KAMU İŞLETMELERİ 2011 YILI GENEL RAPORU

Transkript

1 ISSN : T.C. SAYIŞTAY BAŞ KAMU İŞLETMELERİ 2011 YILI GENEL RAPORU KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ DİĞER KURULUŞLAR İŞTİRAKLER

2 ISBN : **-* ISSN : Bu rapor; tarih ve 6085 sayılı Kanun un 43 üncü maddesi gereğince düzenlenmiş, Sayıştay Rapor Değerleme Kurulu nun tarih ve 44/1 sayılı kararıyla kabul edilmiştir.

3 SUNUŞ 6085 sayılı Sayıştay Kanunu nun 43 üncü maddesi gereğince kamuoyuna duyurulmak amacıyla hazırlanan Kamu İşletmeleri Genel Raporu, Sayıştay ca denetlenen tüm kamu işletmelerinin yıllık faaliyet sonuçlarından hareketle toplu bir bakış ve değerlendirmeyi yansıtmaktadır. Rapor bu haliyle hem ileriye dönük kamu politikalarının belirlenmesinde, hem bilimsel ve akademik araştırmalarda ilgililer açısından önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır. Genel Rapor, Kamu İşletmelerinin yıllık denetim raporlarından farklı olarak, TBMM veya diğer merciler tarafından görüşme konusu olmayıp, yalnızca kamuoyunun bilgisine sunulan bir rapordur. Raporda yıllarını kapsayan beş yıllık sürece ilişkin kıyaslamalı tablolar, değerlendirme ve analizler yer almaktadır. Raporun; kamu idarelerinin etkin, verimli, ekonomik ve hukuka uygun biçimde faaliyet göstermesi, kamu kaynaklarının öngörülen amaç, hedef, kanunlar ve diğer hukuki düzenlemelere uygun olarak elde edilmesi, saklanması ve kullanılması konusunda yararlı olacağını ümit ediyorum. Doç. Dr. Recai AKYEL Sayıştay Başkanı

4 Genel Rapor Sayıştay İÇİNDEKİLER Sayfa GİRİŞ... - RAPORDA YER ALAN KISALTMALAR... - I. KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ A- KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİNİN TANIMI, KURULUŞ NEDENLERİ, TARİHÇESİ, HUKUKİ YAPISI VE DENETİM ŞEKLİ 1 1-Kamu iktisadi teşebbüsü kavramı ve kapsamı Kamu iktisadi teşebbüslerinin kuruluş nedenleri Kamu iktisadi teşebbüslerinin tarihçesi Kamu iktisadi teşebbüslerinin hukuki yapısı Kamu iktisadi teşebbüslerinin denetimi B- KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİNİN TÜRKİYE EKONOMİSİ İÇİNDEKİ YERİ 1-Ekonomik gelişmeler ve politikalar a)dünya ekonomisindeki gelişmeler b)türkiye ekonomisindeki gelişmeler Kamu iktisadi teşebbüslerine ilişkin hedef ve politikalar Kamu iktisadi teşebbüslerinin Türkiye ekonomisi içindeki yeri a)istihdam yönünden b)üretim yönünden ba)mal ve hizmet üretimi yönünden bb)mali kuruluşlar yönünden c)yatırımlar yönünden d)hazine ile ilişkiler yönünden e)gayri safi yurt içi hasılaya katkı yönünden C- İSTİHDAM 1-İstihdamla ilgili hedef ve politikalar Personel istihdamı şekilleri, ilgili mevzuat ve gelişmeler Personel sayıları ve personele yapılan harcamalar Statülerine göre personel sayıları ve personel harcamaları Personelle ilgili sosyal konular D- MALİ DURUM VE FİNANSMAN 1-Genel mali durum Sektörler itibarıyla mali durum Finansman programı ve gerçekleşmesi E- İŞLETME ÇALIŞMALARI 1-Alımlar Üretim a)işletmeci kuruluşlar b)mali kuruluşlar Satışlar Stoklar İşletme sonuçları F- YATIRIMLAR 1-Genel durum Yatırımların sektörel dağılımı

5 Genel Rapor Sayıştay G- ÖZELLEŞTİRME ÇALIŞMALARI 1-Özelleştirme politikaları Mevzuat Özelleştirme uygulamaları II. DİĞER KURULUŞLAR A- DİĞER KURULUŞLARIN HUKUKİ YAPISI VE DENETİM ŞEKLİ 173 B- DİĞER KURULUŞLARIN TÜRKİYE EKONOMİSİ İÇİNDEKİ YERİ 173 C- İSTİHDAM 1-Personel statüsü, personel sayısı ve personele yapılan harcamalar Personelle ilgili sosyal konular D- MALİ DURUM VE FİNANSMAN 1-Genel mali durum Sektörler itibarıyla mali durum Finansman programı ve gerçekleşmesi E- İŞLETME ÇALIŞMALARI 1-Alımlar Üretim a)işletmeci kuruluşlar b)mali kuruluşlar Satışlar Stoklar İşletme sonuçları F- YATIRIMLAR 227 III. İŞTİRAKLER A- İŞTİRAK TANIMI, İŞTİRAK NEDENLERİ, HUKUKİ YAPI VE DENETİM ŞEKLİ İştirak tanımı, iştirak nedenleri, hukuki yapı İştiraklerin denetimi B- İŞTİRAK UYGULAMALARI 231 IV. DENETLENEN KURULUŞLARIN GENEL VE ORTAK SORUNLARI İLE ÖNERİLER 1-İstihdamla ilgili sorunlar ve öneriler Mali durumla ilgili sorunlar ve öneriler İşletme çalışmalarıyla ilgili sorunlar ve öneriler a)alımlarla ilgili sorunlar ve öneriler b)mali kuruluşlarla ilgili sorunlar ve öneriler Yatırımlarla ilgili sorunlar ve öneriler Özelleştirme ile ilgili sorunlar ve öneriler İştiraklerle ilgili sorunlar ve öneriler 237 EKLER

6 Genel Rapor Sayıştay GİRİŞ Cumhuriyetin ilanından sonra özel sektör ağırlıklı ekonomik politikalar benimsenmiş olmakla birlikte, Osmanlı İmparatorluğu ndan devralınan kuruluşları işletmek üzere bazı düzenlemeler yapılmış, yeni teşebbüsler kurulmaya devam edilmiştir li yılların sonunda ortaya çıkan Dünya krizi, 1930 lu yıllarda devlet işletmelerinin önemini bir kat daha artırmış, devletçilik politikalarının ön plana çıkarılmasında etkili olmuştur. Diğer ülkelerde olduğu gibi Türkiye de de sosyal ve özellikle ekonomik nedenlerle ihtiyaç duyulan devlete ait kuruluşların genel ekonomi içindeki önem ve ağırlığı 2000 li yıllara kadar devam etmiştir. Ekonomik ve siyasi sistemi ne olursa olsun, her ülkede az veya çok sayıda yer alan bu kuruluşlar, ülkemizde esas itibarıyla iktisadi alanda ticari faaliyette bulunmak üzere kurulmuşlardır. Son yıllarda hızlanan özelleştirme çalışmaları kapsamında; iktisadi devlet teşekküllerinde olduğu gibi, sahalarında tekel olmanın yanı sıra temel mal ve hizmet üretme işlevlerine sahip olan kamu iktisadi kuruluşlarının bu statüleri ile işlevleri de daraltılmıştır. KİT lerin işlevlerinin özel sektöre devredilmesine yönelik çalışmalar, 1984 yılında yürürlüğe konulan Tasarrufların Teşviki ve Kamu Yatırımlarının Hızlandırılmasına Dair 2983 sayılı ve 1986 yılında yürürlüğe konulan 3291 sayılı kanunlarla başlatılmıştır yılında yürürlüğe giren 4046 sayılı Kanunla genel özelleştirme uygulamaları, 2000 yılında yürürlüğe giren 4502 ve 4603 sayılı kanunlarla telekomünikasyon işlemlerinin ve kamu bankalarının özelleştirilmesi hususları düzenlenmiştir. Enerji sektöründeki özelleştirmeler ve bu alanda faaliyet gösterecek özel sektörle ilgili düzenlemeler; 1984 yılında 3096 sayılı, 1994 yılında 4046 sayılı, 1997 yılında 4283 sayılı kanunlarla yapılırken, MPİ nin uhdesinde bulunan şans oyunlarının lisans verilmek suretiyle özelleştirilmesine ilişkin hususlar 2003 yılında 4971 sayılı, 2008 yılında 5793 sayılı kanunlarla, şans oyunlarının Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre kurulmuş anonim şirketlere yaptırılmasına ilişkin hususlar da 2010 yılında 6009 sayılı Kanunla düzenlenmiştir. Her ülke için geçerli tek bir KİT tanımı bulunmamaktadır. Türkiye de Anayasa da, KİT lerin TBMM nce denetlenmesine ilişkin 3346 sayılı Kanun da ve KİT lerin hukukunu düzenleyen 233 sayılı KHK da farklı KİT tanımları bulunmaktadır. Özelleştirme uygulamalarını düzenleyen kanunların kapsamına alınan kuruluşlar da KİT lerle ilgili yasal çerçeveyi düzenleyen 233 sayılı KHK nın dışına çıkarılarak özel hukuk hükümlerine tabi tutulmaktadırlar. Yıllık olarak hazırlanan Kamu İşletmeleri Genel Raporu ; KİT ler, diğer kuruluşlar ve iştirakler bölümlerinden oluşmakta olup, veriler yıllar itibarıyla karşılaştırmaya imkan vermesi için beş yıllık olarak yer almaktadır. Raporda, kuruluşlar; -Tarihçe, hukuki yapı ve denetim, -Türkiye ekonomisi içindeki yeri, -İstihdam durumu, -Mali bünye ve finansman durumu, -İşletme çalışmaları, -Yatırımlar, -KİT lerle ilgili özelleştirme çalışmalarını, içerecek şekilde incelenmiş, denetime tabi kuruluşlarda tespit edilen genel mahiyetteki sorunlar ve öneriler ayrı bir bölümde verilmiştir yılına kadar hazırlanan genel raporlarda yer alan çizelge ve bilgilerdeki KİT ayrımı; esas olarak 233 sayılı KHK kapsamındaki KİT tanımına göre yapılmış ve 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun, 4502 sayılı Telgraf ve Telefon Kanununda değişiklik yapan Kanun, 4603 sayılı üç kamu bankası hakkındaki Kanun kapsamında olup, kamu sermaye payı %50 nin altına düşmemiş kuruluşlar ile T.Kalkınma Bankası AŞ, İller Bankası, T. İhracat Kredi Bankası AŞ ve Türksat Uydu Haberleşme ve İşletme AŞ KİT ler içinde değerlendirilmiştir yılında yürürlüğe

7 Genel Rapor Sayıştay giren 6085 sayılı Sayıştay Kanunu kapsamında tüm kuruluşlar, bir bütünlük içinde denetime tabi olduğundan, 2011 yılı Genel Raporunda KİT tanımı Anayasa daki tanımı çerçevesinde belirli alanlarda işletmecilik yapmak üzere kurulmuş kuruluş ve ortaklıkları içerecek şekilde genişletilerek, daha önce diğer kuruluşlar arasında değerlendirilen bazı kuruluşlar KİT ler arasına alınmıştır. Kendilerine bazı kamu yetki ve görevleri verilmiş olup, galip vasıfları bu kamu hizmetlerini yürütmek olan kuruluşlar ise diğer kuruluşlar bölümünde değerlendirilmeye devam edilmiştir verilerinin değerlendirilmesinde, kuruluşların bölümler arasındaki bu değişimin etkileri dikkate alınmalıdır. Değerlendirmeler; tarım, sanayi ve hizmetler sektörleri olmak üzere üç ana sektör itibarıyla yapılmış olup, sanayi sektörü içinde madencilik, imalat ve enerji; hizmetler sektörü içinde ulaştırmahaberleşme, ticaret, bankacılık ve sigortacılık ile diğer hizmetler alt sektörleri yer almaktadır. Hizmetler sektörü içinde yer alan bankacılık ve sigortacılık alt sektöründe faaliyet gösteren kuruluşlara ait değerler, gerek içinde bulunduğu hizmetler sektörü değerlerini, gerekse toplam tutarları önemli ölçüde etkilediğinden, genel toplam içinde mali kuruluşlar başlığı altında toplanmış, içerik olarak aynı bazda olmayan tablolar mali kuruluşlar hariç olarak değerlendirilmiştir yılından itibaren para birimi TL olduğundan, yıllarına ait değerler de TL ye dönüştürülmüş, raporda yıllar itibarıyla yapılan karşılaştırmalarda, fiyat artışlarından kaynaklanan rakamsal değişmelerin etkisini ortadan kaldırmak için TÜİK tarafından hazırlanan 2003 temel yıllı üretici ve tüketici fiyat endekslerinden yararlanılmıştır. Yıllar Fiyat değişim oranları ve 2003 temel yıllı fiyat endeksleri Yıllık ortalama artış (%) Üretici fiyat endeksi (ÜFE) Aralık ayına göre artış (%) 2003=103,28 aralık ayı endeksi Yıllık ortalama artış (%) Tüketici fiyat endeksi (TÜFE) Aralık ayına göre artış (%) 2003=104,12 aralık ayı endeksi ,31 5,94 144,57 8,76 8,39 145, ,72 8,11 156,29 10,44 10,06 160, ,23 5,93 165,56 6,25 6,53 170, ,52 8,87 180,25 8,57 6,40 181, ,09 13,33 204,27 6,47 10,45 200,85 Kaynak: TÜİK ( yılında TP Petrol Dağıtım AŞ, Merkezi Kayıt kuruluşu, Halk Finansal Kiralama AŞ ve Halk Portföy Yönetimi AŞ denetime girerken, 2010 yılında özelleştirme suretiyle denetimden çıkan TEDAŞ ın Çamlıbel, Çoruh, Fırat, Osmangazi, Uludağ ve Yeşilırmak elektrik dağıtım şirketleri ile hisse satışı suretiyle denetimden çıkan TSE Sojuztest Metroloji ve Kalibrasyon Ltd. Şti. hakkında rapor hazırlanmamıştır. Raporda değerlendirilen beş yıllık dönemde; kapsama giren kuruluşlarla ilgili olarak 2007 yılına ait 100, 2008 ve 2009 yıllarına ait 103, 2010 yılına ait 98, 2011 yılına ait 95 adet rapor hazırlanmıştır. Bunlardan, İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı, 5. Dünya Su Formu Organizasyonu ve Hazine adına alınan tütünlerin hesap ve işlemleri denetlenmiş olmakla birlikte geçici bir oluşum oldukları ve kuruluş hüviyetinde olmadıklarından, genel rapor verileri arasında değerlendirilmemiştir. Rapor kapsamına alınan kuruluşlara ait başlıca bilgilere rapor ekinde yer verilmek suretiyle, yararlanmak isteyenlerin değişik ihtiyaçlarının da karşılanması amaçlanmıştır. Sayıştay ın 3346 sayılı Kanun kapsamında yapılan denetimine tabi KİT ler ve diğer kuruluşlarla ilgili; kesinleşmiş ve bu nedenle doğru ve yeni bilgileri ihtiva eden bu rapor, konusunda temel ve sürekli bir kaynak olma özelliği taşımaktadır.

8 Genel Rapor Sayıştay RAPORDA YER ALAN KISALTMALAR AB ACISELSAN AOÇ BDDK BDT BİT BOTAŞ CIF ÇAY-KUR DHMİ DİBS DMO DOĞUSAN DPT EBK EMLAKKONUT EÜAŞ EXIMBANK FOB GSMH GSYH GYO HAVAŞ İDT İMKB KHK KIYEM KİK KİT KOBİ LNG MARTEK MKE MKK MPİ MPM OECD OPEC ÖİB ÖYK PETKİM POAŞ PTT Avrupa Birliği Acıpayam Selüloz Sanayi ve Tic. AŞ Atatürk Orman Çiftliği Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu Birleşik Devletler Topluluğu Belediye iktisadi teşebbüsü Boru Hatları ile Petrol Taşıma AŞ Cost, insurunce and freight (mal bedeli, sigorta ve navlun dahil) Çay İşletmeleri Kurumu Devlet Hava Meydanları İşletmesi Devlet iç borçlanma senedi Devlet Malzeme Ofisi Doğusan Boru Sanayii ve Tic. AŞ Devlet Planlama Teşkilatı Et ve Balık Kurumu Emlak Konut Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı AŞ Elektrik Üretim AŞ Türkiye İhracat Kredi Bankası AŞ Free on board (Güvertede teslim) Gayri safi milli hasıla Gayri safi yurt içi hasıla Gayri menkul yatırım ortaklığı Hava Alanları Yer Hizmetleri AŞ İktisadi devlet teşekkülü İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Kanun hükmünde kararname Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü Kamu iktisadi kuruluşu Kamu iktisadi teşebbüsü Küçük ve orta büyüklükteki işletme Liqufied natural gas (Sıvılaştırılmış doğal gaz) Marmara Teknokent AŞ Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu Merkezi Kayıt Kuruluşu Milli Piyango İdaresi Milli Prodüktivite Merkezi Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü Petrol İhraç Eden Ülkeler Birliği Özelleştirme İdaresi Başkanlığı Özelleştirme Yüksek Kurulu Petrokimya AŞ Petrol Ofisi AŞ T.C. Posta ve Telgraf Teşkilatı

9 Genel Rapor Sayıştay SAGP SGK SGMK SPK SÜMERHALI TBB TBMM TCDD TDÇİ TDİ TEAŞ TEDAŞ TEİAŞ TELEKOM TEMSAN TETAŞ THY TİGEM TKB TKİ TMO TOKİ TPAO TR TRT TSE TTA TTK TÜBİTAK TÜDEMSAŞ TÜİK TÜLOMSAŞ TÜPRAŞ TÜRKSAT TÜRKŞEKER TÜVASAŞ VAKIFBANK YDK YİD YPK Satınalma gücü paritesi Sosyal Güvenlik Kurumu Sabit getirili menkul kıymet Sermaye Piyasası Kurulu Sümer Halıcılık El Sanatları ve Tic AŞ Türkiye Bankalar Birliği Türkiye Büyük Millet Meclisi T.C. Devlet Demiryolları İşletmesi Türkiye Demir Çelik İşletmeleri Türkiye Denizcilik İşletmeleri Türkiye Elektrik Üretim İletim AŞ Türkiye Elektrik Dağıtım AŞ Türkiye Elektrik İletim AŞ Türk Telekomünikasyon AŞ Türkiye Elektromekanik Sanayi TAŞ Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt AŞ Türk Hava Yolları AO Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü Türkiye Kalkınma Bankası Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu Toprak Mahsulleri Ofisi Toplu Konut İdaresi Başkanlığı Türkiye Petrolleri AO Türkiye Türkiye Radyo Televizyon Kurumu Türk Standartları Enstitüsü Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmesi AŞ Türkiye Taşkömürü Kurumu Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu Türkiye Demiryolu Makinaları Sanayi ve Ticaret AŞ Türkiye İstatistik Kurumu Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayi Ticaret AŞ Türkiye Petrol Rafinerileri AŞ Uydu Haberleşme Kablo TV ve İşletme AŞ Türkiye Şeker Fabrikaları AŞ Türkiye Vagon Sanayi ve Ticaret AŞ Türkiye Vakıflar Bankası AO Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu Yap-işlet-devret Yüksek Planlama Kurulu

10 Genel Rapor Sayıştay I. KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ A-KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİNİN TANIMI, KURULUŞ NEDENLERİ, TARİHÇESİ, HUKUKİ YAPISI VE DENETİM ŞEKLİ 1- Kamu iktisadi teşebbüsü kavramı ve kapsamı: Kamu İktisadi Teşebbüsü (KİT) kavramı ülkeden ülkeye değişmekle birlikte, genel olarak kamusal kaynakları kullanmak suretiyle ekonomik alanda faaliyet gösteren Kamu Kuruluşları nı ifade etmek üzere kullanılmaktadır. Bu kavramın içeriğinin, tarihsel süreç içerisinde önemli farklılıklar gösterdiği görülmektedir. Avrupa Kamu Teşebbüsleri Merkezi (CEEP) KİT i; mal ve hizmet üretmek üzere kurulmuş olan, mali olanaklarının yarıdan fazlası merkezi veya yerel kamu idareleri tarafından sağlanan veya işletme sonuçlarından bu idarelerin sorumlu bulunduğu ve bunlar tarafından denetlenen girişimler olarak tanımlamaktadır. Türkiye de KİT lerle ilgili ilk genel tanım, tarih ve 3460 sayılı, Sermayesinin Tamamı Devlet Tarafından Verilmek Suretiyle Kurulan İktisadi Teşekküllerin Teşkilatıyla İdare ve Murakabeleri Hakkındaki Kanun`da yer almıştır. Anılan Kanun`da, sermayesinin tamamı devlete ait olan ve kendi kanunlarında bu Kanun`a tabi oldukları belirtilen, tüzel kişiliği haiz, idarî ve malî yönden özerk ve sorumluluğu sermayeleri ile sınırlı kuruluşlar İktisadi Devlet Teşekkülü olarak tanımlanmıştır. Ayrıca, sermayelerinin en az yarısı, 3460 sayılı Kanun`a tabi iktisadi devlet teşekküllerine ait bulunan şirketlerin de bilançolarının düzenlenmesi ve denetimleri yönünden 3460 sayılı Kanun hükümlerine tabi olacağı belirtilmiştir. Kamu İktisadi Teşebbüsleri ifadesi ise mevzuatta ilk kez 1961 Anayasası`nda yer almıştır Anayasası`nın 127 nci maddesinde, Kamu iktisadi teşebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisi nce denetlenmesi kanunla düzenlenir hükmü yer almış, ancak Kamu İktisadi Teşebbüsü kavramının tanımı yapılmamıştır. KİT lerle ilgili ikinci genel düzenleme, 1964 yılında, 3460 sayılı Kanun`un yerine çıkarılan 440 sayılı Kanun`la yapılmıştır. Bu Kanun`da KİT ler, iktisadi devlet teşekkülü adıyla yer almış ve Sermayelerinin yarısından fazlası tek başına veya birlikte Devlet e (Genel ve Katma Bütçeli İdareler) ve iktisadi devlet teşekküllerine ait olup, iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyet göstermek üzere kurulan ve kuruluş kanunlarında bu Kanuna (440) tabi olacakları belirtilen teşebbüslerdir. şeklinde tanımlanmıştır. Bu tanımla KİT lerin kapsamı, 3460 sayılı Kanun`da yer alan tanıma göre bir hayli genişlemiştir Anayasasında, 1961 Anayasası`ndan farklı olarak KİT lerin tanımına da yer verilmiştir Anayasasının Kamu iktisadi teşebbüslerinin denetimi başlığını taşıyan 165 inci maddesinde KİT ler, sermayesinin yarısından fazlası doğrudan doğruya veya dolaylı olarak devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıkları... şeklinde tanımlanmıştır. 1

11 Genel Rapor Sayıştay 1983 yılında 440 sayılı Kanun`un yerine 60 sayılı KHK çıkarılmış, bu KHK aynı yıl 2929 sayı ile kanunlaştırılmış, bu Kanun da yedi ay sonra 1984 yılında yürürlükten kaldırılarak yerine 233 sayılı KHK yürürlüğe konulmuştur. 233 sayılı KHK'da, kamu iktisadi teşebbüsü (KİT) Teşebbüs ; iktisadi devlet teşekkülü (İDT) ile kamu iktisadi kuruluşunun (KİK) ortak adı olarak tanımlandıktan sonra; -İktisadi devlet teşekkülü (İDT) Teşekkül : Sermayesinin tamamı devlete ait, iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyet göstermek üzere kurulan, kamu iktisadi teşebbüsüdür; -Kamu iktisadi kuruluşu (KİK) Kuruluş ; Sermayesinin tamamı devlete ait olan ve tekel niteliğindeki mallar ile temel mal ve hizmet üretmek ve pazarlamak üzere kurulan, kamu hizmeti niteliği ağır basan kamu iktisadi teşebbüsüdür; şeklinde tanımlanmıştır yılında 4046 sayılı Kanun`la 233 sayılı KHK`da yapılan düzenleme ile (KİK) Kuruluş tanımı; Sermayesinin tamamı Devlete ait olup, tekel niteliğindeki mal ve hizmetleri kamu yararı gözeterek üretmek ve pazarlamak üzere kurulan ve gördüğü bu kamu hizmeti dolayısıyla, ürettiği mal ve hizmetler imtiyaz sayılan kamu iktisadi teşebbüsüdür. şeklinde değiştirilmiştir sayılı Kanun`la yapılan bu değişiklik ile KİK leri tanımlayıcı unsur olarak; faaliyetlerinde kamu yararının gözetilmesi ve ürettikleri mal ve hizmetlerin imtiyaz sayılması esası getirilmiş bulunmaktadır. Ayrıca, 233 sayılı KHK da; -Müessese; Sermayesinin tamamı bir iktisadi devlet teşekkülüne veya kamu iktisadi kuruluşuna ait olup, ona bağlı işletme veya işletmeler topluluğu, -Bağlı ortaklık; Sermayesinin yüzde ellisinden fazlası iktisadi devlet teşekkülüne veya kamu iktisadi kuruluşuna ait olan işletme veya işletmeler topluluğundan oluşan anonim şirketler, -İştirak; iktisadi devlet teşekküllerinin veya kamu iktisadi kuruluşlarının veya bağlı ortaklıklarının, sermayelerinin en az yüzde on beşine, en çok yüzde ellisine sahip bulundukları anonim şirketler, -İşletme; müesseselerin ve bağlı ortaklıkların mal ve hizmet üreten fabrika ve diğer birimleri, olarak tanımlanmıştır. 233 sayılı KHK da kamu iktisadi teşebbüsü, her ne kadar iktisadi devlet teşekkülü ve kamu iktisadi kuruluşunun ortak adıdır şeklinde tanımlanmış ise de; bağlı ortaklıklar da kamu iktisadi teşebbüsü niteliğinde kuruluşlardır. Sermayesinin yarısından fazlası birden çok KİT e veya bağlı ortaklığa ait olan şirketler ise, yetkili mercilerce bağlı ortaklık statüsüne dönüştürülmedikleri için, faaliyetini KİT mevzuatı dışında sürdürmek durumunda kalmışlardır. 2

