne ve o sektörde tek kuruluş olan Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Desteklenmesi İşlerine ait olup, ticaret sektörünün 2003 yılında %87,5 olan ve 2005 yılında %99,8 e kadar yükselen payı, 2006 yılında %73,7 olarak gerçekleşmiştir. Ticaret sektörünün payındaki azalışta, diğer hizmetler sektöründe yer alan ve önceki yıllarda hiç faiz ettirilmeyen Olimpiyat Oyunları Hazırlama ve Düzenleme Kurulu için 2006 yılında tahakkuk ettirilen 7,1 milyon YTL tutarındaki faizler ile 14,3 milyon YTL tutarındaki kur farkları etkili olmuştur. c) Diğer kuruluşların genel ekonomi ile ilişkileri: Diğer kuruluşların yıllarında tahakkuk eden vergileri 120 sayılı, 2006 yılında tahakkuk eden vergilerin sektörler itibariyle ayrıntısı 121 sayılı, yıllarında uluslararası ticaretten sağlanan ve ödenen döviz tutarları 122 sayılı, 2006 yılında sağlanan ve ödenen dövizlerin sektörler itibariyle ayrıntısı 123 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 264

270 Çizelge : 120- Diğer kuruluşların yılları vergi tahakkukları Vergi türleri (Bin YTL) Son iki yıl farkı Tutar (%) A- Kuruluşun yükümlü olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : 1- Gelirden alınan: - Gelir vergisi ,1 - Kurumlar vergisi (62.978) (23,8) - Fonlar (47.318) (98,9) Toplam (1) ( ) (35,3) 2- Servetten alınan : - Motorlu taşıtlar vergisi (214) (26,6) - Emlak vergisi (Belediyelere ödenen) ,5 Toplam (2) ,7 3- Mal ve hizmetten alınan : (Dolaylı vergiler) - KDV (9.985) (4,2) - Ek vergi (6.715) (100,0) - Özel tüketim vergisi (119) (100,0) - Özel iletişim vergisi ,4 - Taşıt alım vergisi Banka ve sigorta muamele vergisi ,4 - Akaryakıt tüketim vergisi - Damga vergisi ,0 - Dış ticarette ödenen vergiler Harçlar ,5 - Belediyelere ödenen (Emlak vergisi hariç) vergi, B- resim ve harçlar (1.455) (52,7) - Özel işlem vergisi ,4 - Fonlar ,5 - Diğer Toplam (3) ,6 Toplam (2+3) ,4 Toplam (A) (49.846) (4,8) Kuruluşun sorumlu olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : - Personelden stope edilen gelir ve damga vergisi (7.191) (5,6) - Yüklenici ve üreticilerden stope edilen gelir, kurumlar ve damga vergileri ile menkul ve gayrimenkul vergisi ,0 - Fonlar (4.043) (60,3) - Diğerleri (33.522) (23,8) Toplam (B) ,8 Genel toplam (A+B) ,7 265

271 Çizelge :121 - Diğer kuruluşların 2006 yılında tahakkuk eden vergileri A- Vergi türleri Tarım Sanayi Kuruluşun yükümlü olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : Hizmetler Ulaş-hab. Ticaret Diğer hiz. Hizmetler toplamı Mali kuruluşlar (Bin YTL) Toplam 1- Gelirden alınan - Gelir vergisi Kurumlar vergisi Fonlar Toplam (1) Servetten alınan : - Motorlu taşıtlar vergisi Emlak vergisi (Belediyelere ödenen) Toplam (2) Mal ve hizmetten alınan : (Dolaylı Vergiler) - KDV Ek Vergi -Özel Tüketim Vergisi -Özel İletişim Vergisi Taşıt alım vergisi - Banka ve sigorta muamele vergisi Akaryakıt tüketim vergisi - Damga vergisi Dış ticarette ödenen vergiler Harçlar Belediyelere ödenen (Emlak vergisi hariç) vergi resim ve harçlar -Özel İşlem vergisi Fonlar Diğer Toplam (3) Toplam (2+3) Toplam (A) B- Kuruluşun sorumlu olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : - Personelden stope edilen gelir ve damga vergisi Yüklenici ve üreticilerden stope edilen gelir, kurumlar ve damga vergileri ile menkul ve gayrimenkul vergisi Fonlar Diğerleri Toplam (B) Genel toplam (A+B)

272 Çizelge : yıllarında sağlanan ve ödenen dövizler (*) (Bin YTL) Ödemeler dengesine etki Son iki yıl farkı Tutar (%) Dış alemden sağlanan: 1- İhracat bedellerinden (13.660) (14) 2-Sermaye hareketlerinden Görünmeyen işlemlerden Toplam (1) Dış aleme ödenen: 1-İthalat bedellerine Sermaye hareketlerine Görünmeyen işlemlere Toplam Denge farkı (+) (15.085) (16) Denge farkı (-) ( ) ( ) (360) Denge farkı ( ) ( ) (1.003) Çizelge : Diğer kuruluşlarca 2006 yılında sağlanan ve ödenen dövizler Ödemeler dengesine etki Dış alemden sağlanan: Tarım Sanayi Ulaş-hab. Hizmetler Diğer Ticaret hizmetler Hizmetler toplamı Mali kuruluş. (Bin YTL) Toplam 1- İhracat bedellerinden Sermaye hareketlerinden Görünmeyen işlemlerden Toplam (1) Dış aleme ödenen: 1-İthalat bedellerine Sermaye hareketlerine Görünmeyen işlemlere Toplam Denge farkı (+) Denge farkı (-) ( ) (21.927) ( ) ( ) Denge farkı ( ) (21.253) ( ) ( ) 267

273 -Vergiler: Diğer kuruluşların yükümlü oldukları vergiler 2002 yılında 911,4 milyon YTL, 2003 yılında 664,0 milyon YTL, 2004 yılında 840,6 milyon YTL ve 2005 yılında 1,0 milyar YTL, 2006 yılında da 984,1 milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Kuruluşların sorumlu olduğu vergiler de dikkate alındığında 2002 yılında 1,2 milyar YTL olarak gerçekleşen toplam vergi tahakkuklarının 2006 yılında 1,8 milyar YTL ye ulaştığı görülmektedir yılında tahakkuk eden vergi ve benzeri yükümlülüklerin; %57,6 sı mali kuruluşlar tarafından sağlanırken, bu sektörü %35,8 i diğer hizmetler, %6,2 si ulaştırma-haberleşme, %0,3 ü tarım, %0,1 i de sanayi sektörü tarafından sağlanmıştır. Mali kuruluşlar içindeki en büyük pay da, sektörde bankacılık faaliyeti yapan T. Vakıflar Bankası A.O. ya ait olup, 2006 yılında mali kuruluşlara ait 1.049,9 milyon YTL tutarındaki vergilerin 1.028,5 milyon YTL si T.Vakıflar Bankası A.O. tarafından sağlanmıştır. -Sağlanan ve ödenen dövizler: döneminde 2005 yılına kadar diğer kuruluşların sağladığı ve ödenen dövizler arasında ülke lehine olumlu bir fark oluşurken, 2006 yılında sağlanan 139,4 milyon YTL karşılığı dövize karşılık, 265,7 milyon YTL karşılığı ödeme yapılmış, bu kuruluşların dış ticaretinin döviz dengesine 126,3 milyon YTL lik olumsuz etkisi olmuştur yılında ödenen dövizlerin 2005 yılına göre %212 oranında 180,5 milyon YTL artarak 265,7 milyon lira olarak gerçekleşmesinde, Türksat Uydu Sistemleri A.Ş. nin 155,2 milyon YTL tutarındaki ithalat bedeli ile 60,8 milyon YTL tutarındaki sermaye hareketleri etkili olmuştur. - Milli gelire katkı: Diğer kuruluşların dönemi üretici ve alıcı fiyatlarıyla GSMH ye katkısı cari fiyatlarla 124 sayılı, 2006 yılı GSMH ye katkının sektörler itibariyle ayrıntısı 125 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 268

274 Çizelge : Diğer kuruluşların yılları GSMH'ye katkısı (Cari fiyatlarla) Firma ölçeğinde katma değerin oluşumu (Gelir yoluyla) Sıra no (Bin YTL) Son iki yıl farkı Tutar (%) A-Pozitif etkiler : Personel giderleri (Yevmiyeler dahil) ( ) (27,4) Verilen faizler (Yurt içi) ( ) (72,3) Verilen bina ve arazi kiraları (5.795) (9,2) Karşılık giderleri ( ) (31,5) Mevzuat gereğince katılma payları (2.584) (20,9) Dernek ve benzeri yerlere bağışlar (30.003) (64,6) Geçmiş yıllara aid gider ve zararlar ,6 İç sigorta fonu gideri (2.134) (26,3) Amortisman ve tükenme payları (23.751) (18,4) Dış aleme ödenen giderler ,2 Diğer pozitif etkiler ,0 Dönem kârı ,8 Toplam (A) (67.416) (1,2) B-Negatif etkiler (-) : Alınan faizler (Yurt içi) (60.237) (17,3) Alınan bina ve arazi kiraları ,4 Karşılıklardan kullanılmayan kısım ,2 Geçmiş yıllara ait gelir ve karlar ,7 İştiraklerden alınan kar payları (2.864) (13,9) İç sigorta fonundan yapılan tahsilat (0) (100,0) Dış alemden sağlanan gelirler ,4 Diğer negatif etkiler ,2 Dönem zararı (80.844) (18,0) Toplam (B) ,6 Üretici fiyatlarıyla gayri safi yurt içi hasıla (GSYİH)'ya katkı (A-B) ( ) (4,2) Subvansiyonlar (-) (20.708) (75,3) Hazine yardımları (-) ( ) (100,0) Diğer yardım ve bağışlar (-) ,5 Vergi iadeleri (-) (131) (100,0) Tüketicilere yansıtılan vergi ve fonlar ,4 Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi yurt içi hasıla (GSYİH)'ya katkı ,2 Dış aleme ödenen giderler (-) ,2 Dış alemden sağlanan gelirler ,4 Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi milli hasıla (GSMH)'ya katkı ,9 269

275 Çizelge :125 - Diğer kuruluşların 2006 yılı GSMH'ya katkısı (Cari fiyatlarla) Firma ölçeğinde katma değerin oluşumu (Gelir yoluyla) Sıra no Tarım Sanayi Hizmetler Ulaş-hab. Ticaret Diğer hiz. Hizmetler toplamı Mali kur. (Bin YTL) A-Pozitif etkiler : Personel giderleri (Yevmiyeler dahil) Verilen faizler (Yurt içi) Verilen bina ve arazi kiraları Karşılık giderleri Mevzuat gereğince katılma payları Dernek ve benzeri yerlere bağışlar Geçmiş yıllara aid gider ve zararlar İç sigorta fonu gideri Amortisman ve tükenme payları Dış aleme ödenen giderler Diğer pozitif etkiler Dönem kârı Toplam Toplam (A) B-Negatif etkiler (-) Alınan faizler (Yurt içi) Alınan bina ve arazi kiraları Karşılıklardan kullanılmayan kısım Geçmiş yıllara ait gelir ve karlar İştiraklerden alınan kar payları İç sigorta fonundan yapılan tahsilat Dış alemden sağlanan gelirler Diğer negatif etkiler Dönem zararı Toplam (B) Üretici fiyatlarıyla gayrisafi yurt içi hasıla (GSYİH)'ya katkı (A-B) (69.412) Sübvansiyonlar (-) Hazine yardımları (-) Diğer yardım ve bağışlar (-) Vergi iadeleri Tüketicilere yansıtılan vergi ve fonlar Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi yurt içi hasıla (GSYİH)'ya katkı (69.412) Dış aleme ödenen giderler (-) Dış alemden sağlanan gelirler Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi milli hasıla (GSMH)'ya katkı (69.412)