12 Genel Rapor Sayıştay 233 sayılı KHK nın istisnaları düzenleyen 58 inci maddesinde; AOÇ, T.C. Merkez Bankası, Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları TAŞ (sonradan özelleştirilmiştir), T. İş Bankası AŞ (1998 den itibaren sermayesinde kamu payı kalmamıştır) Devlet Sanayi ve İşçi Yatırım Bankası AŞ (Türkiye Kalkınma Bankası na dönüştürülmüştür), İller Bankası Genel Müdürlüğü ile il özel idareleri ve belediyelerin sermayelerinin yarısından fazlasına tek başına veya birlikte sahip oldukları iktisadi teşebbüsler de kapsam dışında bırakılmıştır yılında çıkarılan 3346 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri ile Fonların Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun`da ise, Ödenmiş sermayesinin yarısından fazlası kamu tüzel kişilerince sağlanmış olan kurumlar ile bu kurumların ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağlamış oldukları diğer kurumlar ve yukarıda sayılanlardan olmamakla beraber, kendilerine bazı kamu yetki ve görevleri verilmiş olup, galip vasıfları bu kamu hizmetlerini yürütmek olan ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarından olmayan, özel kanunlara tabi kurumlar ve İller Bankası bu kanunla konulan denetime tabidir hükmüne yer verilerek kamu iktisadi teşebbüsleri, TBMM`nin denetimi yönünden ayrıca tanımlanmış; mahalli idarelerin ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının sermayesinin yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar ile bu kurumların ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar ve T.C. Merkez Bankası 3346 sayılı Kanun`la konulan denetimin kapsamı dışında bırakılmıştır sayılı Kanun`un verdiği yetkiye istinaden çıkarılan 87/11914 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile, Devlet Yatırım Bankasının yeniden düzenlenmesi suretiyle kurulan Türkiye İhracat ve Kredi Bankası AŞ (EXİMBANK) de sermayesinin en az yarıdan fazlasının Hazineye ait olması öngörülmüş ve halen sermayesinin tamamı Hazineye ait olduğu halde KİT mevzuatı dışında tutulmuştur sayılı Kanun un 37 nci maddesinde, özelleştirme uygulamaları ile ilgili olarak Bu Kanun hükümleri gereğince özelleştirme programına alınan kuruluşlar özel hukuk hükümlerine tabi tutulmuş olup, bunlar hakkında varsa kendi kuruluş kanunları ile diğer kanunlarda yer alan, bu Kanuna aykırı hükümler ve 233 sayılı KHK hükümleri uygulanmaz hükmüne yer verilmiştir sayılı Kanun`un 11 inci maddesinde; özelleştirme kapsam ve programına alınan KİT lerin, sermayelerindeki kamu payı %50 nin altına düşünceye kadar TBMM ve Sayıştay ın denetimine tabi olması düzenlenmiştir. Bu açıklamalardan da anlaşılacağı üzere, KİT tanımı ve kapsamı konusunda, gerek yasal yönden gerekse uygulama yönünden önemli farklılıklar bulunmaktadır. 2-Kamu iktisadi teşebbüslerinin kuruluş nedenleri: Kamunun mal ve hizmet üretimi ile ticari faaliyette bulunması, genel olarak ekonomik nedenlere dayanmakla birlikte, zaman zaman ideolojik, sosyal vb. nedenlerle de olabilmektedir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde KİT lerin kuruluş amaçları; -Ekonomik kalkınmayı sağlamak, -Tekelleri devlet eliyle işletmek, -Özel sektörün başaramayacağı veya giremediği işleri yapmak, -Ekonomiye yön vermek, -Özel sektöre öncülük etmek, 3

13 Genel Rapor Sayıştay -Gelir dağılımını düzenlemek, vb. olarak sayılabilir. Cumhuriyet döneminde kurulan ilk KİT, Osmanlı İmparatorluğu ndan devralınan fabrikaları işletmek üzere 1925 yılında kurulan Sanayi ve Maadin Bankasıdır. Cumhuriyet kurulmadan önce, 17 Şubat - 4 Mart 1923 tarihleri arasında toplanan İzmir İktisat Kongresinde; ekonomik kalkınmanın itici gücünün özel teşebbüs olması, devletin özel girişimciliği desteklemesi ve teşvik etmesi fikri ağırlıklı görüş olarak benimsenmiştir. Kongrede alınan kararların 1927 yılında çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu ile desteklenmesine rağmen, özel teşebbüsün yeterli sermaye birikimine sahip olmaması, alt yapı sorunları, yetişmiş insan gücünün yetersizliği ve dünyayı sarsan 1929 ekonomik buhranının etkileri vb. nedenlerle, uygulanan ekonomik politikalardan beklenen olumlu sonuçların alınamaması üzerine, yeni bir ekonomik model uygulamaya konulmuştur. Bu yeni modelin esasını, Devletin planlı bir şekilde bizzat kuracağı iktisadi teşebbüslerle sanayileşmeyi gerçekleştirmek şeklinde özetlemek mümkündür. Türkiye de KİT lerin kuruluş nedenleri ortaya konulurken, uzun süren bir savaşın sonucunda yeni kurulan devletin iç ve dış güvenlik sorunları ile ayrıca, savaşın getirdiği olumsuzlukların biran önce giderilme zorunluluğu da dikkate alınmalıdır. Bu husus, Sümerbank ın kuruluşuna ilişkin, tarih ve 2262 sayılı Kanun`un gerekçesinde yer alan Milli ihtiyaç ve menfaatlerimizin mübrem kıldığı sanayi şubelerinin bir an önce tahakkuk ettirilmesi ve iktisadi istihsâlat ve emniyetimizle memleketimizin umumi muvazenesini koruyacak olan bu sanayileşme hareketine hız verilmesi için bütün milli kuvvet ve menba unsurlarından en çok istifade etmek lazım geldiği... şeklindeki ifadelerde açık biçimde görülmektedir. Türkiye de devletçilik tamamen faydacı yaklaşımlarla ve misyonunu tamamladığında son bulmak üzere başlatılmış olmasına karşılık, gerek sosyo ekonomik şartlar gerekse siyasal popülizm nedeniyle devletin ekonomiden çekilmesi yeterince sağlanamamıştır. 3-Kamu iktisadi teşebbüslerinin tarihçesi: KİT lerin, sistemli bir şekilde kurulmaları ve geliştirilmeleri her ne kadar 1930 lu yıllardan sonra gerçekleştirilmiş ise de, Cumhuriyet öncesi dönemde de özellikle ordu ve Sarayın ihtiyaçlarını karşılamak üzere bazı devlet işletmeleri kurulmuştur. a) Cumhuriyet öncesi dönem: Osmanlı döneminde KİT sayılabilecek ilk kuruluşlar olan Top Asitanesi ve Tersane-i Amire esas olarak ordu ve Sarayın ihtiyaçlarını karşılamak üzere 15. yüzyılda kurulmuşlardır. Cumhuriyet öncesi dönemde daha ziyade 19. yüzyılın başlarında kurulmasına başlanılan işletme ve fabrikalar ile sandıkların başlıcaları şunlardır: yılında; Beykoz Teçhizat-ı Askeriye Fabrikası (askeri kundura, çizme, palaska üretimi) yılında; Feshane Fabrikası (çuha, fes, battaniye üretimi) İzmit Fabrikası (çuha, asker elbiseliği üretimi) yılında; Fevaid-i Osmaniye (deniz yolu işletmesi) 4

14 Genel Rapor Sayıştay yılında; Hereke Fabrikası (kadife, ipekli kumaş, saten, tafta üretimi) yılında; Bakırköy Fabrikası (pamuklu bez üretimi) yılında; Ruscuk Memleket Sandığı, Emniyet Sandığı yılında; Ziraat Bankası yılında; Yıldız Çini Fabrikası (çini eşya üretimi). Zamanla bünyesi ve ismi değişen Top Asitanesi bugünkü Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu nun temelini oluşturmuştur de kurulan Feshane, 1845 yılında kurulan Hereke İpekli ve Yünlü Dokuma Fabrikası ve 1850 de kurulan Bakırköy Pamuklu Dokuma Fabrikaları, Sümerbank bünyesinde uzun yıllar hizmet vermiştir. İlk devlet bankası olma özelliğini taşıyan Ziraat Bankası; 1863 yılında tarımı kredilendirmek amacıyla kurulan Memleket Sandıkları nın, 1888 de banka şubelerine dönüştürülmesiyle teşekkül etmiştir. b) Cumhuriyet dönemi: ba) dönemi: Bu dönemde; 1923 İzmir İktisat Kongresi nde alınan kararlar doğrultusunda, ülke kalkınmasının özel sektör eliyle gerçekleştirilmesine yönelik politikaların uygulanması yanında, Osmanlı döneminden devreden tesislerin, devlet tarafından işletilmesi yoluna gidilmiştir. Bu bağlamda; tarih ve 633 sayılı Kanun`la; Bankaya devredilmiş olan müessesatı sınaiyeyi teşekkül edecek şirketlere devredinceye kadar bizzat idare etmek, iştirak suretiyle tesisat-ı sınaiyede bulunmak ve işletmek yanında maden işletmek ve her türlü bankacılık işlemleri yapmak üzere, Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası kurulmuştur. Kanun`un 8 inci maddesinde, Banka kendisine devredilen fabrikaları, yüzde elli biri nama muharrer senetle kendisine ve Türk efrat ve eşhası hükmiyesine ait olmak üzere tesis edeceği Türk anonim şirketlere devrederek işletmeye mezundur hükmüne yer verilerek, bir yandan, anılan Kongrede saptanan ekonomik politikaların kararlılıkla uygulanacağı vurgulanırken, diğer yandan, bu düzenleme ile Özelleştirme kavramı ve modeli ülke gündemine girmiş bulunmaktadır. bb) dönemi: Ekonomik kalkınmada temel unsur olarak görülen özel sektörün, güçlendirilmesi amacıyla 1924 yılında İş Bankası, 1926 yılında Emlak ve Eytam Bankası kurulmuş, 1927 yılında da Teşvik-i Sanayi Kanunu çıkarılmıştır. Söz konusu Kanun`la getirilen koruma ve teşviklere karşın, özel sektörün kendisinden beklenilen atılımı gerçekleştirememesi, Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası nın da temel fonksiyonlarını yerine getirmede yetersiz kalması ve 1929 ekonomik buhranının ortaya çıkması, ekonomide devletçilik fikrinin ağırlık kazanmasına ve bu yönde yeni uygulamaların başlatılmasına neden olmuştur. Devletçilik uygulamalarının ağır bastığı bu dönemde, Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası na bağlı tesisler, tarih ve 2058 sayılı Kanun`la kurulan Devlet Sanayi Ofisi ne verilmiş, Bankacılık işlemleri de tarih ve 2064 sayılı Kanun`la kurulan Türkiye Sanayi Kredi Bankası na devredilmiştir sayılı Devlet Sanayi Ofisi nin kuruluş kanununun gerekçesinde yer alan, memleketimizde kuvvetli sermayedarlar bulunmadığından halkımız ancak küçük mikyasta sanayi işlerine ve orta sermayelerle yapılabilecek bazı imalata girebilmiş ve büyük mikyasta yapılması lazım gelen sanayi işlerinin ya hariçten gelen sermayeler veya Hükümet teşebbüs 5

15 Genel Rapor Sayıştay muavenetiyle meydana getirilmesi zarureti hasıl olmuştur. Memleketin iktisadi muvazenesinin süratle tanzimi ve istihsal imkânlarının tahakkuku için icap eden sanayi teşebbüslerinin doğrudan doğruya Devlet tarafından vücuda getirilmesi ve işletilmesi bir zaruret teşkil etmektedir. şeklindeki ifadede, ekonomik politikadaki köklü değişiklik açıkça görülmektedir. Devlet Sanayi Ofisi ve Türkiye Sanayi Kredi Bankasının kurulması, özel teşebbüs taraftarı çevrelerde büyük tepkiyle karşılanmış, bunun üzerine anılan bu iki kuruluş, birinci yılını doldurmadan mevcut yapıları içerisinde faaliyette bulunmalarının, milli sanayiin gelişmesine katkıda bulunmaktan çok özel sektörü caydırıcı etkisi olduğu gerekçesiyle kapatılmıştır. Devlet Sanayi Ofisi ve Türkiye Sanayi Kredi Bankasının yerine Alelûmum sanayi işleriyle ve bankacılık muameleleriyle iştigal etmek üzere tarih ve 2262 sayılı Kanun`la Sümerbank kurulmuştur. Türkiye ekonomisine damgasını vuran Sümerbank a verilen görevlerin; -Devlet Sanayi Ofisi nden devralacağı fabrikaları işletmek ve hususi sanayi müesseselerindeki devlet iştirak hisselerini Ticaret Kanunu hükümlerine göre idare etmek, -Hususi kanunlarla verilmiş selahiyetlere istinaden yapılacak fabrikalar hariç olmak üzere devlet sermayesi ile vücuda getirilecek bütün sınai müesseselerin etüt ve projelerini hazırlamak ve bunları tesis etmek ve idare eylemek, -Teşebbüsleri veya tevsileri memleket için iktisaden verimli olan sanayi işletmelerine sermayesinin müsaadesi nispetinde iştirak veya yardım etmek, -Memlekete ve kendi fabrikalarına lüzumu olan usta ve işçileri yetiştirmek için dahildeki yüksek mekteplerde talebe okutmak veya bu maksatla iktisat vekaletince açılacak mekteplere yardım etmek ve ecnebi memleketlere talebe ve stajyer göndermek, -Sanayi müesseselerine kredi temin etmek ve alelûmum bankacılık işlerini yapmak, -Millî sanayiin inkişaf tedbirlerini aramak ve gerek bu hususta ve gerek iktisat vekaletince tetkik için Bankaya verilecek mevzular hakkında mütalaa beyan etmek, şeklinde belirlendiği dikkate alındığında, KİT lerin kuruluş amaçlarının, o günkü şartlar ve ihtiyaçlar paralelinde tespit edildiği görülmektedir. Bu görevler, KİT lerin katı bir devletçilik anlayışı ile kurulmadığını, aynı zamanda, ekonomi açısından önemli sanayi dallarında faaliyet gösterecek özel sektörün kurulması ve geliştirilmesini, sermayelerine iştirak etmek, kredi temin etmek ve nitelikli personel yetiştirmek suretiyle teşvik etmek amacı taşıdığını göstermektedir. Bu dönemde sanayinin geliştirilmesi için hazırlanan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planında yer alan projelerin büyük bölümünü gerçekleştirme görevi de tarih ve 2580 sayılı Kanun la Sümerbank a verilmiştir. Sümerbank ın, kendisine devredilen mevcut sınai tesislerini işletmek yanında Birinci Beş Yıllık Sanayi Planının öngördüğü projeleri gerçekleştirmeye başlaması, Türkiye ekonomisinin bugünkü biçimini almasında etkin bir rol oynayan ve bugün de uygulanmakta olan Karma Ekonomik Model in uygulanma sürecinin başlangıcını oluşturmuştur. Sümerbank ın kuruluşunu takiben 1935 yılında da tarih ve 2805 sayılı Kanun`la, Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü nce bulunan işletmeye elverişli madenlerin 6

16 Genel Rapor Sayıştay işlenmesini sağlamak ve Elektrik İşleri Etüt İdaresi nce geliştirilecek projelere göre enerji üretimi ve dağıtımını yapmak üzere Etibank kurulmuştur. Sümerbank ve Etibank temel sanayi, maden ve enerji işletmelerinin kurulmasında, modern işletmecilik tekniklerinin uygulanmasında, kalifiye insan gücünün yetiştirilmesinde, iştirakler kurarak şirketleşmenin geliştirilmesinde çok önemli görevler üstlenmiş olup, bunlar tarafından kurulan işletmeler, daha sonra kurulan KİT lerin birçoğunun çekirdeğini oluşturmuştur. Bu dönemde yapılan düzenlemelerle, Sümerbank ve Etibank dışında, başkaca yeni kamu teşebbüsleri de kurulmuştur. KİT lerin gerek sayılarındaki artış, gerekse ekonomideki artan önemi sonucunda, bu kuruluşların ortak bir düzenlemeye tabi tutulmaları gereğini ortaya çıkarmıştır. Nitekim; tarihinde 3460 sayılı, Sermayesinin Tamamı Devlet Tarafından Verilmek Suretiyle Kurulan İktisadi Teşekküllerin Teşkilatıyla İdare ve Murakabeleri Hakkında Kanun çıkarılarak, o tarihte sermayesinin tamamı devlete ait teşekküllerden Sümerbank, Etibank, T.C. Ziraat Bankası, Denizbank ve Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu bu Kanun`a tabi tutulmuştur. Bunun yanı sıra sermayesinin en az yarısı iktisadi devlet teşekküllerine ait olan şirketlerin bilançolarının tanzimi ile murakabeleri de anılan kanun hükümleri çerçevesinde yürütülmüştür tarih ve 3780 sayılı Milli Korunma Kanunu ile devletin ekonomideki ağırlığı daha da artırılmış, TBMM de olan KİT lerin kuruluş yetkisinin olağanüstü hal durumunda Bakanlar Kurulu nca da kullanılmasına imkan tanınmıştır. Böylece hükümet her türlü alanda, her türlü ticari ve endüstriyel işletme kurma, hatta gerekli gördüğü özel sektör işletmelerine el koyabilme ve bunları işletme imkânına sahip olmuştur. Birinci Beş Yıllık Sanayi Planından sonra İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı da hazırlanmış olmakla birlikte, dünya savaşının ekonomik ve sosyal hayata yansıyan olumsuzlukları nedeniyle İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulanamamıştır. bc) dönemi: 1950 yılında, çok partili demokratik sisteme geçişle birlikte yapılan seçimlerle iktidara gelen siyasal partinin hükümet programında... bundan böyle amme karakterini haiz olmayan sahalarda işletmeciliğe geçmeyeceğimiz gibi muhtelif sebepler altında kurulmuş olan işletmeleri, amme hizmeti gören ve ana sanayie taalluk edenler hariç muayyen bir plan dahilinde elverişli şartlarla peyderpey hususi teşebbüse devretmeye çalışacağız... denilmek suretiyle, devletin ekonomideki payının küçültülmesi hedeflenmiş olmasına karşılık, aynı parti iktidarının sürdüğü döneminde; devletin ekonomideki payının küçültülmesi sağlanamamış, mevcut KİT lerin özel sektöre devredilmesi bir yana, bu dönemde TCDD, PTT, Denizcilik Bankası TAŞ, ve DMO iktisadi devlet teşekkülü haline dönüştürülmüş, TPAO, EBK, TDÇİ ile SEKA ve T.C. Turizm Bankası gibi yeni teşekküller kurularak KİT ler daha da yaygınlaştırılmıştır. bd) dönemi: DPT nin kurulduğu bu dönemde, karma ekonomi ilkesi benimsenmiş, KİT lerin yeniden düzenlenmeleri ve etkinliklerinin sağlanması plan disiplini ile ele alınmaya 7

17 Genel Rapor Sayıştay çalışılmıştır. Nitekim, Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planının hedef ve stratejisinde Türk ekonomisi, devlet ve özel sektör teşebbüslerinin yan yana bulunduğu karma bir ekonomidir. Devlet sektörünün faaliyeti, kararlaştırılan gelişme hızını gerçekleştirecek ve stratejinin gerektirdiği yönde dengeli bir kalkınma sağlayacak şekilde planlanacaktır. denilmek suretiyle kalkınmanın bir plan düzeni içerisinde gerçekleştirilmesi öngörülmüştür. Plan hedefleri doğrultusunda İktisadi Devlet Teşekkülleri Yeniden Düzenleme Komisyonu kurulmuş, 1964 yılında; 3460 sayılı Kanun un yerine 440 sayılı İktisadi Devlet Teşekkülleri ve İştirakler Hakkında Kanun, İDT lerin yatırım sorunlarını çözmek amacıyla 441 sayılı Devlet Yatırım Bankası Kanunu ve KİT lerin denetimine ilişkin olarak 468 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun çıkarılmıştır. T. Elektronik San. ve Tic. AŞ, T. Elektromekanik Sanayi AŞ, Türk Motor Sanayi ve Tic. AŞ, Takım Tezgahları Sanayi ve Tic. AŞ, Gerede Çelik Konstrüksiyon Teçhizat Fabrikalar San. ve Tic. AŞ, Seydişehir Alüminyum Tesisleri, İskenderun Demir Çelik Fabrikaları, Devlet Yatırım Bankası, T. Elektrik Kurumu, ÇAY-KUR, Karadeniz Bakır İşletmeleri ve Devlet Sanayi ve İşçi Yatırım Bankası gibi yeni KİT ler bu dönemde kurulmuşlardır. be) 1980 ve sonrası: 24 Ocak 1980 tarihinde alınan ve 24 Ocak Kararları olarak anılan ekonomik istikrar tedbirleri ile KİT politikasında köklü değişiklikler meydana gelmiştir. Söz konusu kararlarla; genel ekonomik sorunların çözümlenmesinin yanında, ithal ikamesi ağırlıklı sanayileşme stratejisi yerine dışa yönelik sanayileşme stratejisi dönüşümünün sağlanması ve serbest piyasa kurallarının ekonomiye hakim kılınması amaçlanmıştır. Bu amaçların gerçekleştirilmesi için; devletin ekonomideki ağırlığının azaltılması, sermayenin tabana yayılması, KİT lerin serbest piyasa koşullarında etkinlik esasına göre çalışmalarının sağlanması, özelleştirme ve Türk Lirasının konvertibl hale getirilmesi amacıyla çeşitli idari ve yasal düzenlemeler yapılmıştır yıllarında uygulanan Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planında; Kamu iktisadi teşebbüslerinin kârlı ve verimli çalışmalarının esas olduğu, idari ve mali açılardan bağımsız çalışabilmelerini sağlayacak düzenlemelerin yapılacağı öngörülmüştür. KİT yatırımlarının plan hedefleri doğrultusunda enerji, madencilik, ulaştırma-haberleşme sektörleri ile rehabilitasyon ve darboğaz giderme alanlarında yoğunlaştırılması ve özel sektörün yeterli olduğu alanlarda yeni yatırımlardan kaçınılması ve özelleştirmelerin hisse satışı yolu ile sağlanması ilkesi getirilmiştir yıllarını kapsayan Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planında da; iktisadi etkinliğin artırılması ve sermayenin tabana yayılmasını sağlamak üzere başlatılan özelleştirme programının süratle gerçekleştirilmesi hedeflenmiş olup, bir yandan özelleştirme faaliyetleri sürdürülürken, diğer taraftan KİT lerin kendilerine yeterli kaynak yaratarak daha kârlı ve verimli çalışmalarının sağlanması öngörülmüştür yıllarını kapsayan Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planında; KİT lerle ilgili hedefler, ilke ve politikaların yanında, Özelleştirme ve Devlet İşletmeciliğinde Yapısal Değişim projelerine yer verilmiştir. 8

18 Genel Rapor Sayıştay Kamunun ekonomideki payının azaltılması amacıyla 1980 li yıllardan itibaren başlatılan çalışmalarda; özelleştirmenin yasal alt yapısını oluşturmaya yönelik ilk hukuki düzenleme 1984 yılında çıkarılan 2983 sayılı Tasarrufların Teşviki ve Kamu Yatırımlarının Hızlandırılması Hakkında Kanun ile yapılmıştır yılında fiilen başlatılan özelleştirme çalışmaları özellikle hukuki alt yapının yetersizliğinden kaynaklanan nedenlerle hedeflenen hızda yürümemiştir. Özelleştirme uygulamalarıyla ilgili olarak 1986 yılında 3291 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüslerinin Özelleştirilmesi Hakkında Kanun ve 1994 yılında 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesine Dair Kanun çıkarılmıştır yılından itibaren uygulanan ekonomik istikrar programlarında ve IMF ye verilen niyet mektuplarında da devletin ekonomik faaliyetlerden çekilmesinin hızlandırılmasına büyük önem verilmiştir dönemini kapsayan Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planında KİT ler ve KİT lerin özelleştirilmesine ilişkin olarak; Devletin ekonomiye doğrudan müdahalesinin özelleştirme politikaları çerçevesinde olabildiğince daraltılması, özelleştirme kapsamı dışındaki işletmelerin faaliyetlerini özerk bir şekilde yürütebilmelerini teminen yeniden yapılandırılması, özelleştirmeden beklenen hedeflere ulaşılması amacıyla ulaştırmahaberleşme ve enerji sektörlerinde serbestleşmeye gidilmesi, özel sektör katılımının sağlanmasına yönelik düzenlemelere devam edilmesi, yap-işlet-devret, yap-işlet ve işletme hakkı devri gibi finansman modellerinin yeniden gözden geçirilerek bu modellerin rekabeti engelleyici uygulamalara yol açmasının önlenmesi, özel sektörün katılımına açılan iletişim ve enerji gibi sektörlerde, her türlü yapısal düzenlemelerin özerk düzenleyici kurullar vasıtasıyla sağlanması, özelleştirme uygulamalarında sermaye piyasasından yararlanılarak sermayenin tabana yayılmasının sağlanması öngörülmüştür. KİT`lerle ilgili düzenlemelere dönemini kapsayan Dokuzuncu Kalkınma Planında da yer verilmiştir. 4- Kamu iktisadi teşebbüslerinin hukuki yapısı: a) Yasal düzenlemeler: Cumhuriyet döneminin ilk kamu iktisadi teşebbüsleri olan Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası, daha sonra bu Bankanın yerini alan Devlet Sanayi Ofisi ve Türkiye Sanayi Kredi Bankası ile bu iki kuruluşun yerini alan Sümerbank ve daha sonra kurulan KİT lerin hukuki yapıları kendi kanunları ile belirlenmiştir. KİT ler, sayılarının ve önemlerinin giderek artması sonucu ilk olarak 1938 yılında, Sermayesinin Tamamı Devlet Tarafından Verilmek Suretiyle Kurulan İktisadi Teşekküllerin Teşkilatıyla İdare ve Murakabeleri Hakkında 3460 Sayılı Kanun çıkarılarak yönetim ve denetim yönünden ortak bir statüye kavuşturulmuştur yılında çıkarılan 3780 sayılı Milli Korunma Kanunu ile, Bakanlar Kuruluna KİT kurma yetkisi verilmiştir yılında 3460 sayılı Kanun`a ek olarak çıkarılan 23 sayılı Kanun`la KİT lerin yönetim kurullarının yerine Müdürler Kurulu oluşturulmuş, YDK, TBMM ye bağlanmıştır yılında çıkarılan ve 3460 sayılı Kanun un yerine yürürlüğe konulan 440 sayılı Kanun`la KİT lerin tanımı yeniden yapılmış, bu kuruluşların yönetim ve denetimleri yeniden düzenlenmiştir. Her iki kanunda da iktisadi devlet teşekküllerinin üretim ve hizmet birimlerinin tüzel kişiliği haiz Müesseseler şeklinde örgütlenmesi ve İDT lerin kanunla 9

19 Genel Rapor Sayıştay kurulması öngörülmüş olup, düzenlemeler, kamu kaynaklarının KİT ler eli ile de olsa ancak TBMM iradesi ile kullanılması ilkesine dayanmaktadır. 440 sayılı Kanunu yürürlükten kaldıran, tarih ve 60 sayılı İktisadi Devlet Teşekkülleri ve Kamu İktisadi Kuruluşları Hakkında KHK tarihinde 2929 sayı ile kanunlaştırılmış, yedi ay yürürlükte kaldıktan sonra tarih ve 233 sayılı KHK ile yürürlükten kaldırılmıştır. KİT lerin personel rejimi ile ilgili son düzenleme 1990 yılında yürürlüğe giren 399 sayılı KHK ile yapılmıştır sonrasında özelleştirme çalışmalarıyla ilgili ilk düzenlemeler 1984 yılında 2983 sayılı Kanun ve 1986 yılında 3291 sayılı Kanunla yapılmıştır tarihinde kabul edilen 4046 sayılı Kanunda da; özelleştirme kapsam ve programına alınan kuruluşların özel hukuk hükümlerine tabi olması ve bunlar hakkında varsa kendi kuruluş kanunları ile diğer kanunlarda yer alan bu Kanun`a (4046) aykırı hükümler ile 233 sayılı KHK hükümlerinin uygulanmamasına ilişkin hususlar düzenlenmiştir. KİT tanımı ve kapsamındaki karmaşıklığın giderilmesine yönelik düzenlemelere gerek ve ihtiyaç bulunurken, temel işlevi değişmeyen kamu iktisadi teşebbüslerinin KİT mevzuatı dışına çıkarılması uygulamadaki karmaşayı daha da artırmıştır ve 440 sayılı kanunlarda KİT lerin kanunla kurulması öngörülmüşken, 1980 li yıllardan sonra yapılan düzenlemelerle KİT lerin mevcut kanunları yürürlükten kaldırılarak yerlerine ana statüler konulmuş ve yeni KİT kurma yetkisi Bakanlar Kurulu na verilmiştir. KİT tanımı ve kapsamındaki karmaşık durum, yapılan bunca düzenlemeye karşın bugüne kadar giderilememiş, özellikle belediyeler tarafından kurulan ve BİT ler olarak anılan belediye iktisadi teşebbüsleri KİT mevzuatına dahil edilmemiş, getirilen istisnalar KİT kapsamını daha da daraltmıştır. b) Hukuki yapı: KİT ler, bunlara ait müessese, işletme, bağlı ortaklık ve iştiraklerin tanımı ve hukuki statüleri, KİT lerle ilgili çerçeve mevzuat niteliğinde olan ve halen yürürlükte bulunan 233 sayılı KHK`da belirlenmiş olup, KİT lerin devlet teşkilatı içindeki konumu, ana teşekkül, müessese ve bağlı ortaklık ilişkileri aşağıdaki şemada gösterilmiştir. TBMM Sayıştay Şema: Devlet teşkilatı içinde KİT lerin konumu İlgili bakanlık Kamu iktisadi teşebbüsleri : -İktisadi devlet teşekkülleri -Kamu iktisadi kuruluşları İştirakler Müesseseler Bağlı ortaklıklar İştirakler İşletmeler İşletmeler İşletmeler 10

20 Genel Rapor Sayıştay Kamu iktisadi teşebbüsleri; -Bakanlar Kurulu kararı ile kurulurlar. -Tüzel kişiliğe sahiptirler. -Sermayesinin tamamı Devlete aittir. -Sorumlulukları sermayeleri ile sınırlıdır sayılı KHK da saklı tutulan hususlar dışında özel hukuk hükümlerine tabidirler. İDT ler iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyette bulunmak üzere kurulan; KİK ler ise tekel niteliğindeki mal ve hizmetleri kamu yararı gözeterek üretmek ve pazarlamak üzere kurulan ve gördüğü bu kamu hizmeti dolayısıyla ürettiği mal ve hizmetler imtiyaz sayılan kuruluşlardır. KİT lerin mal ve hizmet üretim birimleri, müessese ve işletmelerdir. Bağlı ortaklık, sermayesinin yüzde ellisinden fazlası iktisadi devlet teşekkülüne veya kamu iktisadi kuruluşuna ait olan işletme veya işletmeler topluluğundan oluşan anonim şirketler olup; -Bir müessesenin bağlı ortaklık haline getirilmesi, -Teşebbüsün iştirakteki hissesinin %50 nin üstüne çıkması, -Sermayesinde %50 den fazla hisseye sahip olunan yeni bir şirket kurulması, şeklinde oluşmaktadır. İştirak, kamu iktisadi teşebbüslerinin veya bağlı ortaklıklarının, sermayelerinin en az yüzde on beşine, en çok yüzde ellisine sahip bulundukları anonim şirketlerdir. İştirakler tümüyle özel hukuk hükümlerine tabi olarak faaliyetlerini sürdürmektedirler. İlgili bakanlıklar, teşebbüs, müessese ve bağlı ortaklık faaliyetlerinin kanun, tüzük ve yönetmelik hükümlerine uygun olarak yürütülmesini gözetmekle görevlidir. Bu yetkinin, kuruluşların görev ve yetkilerini daraltmayacak, normal faaliyetlerini aksatmayacak şekilde kullanılması gerekmektedir. 5- Kamu iktisadi teşebbüslerinin denetimi: KİT lerin, iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyette bulunan kuruluşlar olmaları, piyasa koşullarına göre süratle hareket etmeleri ve ileri işletmecilik kurallarına göre kârlılık ve verimlilik ilkelerine göre çalışmalarının gerekli oluşu, bu kuruluşların, genel bütçeli kuruluşların mevcut denetiminden farklı bir şekilde denetlenmelerini zorunlu kılmıştır. Bu gerekçeyle 1925 yılında kurulan ve Cumhuriyet döneminin ilk KİT i olan Sanayi ve Maadin Bankası ve daha sonra kurulan KİT ler, Sayıştay denetimine, Muhasebe-i Umumiye Kanunu`na ve Devlet İhale Kanunu`na tabi tutulmamış, bunlar için kendi kanunlarında özel denetim şekillerine yer verilmiştir lu yılların başından itibaren KİT lerin sayılarının ve ekonomideki ağırlıklarının giderek artması, bu konuda genel bir düzenleme yapılması ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. Bu ihtiyaç Atatürk tarafından 1937 yılında TBMM`yi açış konuşmasında... sermayesinin tamamı ve büyük kısmı devlete ait ticari sınai kurumların mali kontrol şeklini, bu kurumların bünyelerine ve kendilerinden istediğimiz ve isteyeceğimiz ticari usul ve zihniyetle çalışma icaplarına süratle tevfik etmek. Bu kurumların bugünkü usullerle çalışabilmelerine imkan yoktur. şeklinde dile getirilmiştir. 11

21 Genel Rapor Sayıştay Bu fikirden hareketle 1938 yılında çıkarılan 3460 sayılı Kanun`la; KİT leri, idari, mali ve teknik bakımdan sürekli denetlemek ve gözetlemekle görevli Umumi Murakabe Heyeti ve Umumi Murakabe Heyetinin raporlarını esas alarak yapacağı denetimler sonunda KİT lerin ibra edilip edilmemesi konusunda karar almak üzere, Başbakanın başkanlığında yasama ve yürütme organı temsilcilerinden oluşan Umumi Heyet kurulmuş, Umumi Murakabe Heyeti daha sonra Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu adını almıştır ve 1982 Anayasalarında KİT lerin Türkiye Büyük Millet Meclisince denetiminin, özel bir kanunla düzenlenmesi öngörülmüştür Anayasası nın 165 inci maddesi gereğince 1987 yılında çıkarılan 3346 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri ile Fonların Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesi Hakkında Kanun un 2 nci maddesinde; Ödenmiş sermayesinin yarısından fazlası kamu tüzel kişilerince sağlanmış olan kurumlar ile bu kurumların ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağlamış oldukları diğer kurumlar ve yukarıda sayılanlardan olmamakla beraber kendilerine bazı kamu yetki ve görevleri verilmiş olup, galip vasıfları bu kamu hizmetlerini yürütmek olan ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarından olmayan özel kanunlara tabi kurumlar ve İller Bankası TBMM nin denetimine tabi tutulmuştur. Bu tanımın kapsamına girmekle beraber, mahalli idarelerin ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının, ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağladıkları kurumlar ve T.C. Merkez Bankası, KİT lerin TBMM ce denetlenmesini düzenleyen 3346 sayılı Kanun la konulan denetimin dışında tutulmuştur. Aynı Kanun un 2 nci maddesinde; T.C. Merkez Bankası denetiminin Anayasa nın 162 nci maddesinde düzenlendiği şekilde milli bütçenin incelenmesi yoluyla yapılması öngörülmüştür yılında yürürlüğe giren 6085 sayılı Sayıştay Kanunu yla Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu tüzel kişiliği sona erdirilerek, Sayıştay a devredilmiş olup, bu tarihten itibaren KİT ler 6085 sayılı Kanun ve 233 sayılı KHK gereği Sayıştay ın denetimine tabi olmuştur. Bu denetim, Anayasa ve 3346 sayılı Kanun gereğince KİT ler üzerinde TBMM ce yapılan denetimin alt yapısını oluşturmaktadır. Özelleştirme programına alınan kuruluşlar, sermayelerindeki kamu payı %50 nin altına düşünceye kadar 1994 yılında yürürlüğe giren 4046 sayılı Kanun un 11 inci maddesi gereğince, birden fazla KİT ve bağlı ortaklığın sermayesine iştirak ettiği ve böylelikle sermayesindeki kamu payı %50 nin üstüne çıkmış olan ancak 233 sayılı KHK kapsamında bulunmayan şirketler TBMM KİT Komisyonunun tarihinde aldığı 40 sayılı karar ve Başbakanlığın tarih ve 2366 sayılı yazısı gereğince denetlenmiştir. 233 sayılı KHK nin 55/3 üncü maddesindeki Teşebbüslerin, bu KHK hükümleriyle bağlı olmaksızın yurt dışında şirket kurmalarına ve kurulmuş şirketlere iştirak etmelerine izin vermeye ve bu konularda ilgili esasları kurumlar itibarıyla belirlemeye Bakanlar Kurulu yetkilidir. hükmü kapsamında KİT ler tarafından merkezi yurt dışında olan ve kurulduğu ülkenin mevzuatına tabi şirketler kurulmuştur. Kamu payı %50 nin üzerinde olan şirketlerin, Anayasanın 165 inci maddesi kapsamında TBMM tarafından denetlenmesine ilişkin düzenlemede; yurt içi ve yurt dışı ayrımı yapılmamış olmasına rağmen, yurt dışında bulunan şirketler hakkında ayrı bir denetim raporu hazırlanmamaktadır. 12

22 Genel Rapor Sayıştay a)türkiye Büyük Millet Meclisi nce yapılan denetim: KİT lerin TBMM ce denetlenmesine dair usul ve esaslar yine Anayasa gereği 1987 yılında çıkarılan 3346 sayılı Kanun`la düzenlenmiştir. KİT lerin, TBMM ce denetimi, 3346 sayılı Kanun un 3 üncü maddesi uyarınca, otuz beş üyeden oluşan, Türkiye Büyük Millet Meclisi Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonu tarafından yapılmaktadır. Denetimde, Sayıştay`ın raporlarıyla, Başbakanlığın sevk edeceği diğer raporlar ve varsa Komisyonca tespit edilen diğer konular esas alınmaktadır sayılı Sayıştay Kanunu`nda; KİT lerin denetimi ile ilgili olarak; hazırlanan raporların Eylül ayı sonuna kadar Rapor Değerlendirme Kuruluna gönderilmesi, Rapor Değerlendirme Kurulunun Ekim ayı sonuna kadar rapora son şeklini vermesi, bu raporların birer örneğinin denetlenen kuruluşa ve ilgili bakanlığa gönderilmesi, kuruluşların hazırlayacakları cevaplarını raporun alındığı tarihten itibaren 30 gün içinde Sayıştay a ve ilgili bakanlığa göndermesi, ilgili bakanlığın da bu cevapları kendi görüşleri ile birlikte en geç 15 gün içinde Sayıştay a göndermesi, hazırlanan raporların kuruluş ve bakanlık cevapları ile birlikte en geç ilgili olduğu yılın bitimini takip eden yılın sonuna kadar TBMM ye sunulması ve aynı zamanda DPT ve Hazine Müsteşarlıklarına gönderilmesi öngörülmüştür. KİT Komisyonu, denetlenecek kuruluşların durumunu; ulusal ekonomiye faydalı olabilmeleri için özerk bir tarzda, ekonominin kuralları ve ekonomik gerekler dahilinde, verimlilik ve kârlılık ilkeleri doğrultusunda yönetilerek, kuruluş amaçlarına ulaşmalarını teminen, faaliyetlerinin mevzuata, uzun vadeli kalkınma planına ve planın uygulama programlarına uygunluğu yönünden değerlendirilmektedir sayılı Kanun kapsamında, Komisyonca yapılan inceleme ve değerlendirmelere; denetlenen kuruluşların yöneticileri ve ilgili bulundukları bakanlık temsilcileri, DPT ve Hazine Müsteşarlıkları ile Sayıştay yetkilileri de katılmakta ve gerekirse açıklamada bulunmaktadırlar. KİT Komisyonu, kuruluşa ait alt komisyonların raporlarını, Sayıştay ın TBMM ye sunduğu raporları ile ilgili kuruluş ve bakanlıkların bu raporlardaki önerilere ilişkin cevap ve görüşleriyle birlikte ele alarak, kuruluşların durumunu yeniden incelemekte ve bunların bilanço ve netice hesaplarını tasvip ederek yönetim kurullarının ibra edilmesine veya bilanço ve netice hesaplarını tasvip etmeyerek yönetim kurullarının ibra edilmemesine gerekçeli olarak karar vermektedir. KİT Komisyonunca karara bağlanıp süresi içinde kesinleşen veya itiraz üzerine Genel Kurulca görüşülerek tasvip edilen veya edilmeyen bilançolarla netice hesapları veya mali durumları gösteren tablolar, yönetim kurullarının ibra edilme veya edilmeme kararı ile birlikte kesinleştikten sonra Resmî Gazetede yayımlanmakta, ibra edilmeyen kuruluşların sorumluları hakkında genel hükümlere göre adlî kovuşturma veya işlem yapılabilmesi için karar, TBMM Başkanlığınca Başbakanlığa ve ilgili adlî mercie bildirilmektedir. Diğer yandan, 3346 sayılı Kanun`a tabi ve genel kurulları T. Ticaret Kanunu`na veya özel kanunlarına göre oluşturulan şirket ve kurumlar da diğer KİT ler gibi denetlenmekle birlikte, bunların bilanço ve netice hesaplarıyla ilgili olarak Komisyonda ve itiraz halinde TBMM Genel Kurulu nda herhangi bir oylama yapılmamakta ve bunların yönetim kurullarının ibra edilmesi veya edilmemesi hususunda karar verilmemekte, bu kuruluşların 13

23 Genel Rapor Sayıştay raporları sadece genel görüşme konusu yapılabilmektedir. Bu bağlamda, genel kurulu bulunan bağlı ortaklıkların bilanço ve netice hesapları da genel görüşmeye sunulmaktadır. b) Sayıştay tarafından yapılan denetim: KİT lerle ilgili olarak, 1938 yılında 3460 sayılı Kanun`la kurulan Umumi Murakabe Heyeti tarafından başlatılan ve 1983 tarihinden itibaren 72 sayılı KHK kapsamında Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu tarafından gerçekleştirilen denetim, tarihinden itibaren 6085 sayılı Kanun kapsamında Sayıştay tarafından gerçekleştirilmektedir. c) KİT lerin diğer idare ve organlar tarafından denetlenmesi: KİT lerin üzerinde, TBMM ve Sayıştay ın dışında diğer bazı idare ve organların da çeşitli mevzuat çerçevesinde denetim yetkileri bulunmaktadır. Bu tür denetimler genelde belirli konularda ve gerektiğinde yapılmaktadır. ca) İlgili bakanlığın gözetim ve denetimi: KİT ler mevzuat gereği birer bakanlıkla ilgilendirilmiş olup, özelleştirme programına alınanlar ise doğrudan ÖİB ye bağlanmıştır. İlgili bakanlıklar, teşebbüs, müessese ve bağlı ortaklık faaliyetlerinin kanun, tüzük ve yönetmelik hükümlerine uygun olarak yürütülmesini gözetmekle görevlendirilmiştir. İlgili bakanlıkça yapılan denetim, periyodik bir denetim şekli olmaktan ziyade belli konuların incelenmesi ve soruşturulmasına yönelik olarak gerektiğinde yapılmaktadır. İlgili bakanlıklar bu yetkilerini genelde kendi teftiş kurulları aracılığı ile kullanmaktadırlar. cb) Diğer denetim organları veya kuruluşların denetimi: KİT ler, ticari kuruluşlar olmakla birlikte aynı zamanda kamu yönetimi içinde yer almaktadırlar. Bu nedenle, kamu yönetimi üzerinde genel denetim yetkisi bulunan bazı denetim organlarının KİT ler üzerinde de denetim yetkileri bulunmaktadır. Bu kuruluşların başlıcaları; -Cumhurbaşkanlığı Devlet Denetleme Kurulu, -Başbakanlık Teftiş Kurulu, -Maliye Bakanlığı Vergi Denetim Kurulu, -Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (Bankalarla ilgili olarak), -Hazine Kontrolörleri Kurulu, -Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (Enerji KİT leri ile ilgili) olarak sayılabilir. Bu denetim organlarının denetimi, periyodik olarak yapılan sürekli bir denetim olmayıp gerektikçe belirli konulara münhasır olmak üzere yapılmaktadır. KİT ler, birer ticari kuruluş olarak, diğer ticari kuruluşların tabi olduğu idarelerin denetimlerine de tabi bulunmaktadırlar. Ayrıca KİT ler üzerinde, başta Başbakanlığın, Kalkınma Bakanlığının, Hazine Müsteşarlığının, Devlet Personel Başkanlığının ve Kamu İhale Kurulunun olmak üzere diğer bazı kuruluşların da düzenleyici, izin verici, kontrol edici, kısıtlayıcı vb. nitelikte yetkileri bulunmaktadır. 14

24 Genel Rapor Sayıştay B-KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİNİN TÜRKİYE EKONOMİSİ İÇİNDEKİ YERİ 1- Ekonomik gelişmeler ve politikalar: a) Dünya ekonomisindeki gelişmeler: yıllarında dünya ekonomisindeki gelişmelere ilişkin temel göstergeler 1 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge:1- Dünya ekonomisinde temel göstergeler (Yüzde değişme) Başlıca göstergeler Son iki yıl farkı Dünya hasılası 5,2 2,8 (0,7) 5,1 3,8 (1,3) Gelişmiş ekonomiler 2,7 0,2 (3,7) 3,0 1,6 (1,4) -ABD 2,1 0,0 (3,5) 3,0 1,8 (1,2) -Japonya 2,3 (1,2) (6,3) 4,4 (0,7) (5,1) -Avro bölgesi 2,7 0,5 (4,3) 2,0 1,4 (0,6) -Almanya 2,5 1,0 (5,1) 4,0 3,1 (0,9) Yükselen ve gelişmekte olan ekonomiler 8,3 6,0 2,8 7,4 6,2 (1,2) -Afrika (Sahra altı) 6,3 5,5 2,8 5,3 5,1 (0,2) -Gelişen Asya 10,6 7,7 7,2 9,5 7,8 (1,7) -Latin Amerika 5,7 4,3 (1,7) 6,2 4,5 (1,7) -Orta Doğu ve Kuzey Afrika 6,2 5,0 2,6 5,0 3,3 (1,7) -Orta ve Doğu Avrupa 5,5 3,0 (3,6) 4,6 5,3 0,7 Dünya ticaret hacmi 7,3 2,9 (10,7) 12,6 5,8 (6,8) (Mal ve hizmet ithalatı) -Gelişmiş ekonomiler 4,7 0,4 (12,4) 11,4 4,4 (7,0) -Yükselen ve gelişmekte olanlar 13,8 9,0 (8,0) 14,9 8,8 (6,1) Tüketici fiyatları (Yıllık ortalama): -Gelişmiş ekonomiler 2,2 3,4 0,1 1,5 2,7 1,2 -Avro bölgesi 2,1 3,3 0,3 1,6 3,1 1,5 -Yükselen ve gelişmekte olanlar 6,4 9,2 5,2 6,1 7,2 1,1 İşsizlik oranı (%): -Gelişmiş ekonomiler 5,4 5,8 8,0 8,3 7,9 (0,4) -Avro bölgesi 7,5 7,6 9,3 10,1 10,2 0,1 Libor (Altı aylık ABD Doları) (%) 5,3 3,0 1,1 0,5 0,5 0,0 Kaynak: Kalkınma Bakanlığı (DPT), 2013 Yılı Programı, tablo II.1-Dünya ekonomisinde temel göstergeler. Dünya ekonomisindeki son beş yıllık temel göstergelere bakıldığında; dünya hasılasının, 2007 yılında %5,2 oranında arttığı, 2008 yılında ise büyüme hızının yavaşlayarak %2,8 olarak gerçekleştiği görülmektedir. Özellikle gelişmiş ekonomilerde 2008 yılında başlayan finansal kriz, 2009 yılında küresel boyuta ulaşmış ve dünya ekonomisi %0,7 oranında daralmıştır yılında ise dünya hasılası tekrar artışa geçerek %5,1 oranında büyümüş, fakat 2011 yılında dünya hasılası artışı azalarak 3,8 olarak gerçekleşmiştir yılı gerçekleşmelerine bakıldığında yükselen ve gelişmekte olan ekonomiler %7,4 büyürken, gelişmiş ekonomilerin %3 oranında büyüme hızı yakalayabildiği görülmektedir yılında ekonomilerin hasıla artış oranlarında azalma meydana gelmiş olup, gelişmiş ekonomilerin hasıla artış oranlarındaki azalmanın daha dikkat çekici olduğu anlaşılmaktadır. 15

25 Genel Rapor Sayıştay Diğer taraftan dünya ticaret hacmi 2010 yılında %12,6 oranında genişlemiş iken, 2011 yılında bu oran %5,8`e gerilemiştir yılında önceki yıla göre enflasyon oranlarında artış, işsizlik oranlarında ise kısmen azalış gerçekleşmiştir. b) Türkiye ekonomisindeki gelişmeler: Türkiye nin yıllarına ilişkin temel ekonomik göstergeleri 2 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge:2-Türkiye'nin temel ekonomik göstergeleri Temel göstergeler Ölçü Son iki yıl farkı Büyüme ve istihdam (Yüzde değişme): Toplam tüketim % 5,3 (0,3) (0,4) 5,7 7,5 1,8 -Kamu % 5,4 3,3 3,8 1,6 5,6 4,0 -Özel % 5,3 (0,7) (0,9) 6,2 7,8 1,6 Toplam sabit sermaye yatırımı % 4,1 (5,2) (20,1) 31,1 17,4 (13,7) -Kamu % 12,6 6,0 (1,0) 19,1 (3,0) (22,1) -Özel % 2,6 (7,4) (24,4) 34,5 22,6 (11,9) Stok değişimi (1) % 0,6 0,3 (2,3) 2,5 (0,3) (2,8) Toplam mal ve hizmet ihracatı % 7,3 2,7 (5,0) 3,4 6,4 3,0 Toplam mal ve hizmet ithalatı % 10,7 (4,1) (14,3) 20,7 10,9 (9,8) GSYH % 4,7 0,7 (4,8) 9,2 8,5 (0,7) GSYH (Cari fiyatlarla) Milyar TL GSYH (ABD Doları) Milyar Dolar Kişi başı milli gelir (GSYH) ABD Doları Kişi başı milli gelir (SAGP,GSYH) ABD Doları Nüfus (Yıl ortası) Bin kişi İş gücüne katılma oranı % 46,2 46,9 47,9 48,8 49,6 0,8 İstihdam düzeyi Bin kişi İşsizlik oranı % 10,3 11,0 14,0 11,9 9,8 (2,1) Dış ticaret (ABD Doları): İhracat (FOB) Milyar Dolar İthalat (CIF) (2) Milyar Dolar Dış ticaret dengesi (62,8) (69,9) (38,8) (71,7) (34,2) Cari işlemler dengesi / GSYH % (5,9) (5,7) (2,3) (6,4) (105,9) (10,0) (3,6) Dış ticaret hacmi / GSYH % 42,7 45,0 39,4 40,9 48,5 7,6 Kamu finansmanı (%): Genel devlet gelirleri (3) / GSYH % 33,6 32,9 34,6 35,5 36,4 0,9 Genel devlet harcamaları (3) / GSYH % 33,8 34,6 40,1 38,5 36,8 (1,7) Genel devlet borçlanma gereği (3) / GSYH % 0,2 1,6 5,5 3,0 0,4 (2,6) Genel devlet faiz harcamaları (3) / GSYH % 5,9 5,4 5,7 4,5 3,4 (1,1) Kamu kesimi borçlanma gereği (4) / GSYH % 0,1 1,6 5,1 2,4 0,1 (2,3) Kamu kesimi faiz dışı fazla (4) /GSMH % 3,1 1,6 (1,2) 0,8 1,9 1,1 AB tanımlı Nominal borç stoku / GSYH % 39,9 40,0 46,1 42,4 39,2 (3,2) Fiyatlar (Yüzde değişme): GSYH deflatörü % 6,2 12,0 5,3 5,7 8,9 3,2 TÜFE (Yıl sonu) % 8,4 10,1 6,5 6,4 10,5 4,1 (1) Büyümeye katkı olarak verilmektedir. (2) Parasal olmayan altın ithalatı dahildir. (3) Merkezi yönetim bütçesi, mahalli idareler, döner sermayeli kuruluşlar, İşsizlik Sigortası Fonu, sosyal güvenlik kuruluşları ve bütçe dışı fonları kapsamaktadır. (4) Genel devlet ve KİT leri kapsamaktadır. Kaynak: Kalkınma Bakanlığı (DPT), 2013 Yılı Programı, tablo I.1-Temel ekonomik büyüklükler. 16