276 Diğer kuruluşların üretici fiyatları ile GSYİH ye katkısı 2002 yılında 1,7 milyar YTL iken yıllar itibariyle sürekli artarak 2005 yılında 4,6 milyar YTL ye yükselmiş, 2006 yılında da 4,4 milyar YTL olmuştur. Alıcı fiyatlarıyla GSMH ye katkı ise yıllar itibariyle sürekli artış göstermiştir yılında sağlanan alıcı fiyatlarıyla 5,1 milyar YTL tutarındaki katkının; %46,4 ü mali kuruluşlar, %45,0 i diğer hizmetler, %9,6 sı ulaştırma-haberleşme, %0,2 si tarım, %0,1 i de sanayi sektörü tarafından sağlanmış olup, ticaret sektörünün katkısı ise %1,3 oranında negatif olmuştur. F-YATIRIMLAR Diğer kuruluşların yatırımları 2002 yılında 430 milyon YTL, 2003 yılında 168 milyon YTL, 2004 yılında 927 milyon YTL, 2005 yılında 643 milyon YTL, 2005 yılında ** milyon YTL olarak gerçekleşmiştir. Bu kuruluşların başlıca yatırım sorunları; -Birimler arasında koordinasyon noksanlıklarının atıl kapasitelere yol açması, -Kuruluşlara verilen ödeneklerin büyük oranda personel harcamalarına ayrılması, -Teknolojik yenileme yatırımlarına yönelinmemesi sonucu iş performanslarının düşmesi, -Yatırımların sürdürülebilmesini sağlayacak kaynak temin edilememesi, -Teknik kadroların eksikliğinin istihkak kontrol ve kabullerde çeşitli sorunlara yol açması olarak sıralanabilir. 271

277 III. İŞTİRAKLER A-İŞTİRAK TANIMI, İŞTİRAK NEDENLERİ, HUKUKİ YAPI VE DENETİM ŞEKLİ 1-İştirak tanımı, iştirak nedenleri ve hukuki yapı : İştirak kelimesinin sözlükteki anlamı, bir kurum, kuruluş veya işletmenin, bir ortaklığın yönetimine ve politikasının belirlenmesine sürekli katılma anlamında bir bağın tesisi için doğrudan veya dolaylı sermaye ve yönetim ilişkisinin kurulması şeklindedir. Bir başka ifadeyle, şirketlerin sermayelerindeki iştirak payları, faizsiz aktarılan ve bağlı durumda bulunan kaynaklardır. KİT'leri bir sistem çerçevesinde düzenleyen tarih ve 233 sayılı KHK nin 2 nci maddesinin 5 inci fıkrasında bağlı ortaklık, 6 ncı fıkrasında ise iştirak tanımları yer almıştır. Söz konusu fıkralarda, bağlı ortaklık, sermayesinin %50 sinden fazlası iktisadi devlet teşekkülüne veya kamu iktisadi kuruluşuna ait olan işletme veya işletmeler topluluğundan oluşan anonim şirketler, iştirak ise, iktisadi devlet teşekküllerinin veya kamu iktisadi kuruluşlarının veya bağlı ortaklıkların, sermayelerinin en az %15, en çok %50 sine sahip bulundukları anonim şirketler, olarak ifade edilmiştir. Bankacılık sektörü açısından, iştirak ve iştiraklerle ilişkiler, tarihine kadar yürürlükte kalan 4389 sayılı Bankalar Kanununun 12 nci maddesinde düzenlenmiştir. Ancak tarih ve mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan tarih ve 5411 sayılı Bankalar Kanunu ile 4389 sayılı Kanun yürürlükten kalkmıştır sayılı Bankalar Kanununu 3 üncü maddesinde; -Bağlı ortaklık; ana ortaklığın kontrolü altında faaliyet gösteren ortaklıklar, -İştirakleri ifade eden nitelikli pay; bir ortaklığın sermayesinin veya oy hakkının doğrudan veya dolaylı olarak yüzde on veya daha fazlasını teşkil eden paylar ile bu oran altında olsa dahi yönetim kurullarına üye belirleme imtiyazı veren paylar, şeklinde tanımlanmıştır sayılı Bankalar Kanununun 56 ncı maddesinin 1 inci fıkrasında, Bankaların kredi kuruluşları ve finansal kuruluşlar dışındaki bir ortaklıktaki payı kendi öz kaynaklarının %15 ini, bu ortaklıklardaki paylarının toplam tutarı ise kendi öz kaynaklarının %60 ını aşamaz, hükmü getirilmiş, diğer fıkralarda iştirak oranlarının öz kaynaklar karşısındaki durumu ile banka sermayesinde payı bulunan ortaklıkların iştirak ilişkisi düzenlenmiştir. Bu kapsamda bankacılık sektörü için, bağlı ortaklık, iştirak, birlikte kontrol edilen ortaklıklar ve satılmaya hazır finansal varlıkların ayrı ayrı tanımlanması gerekmektedir. Bağlı ortaklıkların, iştiraklerin ve birlikte kontrol edilen ortaklıkların muhasebeleştirilmesine ilişkin esas ve usullerin belirlenmesi amacıyla BDDK rafından çıkarılan ve Muhasebe Uygulama Yönetmeliğine ilişkin 15 sayılı Tebliğ olarak yayımlanan standartta iştirak kapsamındaki sermaye payları tanımlanmıştır. 272

278 Satılmaya hazır finansal varlıkların tanımı ise Muhasebe Uygulama Yönetmeliğine ilişkin 1 sayılı tebliğ olarak yayımlanan Finansal araçların Muhasebeleştirilmesi Standardında yapılmıştır. Söz konusu tebliğlerde; Bağlı ortaklık; sermayesi veya yönetimi doğrudan veya dolaylı olarak ana ortaklık banka tarafından kontrol edilen, ana faaliyet konuları para ve sermaye piyasaları ile sigortacılık olan, bu konulardaki özel kanunlara göre izin ve ruhsat ile faaliyet gösteren yurt içinde veya yurt dışında kurulu bulunan ortaklık, İştirak; ana ortaklık bankanın sermayesine katıldığı, sermaye veya yönetim kontrolü bulunmamakla birlikte üzerinde önemli etkinliğe sahip olduğu, ana faaliyet konuları para ve sermaye piyasaları ile sigortacılık olan ve bu konulardaki özel kanunlara izin ve ruhsat ile faaliyet gösteren yurt içinde veya yurt dışında kurulu bulunan ortaklık, Birlikte kontrol edilen ortaklıklar; iş ortaklıkları ve adi ortaklıklar dahil olmak üzere, ana ortaklık bankanın bir ortaklık sözleşmesi çerçevesinde başka gruplarla birlikte kontrol ettiği, ana faaliyet konuları para ve sermaye piyasaları ile sigortacılık olan ve bu konulardaki özel kanunlara göre izin ve ruhsat ile faaliyet gösteren yurt içinde veya yurt dışında kurulu bulunan ortaklıklar, Satılmaya hazır finansal varlıklar; banka kaynaklı krediler ve alacaklar ile vadeye kadar elde tutulacaklar ve alım-satım amaçlılar dışında kalan finansal varlıklar, şeklinde tanımlanmıştır tarih, sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Bankaların Muhasebe Uygulamalarına ve Belgelerin Saklanmasına İlişkin Usul ve Esaslar hakkında yönetmelik yayımlanmıştır. Yayımlanan bu yönetmeliğe göre, finansal tabloların hazırlanması ve sunulması Türkiye Muhasebe Standartlarına (TMS) uygun yapılması esas olup bağlı ortaklık, birlikte kontrol edilen ortaklık ve iştiraklerin muhasebeleştirilmesi ve konsolide tablolar, kamuya açıklanacak finansal tablolar ile bunlara ilişin açıklama ve dip notların düzenlenmesine ilişkin usul ve esaslara içeren Bankaların Konsolide Finansal Tablolarının Düzenlenmesine ilişkin tebliğ tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır. Türkiye Muhasebe Standartları Kurulu tarafından yayınlanan çeşitli tebliğlerde; Bağlı ortaklık; Adi ortaklık gibi tüzel kişiliği olmayan işletmeler de dahil olmak üzere ana ortaklık tarafından kontrol edilen işletmeler, Ana ortaklık; Bir veya daha fazla bağlı ortaklığı bulunan işletmeler, İştirak; Yatırımcı işletmenin, adi ortaklık gibi tüzel kişiliği olmayan işletmeler de dahil olmak üzere, iş ortaklığı veya bağlı ortaklık niteliğinde olmayan, ancak üzerinde önemli etkisinin bulunduğu işletmeler, Satılmaya hazır finansal varlık; Gerçeğe uygun değer farkı kar/zarara yansıtılan menkul değerler ile vadeye kadar elde tutulacak menkul değerler dışındaki ve yönetim ve kontrol etkinliği bulunmayan şirketlerdeki menkul değerler, Kontrol; Faaliyetlerinden fayda sağlamak amacıyla bir işletmenin faaliyet ve finansal politikalarını yönetme gücü, 273