26 Genel Rapor Sayıştay Türkiye ekonomisinin büyüme hızı, 2008 yılında dünyada yaşanan krizin de etkisiyle %0,7 seviyesinde gerçekleşmiş, 2009 yılında ise %4,8 oranında küçülmüştür. Türkiye ekonomisi 2010 yılında %9,2 oranında büyürken, 2011 yılı büyüme hızı %8,5 seviyesinde kalmıştır. Toplam tüketim artışı 2009 yılında %0,4 oranında azalırken, 2010 yılında %5,7, 2011 yılında %7,5 oranında artış göstermiştir. Toplam sabit sermaye yatırımları 2008 yılında %5,2, 2009 yılında %20,1 oranında azalış gösterirken, 2010 yılında %31,1 artış göstermiş, 2011 yılındaki artış hızı da %17,4 olarak gerçekleşmiştir yılında işsizlik oranı önceki yıla göre 2,1 puan azalmasına karşılık, enflasyon oranı 4,1 puan artış göstermiştir. 2- Kamu iktisadi teşebbüslerine ilişkin hedef ve politikalar: KİT lerin yönetim ve çalışma esasları 233 sayılı KHK da, denetimle ilgili hususlar ise tarihine kadar 72 sayılı KHK ile, bu tarihten sonra 6085 sayılı Kanun ve 3346 sayılı Kanun`la belirlenmiş olup, kalkınma planlarında ve yıllık programlarında KİT lerle ilgili hedef ve politikalara yer verildiği gibi, Bakanlar Kurulu kararı ile çıkarılan kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağlı ortaklıkların genel yatırım ve finansman programı ve Başbakanlık tasarruf genelgeleri ile de KİT lerin faaliyetlerine ilişkin çeşitli düzenlemeler yapılmaktadır. Bu bağlamda döneminde KİT lerin faaliyetlerini etkileyen başlıca düzenlemeler aşağıda açıklanmıştır. a) Kalkınma planları: İstikrar içinde büyüyen, gelirini daha adil paylaşan, küresel ölçekte rekabet gücüne sahip, bilgi toplumuna dönüşen ve AB ye üyelik için uyum sürecini tamamlamış bir Türkiye vizyonu ile dönemi için hazırlanan Dokuzuncu Kalkınma Planında; -Türkiye ekonomisinin yıllık ortalama %7 oranında büyümesi, üretimin sektörel kompozisyonunda sanayi ve hizmetler sektörlerinin ön plana çıkması, -Tarım sektörünün üretim ve katma değer içerisindeki payının ekonominin modernizasyonu ve yapısal reformlara paralel olarak azalmaya devam etmesi, plan dönemi sonunda %7,8 seviyesine çekilmesi, -Plan döneminde sanayi sektörü üretim artış hızının yıllık ortalama %7,8 seviyesinde gerçekleşmesi ve dönem sonunda sektör payının %27,2 ye ulaşması, aynı dönemde hizmetler sektörü yıllık büyüme hızının %7,3 oranında olması ve dönem sonunda sektör payının %65 düzeyine çıkması, -Özelleştirmelerin de etkisiyle KİT sisteminin ekonomi içindeki payının önemli ölçüde azalması, KİT lerin toplam brüt satış hasılatının GSYH ye oranının 2006 yılındaki %9 seviyesinden 2013 yılında %3,3 e düşmesi, aynı dönemde KİT sisteminde yaratılan katma değerin GSYH ye oranının da %2 den %0,6 ya düşmesi, -Plan dönemi sonuna gelindiğinde özelleştirme işlemleri sonucunda kamunun, hava ve deniz ulaşımı ile lokomotif ve vagon üretimi; şeker, tütün ve çay ürünlerinin işlenmesi; petrokimya sanayi; malzeme alımı; elektrik dağıtım ve toptan ticareti faaliyet alanlarından tamamen çekilmesi; bunun yanı sıra, elektrik üretimi, doğal gaz piyasası, kömür ve diğer maden işletmeciliğindeki payının azalması, 17

27 Genel Rapor Sayıştay -Buna mukabil tahıl alımı, tohumluk üretimi, demiryolu ulaşımı alt yapısı, elektrik iletimi, petrol arama, hava meydanlarının işletilmesi, posta hizmetleri ile kıyı emniyetinin sağlanması alanlarında faaliyet gösteren KİT lerin plan döneminde özelleştirilmemesi, öngörülmüştür. b) Yıllık programlar: Kalkınma planları çerçevesinde DPT tarafından hazırlanarak Bakanlar Kurulu Kararı ile uygulamaya konulan yıllık programlarda, genelde bütün ekonomide uygulanacak politikaların yanında KİT lerle ilgili politikalara da yer verilmiş olup, tarih ve mükerrer sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 2011 Yılı Programında KİT lerle ilgili olarak; -KİT lerin kârlılık ve verimlilik ilkelerine uygun olarak işletilmesi, belirli bir takvim ve strateji çerçevesinde özelleştirmelerin sürdürülmesi, -KİT lerde hesap verebilirlik, şeffaflık, karar alma süreçlerinde etkinliği ve performansa dayalı yönetimi esas alan stratejik yönetim anlayışının yaygınlaştırılması, -Tüm işletmecilik politikalarının, stratejik planlar ile genel yatırım ve finansman kararnamelerinde öngörülen hedeflere ulaşacak şekilde piyasa şartlarına uygun olarak belirlenmesi ve etkin bir şekilde uygulanması, -Stok, tedarik, üretim ve pazarlama maliyetlerinin düşürülerek, verimliliği artıran ve uluslararası fiyat değişimlerine duyarlı bir finansman politikasının izlenmesi, -Atıl durumda bulunan gayrimenkullerinin değerlendirilmesinde rayiç bedelin esas alınması, atıl olmayan gayrimenkullerinin devrinde ise, işletmenin verimliliği, bütünlüğü ve çevre sağlığı gibi hususları olumsuz etkilemeyecek şekilde mümkün olabileceği, -Zarar eden işletme birimlerinin sorunlarının birimlerin fonksiyonları da dikkate alınarak çözüme kavuşturulması, -Atıl istihdamın azaltılmasına yönelik tedbirlerin uygulanmasının sürdürülmesi, nitelikli personel ihtiyacının karşılanması için gerekli tedbirlerin alınması, esasları benimsenmiştir. c)kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağlı ortaklıkları genel yatırım ve finansman programları: Her yıl Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağlı ortaklıkları genel yatırım ve finansman programlarında; KİT lerin yıllık çalışmalarını yürütürken uyacakları esaslar, mal ve hizmet tedarik ve üretim faaliyetlerine, borç ödemeleri ve alacaklarına, istihdama ilişkin hükümler, uygulanacak fiyatlara ilişkin esaslar belirlenmektedir. Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve Bağlı Ortaklıklarının 2011 Yılına Ait Genel Yatırım ve Finansman Programının Tespiti Hakkındaki 2010/967 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanmıştır. 3- Kamu iktisadi teşebbüslerinin Türkiye ekonomisi içindeki yeri: KİT lerin dönemine ait başlıca bilgiler 3 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 18

28 Genel Rapor Sayıştay Çizelge : 3 - KİT'lerin dönemine ait başlıca bilgileri Toplu bilgiler Ölçü Son iki Artış veya yıl farkı azalış (%) Esas sermaye Bin TL ,4 Ödenmiş sermaye " ,6 Sermaye ödeme oranı % 72,5 79,8 83,4 84,0 87,9 3,9 4,6 Kaynaklar : Öz kaynaklar Bin TL ,2 Yabancı kaynaklar : -Kısa süreli " ,0 -Uzun süreli " ,5 Varlıklar : -Dönen varlıklar (Net) " ,9 -Duran varlıklar (Net) " ,7 Fiili kaynak-ödeme farkı (*) " ( ) ( ) ( ) (38,3) Yatırım harcamaları (Nakdi) " ,7 Tüm alımlar tutarı " ,9 Net satış hasılatı (*) " ,2 Satışların maliyeti (*) " ,3 Mevduat " ( ) (0,9) Verilen krediler " ,6 Sübvansiyonlar " ( ) (38,9) Stoklar: -İlk madde ve malzeme " ( ) (4,2) -Yarı mamul-ara mamul " ,3 -Mamul " ,0 -Ticari mal " ,8 Personel: Memur (ortalama) Kişi (1.316) (15,1) Sözleşmeli personel (ortalama) " (175) (0,2) İşçi (ortalama) " (2) (0,0) Toplam personel giderleri Bin TL ,7 Toplam memur giderleri Bin TL ,7 Toplam sözleşmeli personel giderleri " ,2 Toplam işçi giderleri " ,1 Aylık kişi başına memur giderleri TL ,3 Aylık kişi başına sözleşmeli personel giderleri " ,4 Aylık kişi başına işçi giderleri " ,1 Tahakkuk eden kurumlar vergisi Bin TL ( ) (39,1) Tahakkuk eden tüm vergiler " ( ) (40,4) GSYH'ya katkı (üretici fiyatlarıyla) " ( ) (12,3) GSYH'ya katkı (alıcı fiyatlarıyla) " ( ) (17,3) GSMH'ye katkı (alıcı fiyatlarıyla) " ( ) (18,5) İşletme faaliyetleri kârları toplamı (*) " ( ) (40,7) İşletme faaliyetleri zararları toplamı (*) " ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 49,6 Finansman giderleri (yatırımlar hariç)(*) " ,7 Dönem kârları toplamı Bin TL ( ) (61,5) Dönem zararları toplamı Bin TL ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) (3,3) (*) Mali kuruluşlar hariç. 19

29 Genel Rapor Sayıştay 2007 yıl sonu itibarıyla, 65,9 milyar TL si öz kaynak, 146,1 milyar TL si yabancı kaynak olmak üzere toplam 202 milyar TL kaynak kullanan KİT ler, 2011 yıl sonu itibarıyla 111,3 milyar TL si öz kaynak, 285 milyar TL si de yabancı kaynak olmak üzere toplam 396,3 milyar TL kaynak kullanmıştır dönemindeki yabancı kaynaklar %95,3 oranında artarken, öz kaynaklar %68,8 oranında artmış ve toplam kaynak artış oranı %86,9 olarak gerçekleşmiştir yıl sonu itibarıyla 146,1 milyar TL tutarındaki yabancı kaynakların 113,5 milyar TL si, 2011 yıl sonu itibarıyla 285 milyar TL tutarındaki yabancı kaynakların 241,1 milyar TL si mali kuruluşlar tarafından kullanılmıştır yılında 3,7 milyar TL ve 2008 yılında 4,5 milyar TL olarak gerçekleşen KİT nakdi yatırım harcamaları, 2009 yılında 3,9 milyar TL ye gerilemiş olmasına karşılık, sonraki yıllarda artış göstermiş ve 2011 yılında 7,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir döneminde KİT alımları %69,4, net satış hasılatı %53,6, mali kuruluşların mevduatı %81, kredileri %196,9, tahakkuk eden kurumlar vergisi %151,2, tahakkuk eden tüm vergileri %28,6, finansman giderleri %53,6 oranlarında artarken, istihdam edilen ortalama personel sayısı %16,1 oranında azalmıştır. Aynı dönemde dönem kârları toplamı %14,8 oranında azalırken, dönem zararları toplamı %85,5, üretici fiyatlarıyla GSYH ye katkı %35,1 oranında, alıcı fiyatlarıyla GSMH ye katkı %0,6 oranında artış göstermiştir döneminde KİT ler içinde değerlendirilen kuruluşların sektörler itibarıyla ayrıntısına (Ek:1) de, rapor kapsamındaki kuruluşlarla ilgili başlıca bilgilere (Ek:8) de yer verilmiş olup, KİT lerin istihdam, üretim, yatırım, hazine ile ilişkiler ve yaratılan katma değer olarak Türkiye ekonomisindeki yeri aşağıda ayrıntılı olarak incelenmiştir. a) İstihdam yönünden: Türkiye de ve KİT lerde dönemine istihdam edilen personel sayısı, sektörler bazında ayrıntılı olarak 4 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 20

30 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 4-Sektörler itibarıyla istihdam (Bin kişi) Sektörler KİT/TR TR KİT TR KİT TR KİT TR KİT TR KİT (%) 1-Tarım ,1 2-Sanayi : a)madencilik ,0 b)imalat ,7 c)enerji ,6 3-Hizmetler : Toplam (2) ,0 a)ulaştırma-haberleşme ,6 b)ticaret ,1 c)diğer hizmetler ,1 Toplam (3) ,7 4-Mali kuruluşlar ,0 5-Diğer ,0 Genel toplam ,9 KİT/TR (%) 1,3 1,2 1,1 1,0 0,9 Notlar: 1- KİT değerleri ortalamadır. 2- Türkiye değerleri, TÜİK Hanehalkı İşgücü Anketi istihdam veri tabanından ( alınmış, yıllık ortalamalardır. 21

31 Genel Rapor Sayıştay TÜİK hane halkı işgücü anketi sonuçlarına göre; 2011 yılında Türkiye nin istihdama baz teşkil eden 15 yaş üzeri nüfusu 53,6 milyon kişi, işgücüne dahil olmayan nüfus 26,9 milyon kişi, toplam işgücü 26,7 milyon kişi, işgücüne katılma oranı %49,9, toplam istihdam 24,1 milyon kişi, istihdam oranı %45, işsiz sayısı 2,6 milyon kişi, işsizlik oranı ise %9,8 olarak gerçekleşmiştir yılında 20,4 milyon kişi olan toplam istihdam, 5 yıl sonra 2011 yılında %18,1 oranında 3,7 milyon kişi artarak 24,1 milyon kişiye ulaşmıştır. Bunun sonucunda işsizlik oranı %10,2 den %9,8 e gerilemiştir. İşsizlik oranı dönem içinde yıllarında yükselerek %14 e kadar çıkmış olup, 2010 yılında %11,9 a, 2011 yılında da %9,8 e düşmüştür. 5 yıllık dönemde Türkiye istihdamında %18,1 oranında artış meydana gelirken, KİT istihdamı %17,8 oranında azalmıştır yılında Türkiye toplam istihdamının %1,3 oranında 261 bin kişisi KİT lerde sağlanırken, 2011 yılı sonunda durum %0,9 oranında 217 bin kişiye düşmüştür. Bu gelişmede, KİT lerin özelleştirilmesi yanında, son yıllarda birçok hizmetin hizmet alımı suretiyle yüklenicilere gördürülmesi ve bu nedenle KİT istihdamının yerini özel sektör istihdamının almasının da rolü bulunmaktadır. b) Üretim yönünden: KİT lerin üretim yönünden Türkiye ekonomisi içindeki yeri; mal ve hizmet üreten kuruluşlar ve mali kuruluşlar (bankacılık ve sigortacılık) olmak üzere iki grup halinde ele alınmıştır. ba)mal ve hizmet üretimi yönünden: Bazı mal ve hizmetlerin, yıllarına ait Türkiye ve KİT üretimleri 5 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 22

32 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 5- Başlıca mal ve hizmet üretimleri Mal ve hizmetler Ölçü Türkiye KİT % Türkiye KİT % Türkiye KİT % Türkiye KİT % Türkiye KİT % 1-Madencilik : a) Birincil enerji kaynakları: -Taş kömürü (tuvenan) (*) Bin ton , , , , ,1 -Linyit (tuvenan) Bin ton , , , , ,8 -Ham petrol Bin ton , , , , ,3 b) Metal dışı madenler: -Bor mineralleri (konsantre) Bin ton , , , , ,0 2-İmalat: a) Tüketim malları: -Gövde et Bin ton , , , , ,6 -Çay Bin ton , , , , ,2 -Şeker Bin ton , , , , ,8 -Sigara ve tütün ürünleri Milyon adet , , b) Yatırım malları: -Vagon Adet , , , , ,0 -Lokomotif Adet , , , , ,0 3-Enerji : -Elektrik (brüt) (**) GWh , , , , ,3 4-Ulaştırma: a) Yolcu taşıma: -Demiryolu Milyon yolcu x km , , , , ,0 b)yük taşıma: -Demiryolu Milyon ton x km , , , , ,0 5-Haberleşme: -Kablo TV abonesi Bin adet , , , , ,0 Kaynak: Türkiye değerleri TÜİK istatistiklerinden alınmıştır. (*) yıllarına ait Türkiye ve KİT değerleri satılabilir kömür cinsindendir. (**) yıllarına ait Türkiye ve KİT değerleri net üretim değerleridir. 23

33 2007 yılından 2009 yılına kadar düşüş yaşanan Türkiye gövde et üretimi, 2010 yılında 781 bin ton, 2011 yılında 777 bin ton olarak gerçekleşmiştir yılında Türkiye gövde et üretimi %0,5 oranında azalış gösterirken, KİT lerin gövde et üretiminin %31,4 oranında azalması sonucu önceki yıl %3,8 olarak gerçekleşen Türkiye üretimindeki KİT payı, %2,6 ya gerilemiştir yılında Türkiye üretiminde KİT payı, çay üretiminde %48,2, şeker üretiminde %50,8 oranında olmak üzere önceki yıla yakın oranlarda gerçekleşmiştir. Demir yolları ile ilgili lokomotif ve vagon üretiminde tekel konumunda olan TCDD nin bağlı ortaklıkları TÜDEMTAŞ, TÜLOMSAŞ ve TÜVASAŞ tarafından 2011 yılında 838 adet yük ve yolcu vagonu imal edilmiştir. Türkiye de 2011 yılı elektrik enerjisi brüt kurulu gücü toplamı önceki yıla göre %6,8 oranında artışla MW olup bunun %45,6 sı oranında MW ı EÜAŞ ve bağlı ortaklıklarına aittir. EÜAŞ kurulu gücünün; %52 si oranında MW ı termik, %48 oranında MW ı hidrolik santrallere aittir. EÜAŞ bünyesindeki santrallerde 2011 yılında brüt olarak toplam GWh elektrik enerjisi üretilmiştir yılında %45,2 olan KİT payı 2011 yılında %40,3 e gerilemiştir. Ulaştırma sektöründe demir yolu taşımacılığı tekel konumunda olan TCDD tarafından gerçekleştirilmektedir yılında demir yolu ile 85,7 milyon kişi taşınmış ve bu yolcuların taşındığı mesafe 5,9 milyar yolcuxkm olmuştur yılında demir yolu ile yapılan yük taşımacılığı da 11,3 milyar tonxkm olarak gerçekleşmiştir döneminde; KİT lerin Türkiye üretimindeki paylarında azalma eğilimi olduğu görülmektedir. KİT lerin ekonomideki ağırlığı 1980 li yıllara kadar devam etmiş, ancak ithal ikamesi politikasının terk edilerek dışa açık büyüme modeline geçilmesiyle birçok KİT dış rekabet koşullarına ayak uyduramamıştır. Bir yandan özel sektörün güçlenmesi, diğer yandan özelleştirme uygulamaları ile KİT lerin üretimdeki payları giderek azalma sürecine girmiştir. KİT ler son 20 yıl içinde, çimento, tekstil, kağıt, yem, süt ürünleri, orman ürünleri, demir çelik, tarım traktörü, petrol, gübre, petrokimya, turizm, hava ve denizyolu taşımacılığı ve madencilik sektörünün bazı dallarından tümüyle veya büyük ölçüde çekilmişlerdir. bb) Mali kuruluşlar yönünden: Ağırlıklı olarak bankacılık sektöründen oluşan Türk mali sektörü büyümesini 2011 yılında da sürdürmüştür. Türk mali sektörünün 2011 yılı bilanço tutarı (borsalar hariç) 2010 yılına göre %19,2 oranında artarak 1,5 trilyon TL ye ulaşmış ve GSYH ye oranı %118,2 olarak gerçekleşmiştir. Türk mali sektörünün yıllarına ait finansal büyüklükleri (borsalar hariç) karşılaştırılmalı olarak 6 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 24

34 Çizelge: 6- Türk mali sektörünün finansal büyüklüğündeki değişim (Milyar TL) Kuruluşlar Son iki yıl değişimi (%) T.C. Merkez Bankası 106,6 113, ,5 146,2 13,8 Bankalar 581,6 732, ,6 21 Sigorta şirketleri 22,1 26,5 31,8 35,1 40,9 16,5 Reasürans şirketleri - 1,4 1,6 1,6 1,6 - Emeklilik yatırım fonları 4,6 6 9, ,1 17,5 Menkul kıymet yatırım fonları 26, ,6 33,2 32,2 (3) Finansal kiralama şirketleri 13,7 17,1 14,6 15,7 18,6 18,5 Gayrimenkul yatırım ortaklıkları 4,1 4,3 4,7 17,2 18,7 8,7 Aracı kurumlar 3,8 4,2 5,2 7,5 8 6,7 Faktoring şirketleri 7,4 7,8 10,4 14,5 15,7 8,3 Tüketici finansman şirketleri 3,9 4,7 4,5 6 8,9 48,3 Varlık yönetim şirketleri 0,2 0,4 0,4 0,7 0,9 28,6 Finansal holding şirketleri 3,8 5 4,9 5,1 5,5 7,8 Menkul kıymetler yatırım ortak. 0,7 0,6 0,7 0,8 0,7 (12,5) Girişim sermayesi yatırım ortak. 0,2 0,1 0,2 0,2 0,6 200 Portföy yönetim şirketleri 0,2 0,3 0,3 0,3 0,3 - Kredi Garanti Fonu - 0,1 0,1 0,1 0,2 100 Toplam 779,3 948, , , ,7 19,2 Kaynak: BDDK, TCMB, HM, SPK, Kamu Aydınlatma Platformu, T. Sermaye Piyasası Aracı Kuruluşları Birliği, Sigorta Denetleme Kurulu 2010 yıl sonunda yaklaşık 1,3 trilyon TL olan mali sektör varlık toplamı 2011 yıl sonunda 1,5 trilyon TL ye yükselmiştir. Bu tutarın yaklaşık 1,4 trilyon TL si bankacılık sektörü (TCMB dahil) oluşturmakta iken, sigortacılık ve bireysel emeklilik sektörlerinin varlık toplamı 42,5 milyar TL, menkul kıymet yatırım fonları 14,1 milyar TL, finansal kiralama 18,6 milyar TL olmuştur yıl sonu itibarıyla mali sektördeki en büyük payı %89,1 oranı ile bankacılık sektörü (TCMB dahil) almakta olup, sigortacılık ve bireysel emeklilik sektörü %2,8 oranı ile takip etmekte, geriye kalan sektörler ise %8,1 oranında pay almaktadır. Bankacılık sektöründeki dönemine ait gelişmeler, kamu bankalarıyla karşılaştırılmalı olarak 7 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 25

35 Çizelge : 7 Türkiye de faaliyette bulunan bankalarla ilgili başlıca finansal bilgiler Finansal bilgiler Kamu Kamu Kamu Kamu Kamu Tüm sermayeli Payı Tüm sermayeli Payı Tüm sermayeli Payı Tüm sermayeli Payı Tüm sermayeli Payı bankalar bankalar % bankalar bankalar % bankalar bankalar % bankalar bankalar % bankalar bankalar % Kaynaklar: Öz kaynaklar , , , , ,9 Mevduat , , , , ,7 Alınan krediler , , , , ,5 Para piyasasına borçlar , , , , ,0 Fonlar , , , , ,1 Muhtelif borçlar , , , ,9 Karşılıklar , , , ,3 Diğer pasifler , , , , ,0 Toplam , , , , ,7 Varlıklar: Nakit değerler ve Merkez Bankası , , , , ,7 Bankalar , , , , ,8 Para piyasasından alacaklar , , , , ,9 Finansal varlıklar (net) , , , , ,5 Krediler ve alacaklar: , , , , ,9 -Krediler ve alacaklar , , , , ,9 -Takipteki krediler , , , , ,5 -Özel karşılıklar (-) (7.427) (1.442) 19,4 (10.753) (1.650) 15,3 (17.464) (2.210) 12,7 (15.964) (2.210) 13,8 (14.241) (2.169) 15,2 İştirakler, bağlı ve birlikte kontrol edilen ortaklıklar , , , , ,7 (net) Duran varlıklar (net) , , , , ,4 Diğer aktifler , , , , ,8 Toplam , , , , ,7 Kaynak: Bankalar Birliği - Bankalarımız Mayıs 2012 (Milyon TL) 26

36 2011 yıl sonu itibarıyla, 31 i mevduat, 13 ü kalkınma ve yatırım, 4 ü katılım bankası olmak üzere 48 banka faaliyet göstermiştir. Değerlendirmelerde TCMB ve katılım bankaları hariç tutulmuştur. Ekonomide görülen büyümeye bağlı olarak bankacılık sektörünün şube ve personel sayıları 2011 yılında artış göstermiştir. TBB ye üye bankaların toplam şube sayısı 368 adet artarak e; istihdam edilen personel sayısı 2,9 bin kişi artarak 181,4 bin kişiye yükselmiştir. Bankacılık kesimi toplam aktifleri, 2011 yıl sonu itibarıyla, önceki yıl sonuna göre %20,7 oranında 199 milyar TL artarak 1,2 trilyon TL ye yükselmiştir. Öz kaynaklarda da büyüme devam etmiş; öz kaynaklar %7,3 oranında 9,4 milyar TL artarak 138,5 milyar TL olmuştur. Sektörün toplam mevduatı %13,7 oranında 84,2 milyar TL artarak 698,9 milyar TL ye, toplam kredileri %30,5 oranında 155,4 milyar TL artarak 664,3 milyar TL ye ulaşmış, mevduatın krediye dönüşüm oranı 2011 yıl sonu itibarıyla %95 olarak gerçekleşmiştir. Bankaların 2010 yılı net dönem kârı 21,4 milyar TL iken, 2011 yılında %11,2 oranında 2,4 milyar TL azalarak 19 milyar TL olmuştur. Bankacılık sektörünün toplam bilanço büyüklüğünde 2011 yılında ortaya çıkan 199 milyar TL tutarındaki kaynak artışının; %42 si oranında 84,2 milyar TL si mevduattan, %41'i oranında 82,7 milyar TL si mevduat dışı kaynaklardan, %5 i oranında 9,4 milyar TL si öz kaynaklardan ve %12 si oranında 22,7 milyar TL si de diğer pasiflerden kaynaklanmıştır. Sağlanan kaynak artışının ağırlıklı olarak %78 oranında 155,5 milyar TL si kredilere, %22 oranında 43,5 milyar TL si likit aktiflere ayrılmıştır. Bankacılık sektörü aktif yapısında 2011 yıl sonunda toplam aktifler içinde kredilerin payı 4,3 puan artarak %57,2 olmuş; menkul kıymetler portföyü 6 puan azalarak %26,1 e ve takipteki kredilerin payı 0,4 puan azalarak %1,5 e gerilemiştir. Kamu sermayeli bankaların toplam aktiflerinin sektör içindeki payı 1,4 puan azalarak %23,7 olmuştur. Toplam mevduat içinde kamu sermayeli bankaların payı 3,7 puan azalarak %25,7 ye, toplam krediler içinde kamu bankalarının toplam payı da 0,5 puan azalarak %22,4 den %21,9 a düşmüştür. TBB verilerine göre sektördeki ilk beş bankanın toplam aktifler içindeki payı %61 olarak gerçekleşmiş olup, ilk beş banka içinde 2011 yıl sonu itibarıyla T.C. Ziraat Bankası AŞ ve 4 özel sermayeli mevduat bankası yer alırken, ilk 10 banka arasında 2 kamu sermayeli mevduat bankası, 6 özel sermayeli banka ve 2 yabancı sermayeli banka yer almıştır. Aktif büyüklüğü 100 milyar TL'nin üzerinde olan 5 banka, 50 milyar TL nin üzerinde olan 7 banka ve 10 milyar TL nin üzerinde olan 14 banka mevcuttur. Bankacılık sektöründe faaliyet gösteren bankaların önemli bölümü küçük ölçekli bankalardır. Toplam krediler 2011 yılında %30,5 oranında 155,4 milyar TL büyüyerek 664,3 milyar TL ye ulaşmıştır. Kredilerin %69,9 u TL, %30,1 i ise yabancı para cinsi kredilerinden oluşmuştur. 27

37 2011 yıl sonu itibarıyla krediler içinde kurumsal kredilerin payı %68, hane halkının kullandığı kredilerin payı %32 olmuştur. Önceki yıl sonuna göre takipteki krediler %6 oranında azalarak 17,7 milyar TL olmuş; takipteki krediler için ayrılan karşılık oranı %84,6 olarak aynı kalmıştır. Bu oran kamu bankalarında %88, özel bankalarda %87 ve yabancı sermayeli bankalarda %80 düzeyindedir. Özel karşılık sonrası takipteki kredilerin toplam kredilere oranı %0,6 dan %0,5 e gerilemiştir. Toplam mevduat %13,7 oranında büyürken, pasifler içindeki payı %60,2 düzeyinde gerçekleşmiştir. Toplam mevduatın %64,7 sini TL mevduat, %35,3 ünü yabancı para cinsi mevduat oluşturmuştur. Toplam kaynakların %20 sini oluşturan mevduat dışı kaynaklar 2011 yılında %47 oranında artarak 233,2 milyar TL ye ulaşmıştır. Toplam öz kaynaklar %7,2 oranında 9,4 milyar TL artarak 138,5 milyar TL'ye ulaşmış olup, öz kaynaklardaki artış kâr yedeklerindeki artıştan kaynaklanmıştır. c) Yatırımlar yönünden: 2009 yılında dünya ekonomisinde yaşanan krizin etkilerini azaltmak ve piyasalarda kaybolan güveni yeniden tesis etmek amacıyla alınan önlemlerin etkisiyle dünya ekonomisi 2010 yılında %5,1 oranında büyürken, 2011 yılı büyüme hızı %3,8 seviyesinde kalmıştır yılında küresel ekonomide sağlanan büyümede, büyük ölçüde gelişmekte olan ülkelerdeki yüksek oranlı büyümeler etkili olmuştur yılında Çin ve Hindistan ın önemli katkısıyla yükselen ve gelişmekte olan ülkeler %6,2 oranında büyürken, gelişmiş ülkelerin büyüme hızı %1,6 seviyesinde gerçekleşmiştir yılının ilk yarısından itibaren küresel piyasalarda belirsizlik ve riskler giderek artmıştır. Gelişmiş ülkelerde mali ve finansal sorunlara yönelik alınan tedbirlerin yetersiz kalması ile geleceğe yönelik belirsizliklerin iç talebi daraltması sonucunda ikinci çeyrekten itibaren ekonomik büyümede yavaşlama yaşanmıştır yılının ortalarından itibaren ekonomik görünümün bozulmasında; başta Avro Bölgesi çevre ülkeleri olmak üzere gelişmiş ülkelerde artan kamu borçlarının sürdürülebilirliği ile ilgili risklerin merkez ülkelere yayılma eğilimi, bankacılık ve finans kesiminde yaşanan sorunlar, piyasalar üzerinde artan baskı, ABD ekonomisinde beklenenden düşük gerçekleşen büyüme, istihdamda yeterli iyileşme sağlanamaması, yüksek kamu borçları ve bütçe açıkları, borçlanma limitine ulaşılması ve karar alma süreçlerinde yaşanan gecikmeler etkili olmuştur. Ayrıca ABD nin tarihinde ilk kez kredi notunun düşürülmesi ve güçlü bir orta vadeli mali konsolidasyon planının ortaya konamaması gibi etkenler piyasalarda güven ortamını zedelemiş ve önümüzdeki döneme ilişkin büyüme beklentilerinin düşmesine neden olmuştur yılı ilk aylarında enerji ve gıda fiyatlarında yaşanan yüksek oranlı artışlar, Mart ayında Japonya da yaşanan üçlü felaketin tedarik zincirine olumsuz yansımaları, 2010 yılı sonlarından itibaren Orta Doğu ve Kuzey Afrika (ODKA) bölgesinde yaşanan siyasi çalkantılar dünya ekonomisinde görünümün bozulmasını etkileyen diğer önemli gelişmelerdir. Yüksek işsizlik oranları gelişmiş ülkelerde önemli ekonomik sorunların başında gelmektedir yılında küresel düzeyde sağlanan ekonomik toparlanmaya rağmen, işsizlik oranlarında iyileşme sağlanamamış, birçok ülkede işsizlik oranları artmıştır. İspanya, İrlanda, Portekiz ve Yunanistan gibi bazı AB ülkelerinde işsizlik oranlarında ciddi artışlar yaşanmıştır. 28

38 Krize, kamu dengelerinde sorunla yakalanan ülkelerde uygulamaya konulan genişlemeci maliye politikaları ve bankacılık sektöründen gelen yükler, söz konusu ülkelerin bütçe dengelerinde daha fazla bozulmaya yol açmıştır. Güçlü Avro ve düşük faiz oranlarının yarattığı borçlanma kolaylıklarından yararlanan bu ülkelerde kamu borç stoku önemli ölçüde artmıştır. ABD de para politikalarında uygulanan miktarsal genişlemenin istenen sonucu vermemesi, maliye politikalarında ise genişlemeci tutumun hala devam etmesi nedeniyle kısa vadede bütçe dengesinde önemli bir iyileşme beklenmemektedir. Türkiye ekonomisi, zamanında alınan ve kararlılıkla uygulanan politikalar sonucunda belirsizliklerin azaltılması, sermaye girişinin devam etmesi, faiz oranlarının düşük seviyelerde kalması ve kredi genişlemesi sonucunda 2010 yılında ve 2011 yılının ilk yarısında yüksek bir büyüme performansı yakalamıştır yılında sabit fiyatlarla GSYH %9,2 oranında artış kaydetmiş ve Türkiye bu oranla dünyada büyüme hızı en yüksek ülkeler arasında ilk sıralarda yer almıştır yılının ilk yarısında da ekonomideki canlanma devam etmiş ve sabit fiyatlarla GSYH artış hızı %10,2 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde; sanayi, inşaat, ticaret ve ulaştırma sektörlerinde yüksek katma değer artışları kaydedilmiştir. Özel tüketim ve yatırım harcamaları büyümenin kaynağını oluşturmuştur. Küresel ölçekte giderek artan belirsizlikler nedeniyle büyüme hızı 2011 yılının ikinci yarısından itibaren nispi olarak yavaşlamış ve yıllık %8,5 olarak gerçekleşmiştir yılında krizin etkisiyle Türkiye GSYH si sabit fiyatlarla %4,8 oranında küçülürken, 2010 yılında %9,2, 2011 yılında %8,5 oranında artış göstermiştir. Bu oranlar, gelişmekte olan ülkelerin %7,4 ve %6,2 lik ortalama büyüme oranlarının üzerindedir. Türkiye ekonomisindeki toparlanmayla birlikte yatırımlar da artma eğilimine girmiş ancak yurt içi tasarrufların artmaması nedeniyle 2010 ve 2011 yıllarında giderek artan oranda cari açık sorunuyla karşılaşılmıştır. Son yıllarda uygulanan sıkı maliye politikası sonucu kamu tasarruflarındaki iyileşmeye rağmen, özel kesim tasarruflarının azalması sonucunda toplam tasarruflar düşme eğilimine girmiştir. Yurt içi tasarruflardaki azalma dış kaynak ihtiyacını, dolayısıyla cari açığı artırmıştır yılının birinci çeyreğinde GSYH %11,6 oranında artarken, ekonomik aktivitedeki canlılığın ikinci çeyrekte de devam etmesiyle yılın ilk yarısında %10,2 oranında büyüme kaydedilmiştir. Yılın ilk yarısında büyüme, sanayi ve hizmetler sektörlerinde sırasıyla %10,4 ve %10,6 oranındaki katma değer artışlarından kaynaklanmıştır. Bu dönemde, tarım sektörü katma değerinde de %6,8 oranında bir artış kaydedilmiştir yıllarında Türkiye ekonomisinde gerçekleşen sektörel büyüme hızları 1 sayılı grafikte gösterilmiştir. 29

39 2011 yılında tarım sektörü %33,3 oranında, hizmetler sektörü %3,5 oranında büyümesine karşılık, sanayi sektörü %26,6 oranında küçülmüş, GSYH büyüme hızı %16,7 oranında bir düşüş göstermiştir yıllarına ait GSYH büyümesine yatırım, net mal ve hizmet ihracatı ve tüketimin katkısı 2 sayılı grafikte gösterilmiştir. 30

40 2011 yılında yatırım ve tüketim talebi %10 oranında artmasına rağmen, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısının negatif olarak 1,5 puan olması nedeniyle GSYH reel artışı %8,5 olarak gerçekleşmiştir. Son yıllarda özel sektör yatırımlarının ve üretim kapasitesinin artması ile özelleştirme uygulamalarının yaygınlaşması sonucunda KİT lerin sayısı ve ekonomi içerisindeki payı azalmıştır. KİT, diğer kamu ve özel kesim yatırımlarının yılları gerçekleşmeleri 8 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 8- Sabit sermaye yatırımları (Cari fiyatlarla) Kesimler A-Kamu kesimi: Son iki yıl farkı Tutar (%) 1-KİT'ler ,6 2-Diğer kamu ,2 Toplam (A) ,1 B-Özel kesim ,9 Genel toplam ,2 Kaynak: Kalkınma Bakanlığı 2013 yılı programı, tablo II.1- Sabit sermaye yatırımlarının sektörel dağılımı. (Milyon TL) KİT sabit sermaye yatırımları 2010 yılına göre %12,6 oranında artarak 7,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir yılında kamu kesimi içinde KİT lerin payı %14,0 iken, toplam sabit sermaye yatırımları içindeki payı ise %2,6 olarak gerçekleşmiştir yıllarında Türkiye ve KİT ler tarafından yaratılmış olan GSYH ve yapılan yatırımların karşılaştırması 9 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 9-Sabit sermaye yatırımları ve GSYH içindeki payları (Cari fiyatlarla) Yıllar Türkiye GSYH Türkiye sabit sermaye yatırımı Türkiye sabit sermaye yatırımı/gsyh KİT GSYH KİT sabit sermaye yatırımı KİT sabit sermaye yat./kit GSYH Milyon TL Milyon TL (%) Milyon TL Milyon TL (%) , , , , , , , , , , yılında kamu sabit sermaye yatırımları %13,1 oranında artarken, özel sektör sabit sermaye yatırımları %42,9 oranında artmıştır yılında Türkiye GSYH sinin %19,1 i oranında sabit sermaye yatırımı gerçekleştirilirken, 2011 yılında bu oran %22,1 olarak gerçekleşmiştir. KİT sabit sermaye yatırımlarının KİT GSYH sine oranı ise 2010 yılında %20,1 iken, 2011 yılında %27,4 e yükselmiştir. 31

41 2011 yılı Programında kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarında öncelikli sosyal ihtiyaçları giderecek ve üretken faaliyetleri destekleyecek nitelikteki altyapı yatırımlarının arttırılacağı, bu kapsamda eğitim, sağlık, teknolojik araştırma, ulaştırma, içme suyu ile bilgi ve iletişim teknolojilerinin geliştirilmesine yönelik altyapı yatırımlarına öncelik verileceği belirtilmiş olup, bu kapsamdaki kamu yatırımı ihtiyacı devam etmektedir. Kamu kuruluşlarının proje hazırlama, uygulama, izleme ve değerlendirme birimlerindeki kapasite yetersizlikleri gibi faktörler projelerin planlandığı şekilde yürütülmesinde sorunlara yol açabilmektedir. Ayrıca, ülkenin birçok alandaki yeni yatırım ihtiyacının yanında, mevcut sermaye stokunun daha etkin kullanılmasına ve korunmasına yönelik idame-yenileme, bakım-onarım, rehabilitasyon ve modernizasyon ihtiyacı bulunmaktadır. Bu ihtiyaçların en kısa zamanda giderilerek kamu yatırım programının rasyonelleştirilmesi için ödeneklerin, kısa sürede tamamlanabilecek acil ve öncelikli projelere tahsis edilmesi ve bu ödeneklerin zamanında kullanılarak projelerin gecikmelere meydan verilmeden uygulamaya konulması önem taşımaktadır. d) Hazine ile ilişkiler yönünden: KİT ler ile Hazine arasındaki mali ilişkiler, Hazine Müsteşarlığı bütçesinden KİT lere yapılan ödemeler ile sermayeye yönelik bazı kaynakların KİT bünyesinde bırakılması ve KİT lerden bütçeye yapılan ödemelerden oluşmaktadır. KİT lerin döneminde Hazineden sağladığı kaynaklar 10 sayılı, KİT'lerin kâr payı ve ödediği dolaylı-dolaysız vergiler yoluyla Hazineye katkısı 11 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge : 10 - KİT'lere yapılan Hazine ödemeleri (Milyon TL) Hazine ödemeleri Son iki yıl farkı Tutar (%) Cari fiyatlarla : -Sübvansiyonlar ,5 -Sermaye ödemeleri (376) (7,9) Toplam , yılı fiyatlarıyla : -Sübvansiyonlar ,8 -Sermaye ödemeleri (496) (18,7) Toplam (138) (3,9) (*) ÖİB sermaye ödemeleri dahil. 32

42 Çizelge: 11 -KİT'lerin Hazineye katkısı Hazineye katkısı Dönem sonuçları yönünden : (Milyon TL) Son iki yıl farkı Tutar % -Dönem kârları (4.430) (24,0) -Dönem zararları (2.136) (5.318) (2.576) (4.097) (3.972) (125) (3,1) -Dönem sonucu (4.305) (29,9) -Dön. kârından Hazineye devredilen kâr payları ,4 -Hasılat payı ,3 Vergiler yönünden : -KiT vergi ödemeleri (4.451) (39,4) -Türkiye'nin vergi hasılatı (*) ,7 -Toplam vergi hasılatı içindeki KiT payı 6,6 4,6 5,3 4,8 2,4 (2,4) (49,7) (*) Kaynak: Gelir İdaresi Başkanlığı vergi istatistikleri, tablo 59, KİT lere 233 sayılı KHK uyarınca Bakanlar Kurulu tarafından verilen görevler dolayısıyla mevzuatta belirtilen usullere göre tahakkuk eden görev zararı alacakları çerçevesinde Hazinece ödeme yapılmaktadır. Hazine tarafından 2011 yılında KİT lere yapılan görev zararı ödemesi 2010 yılına göre %59,5 oranında 944 milyon TL artarak 2,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Görev zararı ödemelerinde en büyük pay 1,9 milyar TL ile TMO ya ait olup, bu kuruluşu 354 milyon TL ile TCDD, 225 milyon TL ile TKİ, 12 milyon TL ile TTA, 2 milyon TL ile TİGEM, 33 bin TL ile de T. Şeker Fabrikaları izlemiştir. KİT lerin ödenmiş sermayeleri iki şekilde artırılmaktadır. Bunlardan birincisi, merkezi yönetim bütçesinden KİT lere nakit sermaye transferi yapılması, diğeri ise Hazine-KİT borç alacak ilişkileri çerçevesinde kuruluşların Hazineye olan borçlarının ödenmemiş sermaye alacaklarına mahsup edilmesi suretiyle gerçekleşmektedir yılında gerçekleştirilen 4,4 milyar TL tutarındaki sermaye ödemesinin; 4,3 milyar TL si Hazine Müsteşarlığı bütçesinden, 127 milyon TL si de özelleştirme kapsam ve programındaki kuruluşlar için Özelleştirme Fonundan karşılanmıştır. Hazine Müsteşarlığı bütçesinden yapılan 4,3 milyar TL lik sermaye ödemesinin; %65 oranında 3,4 milyar TL si TCDD ye yapılmış olup, 484 milyon TL si TTK, 140 milyon TL si TİGEM, 120 milyon TL si ÇAY-KUR, 69 milyon TL si EBK, 40 milyon TL si TEMSAN la ilgilidir. Özelleştirme Fonundan yapılan 127 milyon TL tutarındaki sermaye ödemesinin; 7 milyon TL si TEDAŞ, 108 milyon TL si TTA, 11 milyon TL si Sümer Holding, 780 bin TL si de TDİ ile ilgilidir. KİT lerden Hazineye yapılan katkının ağırlıklı bölümünü vergi ve diğer kanuni yükümlülükler oluşturmaktadır. Yükümlülükler, kuruluşların doğrudan mükellef oldukları 33

43 ödemelerle birlikte üçüncü kişilerin ya da kuruluş personelinin mükellef olduğu kanuni yükümlülüklerden ödenmesi hususunda kuruluşların sorumlu oldukları ödemeleri kapsamaktadır. KİT ler, vergi ve diğer kanuni yükümlülüklerin dışında Hazineye iki şekilde katkı yapmaktadır. Bunlardan birincisi, sermayedar olmanın bir sonucu olarak, ilgili mevzuata göre hesaplanıp Hazineye yapılan temettü ödemeleri; diğeri ise, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu nun 78 inci maddesi uyarınca gayri safi satış hasılatının azami %15 ine kadar olmak üzere yapılan hasılat payı ödemeleridir. Bu ödemeleri yapacak KİT ler ve ödeme oranları tarih ve 2005/9916 sayılı ve tarihli ve 2006/11442 sayılı Bakanlar Kurulu Kararları ile Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü, DHMİ, DMO ve TPAO olarak belirlenmiştir yılında 213,6 milyon TL si TPAO dan, 184,1 milyon TL si DHMİ den, 40,9 milyon TL si Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü nden, 34,5 milyon TL si de DMO dan olmak üzere değinilen dört kuruluştan Hazineye toplam 473 milyon TL tutarında hasılat payı ödemesi yapılmıştır yılında Hazine adına tahakkuk eden yaklaşık 2,5 milyar TL tutarındaki temettünün 1,7 milyar TL si işletmeci KİT lerden, 820 milyon TL si bankalardan sağlanmıştır yılına ait 6,9 milyar TL tutarındaki vergi ödemesinin 5,5 milyar TL si işletmeci KİT lerden, 1,4 milyar TL si de bankalardan sağlanmıştır. Türkiye nin vergi hasılatı döneminde %20,7 oranında artış gösterirken, aynı dönemde mali kuruluşlar dahil KİT vergi tahakkuklarında %39,4 oranında azalış yaşanmış; söz konusu tahakkukların toplam vergi hasılatı içindeki payı ise %6,6 dan %2,4 e gerilemiştir. Bu dönemde özelleştirme programına alınma, tasfiye, devir gibi nedenlerle bazı KİT lerin denetim portföyü dışına çıkması, KİT lerin vergi hasılatındaki payının azalmasında etkili olmuştur. e) GSYH'ye katkı yönünden: KİT lerin yıllarında GSYH ye katkısı cari fiyatlarla 12/a sayılı, 2003 yılı sabit fiyatlarıyla 12/b sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 34

44 Çizelge : 12/a - GSMH ve KİT`lerin GSMH`ye katkısı (cari fiyatlarla) Sektörler Türkiye KİT Türkiye KİT Türkiye KİT Türkiye KİT Türkiye KİT Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % (1) (2) (1) (2) (1) (2) (1) (2) (1) (2) 1- Tarım , , , , , , , , , ,2 2- Sanayi: , , , , , , , , , ,3 -Madencilik , , , , , , , , , ,8 -İmalat , , , , , , , , , ,9 -Enerji , , , , , , , , , ,5 3- Hizmetler: , , , , , , , , , ,0 -Ulaştırma- haberleşme , , , , , , , , , ,4 -Ticaret , , , , , , , , , ,8 -Hizmet,inşaat ve diğer , , , , , , , , , ,9 Toplam , , , , , , , , , ,4 4- Devlet hizmetleri , , , , ,8 5- İzafi banka hizmetleri (-) , , , , ,3 Toplam GSYH (Faktör fiy.) , , , , , , , , , ,2 6- İthalat vergileri , , , , ,7 (Milyon TL) 7-Dolaylı vergiler Negatif etkiler(*) Toplam GSYH (1998 bazlı) (Alıcı fiyatlarıyla) , , , , , , , , , ,1 Kaynak:Türkiye rakamları, TÜİK Temel Ekonomik Göstergeler 1998 yılı bazlı seriden alınmıştır. Cari fiyatlarla gayri safi yurtiçi hasıla, (*) KİT`lerde negatif etkiler sübvansiyon şeklindeki Hazine yardımları,başkaca yardımlar ve vergi iadelerinden oluşmaktadır. (1)Sektörlerin Türkiye GSMH'sì içindeki paylarını göstermektedir. (2)KİT'lerin Türkiye GSMH`si içindeki paylarını göstermektedir. 35

45 Çizelge : 12/b - GSMH ve KİT`lerin GSMH`ye katkısı (2003 yılı fiyatlarıyla) Sektörler Türkiye KİT % Türkiye KİT % Türkiye KİT Türkiye KİT Türkiye KİT Tutar % Tutar % Tutar % Tutar Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % (1) (2) (1) (2) (1) (2) (1) (2) (1) (2) 1- Tarım ,6 73 0, ,6 70 0, ,3 61 0, , , , ,2 2- Sanayi : , , , , , , , , , ,3 -Madencilik , , , , , , , , , ,8 -İmalat , , , , , , , , , ,9 -Enerji , , , , , , , , , ,5 3- Hizmetler : , , , , , , , , , ,0 -Ulaştırma- haberleşme , , , , , , , , , ,4 -Ticaret , , , , , , , , , ,8 -Hizmet,inşaat ve diğer , , , , , , , , , ,9 Toplam , , , , , , , , , ,4 4- Devlet hizmetleri , , , , ,8 5- İzafi banka hizmetleri (-) , , , , ,3 Toplam GSYH (Faktör fiy.) , , , , , , , , , ,2 6- İthalat vergileri , , , , ,7 7-Dolaylı vergiler Negatif etkiler(*) Toplam GSYH (1998 bazlı) (Alıcı fiyatlarıyla) , , , , , , , , , ,1 Kaynak:Türkiye değerleri, TÜİK Temel Ekonomik Göstergeler 1998 yılı bazlı seri (Cari fiyatlarla gayri safi yurt içi hasıla, Bilgi.do?alt_id=55) üzerinden hesaplanmıştır. (*) KİT`lerde negatif etkiler sübvansiyon şeklindeki Hazine yardımları,başkaca yardımlar ve vergi iadelerinden oluşmaktadır. (1)Sektörlerin Türkiye GSMH'sì içindeki paylarını göstermektedir. (2)KİT'lerin Türkiye GSMH`si içindeki paylarını göstermektedir. (Milyon TL) 36

46 2007 yılında Türkiye de yaratılan 843,2 milyar TL tutarındaki GSYH nin, (alıcı fiyatlarıyla) %3,2 oranında 27,1 milyar TL si KİT lere aittir. KİT lerin alıcı fiyatlarıyla GSYH ye katkısı 2011 yılında 27,3 milyar TL olurken; GSYH içindeki payı da yıllar itibarıyla azalış göstererek %2,1 e gerilemiştir döneminde toplam GSYH içindeki KİT payının azalmasında TEDAŞ ın bağlı ortaklıklarından önemli bir bölümünün hisse satışı veya işletme hakkı devri suretiyle özelleştirilmesi en önemli etken olmuştur yıllarında KİT lerin yarattığı katma değerin sektörler itibarıyla büyüme hızları, Türkiye değerleriyle karşılaştırmalı olarak 13 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge : 13 - GSMH büyüme hızları (2003 fiyatlarıyla) Sektörler TR KİT TR KİT TR KİT TR KİT TR KİT 1- Tarım 14,4 (41,1) 3,9 (4,9) 2,9 (12,5) 8,1 71,9 (1,4) 6,4 2- Sanayi : 8,0 (16,2) 3,1 (6,2) (8,5) 40,5 7,6 34,3 7,0 (33,3) -Madencilik 20,0 (10,8) 18,2 107,3 (0,1) (11,6) 1,9 15,0 7,2 31,7 -İmalat 10,1 7,9 0,2 (14,9) (11,0) (29,4) 9,0 (13,7) 8,1 1,6 -Enerji (12,4) (31,7) 18,4 (49,5) 4,4 243,0 2,5 58,5 (0,3) (61,7) 3- Hizmetler : 37,8 15,6 5,8 (7,7) (5,7) 38,6 2,5 (27,0) 3,7 (11,7) -Ulaştırma- haberleşme 37,2 43,1 6,2 (19,8) (11,0) 60,4 4,2 (45,6) 7,6 (43,1) -Ticaret (17,3) (57,0) 4,3 113,9 (16,0) 30,9 7,3 11,0 14,0 23,1 -Hizmet, inşaat ve diğer 97,6 8,5 6,2 (4,1) 1,6 27,7 (0,1) (17,6) (2,2) (1,4) Ara toplam 26,7 1,3 4,9 (7,2) (5,6) 39,0 4,3 (4,2) 4,0 (22,6) 4- Devlet hizmetleri 22,9 3,3 5,8 3,4 0,2 5- İzafi banka hizmetleri (-) (17,0) 6,8 37,3 (17,8) (20,6) Toplam GSYH (Fak.fiy.) 27,5 1,3 4,8 (7,2) (5,3) 39,0 4,8 (4,2) 4,1 (22,6) 6-İthalat vergileri 248,5 0,8 (6,5) 15,1 5,5 7-Dolaylı vergiler 15,5 (30,8) (5,2) 1,5 (47,9) 8-Negatif etkiler (49,1) 35,8 47,0 69,1 (39,0) Toplam GSYH (Alıcı fiy.) 38,1 (48,9) 4,3 (16,7) (5,4) 25,8 6,0 (7,0) 4,2 (27,0) (%) 2003 yılı sabit fiyatlarıyla GSYH deki büyüme hızı incelendiğinde; Türkiye milli geliri yıllar itibarıyla belirli oranlarda artış gösterirken, 2009 yılında azalış göstermiştir. KİT lerin milli gelire katkısı 2007 ve 2009 yıllarında artış gösterirken, diğer yıllarda azalmıştır. 37