279 Önemli etki; Yatırım yapılan işletmenin finansal ve faaliyetle ilgili politikalarının belirlenmesi kararlarına katılma gücü, olarak tanımlanmıştır. Genel Raporun eklerinde yer alan iştiraklere ilişkin tablolar, bu tanımlar çerçevesinde hazırlanmıştır. Cumhuriyetin başlangıcından itibaren kalkınmada özel teşebbüse stratejik önem ve yer verilmiş olup, Türk sanayiinin finansmanı için 1925 yılında 633 sayılı Kanunla Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası kurulmuştur. Söz konusu Kanun un 2 nci maddesinde iştirak sureti ile tesisatı sınaiyede bulunmak ve işletmek hükmü uyarınca devletin özel sektör sermayesine iştirakinin hukuki dayanağı ortaya konmuş ve bu amaçla uygulama başlatılmıştır. Cumhuriyetin ilk on yılı içinde özel girişim desteklenmiş olmasına karşılık, özellikle yıllarındaki dünya ekonomik krizinin istihdama ve iktisadi kalkınmaya olan olumsuz etkileri nedeniyle, Türkiye de de iktisadi hayata müdahaleye ihtiyaç duyulmuştur. Ekonomik ve mali politika araçlarının devlet uygulamaları ile ortaya konması ihtiyacı karşısında devletçilik anlayışı ve zaman içinde de karma ekonomik modeller benimsenmiştir. İkinci Dünya Savaşı öncesinde ve sonrasında, hatta özel teşebbüs ile kalkınmayı esas alan 1950 yılı siyasi iktidar değişikliğinden sonra da çeşitli kamu iktisadi teşebbüsleri kurulmuş, kuruluş kanunlarında özel sektör şirketlerinin sermayelerine iştirak konusu hükme bağlanmıştır. Öte yandan KİT leri toplu düzenlemeye tabi tutan çeşitli kanun ve KHK larda da iştirak konusunda hükümler yer almıştır. 233 sayılı KHK nın ; - İştiraklerin teşkili ve nitelikleri başlıklı 27 nci maddesinde; Teşebbüs veya bağlı ortaklığın bir anonim şirkete iştirakinin, ilgili teşebbüsün önerisi ve YPK kararı ile olacağı, bir anonim şirkete iştirak için teşebbüsün veya bağlı ortaklığın şirket sermayesine katılma payının en az %15 olması gerektiği, bu oranın ortaklığın sermaye artırması halinde de %15 den aşağı düşürülemeyeceği, aynı iştirake birden fazla teşebbüs veya bağlı ortaklığın katılamayacağı, - İştiraklerin yönetimi başlıklı 28 inci maddesinde; Teşebbüs veya bağlı ortaklıklara ait iştiraklerin yönetim kurullarında, teşebbüs ve bağlı ortaklığı temsilen her %15 hisse için en az bir üye bulundurulacağı, söz konusu temsilcilerin, teşebbüsün veya bağlı ortaklığın kendi mensupları arasından ve imkan dahilinde iştirakin bulunduğu yere en yakın teşebbüs veya bağlı ortaklık birimi içinden veya dışardan teşebbüs veya bağlı ortaklığın yönetim kurulunun göstereceği adaylar arasından seçileceği, - Teşebbüsler, müesseseler, bağlı ortaklıklar, işletmeler ve işletme birimlerinin ve iştiraklerin tasfiyesi veya satılması başlıklı 38 inci maddesinde; İştiraklerin tasfiye, devir, satış ve işletme haklarının verilme kararının Yüksek Planlama Kurulu tarafından alınacağı, - İstisnalar başlıklı 58 inci maddesinin 3 üncü fıkrasında; Teşebbüslerin, bu KHK hükümleriyle bağlı olmaksızın yurt dışında şirket kurmalarına ve kurulmuş şirketlere iştirak etmelerine izin vermeye ve bu konularda ilgili esasları kurumlar itibariyle belirlemeye Bakanlar Kurulunun yetkili olduğu, - İştirak paylarının devir ve tasfiyesi başlıklı geçici 2 nci maddesinde; teşebbüslerin ve bağlı ortaklıkların faaliyet alanları dışında kalan ve normal piyasa şartları içinde elden çıkarılmaları mümkün olan mevcut iştirak paylarının devir veya tasfiyesinin bu KHK nın 274

280 yürürlüğe girdiği tarihi izleyen bir yıl içinde bitirileceği, mevcut iştiraklerden teşebbüsün faaliyet alanı içinde kalanlardan iştirak payları %10 un altında olup devamında kamu yararı veya ekonomik yarar bulunanlar YPK kararıyla muhafaza edileceği, - İştirak paylarının toplanması başlıklı geçici 3 üncü maddesinde; hazinenin veya çeşitli kamu kurum ve kuruluşlarının mevcut iştiraklerdeki hisseleri, iştirakin faaliyet alanına en yakın teşebbüse veya bağlı ortaklığa on yıl içinde devredilebileceği, hükümleri yer almıştır. Zaman içinde şirketlerde yapılan sermaye artışlarına, özel sektörün katılmaması nedeniyle taahhüt edilmeyen sermaye artışlarının kamu tarafından taahhüt edilmesi veya şirketlerin nakit ihtiyaçlarının karşılanması için verilen ve geri dönmeyen kredilerin sermayeye mahsup edilmesi sonucu bazı şirketlerdeki kamu payı %50 nin üzerine çıkmıştır. Çeşitli nedenlerle, kamu sermayesi %50 nin üzerine çıkan şirketlere bağlı ortaklık statüsü kazandırılması için gerekli olan YPK kararının istihsal edilememesi, ya da kamu sermaye payının %50 nin altına düşürülmesi hususunda gerekli tedbirlerin alınamaması sonucu bu şirketler Anayasa nın 165 inci maddesinde öngörülen TBMM denetiminin dışında kalmışlardır. TBMM KİT Komisyonu tarih ve 40 sayılı kararı ile sermayelerinin yarısından fazlası kamuya ait olan ve iştirak statüsünde bulunan şirketlerin Anayasa nın 165 inci maddesi ve 3346 sayılı Kanun un 2 nci maddesi gereğince TBMM ce denetlenmesine" karar vermiş olup, Başbakanlığın görevlendirmesi üzerine bu kuruluşların denetimleri TBMM adına YDK tarafından yapılmaktadır sayılı Kanunda da; özelleştirme programında olan kuruluşlardaki sermaye payı %50'nin altına düşünceye kadar bu kuruluşların YDK tarafından denetlenmesi öngörülmüştür. Ayrıca, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile 2006 yılından itibaren TBMM KİT Komisyonunun denetiminden çıkan kamu kuruluşlarının iştiraklerine ilişkin bilgilere, 2006 yılı tablolarında yer verilmemiştir yıl sonu itibariyle, KİT kapsamında olan ve ayrıca YDK nın denetiminde olan kuruluşlara ait toplam 151 adet iştirak bulunmaktadır. Söz konusu iştirakler arasında T.C. Merkez Bankası da bulunmaktadır. Ancak T.C. Merkez Bankası sermayesindeki kamu payı %77,9 olmasına rağmen 3346 sayılı Kanun un 2 nci maddesinin üçüncü fıkrası ile bu Kanunla konulan denetimin dışında tutulmuştur. 2-İştiraklerin denetimi: Anonim şirket statüsündeki iştiraklerin yönetim ve denetim organları Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre teşkil etmektedir. Dolayısıyla 233 sayılı KHK nın İştiraklerin yönetimi başlıklı 28 inci maddesinde yer alan; teşebbüs veya bağlı ortaklıklara ait iştiraklerin yönetim kurullarında, teşebbüs ve bağlı ortaklığı temsilen her %15 hisse için en az bir üye bulundurulacağı, hükmü saklı kalmak kaydıyla kamu iştiraklerinin gerek yönetim kurulu üyesi, gerekse denetçilerinin seçimi, kamu kesiminin etkinliğine, şirket ana sözleşmesine ve iştirak payına bağlıdır. Kuruluşlar iştiraklerinde çoğu kez bakanlık veya kendi personelinden yönetim ve denetim kurulu adaylarını, hisselerini temsil eden vekili vasıtasıyla iştirakin genel kurulunda seçtirmektedir. 275

281 Bankalar Kanununun Konsolide denetim başlıklı 66 ncı maddesinde ise, konsolide bazda sınırlama ve oranlara tabi olan ana ortaklık bankalar ve bunların yurt içi ve dışı bağlı ortaklıkları, birlikte kontrol edilen ortaklıkları, şube ve temsilciliklerinin konsolide denetime tabi olduğu, denetim sonuçları ile denetime esas bilgi ve belgeler anılan yetkili mercilerin görüşü alınarak Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulunca belirlenecek usûl ve esaslara göre paylaşılacağı ve kullanılacağı belirtilmiştir. B- İŞTİRAK UYGULAMALARI: İştiraklere ait toplu bilgiler aşağıdaki 126 sayılı çizelgede, ayrıntılı bilgiler ise (Ek:7) sayılı çizelgelerde gösterilmiş, muhasebe kayıtlarında enflasyon düzeltmeleri nedeniyle oluşan farklar göz önüne alınmamıştır. 276

282 Çizelge : 126 -İştiraklere ait başlıca bilgiler Son iki Değişme Başlıca bilgiler Ölçü yıl farkı oranı % İştirak edilen şirket sayısı: -Bir kuruluşun iştirak ettiği Adet (25) (27) -Birden fazla kuruluşun iştirak ettiği Adet (7) (41) -Tasfiye halindeki ve faaliyetsiz iştirakler Adet (5) (21) -Yabancı sermayeli iştirakler Adet (6) (12) -% 50'den fazla kamu payı olanlar Adet (1) (7) Toplam Adet (44) (22) İştiraklerin : -Esas sermayeleri Bin YTL Ödenmiş sermayeleri Bin YTL ( ) (18) -Sermaye ödeme oranı % 78, ,4 96,5 74,6 (21,9) (23) Denetlenen kuruluşların iştiraklere : -Sermaye taahhüdü Bin YTL ( ) (11) -Sermaye ödemesi Bin YTL ( ) (11) -Sermaye ödeme oranı % 95,8 99,6 98,3 98,1 98,7 0,6 1 -KİT'lerin iştiraklerin sermayesine katılma oranı % 11 18,6 8,5 21,8 18,3 (3,5) (16) İştiraklerin : -Dönem karları toplamı Bin YTL Dönem zararları toplamı Bin YTL ( ) (60) KİT'lerin payına düşen : -Temettü Bin YTL ( ) (56) -Temettünün ödenen iştirak payına oranı % 21 6, ,6 (5,4) (54) 277

283 2005 yılında KİT ve YDK denetimine tabi diğer kuruluşların toplam 196 adet iştiraki bulunmakta iken gerek 5018 sayılı Kanun kapsamına alınarak TBMM KİT Komisyonunun ve dolayısıyla Yüksek Denetleme Kurulunun denetiminden çıkan kuruluşların iştiraklerinin tablolarda yer almaması, gerekse çeşitli nedenlerle elden çıkarılan iştirak payları nedeniyle 2006 yılında denetim kapsamındaki kuruluşların iştirak sayısı 152 ye inmiştir. Buna bağlı olarak da denetlenen kuruluşların iştiraklerdeki toplam sermaye taahhütlerinde azalma meydana gelmiştir yılında denetlenen kuruluşların iştiraklerdeki sermaye ödeme oranı %98,7 dir. Tablolarda iştiraklerin 2006 yılı dönem karları toplamı bin YTL olarak görünüyor ise de bu tutarın bin YTL si TCMB na ait olup bu bankada da sadece T.C. Ziraat Bankasının ve T.C. Devlet Demir Yollarının toplam %19,6 oranında ortaklığı bulunmaktadır. KİT'lerle ilgili hususları düzenleyen 233 sayılı KHK da; bir anonim şirkete iştirak için teşebbüs veya bağlı ortaklığın, şirket sermayesine katılma payının en az %15 olması şartı getirilmiş olmasına, bu oranın ortaklığın sermaye artırması halinde de %15 den aşağıya düşürülmemesi yönünde bir amir hüküm bulunmasına rağmen, iştirakler arasında kamu payının bu oranın altında bulunması ve bu durumdaki şirketlerin yönetim kurullarında temsilci bulundurulmaması, kamu kaynaklarının kamunun inisiyatifi dışında kullanılmasına neden olmaktadır. Yine 233 sayılı KHK nın 27/3 maddesi gereğince, aynı iştirake birden fazla teşebbüs veya bağlı ortaklığın katılamaması gerekirken, rapor eki (Ek:4) tabloda da görüleceği üzere 10 adet şirkette şirket esas sermayesinin %50 si oranının altında olup da birden fazla kamu iktisadi teşebbüsünün değişik oranlarda payla ortaklık yapmaları ve birbirlerinden bağımsız işletme politikaları uygulamaları; amaca yönelik birlikteliğin ve kamu kaynaklarının yerinde ve etkin kullanımının yanı sıra, şirketlerin yönetim kurullarında kamu paylarının yeterince temsilini de engellemektedir. 278