47 C-İSTİHDAM 1-İstihdamla ilgili hedef ve politikalar: 233 sayılı KHK ya tabi olan KİT ve bağlı ortaklıklarında personel istihdamının temel ilkeleri, KİT personel rejimini düzenleyen tarihli ve 399 sayılı KHK nın 2 nci maddesinde düzenlenmiştir. 399 sayılı KHK nın temel ilkeler başlıklı 2 nci maddesinde; "Bu Kanun Hükmünde Kararnameye tabi personelin hizmet şartlarına, statülerine, hak, yükümlülük ve sorumluluklarına ilişkin esas ve usullerin belirlenmesinde; a)işin gerektirdiği nitelikleri haiz elemanların işe alınması ve işin gereğine uygun olarak yetiştirilmesi, b)verimlilik ve kârlılık ilkelerine bağlı olarak maliyet bilinci içinde çalıştırılması, c)çalıştığı kuruluşta göreve devamını özendirecek bir özlük hakları sisteminin gerçekleştirilmesi, d)yaratıcılığı, girişimciliği, başarı ve çabasının maddi ve manevi olarak değerlendirilmesinin teşviki, ilkeleri göz önünde bulundurulur. denilmiştir. Kalkınma planlarında da KİT lerdeki istihdama ilişkin hedef ve politikalar yer almaktadır. Önceki beş yıllık planlarda, KİT lere özel bir önem atfedilmekte ve KİT ler ve KİT lerde istihdamla ilgili hedef ve politikalar ayrı bir başlıkta ele alınmakta iken; yıllarını kapsayan IX. Kalkınma Planının temel ilkeleri arasında yer alan, Ekonomik, sosyal ve kültürel alanlara bütüncül bir yaklaşım, rekabetçi bir piyasa, etkin bir kamu yönetimi, devletin ticari mal ve hizmet üretiminden çekilerek, politika oluşturma, düzenleme ve denetleme işlevlerinin güçlendirilmesi esasları doğrultusunda, KİT lere ve KİT istihdamına ilişkin hedef ve politikalar ayrı bir başlık altında gösterilmemiş, genel olarak sektörlere ilişkin stratejik hedef ve politikalar içinde yer almıştır. IX. Kalkınma Planının, İşgücü Piyasasının Geliştirilmesi başlığı altında; işgücü piyasasının daha esnek ve hareketli bir yapıya kavuşması, istihdam üzerindeki yüklerin kademeli bir şekilde düşürülmesi, esas ücret ağırlıklı bir ücret politikası izlenmesi, Ülkemizdeki mevcut sosyal diyalog mekanizmalarının güçlendirilmesi, kadınlar, gençler, uzun süreli işsizler, özürlüler ve eski hükümlüler için fırsat eşitliği sağlanması, İstihdam kurumlarının kapasitelerinin geliştirilmesi, hizmet alanlarının çeşitlendirilmesi ve hizmet sunulan hedef grupların genişletilmesine yönelik hedef ve politikalar öngörülmüştür. IX. Kalkınma Planının, Kamu Kesiminde İnsan Kaynaklarının Geliştirilmesi başlığı altında ise; -Kamu personelinin kurum ve kuruluşlar ile bölgeler arasında dengesiz dağılımı önlenecek, bu amaçla norm kadro uygulamasına işlerlik kazandırılarak gerekli sayı ve nitelikte personel istihdamı sağlanacaktır. 38

48 -Kamu kurum ve kuruluşlarında tüm çalışanların yetkin bir seviyeye ulaştırılması ve değişen koşullara uyum sağlaması için etkili bir insan kaynakları planlaması yapılacaktır. Bu kapsamda hazırlanacak programlar ile çalışanlar sürekli bir şekilde eğitim, öğretim ve geliştirme süreçlerinden geçirilerek, işlerini verimli bir şekilde yürütecek gerekli bilgi ve beceriye kavuşturulacaktır. -Personel değerlendirme sistemi gözden geçirilecek, personel performansını objektif ve saydam biçimde ölçmeyi sağlayacak standartlar, görevlerin özellikleri de dikkate alınarak geliştirilecek ve uygulanacaktır. -Kamu personelinin uymaları gereken mesleki etik kurallarını ayrıntılı olarak gösteren yasal düzenlemeler yapılacaktır. -Kamu personelinin bilgi ve iletişim teknolojileri farkındalığı ve yetkinliği geliştirilecektir. -Uzman kamu personelinin bilgi birikimi ve tecrübelerinden azami seviyede faydalanılarak etkinlik ve verimliliğin artırılması amacıyla, farklı kurum ve kuruluşlarda görevlendirilmelerine imkan tanıyacak esnek çalışma modelleri benimsenecek, ilgili mevzuat düzenlemeleri gerçekleştirilecektir. denilmiştir. KİT lerde istihdama ilişkin yasal düzenleme, ilke, hedef ve politikalar; yıllık kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağlı ortaklıkları genel yatırım ve finansman programı kararnameleri, Bakanlar Kurulu kararları, Başbakanlık tarafından ihtiyaç duyulan zamanlarda yayımlanan genelgeler, yıllık işletme bütçeleri ve yönetim kurulu kararları ile uygulamaya geçirilmektedir. 233 sayılı KHK nın 29 uncu maddesi gereği, tarih ve 2010/967 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ekinde yayımlanan, KİT ve Bağlı Ortaklıklarının 2011 yılı Genel Yatırım ve Finansman Programının genel ilkeleri düzenleyen 3 üncü maddesinin (1/b) bendinde; etkin bir insan kaynakları politikası izlenmesi, bu çerçevede, tüm personelin kamu teşebbüsü içinde rasyonel bir şekilde dağıtılması ve atıl duran personelin eleman açığı bulunan diğer hizmet birimlerine kaydırılmasının sağlanması öngörülmüştür. Kararnamenin istihdama ilişkin ikinci bölümünde (4-11 inci maddeler) ise; teşebbüs içi eleman nakli suretiyle personel ihtiyacının karşılanmasının mümkün olmadığı hallerde, 2010 yılında ayrılan eleman sayısının en fazla %10 u kadar personelin açıktan ve/veya naklen atanması, 2010 yılında ayrılan eleman sayısının en fazla %10 u kadar personelin de özelleştirme uygulamaları nedeniyle Devlet Personel Başkanlığına bildirilen nakle tabi personelden atanması konusunda teşebbüs yönetim kurulunun yetkili olacağı, uluslararası standartlar çerçevesinde istihdamına gerek görülen özel niteliklere sahip personel ile yeni üretim tesisi kurulması ve/veya yeni hizmet birimlerinin faaliyete geçmesi halinde bu tesisler için gerekli personel ve Ar-Ge faaliyetleri için istihdamı gereken personelin öncelikle 4 üncü madde kapsamında karşılanacağı, bunun mümkün olmadığı hallerde teşebbüsçe sunulacak detaylı analiz ve gerekçeler üzerine Hazine Müsteşarlığınca yapılacak değerlendirme ve verilecek uygun görüş çerçevesinde, Devlet Personel Başkanlığınca unvan değişikliği yapılmaksızın sonuçlandırılacağı, bu kapsamda yapılacak ilave personel atamalarının hiçbir şekilde 2010 yılında ayrılan eleman sayısının %80 ini geçemeyeceği belirtilmiştir. 39

49 Ayrıca teşebbüslerde, 5620 sayılı Kanun çerçevesinde, yıl içerisinde 179 prim gün süresini aşmamak üzere sadece mevsimlik ve/veya kampanya işlerinde geçici işçi çalıştırılabilmesi, özelleştirme programındaki kuruluşlarda 2010 yılı içinde emeklilik veya iş akdi feshi nedeniyle ayrılan işçilerin pozisyonlarının tamamının tarihine kadar yönetim kurulu kararı ile iptal edilmesi öngörülmüştür tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan, 2000/1658 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Kamu Kurum ve Kuruluşlarınca Yapılacak Norm Kadro Çalışmalarında Uygulanacak Usul ve Esaslar çerçevesinde KİT lerde norm kadro tespit çalışmaları başlatılmıştır. Söz konusu Usul ve Esasların 8 inci maddesinde; çalışmaların yılları arasında tamamlanması, 9 uncu maddesinde tamamlanan çalışmaların Maliye Bakanlığı ve Devlet Personel Başkanlığına gönderilmesi ve 10 uncu maddesinde çalışmaların Maliye Bakanlığı, Devlet Personel Başkanlığı ve ilgili kurum temsilcilerinden oluşturulacak komisyonlar tarafından konuyla ilgili mevzuat açısından incelenmesi ve sonuçlandırılması öngörülmüştür. Başbakanlık Makamının 2001/39 sayılı Genelgesi ile kuruluşlar bazında bir takvime de bağlanmış olan bu çalışmalar birçok KİT te tamamlanmış ve Maliye Bakanlığı ile Devlet Personel Başkanlığına gönderilmiştir. Ancak, bu çalışmalar Usul ve Esasların 10 uncu maddesinde öngörüldüğü şekilde sonuçlandırılmadan, tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan, 2003/6532 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ekinde Kamu Kurum ve Kuruluşlarınca Yapılacak Norm Kadro Çalışmalarında Uyulacak Usul ve Esaslarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Usul ve Esaslar yürürlüğe konulmuştur. Bu kapsamda, Usul ve Esasların 8 inci maddesi değiştirilmiş ve norm kadro çalışmalarının öncelikle Devlet Personel Başkanlığı ve Maliye Bakanlığınca belirlenen kuruluşlarda sonuçlandırılması, uygulama sonuçlarına göre, kapsama dahil diğer kuruluşlardan Devlet Personel Başkanlığı ve Maliye Bakanlığınca uygun görülecekler için Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı süresini kapsayan dönemde başlamak üzere ayrıca takvim belirlenmesi, öngörülmüştür. Ayrıca geçici 1 inci madde ile, bu Usul ve Esasların yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla sözleşme imzalamış ve çalışma başlatmış olan kuruluşların bu çalışmaları sonuçlandırmaları, bunun dışındaki kuruluşların Devlet Personel Başkanlığı ve Maliye Bakanlığınca kendileri için yeni bir takvim belirlenmesine kadar norm kadro çalışmalarına başlamamaları hükmü getirilmiştir. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planının süresi 2005 yılında bittiği halde, söz konusu Usul ve Esasların 8 inci maddesi kapsamında KİT ler için yeni takvim belirlenmemiş ve yapılmış çalışmalar henüz sonuçlandırılmamıştır. 2-Personel istihdamı şekilleri, ilgili mevzuat ve gelişmeler: Başlangıçta özel hukuk hükümlerine göre faaliyet gösteren KİT lerin personeli hakkında ilk yasal düzenleme, tarihli, Bankalar ve Devlet Müesseseleri Memurları Aylıklarının Tevhid ve Teadülü Hakkında 3659 sayılı Kanunla yapılmıştır. Kanun memurlar ve müstahdemler için düzenlemeler getirmiş, işçiler özel hukuk hükümlerine tabi olmaya devam etmiştir. 40

50 3659 sayılı Kanun ve değişiklikleri, bu Kanuna tabi kurumların personeli hakkında kendi özel kanunları yürürlüğe girinceye kadar uygulanmış, bu personel, 1970 yılında 1327 sayılı Kanunla eklenen Ek geçici 9 ve 21 inci maddeler çerçevesinde 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu ile ilişkilendirilmiştir. Daha sonra KİT lerle ilgili olarak çıkarılan 60 sayılı KHK, 2929 sayılı Kanun ve 233 sayılı KHK ile, KİT personel rejiminin ayrı bir kanunla düzenlenmesi öngörülmüştür. Bu amaçla 233 sayılı KHK nın personele ilişkin hükümlerinde önemli düzenlemeler yapan tarih ve 308 sayılı KHK nın 3 üncü maddesinde; KİT lerde istihdam edilecek personel olarak sadece sözleşmeli personel ve işçiler sayılmış, memurlar sayılmamıştır. Memur statüsündeki mevcut personelin sözleşmeli personel statüsüne geçmesi, geçmek istemeyenlerin ise mevcut statülerinde istihdam edilmeye devam edilmesi yönünde düzenlemeler yapılmıştır. 308 sayılı KHK kapsamında sözleşme imzalamamış ve sözleşmeli statüye geçmemiş olan memur statüsündeki personel 657 sayılı Kanunun Ek geçici 9 ve 21 inci maddeleri yollaması ile 657 sayılı Kanun hükümlerinden yararlanmaya devam etmişlerdir. Ancak, Anayasa Mahkemesi E. 1988/5 ve K. 1988/55 sayılı kararında; söz konusu 3 üncü maddenin, Anayasanın 128 inci maddesinde yer alan Devletin, kamu iktisadi teşebbüsleri ve diğer kamu tüzel kişilerinin genel idare esaslarına göre yürütmekle görevli oldukları kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevler, memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülür hükmüne aykırı olduğuna karar vermiş ve bu maddeyi iptal etmiştir. Anayasa Mahkemesinin iptal gerekçeleri de dikkate alınarak hazırlanan tarih ve 399 sayılı KHK nın 3 üncü maddesinin (a) bendinde istihdam şekilleri; memur, sözleşmeli personel ve işçiler olarak belirlenmiştir. Aynı maddenin, tarih ve 3771 sayılı Kanunla değişik (b) bendinde; Teşebbüs ve bağlı ortaklıklarda, devlet tarafından tahsis edilen kamu sermayesinin karlı, verimli ve ekonominin kurallarına uygun bir şekilde kullanılmasında bulunduğu teşkilat, hiyerarşik kademe ve görev unvanı itibarıyla kuruluşunun karlılık ve verimliliğini doğrudan doğruya etkileyebilecek karar alma, alınan kararları uygulatma ve uygulamayı denetleme yetkisi verilmiş asli ve sürekli görevler genel idare esaslarına göre yürütülür. Teşebbüs ve bağlı ortaklıkların genel idare esaslarına göre yürütülmesi gereken asli ve sürekli görevleri; genel müdür, genel müdür yardımcısı, teftiş kurulu başkanı, kurul ve daire başkanları, müessese, bölge, fabrika, işletme ve şube müdürleri, müfettiş ve müfettiş yardımcıları ile ekli 1 sayılı cetvelde kadro unvanları gösterilen diğer personel eliyle gördürülür. Bunlar hakkında bu Kanun Hükmünde Kararnamede belirtilen hükümler dışında 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu hükümleri uygulanır. hükmü yer almış ve memurlarca yürütülecek görevler ve memurların kadro unvanları belirlenmiştir. 399 sayılı KHK nın (b) bendinin, 3771 sayılı Kanun ile değişmeden önceki 1 inci fıkrasında, unvanları sayılan veya unvanları 1 sayılı cetvelde yer alan kadrolara atanan personelin atandıkları kadrolarda sözleşmeli olarak da çalıştırılabilmelerine olanak sağlanmışken; bu fıkra hükmü Anayasa Mahkemesi nin E. 1990/12 ve K. 1991/7 sayılı kararı ile iptal edilmiştir. 41

51 3771 sayılı Kanun la yapılan düzenlemeden sonra söz konusu personel, imzaladıkları sözleşmeleri iptal edilerek, memur kadrolarında istihdam edilmişlerdir. 399 sayılı KHK nın 3 üncü maddesinin (c) bendinde ise; (b) bendi dışında kalan sözleşmeli personel, teşebbüs ve bağlı ortaklıkların genel idare esasları dışında yürüttükleri hizmetlerinde bu Kanun Hükmünde Kararnamede belirtilen hukuki esaslar çerçevesinde akdedilecek bir sözleşme ile çalıştırılan ve işçi statüsünde olmayan personeldir. (Bunlar bu Kanun Hükmünde Kararnamede sözleşmeli personel olarak geçecektir.) Sözleşmeli personel işin niteliğine göre yılın veya günün belirli sürelerini kapsamak üzere kısmi zamanlı da istihdam edilebilir. hükmü yer almaktadır. 3 üncü maddenin (e) bendinde de, işçilerin bu KHK ya tabi olmadığı belirtilmiştir. 399 sayılı KHK ile, 2 nci maddede belirtilen ilkeler doğrultusunda, KİT lerde istihdam edilen sözleşmeli personelin hizmete alınması, görev ve yetkileri, nitelikleri, atanması, ilerlemesi, yükselmesi, hak ve yükümlülükleriyle diğer özlük hakları düzenlenmiştir. Kamu kurum ve kuruluşlarında işçi statüsü dışında çalışan kamu görevlilerinin hak ve sorumlulukları ile toplu sözleşme yapılmasına ilişkin usul ve esaslar 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu nda belirlenmiştir. KİT lerde çalışan işçiler özel hukuk hükümlerine göre istihdam edilmektedir. KİT lerde işçi personelin istihdamı; 1475 sayılı İş Kanunu hükümlerine göre yürütülürken tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 4857 sayılı İş Kanunu ile 1475 sayılı İş Kanunu nun 14 üncü maddesi hariç diğer maddeleri yürürlükten kaldırılmış olup işçi personelle ilgili işlemler bu tarihten itibaren 4857 sayılı İş Kanununa göre yürütülmektedir yılında işçi personelin ücret ve diğer hakları 2821 sayılı Sendikalar Kanunu, 2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanunu kapsamında belirlenmiştir. Bu iki kanunun yerine çıkarılan tarih ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. KİT lerde 4857 sayılı İş Kanunu na tabi olarak çalışan işçiler; -Üretim yerlerinde ve bürolarda toplu iş sözleşmesi hükümlerine tabi olarak çalışanlar, -İşveren vekili durumunda bulunan veya sendika üyesi olması yasaklananlar veyahut ta bunlardan olmamakla beraber işverenle toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkili işçi sendikası üyesi olmayan ve bu sendikaya dayanışma aidatı ödemediklerinden haklarında toplu iş sözleşmesi hükümleri uygulanmayan ve kapsam dışı olarak nitelendirilen personel, -Kamuda geçici işçi çalıştırılması hakkında 5620 sayılı Kanunun 3 üncü maddesi kapsamında bir mali yılda 6 aydan az olmak üzere çalıştırılan geçici işçiler, olmak üzere üç ayrı grupta toplanmaktadır sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun un 37 nci maddesi gereğince, özelleştirme programına alınan kuruluşlar özelleştirme uygulamaları ile ilgili olarak 233 sayılı KHK kapsamı dışına çıkarılmaktadır. Ancak, bu kuruluşların personeli programa alınma tarihindeki statülerini korumakta ve özelleşmenin gerçekleştiği tarihe kadar bulundukları statülerde çalışmaya devam etmektedirler. Bu bakımdan özelleştirme programındaki kuruluşların personeli de KİT personeli olarak değerlendirilmektedir. 42

52 Aynı şekilde, kamu bankalarının yeniden yapılandırılması ve özelleştirmeye hazırlanmasını düzenleyen 4603 sayılı Kanun un 1 inci maddesi ile kamu bankaları 233 ve 399 sayılı KHK ların kapsamından çıkarılmıştır. Ancak, 2 nci maddenin üçüncü bendi Bankaların bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte mevcut personeli hakkında aylık, özlük ve emeklilikleri yönünden tabi oldukları mevzuatın uygulanmasına devam olunur. Bunlardan uygun görülenler istekleri halinde, emeklilik statüleri devam etmek üzere özel hukuk hükümlerine göre çalıştırılabilir. hükmünü amir bulunmaktadır. KİT lerde çalışan personelin statüsünde görülen farklılıklar, kuruluşlarda aynı veya benzer nitelikteki hizmetlerin değişik statülerde çalışan personel eliyle görülmesine ve dolayısıyla da bu personele farklı olanakların sağlanması çalışma başarısını olumsuz etkilemektedir. 3-Personel sayıları ve personele yapılan harcamalar: KİT statüsündeki kuruluşlarda yıllarında çalışan toplam personelin sektörler itibarıyla yıllık ortalama ve yıl sonu sayıları 14 sayılı, bunlara yapılan harcamalar 15 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 43

53 Çizelge : 14 - Yıllık ortalama ve yıl sonu personel sayısı ( Kişi ) Ortalama Yıl sonu 2011 yılı toplamı içindeki Son iki Son iki payı yıl farkı yıl farkı (%) 1 - Tarım (1) 1,7 2 - Sanayi : Sektörler a)madencilik (35) (564) 13,8 b)imalat (4.919) (2.765) 14,2 c)enerji (2.995) (3.284) 14,5 3 - Hizmetler : Toplam (2) (7.949) (6.613) 42,4 a)ulaştırma-haberleşme (850) ,1 b)ticaret ,3 c)diğer hizmetler ,7 Toplam (3) ,1 4 - Mali kuruluşlar ,9 Genel toplam (3.493) (1.962) 100,0 Endeks 2006= ,0 94,0 90,4 83,6 82,3 (1,3) 101,2 95,5 92,8 85,7 84,9 (0,8) 44

54 Çizelge : 15 - Personele yapılan harcamalar (Bin TL) 2011 Sektörler Esas Ek Sosyal ücret ödeme giderler Toplam 1 - Tarım Sanayi : a)madencilik b)imalat c)enerji Toplam (2) Hizmetler : a)ulaştırma-haberleşme b)ticaret c)diğer hizmetler Toplam (3) Mali kuruluşlar Genel toplam (Cari fiyatlarla) Endeks 2006= ,2 114,3 116,6 120,4 128,5 Genel toplam (2003 yılı tüketici fiyatlarıyla) Endeks 2006= ,7 95,8 91,8 89,0 86,0 45

55 KİT lerde çalışan personel sayısı yıllar itibarıyla sürekli azalma eğilimi içindedir yılında ortalama olarak kişi, yıl sonu itibarıyla kişi istihdam edilmiş iken; 2011 yılında ortalama olarak kişi, yıl sonu itibarıyla kişi istihdam edilmiştir döneminde ortalama personel sayısı %17,7 oranında kişi, yıl sonu personel sayısı ise % 15,1 oranında kişi azalmıştır yılı ortalama ve yıl sonu personel sayıları 100 kabul edildiğinde, 2011 yılı ortalama personel sayısının 82,3 e, yıl sonu personel sayısının ise 84,9 a düştüğü görülmektedir. Sektörler itibarıyla bakıldığında; yıl sonu çalışan personel sayısında son beş yılda mali sektör dışındaki tüm sektörlerde azalma olmuştur. Azalma özellikle imalat sanayi ve enerji sektörlerinde daha yoğundur. Çalışan personel sayısındaki azalmalar esas itibarıyla, 4046 sayılı Kanun kapsamında KİT lerin özelleştirilmesinden kaynaklanmaktadır. Ancak faaliyet göstermeye devam eden KİT lerdeki bazı hizmetlerin özelleştirilmesi de bu azalmada etkili olmaktadır. Bazı hizmetlerin hizmet alımı suretiyle yüklenicilere gördürülmesi nedeni ile emeklilik veya diğer şekillerde kuruluşlardan ayrılan personelin yerine yeni personel alınmasına kısıtlamalar getirilmekte ve personel sayısı azalmaktadır yıl sonu itibarıyla olan KİT lerde çalıştırılan taşeron işçisi sayısı, 2011 yıl sonu itibarıyla kişiye yükselmiştir yıl sonu itibarıyla, KİT personelinin; %1,7 si tarım sektöründe, %42,4 ü sanayi sektöründe, %36,1 i hizmet sektöründe ve %19,9 u da mali sektörde çalışmaktadır yılında KİT lerde çalışan tüm personel için geçen yıla göre %5,3 oranında 584,8 milyon TL artışla toplam 11,6 milyar TL personel harcaması yapılmıştır. Çizelgede yer alan veriler farklı hesaplarda bulunan harcamaların yanında, geçmiş yıllara ait personel giderlerini de kapsadığından raporun diğer bölümlerinde yer verilen çeşitli çizelgelerdeki (Giderler ve GSMH ye katkı) personel harcamaları değerlerinden farklılık gösterebilmektedir. Toplam personel harcamalarının son 5 yıllık dönemde de artan bir trend gösterdiği ve 2006 yılı toplam personel harcaması 100 kabul edildiğinde, 2011 yılı toplam personel harcamasının 128,5 değerine yükseldiği görülmektedir. Ancak, toplam personel harcamaları 2003 yılı tüketici fiyatları ile değerlendirildiğinde, 2006 yılında 100 olan harcamanın, 2011 yılında 86 ya gerilediği görülmektedir dönemine ait personel giderlerinin personel statüleri itibarıyla dağılımı ve bu giderlerin ortalama personel sayısına bölünmesi ile bulunan kişi başına düşen aylık ortalama giderler 16 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 46

56 Çizelge:16- Toplam personel giderleri ve kişi başına düşen aylık ortalama giderler 1- Personel statülerine göre giderler (Cari fiyatlarla) Personel giderleri (Bin TL) Son iki yıl farkı Tutar % -Yön. ve Den. Kurulu üyeleri (kuruluş dışı) ,8 -Memurlar ,7 -Sözleşmeli personel ,2 -İşçiler ,1 Toplam (1) ,7 2- Cari fiyatlarla toplam giderlerden kişi başına düşen aylık ort.gider (TL) ,4 Endeks 2006= ,3 121,6 129,0 143,9 156,1 12,2 8, yılı fiyatlarıyla toplam giderlerden kişi başına düşen aylık ort.gid. (TL) (42) (1,9) Endeks 2006= ,7 101,9 101,5 106,5 104,5 (2,0) (1,8) 47