284 IV. DENETLENEN KURULUŞLARIN GENEL VE ORTAK SORUNLARI İLE ÖNERİLER A- KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİYLE İLGİLİ SORUNLAR VE ÖNERİLER 1- Hukuki durumla ilgili sorunlar ve öneriler: a) Sorunlar: 1983 yılına kadar, KİT lerle ilgili genel düzenlemelerin kanunla yapılması ve KİT lerin kanunla kurulması yöntemi benimsenmiş iken, bu tarihten sonra yapılan düzenlemelerde, kanunların yerini KHK lar almış, mevcut KİT lerin kuruluşları hakkındaki kanunlar yürürlükten kaldırılarak, yerine ana statüler yürürlüğe konulmuş ve yeni KİT kurma yetkisi Bakanlar Kurulu na verilmiştir. -Anayasanın KİT lerin denetimine ilişkin 165 inci maddesinde, sermayesinin yarısından fazlası doğrudan veya dolaylı olarak Devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıklarının tümünün KİT kapsamı içerisinde değerlendirilmesine ve gözetilmeksizin çıkarılacak kanun çerçevesinde TBMM ce denetlenmeleri öngörülmesine karşın, Anayasanın bu hükmü uyarınca çıkarılan 3346 sayılı Kanunun yanı sıra KİT lerle ilgili çerçeve mevzuat niteliğindeki 233 sayılı KHK ile de, kamu kaynaklarını kullanmak suretiyle işletmecilik yapan genel ve özel bütçeli kuruluşlarla, mahalli idarelere ait olan bazı kuruluşlar ve özellikle belediyelerce kurulan ve giderek yaygınlaşma eğilimi gösteren belediye iktisadi teşebbüsleri (BİT) kapsam dışında bırakılmıştır. Ayrıca, Anayasada yer alan KİT tanımına giren bazı kuruluşlar için (örneğin Merkez Bankası) yasalara istisna hükümleri konulmak suretiyle kapsam daha da daraltılmıştır. -Arızî nedenlerle sermayesindeki kamu payı yüzde ellinin üzerine çıkmış olup, mevzuatta öngörülmüş olmasına karşılık, bağlı ortaklık statüsüne dönüştürülmemiş durumdaki iştirakler ile 4046 sayılı Kanuna göre özelleştirme programına alınan KİT ler KİT statüsünden farklı statülerde yönetilmektedirler. -T.C. Ziraat Bankası, T. Halk Bankası A.Ş. ve T.Emlak Bankası A.Ş.(tasfiyesine karar verilmiştir), özelleştirilmeye hazırlanmalarını sağlayacak şekilde özel hukuk hükümlerine tabi devlet şirketi olarak yeniden yapılandırılmak üzere KİT mevzuatı dışına çıkarılmışlardır. -Sermayelerinin yarıdan fazlası kamuya ait kuruluşların farklı mevzuata tabi olmaları ve farklı statülerde faaliyette bulunması, Devletin ekonomideki payının bir bütünlük içerisinde yönetilmesi, denetlenmesi ve değerlendirilmesinde güçlüklere yol açmaktadır. -Özellikle özelleştirme amacına yönelik bir yaklaşım olarak, kuruluşların müessese veya işletmelerinin bir çoğunun gerçek bir ihtiyaca dayanmadan anonim şirket statüsüne dönüştürülmesi suretiyle teşkilatının ve personel sayısının büyütüldüğü, bu tür şirketlerin üst düzey yönetim kadrosuna zaman zaman, bazı kişilerin özlük haklarının iyileştirilmesine yönelik olarak atama yapıldığı görülmektedir. -KİT lerin kendilerine bağlı işletme ve müesseselerini, genellikle T.Ticaret Kanunu'nun 277 nci maddesinde öngörülen beş kurucu şartını yerine getirmek için, kendi üst düzey yöneticilerinden 4 ünün sermayeye katılımını sağlayarak anonim şirket statüsüne dönüştürdükleri, yöneticilerin şirket sermayesine katılımı suretiyle oluşturulan anonim şirketlerde katılınan sermaye tutarlarının çok düşük olduğu, bu tutarların da kişilerden tüm 279

285 haklarını ana kuruluşa devrettiğine dair taahhütname alınarak kuruluş tarafından ödendiği ve tüm haklarının kuruluş tarafından kullanıldığı, T.Ticaret Kanunu'nda öngörülen beş kurucu şartının gerçek anlamda yerine getirilmediği de tespit edilmiştir. b) Öneriler: -Kamu iktisadi teşebbüsleri, Anayasanın 165 inci maddesinin gereği olarak sermayelerinin yarısından fazlası doğrudan veya dolaylı olarak Devlete ait kamu kurum ve kuruluşları ile ortaklıklarının tümünü kapsayacak şekilde yeniden tanımlanmalı ve kapsama giren kuruluşlar için istisna getirilmemelidir. -Sermayesinin yarısından fazlası tek başına bir KİT e ait olan şirketler 233 sayılı KHK da bağlı ortaklık olarak tanımlanmasına karşın, sermayesinin yarısından fazlası birden fazla KİT e ait olup çalışmalarını tümüyle özel hukuk hükümlerine göre iştirak statüsünde sürdüren şirketlerin hukuki yapısı KİT mevzuatı ile uyumlu hale getirilmelidir sayılı Kanunun getirdiği imkânlar da dikkate alınarak, özelleştirme amacıyla sadece biçimsel anlamda anonim şirketler oluşturulması yerine, zorunluluk olmadıkça birimlerin mevcut durumlarıyla özelleştirilmesine gidilmeli; bu tür şirketlerde teşkilatın, yönetim ve denetim kurullarının gereksiz harcamalara sebebiyet verecek şekilde oluşturulmasından kaçınılmalıdır. 2) Organizasyon ve yönetimle ilgili sorunlar ve öneriler: a) Sorunlar: -KİT lerde norm kadroların belirlenmemiş olması, özellikle 1970 yılında, KİT lerde çalışan idari ve teknik personelin mali haklarının 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu ile ilgilendirilmesinden sonra, hiç bir bilimsel veriye dayanmaksızın personele parasal haklar sağlamaya yönelik olarak yeni birimler oluşturulmasına, kadro ve unvanlar ihdas edilmesine neden olmuştur. Gereksiz birim, kadro ve unvanlar, bir yandan özellikle merkez teşkilatında aşırı istihdama, personel dağılımında dengesizliğe diğer yandan da koordinasyonun aksamasına ve birimler arasında görev ve yetki çatışmalarına yol açmaktadır. -Kuruluşlarından itibaren KİT lerin ekonomik gereklere göre özerk bir tarzda yönetilmeleri gereği üzerinde önemle durulmasına ve bu husus mevzuatta da sürekli olarak yer almasına rağmen, uygulamada KİT yönetimlerine, özellikle ilgili bakanlıklarınca özerklik ilkesiyle bağdaşmayan müdahalelerin yapıla geldiği görülmektedir. Bu durum KİT lerin en önemli yönetim sorunlarından birini oluşturmaktadır. -Mevzuatta yerinden yönetim ilkesine ağırlık verilmiş ve bu bağlamda KİT lerin mal ve hizmet üreten birimleri, tüzel kişiliği haiz müessese ve bağlı ortaklık statüsünde teşkilatlandırılmış olmakla birlikte, ana teşebbüslerin bu kuruluşlar üzerindeki merkeziyetçi uygulamalarının devam ettiği görülmektedir. -Yönetim kurullarının oluşumunda, yasal olarak, gerekli bilgi birikimi ve deneyimin ön planda tutulması gerekmesine karşın, yönetim kurullarına yapılan üye atamalarında zaman zaman bu hususlara yeterince özen gösterilmemektedir. -Üst düzey yöneticilerin atanmalarında ve görev değişikliklerinde objektif kriterlere dayalı performans değerlendirmesine, liyakate önem verilmemesi ve yöneticilerin sık sık değiştirilmesi, kuruluşların misyon, vizyon, amaç, hedef, politika, faaliyet ve projelerin belirlenerek, tehditler, fırsatlar, güçlü ve zayıf yanların ortaya konulması suretiyle yapılacak 280

286 stratejik analizlere dayanılarak yönetilmelerini sağlayacak performans yönetimine geçilmesini zorlaştırmaktadır. b) Öneriler: - KİT lerin mevzuatta öngörüldüğü şekilde tamamen ekonomik gerekler ve çağdaş işletmecilik esaslarına göre çalışmalarını engelleyici müdahalelerden uzak ve özerk bir tarzda yönetilmelerine imkan verilmelidir. -Yerinden yönetim ve yetki devri ilkelerine önem verilmeli, bağlı ortaklık ve müesseselere verilen yetkiler, doğrudan ve dolaylı olarak ana teşebbüsçe kullanılmamalıdır. -Yönetim kurulları ve diğer üst düzey yöneticilerinin atanmalarında, yasal gerekliliklerin yanı sıra bilgi ve deneyime özen gösterilmeli, atama, görevlendirme ve görevden almada objektif ölçütlere göre değerlendirilen performans esas alınmalı, yöneticilerin sık sık değiştirilmesinden kaçınılmalıdır. 3- Denetimle ilgili sorunlar ve öneriler: a) Sorunlar: -KİT lerin, genel bütçeye dahil devlet dairelerinden farklı olarak, iktisadî alanda ticarî esaslara göre yönetilmeleri gereği, bunların denetimlerinin de klâsik malî denetimden farklı olarak, bünyelerine uygun özel bir yöntemle denetlenmelerini zorunlu kılmıştır. Bu amaçla KİT ler, verimlilik, etkinlik ve tutumluluk (VET) ve kârlılık ilkelerine göre çalışmaları sağlanmak üzere, 1938 yılında 3460 sayılı Kanunla kurulan Umumî Heyet (Başbakanın başkanlığında siyasilerden ve bürokratlardan oluşan bu Heyet, 1961 Anayasasının yürürlüğe girmesinden sonra kuvvetler ayrılığı ilkeleri doğrultusunda TBMM KİT Komisyonu adı altında yeniden yapılandırılmıştır) ve Umumî Murakabe Heyetinin (Daha sonra Yüksek Denetleme Kurulu adını almıştır) idarî, malî, hukuki ve teknik yönden sürekli olarak gözetim ve denetimine tabi tutulmuşlardır Anayasasında ise KİT lerin TBMM ce denetleneceği hükmü ayrı bir madde olarak yer almıştır. Ancak, kuruldukları yıllardan itibaren, kamu iktisadi teşebbüsleri ile ilgili olarak yapılan yasal düzenlemelerde, KİT tanımı ve kapsamında birlik sağlanamamıştır. KİT lerin tanımı ve kapsamındaki faklılıklar doğal olarak bunların denetimlerine de yansımıştır. İlk kez 1982 Anayasası nda KİT lerin sadece TBMM nin denetimine tabi olduğunun belirtilmesiyle yetinilmeyerek KİT lerin bir tanımlaması da yapılmıştır. Ayrıca Kamu İktisadi Teşebbüslerinin ve Fonların TBMM ce Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında tarih ve 3346 sayılı Kanunda ve Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında tarih ve 233 sayılı KHK de de KİT tanımlarına yer verilmiştir. Ancak, Anayasada yer alan kamu iktisadi teşebbüsü tanımı ile 3346 sayılı Kanun ve 233 sayılı KHK daki KİT tanımları arasında farklılıklar bulunmaktadır. Bu nedenle 3346 sayılı Kanun gereği TBMM nin denetimine giren bazı kuruluşlar, YDK denetimi dışında kalmıştır. YDK denetimi dışında kalan bu kuruluşların denetimi, KİT Komisyonu nca alınan bir karar üzerine Başbakanlığın görevlendirmesi ile YDK ya verilmek suretiyle, 3346 sayılı Kanun gereği TBMM nin denetimine tabi olan kuruluşların aynı zamanda YDK nın denetimine de tabi olması sağlanmıştır. Sermayesinin yarıdan fazlası kamuya ait olan bazı kuruluşlar (T.C. Merkez Bankası, mahalli idarelerin ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının ödenmiş sermayesinin 281

287 yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar ile bu kurumların ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar) 3346 sayılı Kanun la TBMM KİT Komisyonunun denetimi dışında tutulurken, Atatürk Orman Çiftliği, T.C. Merkez Bankası, Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş. (sonradan kamu payı %50 nin altına düşmüştür) gibi kuruluşlarla, Türkiye İş Bankası A.Ş. (kamu payı 1998 de özelleştirilmiştir), Devlet Sanayi ve İşçi Yatırım Bankası (sonradan Türkiye Kalkınma Bankasına dönüştürülmüştür), İller Bankası Genel Müdürlüğü ile İl Özel İdareleri ve Belediyelerin sermayelerinin yarısından fazlasına tek başına veya birlikte sahip oldukları iktisadi teşebbüsler, 233 sayılı KHK nın kapsamı dışında tutulmuşlardır sayılı Kanuna göre; T.C. Merkez Bankası (Anayasanın 162 nci maddesine göre TBMM Bütçe Plan Komisyonunca denetlenmektedir) ile mahalli idarelerin ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar ile bu kurumların ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar, dışındaki kuruluşların Yüksek Denetleme Kurulu nca hazırlanacak denetim raporları esas alınarak TBMM tarafından denetlenmesi gerekmektedir. 233 sayılı KHK nın kapsamı dışında tutulan kuruluşlardan Atatürk Orman Çiftliği ve T. Kalkınma Bankası kendi özel kanunları ile; İller Bankası ve sermayesinin yarıdan fazlası birden çok kamu kuruluşuna ait olup bağlı ortaklık statüsüne dönüştürülmediği için halen iştirak statüsündeki şirketler ise TBMM KİT Komisyonu nun kararı ve Başbakanlığın görevlendirmesi ile Yüksek Denetleme Kurulunun denetimine tabi tutulmuşlardır. Son olarak tarihinde çıkarılan 4603 sayılı Kanunla T.C. Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası A.Ş. ve Türkiye Emlak Bankası A.Ş., hem KİT statüsünün hem de YDK ve TBMM nin denetimi dışına çıkarılarak, bu kuruluşların denetiminin bağımsız denetim kuruluşlarınca yapılması, denetim sonuçlarının kendi genel kurullarına sunulması esası getirilmişse de; KİT lerin Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesini zorunlu kılan Anayasanın 165 inci maddesi gereği olarak, tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 4684 sayılı Kanunla yeni düzenleme yapılmak suretiyle kamu bankalarının, yeniden TBMM KİT Komisyonu ve YDK nın denetimine tabi olması sağlanmıştır sayılı Kanunun 9 uncu maddesi gereğince, genel kurulları Türk Ticaret Kanununa veya özel kanunlarına göre oluşan şirket ve kurumların bilanço ve netice hesaplarının kabul veya ret edilerek yönetim kurullarının ibra edilmesi veya ibra edilmemesi hususunda TBMM ce herhangi bir karar verilmemekte, bu raporlar sadece genel görüşme konusu yapılmakta, bu nedenle bu kuruluşlarda denetimin etkinliği azalmaktadır. -Özelleştirme programında bulunan kuruluşlar ile müessese ve işletmelerini gerçek bir ihtiyaca dayanmaksızın bağlı ortaklık statüsüne dönüştüren KİT'lerde diğer ortakların paylarının çok düşük olması nedeniyle ana kuruluşun genel kurullarda tek kişi ile temsil edilmesi, bu kuruluşlarda daha önce TBMM'de olan ibra etme veya etmeme yetkisinin sermayeye hakim olan kuruluşa geçmesine neden olmaktadır. -İbra edilmeyen KİT yönetim kurulları hakkında genel hükümlere göre adlî kovuşturma veya işlem yapılması yanında idarî olarak nasıl bir işlem yapılacağı konusu yasalarla düzenlenmemiştir. -Bir ihtisas kuruluşu olan Yüksek Denetleme Kurulunun yıllık denetim raporlarında yer alan, KİT lerin ekonomik gereklere uygun olarak verimlilik, etkinlik ve tutumluluk (VET) 282

288 ve kârlılık ilkelerine göre çalışmalarını sağlamaya yönelik önerilerinden uygulamada yeterince yararlanılmadığı görülmektedir. -Yüksek Denetleme Kurulu raporlarında yer alan ve ilgili bakanlıklarca yerine getirilmesi gereken çeşitli konularla ilgili soruşturma ve inceleme isteklerinin yerine getirilmesi zaman zaman gecikmekte ve gereği gibi sonuçlandırılmamaktadır sayılı KHK da ilgili bakanlıklara verilen gözetim ve denetim yetkisinin, kuruluşların görev ve yetkilerini daraltmayacak ve normal faaliyetlerini aksatmayacak şekilde kullanılması öngörülmüş olmasına karşın, uygulamada, kuruluşların ekonomik gereklere göre çalışmasını engelleyici müdahaleler yapıldığı görülmektedir. -KİT lerin sermayesinin yarısından fazlasına sahip oldukları yurt dışındaki şirketleri yerinde denetlenerek müstakil denetim raporları düzenlenmemektedir. b) Öneriler: -Anayasanın 165 inci maddesinde; sermayesinin yarısından fazlası doğrudan doğruya veya dolaylı olarak devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıkları olarak tanımlanan tüm kuruluş ve ortaklıklar (kamu iktisadi teşebbüsleri) ile il özel idareleri ve belediyelerin sermayelerinin yarısından fazlasına tek başına veya birlikte sahip oldukları iktisadi teşebbüslerin, TBMM nin ve Yüksek Denetleme Kurulunun denetimine tabi olması sağlanarak bu konudaki istisnai uygulamalardan kaçınılmalıdır. -KİT bünyesinde işletme veya müessese olarak faaliyet göstermekte iken, gerçek bir ihtiyaçtan kaynaklanmadığı halde bağlı ortaklık haline getirilen kuruluşların, tekrar eski statülerine dönüştürülmek suretiyle; Türk Ticaret Kanunu ile 233 sayılı KHK'ya uygun düşmeyen yapıları sona erdirilerek denetimleri sonucunda TBMM'ce aklanmaları veya aklanmamalarına karar verilebilmesine imkân sağlanmalıdır. -TBMM tarafından yapılan denetim sonucunda ibra edilmeyen KİT yönetim kurulları hakkında genel hükümlere göre adli kovuşturma veya işlem yapılması yanında idarî olarak yapılması gerekli işlemler konusunda da yasal düzenlemelere gidilmelidir. -Yüksek Denetleme Kurulu raporlarında yer alan ve KİT lerin faaliyetlerini yasal ve ekonomik gerekler, verimlilik, etkinlik, tutumluluk (VET) ve kârlılık ilkelerine uygun bir tarzda sürdürmelerine yönelik önerilerin gereğince değerlendirilmesi konusunda etkin önlemler alınmalıdır. -Yüksek Denetleme Kurulu tarafından yapılan denetimler sonucu düzenlenen raporlarda yer alan ve ilgili bakanlıklarca yapılması istenen soruşturma ve incelemelerin, konuların güncelliği kaybolmadan süratle sonuçlandırılması sağlanmalıdır. -İlgili bakanlıkların KİT ler üzerindeki denetim ve gözetim yetkilerinin, 233 sayılı KHK de öngörüldüğü üzere, bu kuruluşların görev ve yetkilerini daraltmayacak ve normal faaliyetlerini aksatmayacak şekilde kullanılmasına; ayrıca diğer ilgili kuruluşlarca KİT lerin faaliyetlerini sınırlandıran düzenlemeler yapılmasından kaçınılmasına özen gösterilmelidir. 4-İstihdamla ilgili sorunlar ve öneriler : a) Sorunlar -Anayasanın 128 inci maddesinde belirtildiği üzere, memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülmesi gereken, kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevlerde 283