57 2011 yılı toplam personel gideri 11,6 milyar TL nin; %0,1 oranında 16,5 milyon TL si kuruluş dışı yönetim ve denetim kurulu üyeleri için, %3,5 oranında 406,0 milyon TL si memurlar için, %27,9 oranında 3,2 milyar TL si sözleşmeli personel için ve % 68,5 oranında 7,9 milyar TL si de işçiler için yapılmıştır yılı toplam giderlerinin ortalama toplam personel sayısına bölünmesi ile hesaplanan, kişi başına düşen aylık ortalama gider TL olarak gerçekleşmiştir. Kişi başına düşen aylık ortalama giderin 2006 yılı değeri 100 kabul edildiğinde 2011 yılı değerinin 156,1 e yükseldiği görülmektedir yılı sabit fiyatlarına göre ise kişi başına düşen aylık ortalama gider 2011 yılında TL seviyesinde kalmıştır yılı sabit fiyatlarıyla kişi başına düşen aylık ortalama giderin 2006 yılı değeri 100 kabul edildiğinde 2011 yılı değerinin 104,5 seviyesinde gerçekleştiği görülmektedir. 4- Statülerine göre personel sayıları ve personel harcamaları: 2011 yılında KİT lerde çalışan ortalama memur sayısı geçen yıla göre %15,1 oranında kişi azalarak kişiye, yıl sonu çalışan memur sayısı ise geçen yıla göre %27,2 oranında kişi azalarak kişiye düşmüştür. Son 5 yıla bakıldığında, 2006 yılında 100 olan ortalama memur sayısı 78,3 e, 100 olan yıl sonu memur sayısı da 65,5 e gerilemiştir yılında memurlara yapılan harcamalar, geçen yıla göre %4,7 oranında 18,1 milyon TL artarak 406,0 milyon TL ye yükselmiştir. Memurlar için 2011 yılında yapılan harcamalarda, 5 yıl öncesine göre artış oranı ise %38,5 olarak hesaplanmıştır. Memurlar için yapılan harcamalar 2003 yılı sabit fiyatları ile değerlendirildiğinde ise; son 5 yılda sadece 2007 ve 2010 yıllarında artış görülürken, diğer yıllarda azalma meydana geldiği, bunun sonucunda 2006 yılında 100 olan harcamanın 2011 yılında 92,7 ye gerilediği görülmektedir. KİT lerde sektörler itibarıyla yıllarında çalışan memurların yıllık ortalama ve yıl sonu sayıları 17 sayılı, memurlar için yapılan harcamalar 18 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 48

58 Çizelge : 17 - Sektörler itibarıyla memur sayısı (Kişi) Sektörler 2011 yılı Ortalama Yıl sonu toplamı Son iki Son iki içindeki yıl farkı yıl farkı payı (%) 1 - Tarım (1) 2,8 2 - Sanayi : a)madencilik (28) (14) 12,1 b)imalat (149) (100) 21,4 c)enerji (153) (89) 18,6 Toplam (2) (330) (203) 52,1 3 - Hizmetler : a)ulaştırma-haberleşme ,9 b)ticaret ,3 c)diğer hizmetler ,7 Toplam (3) ,0 4 - Mali kuruluşlar (1.129) (2.377) 0,8 Genel toplam (1.316) (2.251) 100,0 Endeks 2006= ,8 98,5 94,7 92,3 78,3 (14) 100,5 97,4 94,8 89,3 65,5 (24) 49

59 Çizelge : 18- Sektörler itibarıyla memur harcamaları ( Bin TL ) Esas Ek Sosyal ücret ödeme giderler 1 - Tarım Sanayi : a)madencilik b)imalat c)enerji Hizmetler : Sektörler Toplam (2) a)ulaştırma-haberleşme b)ticaret c)diğer hizmetler Toplam (3) Mali kuruluşlar Genel toplam (Cari fiyatlarla) Endeks 2006= ,8 118,0 122,9 132,3 138,5 Genel toplam (2003 yılı tüketici fiyatlarıyla) Endeks 2006= ,8 98,9 96,7 97,8 92, Toplam 50

60 Memur giderlerinin yıllık ortalama memur sayısına bölünmesi suretiyle hesaplanan memur başına düşen aylık ortalama giderler 19 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge : 19 -Memur başına düşen aylık ortalama giderler Aylık ortalama giderler Cari fiyatlarla aylık ortalama gider (TL) Endeks 2006= ,8 119,7 129,9 143,3 176, yılı tüketici fiyatlarıyla aylık ort.gid.(tl) Endeks 2006= ,0 100,4 102,2 106,0 118, yılında KİT lerde memur başına ayda ortalama TL gider yapılmıştır yılında memur başına düşen aylık ortalama gider önceki yıla göre %23,4 oranında artmıştır yılı memur başına düşen aylık ortalama gider 2006 yılına göre ise %76,9 oranında artış göstermiştir. Bu da 2006 yılında 100 olan memur başına düşen aylık ortalama giderin 2011 yılında 176,9 a ulaşması anlamına gelmektedir. Memur başına düşen aylık ortalama giderler 2003 yılı sabit fiyatlarına göre değerlendirildiğinde ise, 2006 yılında 100 olan aylık ortalama gider 2008 yılında düşüş gösterdikten sonra yükseliş gösterdiği gözlenmektedir yılında KİT lerde çalışan ortalama sözleşmeli personel sayısı geçen yıla göre %0,2 oranında 175 kişi azalarak kişiye düşerken, yıl sonu çalışan sözleşmeli personel sayısı geçen yıla göre %2,8 oranında kişi artarak kişiye yükselmiştir. Sözleşmeli personel son 5 yılda da ortalama sayıda %9,6 oranında, yıl sonu sayıda %7,2 oranında azalmıştır. Başka bir ifade ile, 2006 yılında 100 olan ortalama sözleşmeli personel sayısı 90,4 e, yıl sonu sözleşmeli personel sayısı ise 2010 yılında 90,3 e gerilemiş, 2011 yılında 92,8 olarak gerçekleşmiştir. KİT lerde istihdam edilen sözleşmeli personele ilişkin işlemler 399 sayılı KHK ye göre yürütülmektedir. 399 sayılı KHK nın 58 inci maddesine göre; sözleşmeli personel hakkında söz konusu KHK da hüküm bulunmayan hallerde, Devlet Personel Dairesi Başkanlığı nın görüşü alınmak kaydıyla 657 sayılı Kanun un ilgili hükümleri uygulanmaktadır. 527 sayılı KHK hükümleri gereği, özelleştirme kapsam ve programında bulunan KİT lerde çalışan sözleşmeli personel hakkında 399 sayılı KHK uygulanmaya devam edilmekte ve bunların ücretleri YPK kararları ile belirlenmektedir yıllarında çalışan sözleşmeli personelin yıllık ortalama ve yıl sonu sayıları 20 sayılı, yapılan harcamaların sektörler itibarıyla ayrıntısı 21 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 51

61 Çizelge : 20 - Sektörler itibarıyla sözleşmeli personel sayısı (Kişi) 2011 yılı Ortalama Yıl sonu toplamı Sektörler Son iki Son iki içindeki yıl farkı yıl farkı payı (%) 1 - Tarım ,0 2 - Sanayi : a)madencilik (45) ,0 b)imalat (755) (246) 7,8 c)enerji (360) (427) 13,3 3 - Hizmetler : Toplam (2) (1.160) (607) 27,1 a)ulaştırma-haberleşme (441) ,5 b)ticaret ,4 c)diğer hizmetler ,4 Toplam (3) (84) ,3 4 - Mali kuruluşlar ,6 Genel toplam (175) ,0 Endeks 2006=100 99,7 97,0 94,4 90,6 90,4 (0,2) 99,6 96,9 94,8 90,3 92,8 2,5 52

62 Çizelge : 21 - Sektörler itibarıyla sözleşmeli personel giderleri (Bin TL) Esas Ek Sosyal ücret ödeme giderler 1 - Tarım Sanayi : a)madencilik b)imalat c)enerji Hizmetler : Sektörler Toplam (2) a)ulaştırma-haberleşme b)ticaret c)diğer hizmetler Toplam (3) Mali kuruluşlar Genel toplam (Cari fiyatlarla) Endeks 2006=100 Genel toplam (2003 yılı tüketici fiyatlarıyla) Endeks 2006= ,2 116,1 121,8 127,5 149, ,7 97,3 95,9 94,3 100, Toplam 53

63 Sözleşmeli personele yapılan harcamalar 2011 yılında önceki yıla göre %17,2 oranında 473,5 milyon TL artarak 3,2 milyar TL ye yükselmiştir. Sözleşmeliler için 2011 yılında yapılan giderlerde, 2006 yılına göre artış ise %49,4 oranında gerçekleşmiştir. Sözleşmeli personel için yapılan harcamaların son beş yıldaki seyri 2003 yılı sabit fiyatları ile değerlendirildiğinde; 2007 yılında artan harcamaların sonraki 3 yılda azaldığı, 2011 yılındaki artış ile yeniden 2006 seviyesine yükseldiği ve 2006 yılında 100 olan harcamanın 2011 yılında da 100 olarak gerçekleştiği görülmektedir. Sözleşmeli personel giderlerinin yıllık ortalama sözleşmeli sayısına bölünmesi suretiyle hesaplanan sözleşmeli başına düşen aylık ortalama giderler 22 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge : 22 -Sözleşmeli başına düşen aylık ortalama giderler Aylık ortalama giderler Cari fiyatlarla aylık ortalama gider (TL) Endeks 2006= ,5 119,7 129,1 140,8 165, yılı tüketici fiyatlarıyla aylık ort.gid. (TL) Endeks 2006= ,1 100,4 101,6 104,1 110, yılında KİT lerde sözleşmeli başına ayda ortalama TL gider yapılmıştır. Sözleşmeli başına düşen aylık ortalama gider son 5 yılda artan bir seyir izlemiş ve 2006 yılına göre %65,3 oranında artış göstermiştir. Sözleşmeli başına düşen aylık ortalama giderler 2003 yılı sabit fiyatlarına göre değerlendirildiğinde ise, 2006 yılında 100 olan aylık ortalama gider 2011 yılında 110,7 olarak gerçekleşmiştir sayılı İş Kanunu na tabi olarak çalışan işçilere 2821 sayılı Sendikalar Kanunu, 2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu ile 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile toplu iş sözleşmesi ve personel yönetmelikleri hükümleri uygulanmış olup, 2012 yılında 2821 ve 2822 sayılı kanunların yerine tarih ve 6356 sayılı Kanun yürürlüğe konulmuştur. İş yaşamında toplu iş sözleşmesi döneminin başladığı 1963 yılından itibaren hem işçiler hem de işverenler kendi sendikalarını kurmuş ve bu sendikalara üye olmuşlardır. Bütün KİT lerin Kamu işveren sendikalarına üye olmaları 1986 yılında gerçekleşmiştir. KİT lerde yıllarında çalışan işçilerin sektörler itibarıyla yıllık ortalama ve yıl sonu sayıları 23 sayılı, bunlara yapılan harcamalar 24 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 54

64 Çizelge : 23 - Sektörler itibarıyla işçi sayısı 2011 yılı Yıllık ortalama Yıl sonu toplamı Son iki Son iki içindeki yıl farkı yıl farkı payı (%) 1 - Tarım (13) ,0 2 - Sanayi : Sektörler a)madencilik (616) 18,6 b)imalat (4.015) (2.419) 17,8 c)enerji (2.482) (2.768) 15,0 3 - Hizmetler : Toplam (2) (6.459) (5.803) 51,4 a)ulaştırma-haberleşme (482) ,1 b)ticaret ,8 c)diğer hizmetler ,8 Toplam (3) ,7 4 - Mali kuruluşlar ,9 Genel toplam Endeks 2006= (2.002) (1.858) 100,0 98,6 92,2 88,2 79,7 78,4 (1,3) 102,1 94,6 91,6 83,0 81,8 (1,2) (Kişi) 55

65 Çizelge : 24 - Sektörler itibarıyla işçi giderleri (Bin TL) 2011 Sektörler Esas Ek Sosyal Toplam ücret ödeme giderler 1 - Tarım Sanayi : a)madencilik b)imalat c)enerji Toplam (2) Hizmetler : a)ulaştırma-haberleşme b)ticaret c)diğer hizmetler Toplam (3) Mali kuruluşlar Genel toplam (Cari fiyatlarla) Endeks 2006= ,9 113,6 114,6 117,4 121,0 Genel toplam (2003 yılı tüketici fiyatlarıyla) Endeks 2006= ,5 95,2 90,2 86,9 81,0 56

66 2011 yılında KİT lerde çalışan ortalama işçi sayısı önceki yıla göre %3 oranında kişi azalarak kişiye, yıl sonu itibarıyla çalışan işçi sayısı ise önceki yıla göre %3 oranında kişi azalarak kişiye düşmüştür döneminde ortalama işçi sayısı %21,6 oranında, yıl sonu işçi sayısı %18,2 oranında azalmıştır. Başka bir ifade ile, 2006 yılında 100 olan ortalama işçi sayısı 2011 yılında 78,4 e, aynı şekilde 2006 yılında 100 olan yıl sonu işçi sayısı da 2011 yılında 81,8 e gerilemiştir. KİT lerde çalışan işçi personelin bir bölümü kapsam içi statüde çalışırken, bir bölümü işveren vekili olarak veya büro hizmetlerinde kapsam dışı statüde, bir bölümü de geçici kadrolarda istihdam edilmektedir yılları arasında KİT lerde çalışan işçilerin statüleri itibarıyla ortalama ve yıl sonu sayıları 25 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 25-Statülerine göre işçiler (Kişi) İşçiler Kapsam dışı Kapsam içi Geçici işçi Toplam Ortalama Yıl sonu Ortalama Yıl sonu Ortalama Yıl sonu Ortalama Yıl sonu Kapsam dışı personel uygulaması ağırlıklı olarak mali sektörde yıllar itibarıyla yaygınlaşmış olup, madencilik (TPAO) sektöründe, bunun yanında imalat (TEMSAN) ve ulaştırma (TDİ, BOTAŞ, Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü vb.) sektörlerinde de uygulanmaktadır. Genel olarak mevsimlik faaliyetlerin ağırlıklı olduğu Çay-Kur, T.Şeker Fabrikaları AŞ gibi KİT lerde geçici işçi çalıştırılmaktadır yılında çalıştırılan toplam ortalama işçi sayısı kişinin; %35,9 oranında si kapsam dışı, %60,2 oranında i kapsam içi, %3,9 oranında si geçici kadrodadır. İşçilere yapılan toplam harcamalar 2011 yılında önceki yıla göre %16,5 oranında 235 milyon TL artarak 7,9 milyar TL ye yükselmiştir. İşçiler için 2011 yılında yapılan giderlerde, 2006 yılına göre artış oranı ise %21 oranında gerçekleşmiştir. Buna göre, 2006 yılında 100 olan işçi harcamaları 2011 yılında 121 e yükselmiştir. İşçiler için yapılan harcamaların bu dönemdeki seyri 2003 yılı sabit fiyatları ile değerlendirildiğinde ise; 2007 yılından sonraki yıllarda azalma meydana geldiği, bunun sonucunda 2006 yılında 100 olan harcama 2011 yılında 81 e gerilemiştir. İşçi giderlerinin yıllık ortalama işçi sayısına bölünmesi suretiyle hesaplanan işçi başına düşen aylık ortalama giderler 26 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 57

67 Çizelge : 26 -İşçi başına düşen aylık ortalama giderler Aylık ortalama giderler Cari fiyatlarla aylık ort. Gider (TL) Endeks 2006= ,4 123,2 130,0 147,6 154, yılı tüketici fiyatlarıyla aylık ort.gid.(tl) Endeks 2006= ,8 103,2 102,3 109,0 103, yılında KİT lerde işçi başına ayda ortalama TL gider yapılmıştır. İşçi başına düşen aylık ortalama gider son 5 yılda artan bir seyir izlemiş ve 2006 yılına göre %54,4 oranında artış göstermiştir. Başka bir ifade ile 2006 yılı ortalama gideri 100 kabul edildiğinde 2011 yılı ortalama gideri 154,4 olmuştur. İşçi başına düşen aylık ortalama giderler 2003 yılı sabit fiyatlarına göre değerlendirildiğinde ise, 2006 yılı değeri 100 kabul edildiğinde 2011 yılı ortalama giderinin 103,4 olarak gerçekleştiği görülmektedir. 5- Personelle ilgili sosyal konular: Personele ücret ve ek ödemeler dışında; sosyal güvenlik amaçlı, beden ve moral gücünü destekleyici araç ve olanaklar sağlamak üzere harcamalar yapılmaktadır. Bir kısmı mevzuat gereği olan, bunun yanında toplu iş sözleşmeleri ile sağlanan menfaatlerden oluşan sosyal nitelikteki harcamalar giderek personel giderlerinin önemli bir bölümünü oluşturmuştur yılı personel harcamaları toplamı 11,6 milyar TL nin %27,6 oranında 3,2 milyar TL si sosyal giderlere aittir. Sosyal giderlerin; %45,1 oranında 1.435,1 milyon TL si SGK primi ve işsizlik sigortası primi işveren hissesi, %20,1 oranında 640,9 milyon TL si işçilere ödenen kıdem tazminatı ve %3,1 oranında 99,8 milyon TL si de emekli olan memur ve sözleşmelilere ödenen emekli ikramiyesinden oluşmaktadır. KİT ler son yıllarda, esnek bir çalışma ortamının yaratılması yanında, kıdem tazminatı ödemeleri ve diğer işçilik maliyetlerini düşürmek amacı ile birçok işi hizmet alımı yolu ile yüklenicilere gördürme ve işçi sayısını azaltma yoluna gitmektedirler. Ancak, 4857 sayılı İş Kanunu nun 2 nci maddesinin 7 nci fıkrasında; asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak bu Kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte sorumludur. hükmü bulunduğundan, alt işveren yükleniciler tarafından işçiye ödenmeyen kıdem tazminatları nedeni ile çok sayıda başvuru ve dava ile karşılaşılmaktadır. Bu davalar KİT ler aleyhine sonuçlanmakta ve dava masrafları ile ödenen kıdem tazminatlarının alt işverene rücu edilmesi de çoğunlukla mümkün olmadığından, yıldan yıla artan yük KİT ler üzerinde kalmaktadır sayılı İş Kanunu nun 14 üncü maddesinin gereği olan kıdem tazminatı fonu oluşturulmadığından, işçilerin kıdem tazminatı alacaklarının güvence altına alınması ve KİT lerin üst işveren olarak alt işverenin işçisinin kıdem tazminatları karşısındaki sorumluluğu konusu bir çözüme kavuşturulamamıştır. 58

68 D-MALİ DURUM VE FİNANSMAN KİT lerin yılına ait kaynak ve varlıklarının ayrıntısı raporun 3 ve 4 numaralı ekinde gösterilmiştir. 1-Genel mali durum: KİT lerin 2011 yılı toplam kaynak ve varlıkları (mali kuruluşlar hariç) 2007 yıl sonu değerlerine göre %45,6 oranında artarken, 2010 yılına göre artış oranı %19,4 olarak gerçekleşmiştir. Önceki yıllarda diğer kuruluşlar arasında değerlendirilen bazı kuruluşlar 2011 yılında KİT ler arasında değerlendirilmiştir. Bu kapsamda 2011 yılında KİT ler arasında değerlendirilen işletmeci kuruluşların toplam varlık ve kaynakları tutarı 14,6 milyar TL, mali kuruluşların toplam varlık ve kaynakları tutarı 3,2 milyar TL dir. Yapılacak değerlendirmelerde, söz konusu kuruluşlara ait değerlerin etkisi dikkate alınmalıdır yıllarına ait, KİT lerin toplam varlık ve kaynaklarındaki artış oranları ile üretici fiyatlarındaki artış oranları aşağıda gösterilmiştir. Kaynak varlık artışı Üretici fiyatları artışı Yıllar % % ,0 6, ,4 12, ,2 1, ,9 8, ,4 11,1 KİT lerin kaynak ve varlıkları 5 yılda ortalama %11 oranında artarken, aynı döneme ait üretici fiyatları ortalama artışı %8 olarak gerçekleşmiştir. KİT lerin yıllarına ait bilançoları üzerinde gerekli sadeleştirmeler yapılarak hazırlanan konsolide mali durumu gösteren veriler ve bu verilerin kaynak ve varlıklar toplamı içerisindeki payları 27 sayılı, 2011 yılına ait kaynak ve varlıklarının sektörler itibarıyla ayrıntısı 28 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 59

69 Çizelge 27 : KİT'lerin yılları mali durumu (*) Son iki yıl farkı M a l i d u r u m Bin Bin Bin Bin Bin Bin TL % TL % TL % TL % TL % TL % Kaynaklar (Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,7 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , , ,1 b ) Kısa süreli , , , , , ,4 Toplam (2) , , , , , ,5 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) ( ) (0,3) ( ) (1,5) ( ) (0,4) Kaynaklar toplamı , , , , , ,4 Varlıklar (Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , , ,4 b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,6 Toplam (1) , , , , , ,2 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,1 b ) Hazır değerler , , , , ,4 ( ) (5,4) Toplam (2) , , , , , ,1 Varlıklar toplamı , , , , , ,4 (*) Mali kuruluşlar hariç. Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 151,23 118,01 147,61 189,37 173,15 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 43,42 46,85 47,43 48,68 51,68 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 93,71 96,75 87,78 78,43 76,23 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 20,10 22,96 29,19 36,33 24,81 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 152,57 139,00 171,82 214,07 191,86 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 2,18-11,08 5,23 4,13 60

70 Çizelge : 28- KİT'lerin 2011 yılı kaynak ve varlıklarının sektörler itibarıyla dağılımı (*) (Bin TL) M a l i d u r u m Tarım Maden İmalat Enerji Ulaş.-hab. Ticaret Diğ.Hizmetler Ara toplam Sektörler arası düzeltme Toplam Sektördeki ana kuruluş sayısı Kaynaklar (Pasif) : 1 - Öz kaynaklar Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli b ) Kısa süreli Toplam (2) Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) Kaynaklar toplamı Varlıklar (Aktif): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler Toplam ( 1 ) Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler b ) Hazır değerler Toplam ( 2 ) Varlıklar toplamı Düzeltme öncesi sektör payı 0,66 8,80 6,00 41,18 27,42 6,49 9,45 100,00 9,66 90,34 Düzeltme sonrası sektör payı 0,74 9,74 6,65 45,58 30,35 7,18 10,46 110,69 10,69 100,00 (*) Mali kuruluşlar hariç. 61

71 Çizelgede, sektörler arası düzeltmeler (kompanse) yapılmış olup, bu düzeltmelerden önceki ve sonraki duruma göre sektörlerin toplam varlıklar içerisindeki payları, 28 sayılı çizelgede gösterilmiştir yılı itibarıyla KİT lerin 119,9 milyar TL tutarındaki kaynaklarının; %10,9 u uzun, %25,7 si kısa süreli olmak üzere toplam %36,6 sı yabancı kaynaklardan, %63,4 ü de öz kaynaklardan oluşmuştur. a) Kaynaklar arasındaki ilişkiler: KİT lerin yıllarına ait beş yıllık öz kaynak ve yabancı kaynaklarının durumu aşağıdaki grafikte gösterilmiştir yılında son beş yılın en düşük seviyesinde olan kaynaklar içerisindeki öz kaynakların payı, 2009 ve 2010 yıllarında sırasıyla %11 ve %5,2 olarak gerçekleşen öz kaynak kârlılığının etkisiyle, 5,5 puan yükselerek, %65,4 seviyesine çıkarken, 2011 yılında kısa süreli yabancı kaynaklarda gerçekleşen %38 lik artışın etkisiyle 2 puanlık bir gerileme kaydetmiştir. Öz kaynakları oluşturan unsurlar incelendiğinde; toplam öz kaynaklar içerisindeki ödenmiş sermaye payının yıldan yıla artmaya devam ettiği görülmektedir. KİT ler içerisinde yaratılan kaynaklarla işletme faaliyetlerini dahi devam ettiremeyen, dolayısıyla kronik olarak Hazinenin finansman desteğine ihtiyaç duyan kuruluşların bulunması, ödenmiş sermaye paylarının sürekli olarak yükselmesinde temel etkendir. Bazı kuruluşlar tarafından gerçekleştirilen yatırımlar da, sermaye artışlarına bağlı bulunmaktadır döneminde, ortalama olarak, ödenmiş sermayedeki %23,6 oranındaki artışın da etkisiyle, net öz kaynaklar %13,2 artış kaydetmiştir. KİT lerin son beş yıla ait öz kaynak unsurlarının ayrıntısı 29 sayılı, yabancı kaynak unsurlarının ayrıntısı 30 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 62

72 Çizelge: 29- KİT'lerin öz kaynak unsurları (*) Öz kaynak unsurları Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % 1 - Ödenmiş sermaye , , , , , ,0 2 - Yeniden değerleme fonu 3 - Kâr yedekleri , , , , , ,6 4 - Diğer öz kaynaklar ( Geçmiş yıllar kârları, serm.yedekleri vb.) , , , , , ,3 5 - Dönem kârlarının öz kaynaklarda kalacak kısmı , , , , ,1 ( ) (51,6) Ara toplam , , , , , ,4 6 - Geçmiş yıllar zararları (-) ( ) (23,2) ( ) (23,2) ( ) (25,7) ( ) (22,6) ( ) (23,1) ( ) 17,9 7 - Dönem net zararı (-) ( ) (3,0) ( ) (6,1) ( ) (3,2) ( ) (4,6) ( ) (3,9) (1,6) Toplam öz kaynaklar , , , , , ,7 8 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) , , ,5 0 Net öz kaynaklar , , , , , ,7 (*) Mali kuruluşlar hariç. 63