289 yer yer işçi ve yüklenici personeli çalıştırılması sonucu, aynı ve benzer nitelikteki hizmetlerin değişik statülerde çalışan personele gördürülmesi dolayısıyla çalışanlara değişik mali ve sosyal imkanlar sağlanması, personel arasında ayrım yaratmakta ve verimliliği olumsuz yönde etkilemektedir. -Ekonomik gereklere uygun düşmeyen ve kuruluşların yönetimlerince herhangi bilimsel gerekçesi olmadan ve hatta işin gereklerine bile uygun olmayan şekilde sık sık değiştirilen organizasyon yapıları içindeki kadrolara ve unvanlı görevlere terfian yapılan atamalar subjektif değerlendirmelere açık olmaktadır. Liyakat esasına aykırılık teşkil eden bu uygulamaların dışında, kimi kuruluşlarda personelin önemli bir kısmının orta ve alt düzey yönetim kadrolarında toplandığı, üst yönetim kadrolarına atamaların zaman zaman kuruluşların dışından yapıldığı da görülmektedir. -Kuruluşların bir çoğunda bilimsel yöntemlerle hazırlanmış norm kadroların bulunmaması; personel ihtiyacının isabetli bir şekilde tespitini ve işin niteliğine uygun eleman seçimini güçleştirmekte, mevcut kadroların ihtiyaca göre dağılımını da olumsuz yönde etkilemektedir. -İş değerlendirmesine dayalı bir ücret sisteminin olmayışı, personel giderleri ile üretim tutarı arasında sağlıklı bir ilişkinin kurulmasını önlemektedir. KİT lerde çalışan tüm personel için, seyyanen verilen zamlar dışında başkaca bir değerlendirmeye yer verilmemesi ve toplu iş sözleşmelerinde seyyanen yapılan zamların ağırlık kazanması ücret dengesini ve verimliliği olumsuz yönde etkilemektedir li yıllardan itibaren uygulanan ülke ekonomisi içindeki kamu payının azaltılmasına yönelik politikaların bir sonucu olarak, kuruluşların bir kısım tesislerinde ortaya çıkan ihtiyaç fazlası personelin gerekli olan yerlere naklinde karşılaşılan güçlükler ve personel alımına getirilen kısıtlamalar nedeniyle, süreklilik arz eden işlerde geçici işçilerin daimi olarak istihdamı, yine sürekli işlerde ve bürolarda yüklenici vasıtasıyla temin edilen işçilerin çalıştırılması uygulaması yaygınlaştırılmıştır. Çalışma barışı açısından önemli sorunları beraberinde getiren bu uygulama sonucunda hukuki ihtilaflar doğmaktadır. -Özelleştirme kapsam ve programına alınan kuruluşlarda, özelleştirme işlemlerinin uzaması personel üzerinde olumsuz etkiler bırakarak, verimliliğin ve iş disiplininin olumsuz yönde etkilenmesine neden olabilmektedir. Yine özelleştirme kapsam ve programındaki kuruluşlarda personelin mali hakları yanında, atama ve terfilerinin genel uygulama dışında olması bu kuruluşlar açısından sorunları da beraberinde getirmektedir. Bunun yanında ihtiyaç fazlası olarak başka kuruluşlara nakli öngörülen personelin gerek tespitinde, gerekse atamasında ortaya çıkan farklı uygulamalar ve aksaklıklar personeli olumsuz yönde etkilemekte ve zaman zaman mağdur olmalarına neden olmakta, bir başka kuruluşa ataması yapılmak üzere havuza alınan personel açısından ciddi sıkıntılar yaratmaktadır. Bunun yanında havuzdan değişik kuruluşlara atamaları yapılan personel için, yeni atandıkları kuruluşlarda da adaptasyon sorunları yaşanmaktadır. Ayrıca uzun yıllar özelleştirme kapsam ve programında kalan kuruluşlarda ortaya çıkan personel ihtiyacının temininde zorluklar bulunmaktadır. -Çok sık değiştirilen yönetim kademesi, yine yönetim kademelerine vekaleten yapılan atamalar, yönetim performansını düşürmektedir. Müessese ve işletme statülerinin gerçek bir ihtiyaca dayanmaksızın şirket statüsüne dönüştürülmesi ise yeni yönetim organlarının oluşumunu gerektirmekte, bu yapısal değişim de yeni maliyetleri beraberinde getirmektedir. Bu 284

290 şirketlerin yeniden işletme ve benzeri statülere döndürülmeleri ile bu mali yükler tamamen ortadan kaldırılamamaktadır sayılı İş Kanunu nun geçici 6 ıncı maddesi gereğince özel bir kanunla düzenlenmesi öngörülen Kıdem Tazminatı Fonu nun tesis edilmemiş olması, kuruluşların mali yönden sıkıntıya düşmelerinde etkin olmaktadır. b) Öneriler: -KİT lerin tamamına uygulanmak üzere, karlılık ve verimlilik ilkelerine uygun teşvik edici, işgücü planlamasına, liyakat ve eğitime önem veren bir personel rejimi düzenlenerek, Anayasanın 128 inci maddesinde belirtilen asli ve sürekli işlerde işçi, sürekli işlerde geçici ve yüklenici işçisi çalıştırılmaması için gerekli önlemler alınmalıdır. -Kuruluşların modern işletmecilik ilkelerine uygun bir şekilde teşkilatlanmaları sağlanmalı; faaliyet amacına ve ihtiyaca uygun düşmeyen organizasyon ve kadro değişikliklerinden ve kuruluşlarda terfian yapılan atamalarda istisna uygulamalarından kaçınılmalıdır. Kuruluşlarda üst görevlere yapılacak atamalar liyakat esasına göre, öncelikle kuruluş personeli arasından ve asaleten gerçekleştirilmelidir. -KİT'lerde (ve diğer kamu kuruluşlarında) bilimsel esaslara dayalı norm kadroları tespit etmek üzere başlatılmış olan çalışmalar sürdürülerek sonuçlandırılmalı ve uygulamaya konulmalı; faaliyetlerin en uygun sayı ve nitelikte personelle yürütülmesi sağlanmalıdır. -Personel ücret politikası, yapılacak iş değerlemesi sonuçlarına göre belirlenmeli, özellikle aynı ya da benzer işi yapan personel arasındaki ücret farklılıkları giderilerek dengeli ve teşvik edici bir ücret sistemi oluşturulmalı; toplu iş sözleşmelerinde, ücret artışlarının seyyanen yapılan zamlarla belirlenmesi yerine, üretim ve verimlilikle ilgilendirilmek suretiyle yapılması yönünde gerekli düzenlemelere gidilmelidir. -Personel alımına yönelik kısıtlamalar özellikle üretim hattında çalışan kalifiye personel ihtiyacını karşılamaya imkan verecek şekilde düzenlenmeli, süreklilik gösteren işlerde (yardımcı hizmetler hariç) geçici işçi ve yüklenici vasıtasıyla temin edilen işçilerin çalıştırılması uygulamasına son verilmelidir. -Özelleştirme kapsam ve programına alınacak kuruluşların makul bir zaman diliminde özelleştirilebilir nitelikte olmasına özen gösterilmelidir. Yine yıllardır özelleştirilemeyen veya özelleştirme imkanı olmayan kuruluşların özelleştirme programından çıkarılması suretiyle, özelleştirmenin gerçekleştirilmemesinden dolayı oluşan belirsizliklerin personel üzerindeki olumsuz etkisinin ortadan kaldırılması yanında, özelleştirme kapsam ve programındaki kuruluşların personel atama, terfi ve diğer özlük hakları konusunda getirilen ayrıcalıklar kaldırılarak, genel uygulama içinde tutulmalıdır. -Yönetici kadrolarında istikrar sağlanmalı, üretim verimliliğine olumsuz etkisi olan nitelikli personel açığı kapatılmalıdır sayılı İş Kanunu nun geçici 6 ncı maddesinde; özel bir kanunla düzenlenmesi öngörülen Kıdem Tazminatı Fonu nun kurulması sağlanmalıdır. 5-Mali durumla ilgili sorunlar ve öneriler : a) Sorunlar : -Son beş yılda KİT lerin kullandığı kaynaklar içinde öz kaynakların payı artmış, yabancı kaynaklara sirayet eden zararların tutarı da düşmüştür. Bu olumlu gelişmeye, KİT ürünlerinde yapılan fiyat ayarlamaları ve sermaye ödemeleri finansman açısından olumlu katkı 285

291 sağlamış olmasına karşılık, bazı KİT lerin finansman sorunlarının giderilmesi ve mali durumlarının düzeltilmesi yönünde kalıcı bir çözüm getirilememiştir. Destekleme alımı yapmakla görevlendirilen KİT lerin ihtiyaç duydukları finansman daha önce avans olarak ödenmekte iken, 2005 yılından itibaren Hazine Müsteşarlığı bütçesine bu amaçla konulan ödeneklerden karşılanmaya başlanmış, bu durum bazı KİT lerin mali durumlarında bir iyileşme sağlamıştır. Ayrıca, enflasyon düzeltme işlemlerinden kaynaklanan sermaye düzeltmesi olumlu farkları genelde KİT lerin bilanço ve mali tablolarının görünümünü de etkilemiş, artan dönem kârları bazı sektörlerde öz kaynak birikimine katkı sağlamış, dolayısıyla yabancı kaynaklara sirayet eden zarar tutarı son yıllarda azalmıştır. Destekleme faaliyetlerinden doğan Hazineden alacakların tam olarak ödenmemesi sonucu kuruluşların mali yapısındaki olumsuzluklar devam etmiştir. Son yıllarda alınan tüm tedbirlere rağmen yine de bazı KİT lerin kronikleşmiş mali yapılarından dolayı ve KİT lere tahsis edilen sermayenin, verilen görevlere göre yetersiz kalması ve taahhüt edilen sermayenin de zamanında ödenmemesi nedenleriyle, bazı KİT lerdeki mali darboğazlar devam etmektedir. -KİT lerin alacaklarının tahsilindeki gecikmeler ve takiplerde yeterli etkinliğin sağlanamaması, finansman yükünün artmasının başka bir nedenini teşkil etmektedir. - KİT lerde ekonomik gereklere uygun bir stok politikasının geliştirilmemiş olmasının yanı sıra, bazı kuruluşlarda zaten kıt olan kaynakların bazı kuruluşlarda hareket görmeyen stoklara bağlanması, stoka yönelik üretim yapılması finansman yükünü arttırmakta, dolayısıyla mali yapının bozulmasına neden olmaktadır. -Son yıllarda KİT lerdeki aşırı istihdamdan ziyade, işçilere ödenen ücret ve artan emekli sayısına bağlı olarak kıdem tazminatı ödemeleri KİT lerin mali durumlarını zorlamakta, üretim ve işletme faaliyetlerinde kullanılan yabancı kaynakların mali yükü de ayrıca kuruluşların mali durumunu olumsuz yönde etkilemektedir. Bunların yanında, nitelikli personel yetersizliği nedeniyle işletme verimliliğinin düşmesi de kaynak yaratılması imkanlarını önemli ölçüde sınırlandırmaktadır. b) Öneriler : -Kuruluşların ödenmemiş sermayeleri gecikmeden ödenmelidir. -Alacaklarının zamanında tahsil edilmesi sağlanmalı ve yüksek maliyetli stok birikimlerinin önlenmesi hususlarında etkin tedbirler uygulamaya konulmalıdır. 6- İşletme çalışmalarıyla ilgili sorunlar ve öneriler: a) Alımlar ve stoklarla ilgili sorunlar ve öneriler : aa) Sorunlar : -Özellikle destekleme alımı görevi verilmiş kuruluşlarda destekleme alımlarına konu malın yurtiçi ve yurtdışı talepleri ve ihraç şartları dikkate alınarak alım programları hazırlanmaması ve malın kalitesini yükselme için ıslah çalışmaları yapılmaması nedeniyle varlıklar içerisinde stokların payının arttığı ve bu stokların değerlendirilememesinden dolayı bozulma ve çürümeye maruz kaldığı görülmektedir sayılı Kamu İhale Kanununda, alımlarda esas yöntem olarak açık ihale yolunun belirlenmesine rağmen, zaman zaman istisna hükümlerinin geniş tutulması ve limitleri 286

292 aşmamak için ihtiyaçların bölünerek karşılanması yoluna gidilmesi, toplu alım avantajının ortadan kalkmasına ve yeterli rekabet ortamının sağlanamaması nedeniyle alım maliyetlerinin yükselmesine neden olmaktadır. ab) Öneriler : -Destekleme görevi verilen kuruluşlarda ihtiyaçtan fazla stok bulundurulduğu durumlarda, bu stokların bozulma veya çürüme nedeniyle ekonomik değerini kaybetmemesi için destekleme alımlarına konu malın yurtiçi ve yurtdışı talepleri ve ihraç şartları dikkate alınarak alım programları hazırlanmalı ve malın kalitesini yükseltmek için ıslah çalışmaları yapılmalıdır sayılı Kamu İhale Kanununda alımlar için belirlenen esas yöntemin açık ihale usulü olduğu dikkate alınarak; zorunlu olmadıkça istisna hükümlerine göre alım yapılmaması, limitleri aşmamak için alımların bölünerek doğrudan alım veya pazarlık usulüne göre yapılması yerine, gerçek rekabet sağlanacak şekilde alımların açık ihale usulü ile yapılmasına özen gösterilmelidir. b) Üretimle ilgili sorunlar ve öneriler: ba) Sorunlar: -İthal ikamesi politikası çerçevesinde kurulan ve diğer ülkeler karşısında mukayeseli üstünlüğü olmayan ürünleri üreten bazı KİT ler, 1980 li yıllardan sonra dışa açılan ekonomide ithal ürünlerle kalite ve fiyat yönünden rekabet edememiştir. Kuruluş aşamasında yapılan fizibilite hataları, kuruluş yeri tercihlerinin ekonomik gereklere uygun olmaması, yatırım kararı ve teknoloji transferlerinde yapılan yanlışlıklar ile yatırım süresinin çok uzaması gibi etkenler de rekabet gücü zayıf tesislerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. - Özelleştirme kapsam ve programına alınan KİT lerde, özelleştirme sürecinin uzaması nedeniyle ortaya çıkan yetişmiş personel kaybı, işi benimseme isteksizliği, kısa sürede getiri sağlayacak küçük idame yatırımlarının yeterince yapılamaması vb. sorunlar kapasite kullanımından, ürünün kalitesine kadar üretimin her aşamasını olumsuz yönde etkilemiş ve işletmecilik sorunlarına çözüm getirilmesi giderek daha da güçleşmiştir. - Sanayide kullanılan elektrik enerjisi ve doğal gazın fiyatı OECD ülkeleri arasında en pahalı olanlardan birisi Türkiye dir. Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre, 2001 yılında ülkemizdeki yıllık ortalama elektrik enerjisi fiyatı (7,9 cent/kwh), OECD ortalamasının (6,2 cent/kwh) üzerinde gerçekleşmiş ve bu durum 2002 (9,4 cent/kwh) ve 2003 (8,6 cent/kwh) yıllarında ve 2004 yılının ilk altı ayında da (yaklaşık 8,9 cent/kwh) devam etmiştir yılından itibaren uygulanan elektrik enerjisi ve doğalgazın yurt içi fiyatlarında önemli artış yapılmaması politikası sonucunda sanayideki elektrik enerjisi maliyetlerinde başlayan rahatlama eğilimi 2004 ve 2005 yıllarında da devam etmiş, ancak 2006 yılından itibaren elektrik tarifelerinin girdi fiyatlarına bağlı olarak yükselmesi gündeme gelmiştir. -Çevre konusunun yeterince önemsenmediği yıllarda faaliyete geçen kuruluşların çevre kirliliğini önleyici tesislerinin olmaması, daha sonra yapılan arıtma tesislerinin bazılarının yetersiz olması veya kirlilik yükünün değişmesi gibi nedenlerle atık su ve baca gazlarıyla çevreyi kirletmektedirler. bb) Öneriler: 287

293 -Özellikle gümrük birliği sonrasında daha da gelişen serbest piyasa koşullarında rekabet imkanı bulunmayan, kârlı ve verimli çalışmayan, eski teknolojili, üretim ve pazarlama sorunları olan, sosyal ve ekonomik etkinliğini yitirmiş işletmeler kısa zamanda özelleştirilmeli veya tasfiye edilmelidir. -Özelleştirme kapsam ve programına alınan KİT lerin en kısa sürede özelleştirilmesi sağlanarak özelleştirme çalışmalarının uzaması nedeniyle sorunların ağırlaşmasına yol açılmamalı, özelleştirme işlemlerinin genellikle uzadığı dikkate alınarak, ürünün kalite ve maliyetini olumlu yönde etkileyerek kısa sürede geri dönecek idame yatırımlarının gerçekleştirilmesine çalışılmalıdır. -Kamu işletmesi olarak faaliyetlerini sürdürmesinde yarar görülen ve yatırım yapılması durumunda pazarda rekabet etme şansı bulunan kuruluşlara ait tesisler, bir an önce ve bir program dahilinde modernizasyona tabi tutulmalı, teknolojik iyileştirmeleri yapılmalı, araştırma ve geliştirme çalışmaları için daha fazla kaynak ayrılmalı, tüketici tercihlerine uygun ürünlerin rekabet edebilir kalite ve maliyetle üretilmesi olanakları araştırılmalı, verimliliği artırıcı çalışmalara ağırlık verilerek iç ve dış pazarlarda rekabet edebilir bir yapıya kavuşturulmalıdır. -Elektrik enerjisi ihtiyacının zamanında, daha güvenilir ve daha ekonomik bir şekilde karşılanabilmesi için; projesi hazır olan santraller yatırım programına alınmalı, orta ve uzun dönem üretim planlamasında yerli kaynaklara dayalı projeler üzerinde önemle durulmalı, mevcut santrallerde üretim artışını amaçlayan rehabilitasyon çalışmaları hızlandırılmalı, santrallere yeterli miktar ve kalitede kömür verilmeli, santrallerde çevre sorunlarını önleyici yatırımlar yapılmalı, yatırımlar için daha fazla kaynak ayrılmalı, şebeke kayıpları asgariye indirilmeli, enerji tarifelerinde meydana gelebilecek artışların ekonomi üzerindeki etkilerinin asgari düzeyde tutulması için gerekli tedbirler alınmalıdır. c) Mali kuruluşlarla ilgili sorunlar ve öneriler: ca) Sorunlar: sayılı Kanun un yürürlüğe girmesiyle başlatılan yeniden yapılanma sürecinde; kamu bankalarının özel sektör anlayışıyla hizmet vermesi hedeflenerek, finansal ve organizasyonel olarak yapılandırılmaları hususu, iki ana esas konu halinde uygulamaya konulmuştur. Organizasyonel açıdan başlatılan yeniden yapılandırma çalışmaları çerçevesinde, kamu bankalarındaki şube ve personel sayılarının azaltılması yönündeki çalışmalar bitirilmiş; belirlenen makro stratejiler çerçevesinde bankaların organizasyon yapıları sürekli değişikliğe uğramış, bazen de tekrar geriye dönüş şeklinde düzenlemelere rastlanmıştır. -Kamu bankalarının finansal yapılandırılmaları çerçevesinde, kısa vadeli borçların tasfiye edilmesi, kısa vadeli faizlerin piyasa düzeyine çekilmesi ve görev zararlarının tasfiye edilerek bilançolarının şeffaflaştırılması amaçlanmış; bankaların haksız rekabet yaratan kamu yük ve ayrıcalıklarından arındırılması öngörülmüştür. Ancak, Hazine Müsteşarlığı tarafından 2006/81 nolu basın duyurusunda; kamu bankalarının yeniden yapılandırılmaları ve kamu kesiminin bu bankalarla olan yükümlülük ve ayrıcalık ilişkisinin aşamalı bir şekilde kaldırılmasına yönelik olarak, 5018 sayılı Kanun ekinde yer alan kuruluşlardan 1 sayılı cetvelde olan kuruluşların kaynaklarını T.C. Merkez Bankası nda tutacakları, Kanun ekinde yer almayan yerel yönetimler ile Kamu İktisadi 288

294 Teşebbüsleri ve bağlı ortaklıklarının kaynaklarının da kamu bankaları yerine herhangi bir bankada tutabilecekleri belirtilmiştir. Diğer yandan, özel görev hesaplarının tasfiyesi için kamu bankalarına verilen DİBS ler, bankaların aktifinde önemli bir yer tutmuş; kaynakların menkul değerler hesaplarında bloke edilmesine neden olmuştur. Ayrıca, bankaların ana sözleşme değişiklikleri ile ticari banka hüviyetine kavuşturulması nedeniyle tarıma finansal destek sağlamak veya esnaf-sanatkar ve KOBİ lere kredi vermek gibi tarihi fonksiyonlarının kaldırılmasıyla, ilgili sektörlere fonlanan kredileri zamanla azalmıştır. Öneriler : -Kamu bankalarındaki organizasyonun sık sık değiştirilmesi sağlıklı ve istikrarlı bir yönetim yapısının oluşumuna olanak vermediğinden, organizasyon yapılarının kalıcı bir şekilde belirlenmesine çalışılmalıdır. -Gerek kamu bankalarının tarihi işlevi olan (tarımsal işletmelerin, esnaf-sanatkar ve KOBİ lerin kredilendirilmesi) alanlardaki kişi ve kuruluşların kredilendirilmesi, gerekse 4603 sayılı Kanun la kazandırılan ticari banka doğrultusundaki faaliyetlerinin kredilendirilmesi suretiyle, kârlılık kredilerden ve bankacılık hizmetlerinden elde edilecek gelirlere dayandırılmalıdır. -Takipteki alacakların tahsili yönündeki çabalara devam edilmelidir. d) Pazarlama ile ilgili sorunlar ve öneriler: da) Sorunlar: -Bazı KİT ürünlerinin kalitesini iyileştirici çalışmaların yetersizliği ve bu konuda yeterli önlem alınmaması, öte yandan pazarlanan mal ve hizmetlerin alıcıların taleplerindeki değişmelere zamanında ve yeterince uygunluk gösterememesi, KİT satışlarının azalmasına, bu nedenle özel sektörle rekabet edememesine ve pazar payının küçülmesine neden olmaktadır. -Serbest ekonomiye geçiş ve Avrupa Birliği ne adaylık kapsamında çıkartılan Avrupa Birliği uyum yasaları ile birlikte tekellerin ve ithalat rejiminde yapılan düzenlemelerle ithalattaki bazı sınırlandırılmalarının kaldırılması, KİT leri yeni rekabet koşulları ile karşı karşıya bırakmıştır. Bu rekabet koşullarına hazır olmayan bazı KİT ler, ithal ve yeni teknoloji ile üretilmiş olan yeni mamuller karşısında pazarlama darboğazları ile karşı karşıya kalmıştır. db) Öneriler: -Pazarlama faaliyetlerine gereken önem verilerek, ürün ve hizmet kalitesi iyileştirilmeli, pazarlama birimleri nitelikli personel ile takviye edilmeli, iç ve dış pazarlardaki pazar payı artırılmalı, yeni pazar bulma ve alıcı taleplerine uygun ürün çeşitlendirme stratejileri geliştirilmelidir. -Maliyetleri düşürücü önlemlerin alınmasının yanı sıra, pazarlardaki gelişmeler yakından izlenerek satış fiyatı ve şartlarına esneklik kazandıracak önlemlere başvurulmalıdır. -Serbest ekonomiye geçiş ve Avrupa Birliği uyum yasaları gereği olarak yapılan düzenlemeler ile ithalattaki bazı sınırlamaların kaldırılması dikkate alınarak, ihracatı özendirici önlemlerin alınmasının yanı sıra, sınır-kıyı ticareti ile ülkeye giren damping fiyatlı, kalite ve standart yönünden haksız rekabet yaratan mallar kontrol altına alınmalıdır. 289

295 7)Yatırımlarla ilgili sorunlar ve öneriler: a) Sorunlar: -İstihdam ve makroekonomik büyüme modelinde değişiklikler sonucu özel sektör yatırımlarının ekonomide dominant bir karakter kazanmasına yol açılmış, ancak mevcut kapasitelerinin kullanım oranını arttırarak tüketimi karşılayan özel sektörü yeni yatırımlara yönlendirecek büyüklükte toplam harcamaların artmaması, (marjinal talep artışı) uygun nitelikte yeterli sermaye bulunamaması ve fiyat maliyet marjlarının daralıp, kâr marjı/faiz oranı dengesinin şirketlerin ekonomik rantalibilitesini olumsuz etkilemesi sonucu özel sektör yoluyla mevcut işsizlik oranının büyük ölçekte azaltılamayacağı ortaya çıkmıştır. -Öncelikle tarım, ticaret, imalat, madencilik ve mali sektördeki entegre ve büyük ölçekteki istihdam sağlayan yatırımlar ile hem bir çok sektöre girdi sağlayıp, birçok sektörden girdi alarak ekonomiyi harekete geçiren KİT lerin yatırım ödeneklerinin kısıtlanması ve bazı sabit kıymetlerinin ve tesislerinin özel sektöre devri veya kiralanması; mevcut istihdamın giderek daralmasına ve ekonomiye katkıda bulunanlar yerine genç emeklilere veya gizli işsizlere dönüşen bir sosyal yapıya geçilmesine yol açmıştır. Diğer bir deyişle otonom yatırımlarla talep yaratılmadan özel sektörün talebe bağlı yatırımlarının her imkan sağlansa bile harekete geçmeyeceği hususu üzerinde bir strateji geliştirilmemiştir. -Bölgesel gelişmişlik farkını azaltmada en önemli unsur olan KİT yatırımlarında, azaltılan yatırım ödenekleri sonucu bu fonksiyonunda eskisi gibi işlemesi önlenmiş hatta bazı yerlerde tesislerin üretimi bile dururken, bazı yerlerde eski teknolojileriyle ayakta kalmaya devam etmişlerdir. -KİT yatırımlarının ekonomide; çarpan etkisi, istihdam etkisi, bölgesel gelişmişlik farkını azaltma etkisi vb. çok önemli bir rolü bulunmasına rağmen, KİT yatırımlarının genellikle uzun yıllarda gerçekleşebilmesi, yatırım harcamalarının yatırım süresinin uzaması neticesi devamlı yükselmesi, tesislerin devreye alınmasında kimi zaman teknolojik değişimler neticesi bu yatırımların düşük verimlilikte kalması veya piyasa şartlarının değişerek yatırım sonrası mevcut üretime yeterli talep bulunamayışı diğer deyişle yatırımların fayda/masraf oranlarının projelerinde belirtilen hedeflerin gerisinde kalması ve bazı KİT yatırımlarında bazı ekonomik olmayan kararların alınması yatırım hedeflerinin etkin olarak yerine getirilmesini engellemiştir. b) Öneriler: -Milli ekonomi içinde ağırlık kazanan özel sektör yatırımlarına yönelik kalkınma stratejilerinin uygulanabilir hale getirilebilmesi için öncelikle kamu ve KİT otonom yatırımlarının devreye alınması, artan yatırım harcamalarının (marjinal talep artışı) özel sektör yatırım taleplerini arttıracağı dikkate alınarak, özel sektör yatırım alt yapısına ait imkanların (uygun sermaye, dış kaynak temini, yatırım faizleri, mevzuat, teşvik vb.) genişletilmesi yönünde tedbirler alınmalıdır. -KİT lerde kısa vadede bitirilmesi muhtemel veya uygulanmasında önemli aşama kaydedilmiş, dış kredisi sağlanmış ve eş zamanlı olarak yürütülmesi önem taşıyan yatırımların zamanında bitirilmesine çalışılmalı, sektörler arası ve sektör içi input output (girdi çıktı) katsayıları göz ününde tutularak makro denge sağlanmaya çalışılmalı ve uzun vadede stratejik kalkınma planı için KİT lerde ön hazırlıklar tamamlanmalıdır. 290

296 -Bölgesel gelişmişlik farkını azaltan ve yörede istihdam yaratıp işsiz nüfusun büyük şehirlere göçmesine engel olan KİT ve diğer kamu yatırımlarına gereken ağırlık verilip, öncelikle piyasa koşullarında rekabet edebilecek mevcut tesislerin teknolojik rehabilitasyon yatırımlarına hazırlanacak Kalkınma Planı çerçevesinde başlanılmalıdır. -KİT lerde değişen istihdam ve makroekonomik büyüme model ve stratejileri göz önünde tutularak gerçekleştirilecek yeni yatırımlarda, istihdam yaratma etkisi yanında Dünya piyasasında rekabet edebilir bir fiyat ve tarife bazındaki taleple arz arasındaki denge aranmalı, diğer bir deyişle piyasada rekabet edilmesi mümkün olan bir fiyat düzeyinde yeni kapasiteler yaratılmalı ve yapılacak yatırımlarda ekonomik kriterler dışındaki kararların etkisi azaltılmalıdır. 8) Özelleştirme ile ilgili sorunlar ve öneriler: a) Sorunlar : -Özelleştirme faaliyetlerinin başlangıcından itibaren 2006 yılı sonuna kadar özelleştirme kapsam ve programına alınan şirketlerdeki kamu payları büyük oranda özelleştirilmiştir. Ancak uzun süredir özelleştirme programında olan Sümer Holding A.Ş., Türk Hava Yolları A.O., Türkiye Denizcilik İşletmeleri A.Ş., gibi kuruluşların özelleştirilmeleri tamamlanamamıştır. Özelleştirme programında bulunan kuruluşların, özelleştirilme işlemlerinin uzun zaman alması, işletme faaliyetlerinin belirsizlik içinde yürütülmesine, kuruluşların gereksinim duyduğu teknolojik yatırımların yapılamamasına, kalifiye personelin azalmasına ve mevcut personelin de çalışma verimi ve motivasyonunun düşmesine neden olmakta, bu da yönetimin etkinliğini olumsuz yönde etkilemektedir. -Özelleştirme programında bulunan kuruluşlardan bazıları alınan ÖYK kararlarıyla eski statülerine geri döndürülmektedir sayılı Kanunun amacının ekonomide verimlilik artışı ve kamu giderlerinde azalma sağlamak için özelleştirilmelerine ilişkin esasları düzenlemek, olduğu göz önüne alındığında, yıllarca özelleştirme programında kaldıktan ve hatta bir kısım işletmeleri satıldıktan sonra özelleştirme programından çıkartılarak tekrar eski statüsüne iade edilmesi, 4046 sayılı Kanun un amaç ve ilkeleriyle bağdaşmayıp, özelleştirme fonu kaynaklarının verimsiz kullanımına neden olmaktadır. b) Öneriler : -Özelleştirmeden beklenen amaçların gerçekleşmesi, özelleştirme uygulamaları sonucunda ekonomide etkinliğin arttırılması, istihdama ve üretime olan katkının artarak devamının sağlanması ve özelleştirme programındaki kuruluşların yeniden değerlendirilerek ; kısa sürede özelleştirilmesi mümkün görülmeyenler ile mali yapılarının düzeltilmesi olanaksız olanlar programdan çıkartılmalı ve/veya tasfiye edilmelidir. - Özelleştirilecek kuruluşlar öncelikle özelleştirme kapsamına alınmalı, bu süreçte mali ve hukuki yönlerden gereken inceleme ve değerlendirmeler yapılmalı, yapılacak bu inceleme ve değerlendirme neticesinde özelleştirmeden beklenen makro hedeflere ulaşılacağının öngörülmesi halinde özelleştirme programına alınmak suretiyle, kuruluşların kapsam ve programda iken alınan ÖYK kararları ile kapsam ve programdan çıkartılarak tekrar eski statüsüne iade edilmesi sonucunda meydana gelen özelleştirme fonu kaynaklarının verimsiz kullanılması önlenmelidir. 291

297 D-İŞTİRAKLERLE İLGİLİ SORUNLAR VE ÖNERİLER a)sorunlar : yılı sonu itibariyle tasfiye halindeki kuruluşlar hariç 59 iştirakteki KİT, bağlı ortaklık ve sosyal güvenlik kuruluşlarının payı %15'in altında bulunmaktadır. Bu durum 233 sayılı KHK hükümlerine aykırılık oluşturması yanında iştirakçi kuruluşların, bu şirketlerin yönetiminde temsil edilmelerini önlediğinden kamu menfaatlerinin korunmasını da güçleştirmektedir. -Haklarında uzun zamandır (Örneğin; Türk Civa İşletmeleri A.Ş. nin 28 yıldır, T.Krom İşletmeleri A.Ş. nin 46 yıldır, Metek Metal Teknoloji A.Ş. nin 14 yıldır) hiçbir belge ve bilgiye ulaşılamayan iştiraklerin mevcut şartlar altında tasfiyeleri imkansız hale gelmiştir. -Yıl sonu itibariyle denetim kapsamındakiler dahil 24 adet iştirakte birden fazla KİT veya bağlı ortaklığın iştirak payı bulunmaktadır. Oysa 233 sayılı KHK nın 27/ 3 maddesinde aynı iştirake birden fazla teşebbüs veya bağlı ortaklığın katılamayacağı, hükmü yer almıştır. Bu nedenle aynı iştirake birden fazla kamu kuruluşunun iştirak etmesi bu kuruluşların paylarının yeterince temsil edilmesini engellemektedir Sayılı KHK nın geçici 2 nci maddesinde iştirak paylarının devir ve tasfiyesi konusunda, yine geçici 3 üncü maddesinde iştirak paylarının toplanması konusunda getirilen hükümlere rağmen teşebbüs ve bağlı ortaklıkların faaliyet alanı dışında kalan ve piyasa şartları içinde elden çıkarılması mümkün olan iştirakler yeterince elden çıkarılamamıştır. -Birden fazla KİT, bağlı ortaklık (veya sosyal güvenlik kuruluşunun) iştiraki sonucu kamu payı %50'nin üzerine çıkan şirketlerde yönetim ve ekonomik işletmecilik açısından nasıl bir yol izleneceği açıklığa kavuşturulamamıştır. b)öneriler : -Kamu payı oranına bakılmaksızın devamında kamu yararı bulunmayan veya ilgili teşebbüs yada bağlı ortaklığın faaliyet alanı ile ilgisi bulunmayan veya temettü açısından da faydası bulunmayan iştirak payları elden çıkarılmalı veya faaliyet alanı ile ilgili kuruluşlara devredilmelidir. -Birden fazla KİT veya bağlı ortaklığın sermaye payı bulunan, ancak kamu payı toplamı %50 nin altında olan iştirak payları, yasaya uygun hale getirilmelidir. -Birden fazla sayıda KİT'in iştiraki sonucu sermayelerindeki kamu payı %50 oranının üstünde olan kuruluşların hukuki statüsünü düzenleyen 233 sayılı KHK ile bunların özelleştirilmelerini düzenleyen 4046 sayılı Kanun hükümleri dışında faaliyet gösteren şirketlerin hukuki statülerinin Anayasanın 165 inci maddesindeki genel ilke paralelinde yeniden belirlenmelidir. -Haklarında hiçbir bilgi ve belgeye ulaşılamayan ve mevcut şartlar altında tasfiyeleri gerçekleştirilemeyen iştiraklerin tüzel kişiliklerinin sona erdirilmesi için yasal düzenleme yapılmalıdır. 292