73 Çizelge: 30 - KİT'lerin yabancı kaynak unsurları (*) Yabancı kaynak unsurları Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % 1-Mali borçlar , , , , , ,6 a)kısa süreli , , , , , ,8 b)uzun süreli , , , , , ,3 2-Ticari borçlar , , , , , ,1 a)kısa süreli , , , , , ,5 b)uzun süreli , , , , , ,8 3-Vergi borçları , , , , ,0 ( ) (61,6) a)kısa süreli , , , , ,0 ( ) (61,6) b)uzun süreli 367 0,0 0, , Diğer borçlar , , , , , ,6 a)kısa süreli , , , , , ,7 b)uzun süreli , , , , , ,3 5-Diğer yabancı kaynaklar , , , , , ,7 a)kısa süreli , , , , , ,2 b)uzun süreli , , , , ,3 ( ) (21,3) Yabancı kaynaklar toplamı , , , , , ,5 a)kısa süreli , , , , , ,4 b)uzun süreli , , , , , ,1 (*) Mali kuruluşlar hariç. 64

74 Cari dönemde, toplam kaynaklar içerisindeki yabancı kaynak payı 2 puan artarak %36,6 olmuştur. Yabancı kaynakların kompozisyonu incelendiğinde; vergi borçlarının %61,6 oranında azaldığı, mali borçlar, ticari borçlar ve ticari nitelik göstermeyen diğer borçların sırasıyla %2,6, %39,1 ve %73,6 oranında yükseldiği gözlenmektedir. Toplamda ise kısa süreli yabancı kaynaklar önceki yıla göre %38,4 oranında artış göstererek, KİT lerin likidite rasyolarını olumsuz etkilemiştir. Mali kuruluşlar hariç düzenlenen yukarıdaki çizelgelerde, son beş yıllık dönemdeki öz kaynakların toplam kaynaklar içindeki ortalama payının %60,8 yabancı kaynakların ortalama payının ise %39,2 olduğu görülmektedir. b) Varlıklar arasındaki ilişkiler: KİT lerin yılları arasındaki beş yıllık dönemde varlıklarının durumu aşağıdaki grafikte gösterilmiştir. KİT lerin 2011 yılı varlıklarının %48,3 ünü bağlı değerler oluşturmaktadır. %2,4 oranında uzun sürede paraya çevrilebilir diğer varlıklar da göz önüne alındığında, duran varlıklar toplam varlıkların %50,7 sini oluşturmaktadır. KİT lerin son beş yıla ait varlıklarının ayrıntısı, son iki yılı karşılaştırmalı olarak 31 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 65

75 Çizelge : 31 - KİT'lerin varlıklarının ayrıntısı (*) Varlık unsurları Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % 1-Bağlı değerler : , , , , , ,4 a)maddi duran varlıklar , , , , , ,3 b)diğer bağlı değerler , , , , , ,2 2-Stoklar : , , , , , ,0 a)dönen , , , , , ,1 b)duran , , , ,0 0,0 (6.715) - 3-Hazineden alacaklar : , , , , ,7 (74.752) (1,6) a)dönen , , , , ,7 (74.504) (1,6) b)duran , , , , ,0 (248) (0,6) 4-Yurt dışından alacaklar : , , , , , ,8 a)dönen , , , , , ,9 b)duran , , , ,0 0 0,0 5-Diğer alacaklar : , , , , , ,8 a)dönen , , , , , ,6 b)duran , , , , , ,9 6-Menkul kıymetler : , , , , , ,5 a)dönen , , , , , ,6 b)duran 2 0, , , ,0 0,0 (358) - 7-Hazır değerler : , , , , ,4 ( ) (5,4) a)dönen , , , , ,4 ( ) (5,4) b)duran Varlıklar toplamı : , , , , , ,4 a)dönen , , , , , ,1 b)duran , , , , , ,2 (*) Mali kuruluşlar hariç. 66

76 KİT lerin son beş yıla ait bağlı değerleri ile paraya çevrilebilir ve hazır değerlerinin, varlıklar toplamı içindeki oranlarına aşağıda yer verilmiştir % 2008 % 2009 % 2010 % 2010 % Bağlı değerler x 100 Varlılar toplamı Paraya çevrilebilir ve hazır değerler x 100 Varlılar toplamı = 56,6 53,1 52,6 51,3 48,3 = 43,4 46,9 47,4 48,7 51,7 Son beş yıllık dönemde, aktif büyüklüğü ortalama %11 oranında büyüme kaydederken, bağlı değerlerin varlıklar içerisindeki payının yıllar itibarıyla azalış eğilimi gösterdiği, buna karşılık kısa sürede paraya çevrilebilir değerler ve hazır değerlerin payının arttığı görülmektedir. Bu durum KİT lerde yatırımların nispi ağırlığının azaldığına, kaynakların daha likit varlıklara bağlandığına işaret etmektedir. Maddi duran varlıkların toplam varlıklar içerisindeki payı 2007 yılı sonunda %50,6 iken, 2011 yılı sonunda %42,6 ya gerilemiştir. Maddi duran varlıkların ortalama büyüme oranı %7,2 ile varlıklar büyüme oranının altında gerçekleşmiştir. Büyük bölümü iştiraklerdeki sermaye paylarından oluşan diğer bağlı kıymetlerin toplam varlıklar içerisindeki payı ise 2007 yılında %5,9 iken 2011 yılında %5,8 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin ortalama büyüme oranı %15 ile ortalama aktif büyüme oranının üzerinde gerçekleşmiştir. Dolayısıyla 2011 yılında paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin varlıklar içerisindeki payı 2007 yılı göre 8,3 puan yükselerek %51,7 ye ulaşmıştır. Hazır değerler, menkul kıymetler, alacaklar ve stoklar toplamından oluşan brüt işletme sermayesinin varlıklar içerisindeki oransal ağırlığı da, 2007 yılındaki %43,4 iken 2011 yılında %51,7 ye yükselmiştir. c) Kaynaklarla varlıklar arasındaki ilişkiler: Kaynaklarla varlıklar arasındaki ilişkileri ve yıllara göre izlediği seyri görmek üzere bazı göstergelere aşağıda yer verilmiştir. 67

77 2007 % 2008 % 2009 % 2010 % 2010 % Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı = Disponibilite oranı = Bağlı değerler x 100 Öz kaynaklar Hazır değerler x 100 Kısa süreli borçlar = 93,7 96,8 87,8 78,4 76,2 = 20,1 23,0 29,2 36,3 24,8 Genişletilmiş likidite oranı = Dönen varlıklar x 100 Kısa süreli borçlar = 152,6 139,0 171,8 214,0 191,8 KİT ler öz kaynakları ile bağlı değerlerini büyük ölçüde karşılayabilecek durumda bulunmaktadırlar. Yıllar itibarıyla kısa süreli borçlarda meydana gelen artış ve azalış ile aynı dönemlerde hazır değerlerde meydana gelen artış oranlarına bağlı olarak, hazır değerlerin borçları karşılama oranı, 2007 yılında %20,1 seviyesinden 2011 yılında %24,8 seviyesine yükselirken, önceki yıla göre ise 11,5 puan gerilemiştir. Genişletilmiş likidite oranı ise 2007 yılında %152,6 seviyesinden 2011 yılında %191,8 seviyesine yükselmiştir. Kamu iktisadi teşebbüslerinde genel olarak; -İşgücü maliyetinin yüksek, buna karşılık işgücü verimliliğinin düşük olması, KİT yönetim kurullarının satış fiyatını belirleme konusunda esnek olamamaları, dolayısıyla maliyetlerdeki artışın aynı oranda satış fiyatlarına yansıtılamaması, -Kuruluşların işletme sermayesi ve yatırımlar için ihtiyaç duydukları fonları kendi yarattıkları öz kaynak artışları ile karşılayamamaları; dolayısıyla ihtiyaç duyulan finansmanın banka kredileri veya Hazine destekli kaynaklarla karşılanmaya çalışılması, -Özelleştirme kapsam ve programındaki kuruluşların; yıllarca süren özelleştirme süreçleri ve bazı kuruluşların üretim birimlerinin elden çıkarılması veya atıl bırakılması, bu durumun çalışan personel üzerindeki olumsuz etkileri, özelleştirmelerdeki her gecikmenin kamu kaynakları açısından devamlı mali yük teşkil etmesi, gibi nedenlerden dolayı KİT lerin mali yapıları ve finansman durumları olumsuz yönde etkilenmektedir. 2-Sektörler itibarıyla mali durum: KİT toplam kaynak ve varlıkları ile bunların sektörlere göre dağılımı 32 sayılı çizelgede; sektörlere mali durumlarına ilişkin veriler ve bu veriler ışığında hesaplanan bazı rasyolar sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 68

78 Çizelge : 32 - Varlık ve kaynakların sektörlere göre dağılımı (Bin TL) Toplam (%) Toplam (%) Toplam (%) Toplam (%) Toplam % Toplam (%) 1-Tarım , , , ,0 0, ,0 0, ,5 2-Sanayi: a)madencilik , , , , , ,0 b)imalat , , , , ,0 ( ) (10,8) c)enerji , , , , ,8 ( ) (27,8) 3-Hizmetler: Sektörler Son iki yıl farkı Toplam (2) , , , , ,8 ( ) (21,3) a)ulaştırma-haberleşme , , , , ,2 ( ) (3,5) b)ticaret , , , , , ,4 c)diğer hizmetler ,2 - - Toplam (3) , , , , , ,8 Toplam (1+2+3) , , , , ,5 ( ) (5,8) Düzeltme (-) , , , , ,2 ( ) (68,3) Net toplam (1+2+3) , , , , , ,4 4-Mali kuruluşlar , , , , , ,7 Genel toplam , , , , , ,1 69

79 Çizelge : 33 - Tarım sektörünün yılları mali durumu M a l i d u r u m Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Kaynaklar (Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,0 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , ,1 (117) (10,6) b ) Kısa süreli , , , , , ,5 Toplam (2) , , , , , ,0 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) Kaynaklar toplamı , , , , , ,5 Varlıklar (Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , , ,7 b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler 650 0, , , , , ,7 Toplam (1) , , , , , ,4 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,9 b ) Hazır değerler , , , , , ,4 Toplam (2) , , , , , ,6 Varlıklar toplamı , , , , , , Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 1473, ,59 641,58 427,26 389,01 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 57,55 57,92 53,56 50,59 43,89 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 45,33 45,36 53,68 60,98 70,54 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 62,35 12,46 40,30 24,24 17,24 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 959,37 842,70 405,83 267,17 214,20 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 1, ,65 4,28 70

80 Çizelge : 34 - Madencilik sektörünün yılları mali durumu M a l i d u r u m Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Kaynaklar (Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,9 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , ,6 ( ) (66,0) b ) Kısa süreli , , , , , ,6 Toplam (2) , , , , , ,8 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) Kaynaklar toplamı , , , , , ,0 Varlıklar (Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , , ,4 b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,3 Toplam (1) , , , , , ,6 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,1 b ) Hazır değerler , , , , ,8 ( ) (15,3) Toplam (1) , , , , , ,5 Varlıklar toplamı , , , , , , Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 202,12 297,81 297,93 180,94 225,09 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin varlıklar toplamına oranı Paraya çevrilebilir ve hazır : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 61,55 64,85 63,40 64,16 67,04 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 57,47 46,95 48,88 55,65 47,60 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 64,28 124,30 139,86 157,23 83,43 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 150,51 230,03 257,84 268,25 214,24 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 5,56 31,70 11,87 22,91 33,24 71

81 Çizelge : 35 - İmalat sektörünün yılları mali durumu M a l i d u r u m Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Kaynaklar (Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , ,7 ( ) (26,4) 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , ,5 (58.778) (14,0) b ) Kısa süreli , , , , , ,4 Toplam (2) , , , , , ,9 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) ( ) (2,4) Kaynaklar toplamı , , , , ,0 ( ) (10,8) Varlıklar (Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , ,7 ( ) (6,5) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,4 Toplam (1) , , , , ,7 (90.048) (4,1) 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,8 ( ) (14,5) b ) Hazır değerler , , , , , ,2 Toplam (2) , , , , ,3 ( ) (13,1) Varlıklar toplamı , , , , ,0 ( ) (10,8) Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 280,95 302,09 286,87 197,15 120,97 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin varlıklar toplamına oranı Paraya çevrilebilir ve hazır : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 71,00 76,37 77,44 80,27 79,32 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 38,40 31,45 30,43 29,73 37,78 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 24,99 56,34 37,41 26,19 20,92 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 387,44 426,25 401,85 259,76 180,05 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 1,

82 Çizelge : 36 - Enerji sektörünün yılları mali durumu M a l i d u r u m Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Kaynaklar (Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,7 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , , ,1 b ) Kısa süreli , , , , ,2 ( ) (54,5) Toplam (2) , , , , ,7 ( ) (46,2) 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) ( ) (1,8) ( ) (0,5) 0,0 0 Kaynaklar toplamı , , , , ,0 ( ) (27,8) Varlıklar (Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , ,8 ( ) (0,8) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,2 (7.459) (6,8) Toplam (1) , , , , ,0 ( ) (0,8) 2 - Dönen varlıklar: a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,5 ( ) (45,2) b ) Hazır değerler , , , , ,5 ( ) (16,3) Toplam (2) , , , , ,0 ( ) (44,2) Varlıklar toplamı , , , , ,0 ( ) (27,8) Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 62,62 36,92 39,35 56,41 109,71 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 50,88 60,22 62,41 62,30 48,21 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 127,56 144,97 132,42 104,53 99,00 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 1,12 0,54 1,00 3,72 6,83 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 93,87 91,32 97,05 108,25 132,62 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = - - 4,85 5,83 4,29 73

83 Çizelge : 37 - Ulaştırma-haberleşme sektörünün yılları mali durumu M a l i d u r u m Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Kaynaklar (Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,8 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , , ,6 b ) Kısa süreli , , , , ,7 ( ) (30,3) Toplam (2) , , , , ,5 ( ) (24,4) 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) Kaynaklar toplamı , , , , ,0 ( ) (3,5) Varlıklar (Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , , ,5 b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,0 Toplam (1) , , , , , ,6 2 - Dönen varlıklar: a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,8 ( ) (20,3) b ) Hazır değerler , , , , ,6 ( ) (40,1) Toplam (2) , , , , ,4 ( ) (22,5) Varlıklar toplamı , , , , ,0 ( ) (3,5) Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 122,14 102,39 138,63 156,57 227,52 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 51,19 57,01 57,35 53,93 43,87 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 88,78 84,97 73,41 75,50 80,81 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 23,74 26,41 29,78 16,84 14,46 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 143,17 141,70 156,42 154,48 171,77 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 9,23 4,76 24,72 1,40-74

84 Çizelge : 38 - Ticaret sektörünün yılları mali durumu M a l i d u r u m Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Kaynaklar (Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,6 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , ,0 ( ) (27,0) b ) Kısa süreli , , , , , ,5 Toplam (2) , , , , ,8 ( ) (5,0) 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) Kaynaklar toplamı , , , , , ,4 Varlıklar (Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , , ,4 b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler 210 0, , , , , Toplam (1) , , , , , ,8 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,3 ( ) (11,1) b ) Hazır değerler , , , , , ,8 Toplam (2) , , , , ,7 ( ) (5,9) Varlıklar toplamı , , , , , , Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 79,30 43,26 50,42 77,43 100,74 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 80,13 86,45 88,36 88,74 78,16 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 44,92 44,87 34,74 25,80 43,52 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 178,27 17,25 25,17 94,25 61,53 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 1279,75 259,84 443, ,59 461,58 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 4,15-9,79 9,89 3,66 75

85 Genel Rapor Sayıştay Çizelge : 39- Diğer hizmetler sektörünün 2011 yılı mali durumu (*) M a l i d u r u m 2011 Bin TL % Kaynaklar (Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar ,3 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli ,6 b ) Kısa süreli ,1 Toplam (2) ,7 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) Kaynaklar toplamı ,0 Varlıklar (Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler ,7 b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler ,2 Toplam (1) ,0 2 - Dönen varlıklar: a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler ,3 b ) Hazır değerler ,7 Toplam (2) ,0 Varlıklar toplamı , Mali rasyolar (*) % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 79,48 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 82,26 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 40,07 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 14,95 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 168,52 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 1,09 (*) Önceki yıllarda diğer kuruluşlar içinde diğer hizmetler alt sektöründe değerlendirilen kuruluşlar,, 2011 yılında KİT ler içinde değerlendirilmiştir. 76

86 Çizelge :40 - Mali kuruluşların yılları mali durumu M a l i d u r u m Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Kaynaklar (Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,2 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , , ,4 b ) Kısa süreli , , , , , ,4 Toplam (2) , , , , , ,2 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) Kaynaklar toplamı , , , , , ,7 Varlıklar (Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , , ,9 b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,7 Toplam (1) , , , , , ,9 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,2 b ) Hazır değerler , , , , , ,4 Toplam (2) , , , , , ,3 Varlıklar toplamı , , , , , , Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 14,27 13,29 14,75 15,13 14,61 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı : değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 98,36 98,19 98,33 98,70 98,62 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 13,17 15,42 13,03 9,85 10,80 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 17,04 14,72 13,37 12,37 13,34 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 63,77 55,84 78,14 46,47 48,86 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 31,07 25,57 28,87 23,99 19,58 77

87 KİT lerin mali durumlarıyla ilgili olarak, gerek sektörler bazında yapılan incelemede, gerekse bu raporun 3 ve 4 numaralı eklerinde kaynak ve varlıkların ayrıntısı verildiğinden, aşağıda sektörler itibarıyla yapılan mali durum değerlendirmelerinde genel bilgilere yer verilmiştir. a) Tarım sektörü: Tarım sektöründe faaliyet gösteren tek KİT olan TİGEM in 2011 yılı kaynak ve varlıkları 2007 yılına göre %140,1, önceki döneme göre ise %34,5 oranında artmıştır. Cari dönemde, varlıklardaki artış oranı 2011 yılı toptan eşya fiyat artış oranının oldukça üzerinde olmuştur. Cari dönemin karla kapanması ve dönem içerisinde yapılan sermaye artışına rağmen yabancı kaynakların %45 oranında artması neticesinde kaynaklar içerisinde öz kaynak payı azalmıştır. Önceki döneme göre brüt satışların %23,6 artması ve satış maliyetlerinin ise %19,9 oranında artması neticesinde TİGEM 2011 dönemini kârla kapatmıştır. Sektörde bitkisel üretim faaliyetinin tohumluk, hayvancılık faaliyetinin damızlık üzerine yoğunlaştırılması suretiyle, çiftçilere damızlık hayvan ve tohum dağıtım misyonunun daha etkin gerçekleştirilmesini teminen; pazarlamaya önem verilmesi, bazı büyük işletmelerde pazarlama organizasyonunun yeniden yapılandırılarak daha aktif hale getirilmesi başta olmak üzere, daha fazla katma değer yaratılması hususunda gerekli önlemlerin alınması önem arz etmektedir. b) Sanayi sektörü: Sanayi sektöründe faaliyet gösteren KİT lerin dönemi mali durumları madencilik, imalat ve enerji alt sektörleri olarak aşağıda incelenmiştir yılı itibarıyla madencilik sektöründe faaliyet gösteren 4 kuruluşun toplam varlıkları sanayi sektörünün %15,7 sini oluşturmuştur. Madencilik alt sektöründe faaliyet gösteren KİT lerin 2011 yılı toplam kaynak ve varlıkları 2007 yılı değerlerine göre %94,3, önceki yıla göre ise %19 oranında artmıştır. Mali rantabilite oranının önceki döneme göre 12,3 puan artmasında TPAO kârının %38 oranında 495 milyon TL ve ETİ Maden İşletmeleri kârının %92 oranında 402 milyon TL artışı etken olmuştur. Sektörü oluşturan TKİ nin kârı %45 oranında artarken; TTK nın zararı %28 oranında azalmıştır. TPAO nun kâr artışında, satış hacminde gerçekleşen %28,7 oranındaki artışın yanı sıra iştirak kazançları ve kambiyo kârlarında yaşanan artışlar etken olmuştur. Ham petrol fiyatlarında devam eden yüksek seyrin şirketin satışlarına olumlu yansıdığı görülmektedir. Kuruluşun cari dönemde elde ettiği dönem kârına rağmen kısa süreli borçların ödemesinde kullanıldığı anlaşılan hazır değerler önceki döneme göre %21 oranında azalırken, sektörün likidite oranlarının yıllar itibarıyla güçlü konumunu sürdürdüğü gözlenmektedir. Sektörün 2011 yılını zararla kapatan tek kuruluşu TTK da önceki döneme göre üretim maliyetleri %3 oranında, net satış hasılatı %11 oranında artmış, faaliyet zararı 436,5 milyon TL, dönem zararı 460,1 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Kömür üretim maliyetinin satış fiyatının üzerinde gerçekleşmesi nedeniyle oluşan dönem zararları, öz kaynakların azalmasına neden olmakta, bu durum sektörün genel mali yapısını olumsuz etkilemektedir. Kuruluşun 78

88 ortaya çıkan finansman açığının bir kısmı Genel Bütçeden KİT lere yapılan transferler tertibindeki ödenekten sermaye artışına karşılık olarak, bir kısmı da görev zararı olarak Hazine tarafından karşılanmaktadır yılında imalat sanayinde faaliyet gösteren 12 kuruluşun toplam kaynak ve varlıkları sanayi sektörünün %10,7 sini oluşturmuştur. İmalat sektöründe faaliyet gösteren KİT lerin 2011 yılında toplam kaynak ve varlıkları, 2007 yılı değerlerine göre %21,8 oranında azalırken, önceki yıla göre %10,8 oranında azalmıştır. Beş yıllık dönemde, sektör varlıklarının azalmasında yapılan özelleştirmeler etken olmuştur yılında sektörde yer alan kuruluş sayısı 11 iken, 2011 yılında, TTA nın sektör kapsamından çıkartılarak Hizmetler sektörüne dahil edilmesi, ayrıca diğer kuruluşlar bölümünde değerlendirilen ACISELSAN ve Doğusan Boru Sanayi ve Ticaret AŞ nin bu bölümde değerlendirilmesi sonucu sektörde değerlendirilen kuruluş sayısı 12 olmuştur. Sektörde yer alan kuruluşlar 2011 yılını 214,1 milyon TL konsolide zarar ile kapatmıştır. Zarar tutarı önceki döneme göre %70 oranında azalmıştır. Zarardaki azalışta, 317 milyon TL dönem zararı bulunan TTA nın hizmetler sektöründe değerlendirilmesi etkili olmuştur. MKE, TÜVASAŞ, TÜLOMSAŞ, TÜDEMSAŞ ve T.H. Karadeniz Bakır İşletmeleri cari dönemi kâr ile kapatırken; TEMSAN, ÇAY-KUR, EBK, T.Şeker Fabrikaları AŞ, ACISELSAN, Doğusan AŞ ve Sümer Holding AŞ nin mali tablolarında oluşan yüksek tutarlı zararlar sektörün finansal yapısını olumsuz etkilemiştir. Sektör zararının büyük kısmı 135 milyon TL ile T.Şeker Fabrikaları AŞ ve 105 milyon TL ile Sümer Holding AŞ ye aittir yılında özelleştirme kapsam ve programına alınan EBK, Devletin hayvancılık sektöründe kamu işletmeciliğinin sürdürülmesi yönündeki iradesi ile 2005 yılında özelleştirme kapsam ve programından çıkarılarak yeniden yapılandırılmıştır. EBK ya yeni ana statüsünde, ülke hayvancılığını teşvik ederek, istikrarlı bir şekilde geliştirilmesine yardımcı olmak ve sektörde tam rekabet koşullarının tesisine katkı yaparak tekelleşmenin önüne geçmek gibi kamu hizmeti ağırlıklı önemli görevler verilmiştir. EBK nın özelleştirme kapsam ve programında kaldığı süre içerisinde; önemli et kombinaları ile varlıkları satış ya da devir yoluyla elden çıkartılmış, piyasadaki pazar payı önemli ölçüde kaybedilmiş, yeterli yatırım yapılamadığından eskiyen tesisler teknolojik gelişmelerden geri kalmış, kalifiye personelin de başka kurumlara geçmesiyle rekabet gücü azalmıştır. Son beş yılı zararla kapatan Kurumun finansman ihtiyacı özelleştirme kapsamında bulunduğu süre içerisinde Özelleştirme Fonundan aktarılan sermaye ödemeleri ile karşılanmıştır yılında sermayesi artırılan Kuruluşa Hazine kaynaklarından 69 milyon TL sermaye ödemesi yapılmıştır. Sektörün mali durumunu olumsuz etkileyen bir diğer kuruluş Sümer Holding tir. Önceki yıllarda münfesih hale gelen KİT lerin sorunlu varlık ve borçlarını bünyesinde toplayan Kuruluş, söz konusu sorunlu varlık ve borçları tasfiye etmekle görevlendirilmiştir. Cari dönemi 105,1 milyon TL zararla kapatan ve üretim faaliyeti bulunmayan Kuruluşun, SEKA dan devralınan Taşucu İşletmesindeki liman hizmet geliri, Sümerhalı AŞ den devralınan el halılarının satışı ve özelleştirme yapılıncaya kadar elindeki bir kısım 79

89 gayrimenkullerin kiraya verilmesinden elde edilen kira geliri dışında başkaca geliri bulunmamaktadır. Emekli olan veya işten ayrılan personele ödenen emekli ikramiyesi, iş sonu tazminatı, ihbar ve kıdem tazminatı ödemeleri, özelleşen varlıkların satış bedellerinin ÖİB ye verilmesine karşılık kayıtlı defter değerlerinin Kuruluş sonuç hesaplarına zarar olarak yansıması, gerek Holding bünyesinde gerekse Holding ile birleştirilen şirketlerde çalışarak makam ve temsil tazminatı hak eden personelin emekliliklerinde Sosyal Güvenlik Kurumunca yapılan ödemeler ile münfesih kuruluşların personelinin kıdem ve ihbar tazminatı, kullanılmayan izin ücreti ve iş kazası tazminatı vb. nedenlerle açtıkları davalar sonucu yapılan ödemelerin Holding tarafından karşılanması gibi nedenler, Holding in mali yapısını olumsuz etkilemektedir. Kuruluşun önceki döneme göre %337 oranındaki zarar artışında; 2011 yılında özelleştirilen Mazıdağı Fosfat Tesisleri ne ait stok ve sabit kıymetleri ile ilgili olarak zarar kaydedilen 85,3 milyon TL etkili olmuştur. Sektör varlıklarının %32 sine sahip olan MKE ve ÇAY-KUR faaliyetlerinde faize tabi yabancı kaynak kullandıklarından; mali piyasalarda faiz oranları ve döviz kurlarında yaşanan değişiklikler hem bu kuruluşların karlılık oranlarını hem de sektör rasyolarını önemli ölçüde etkileyebilmektedir. Sektörde yer alan T.H. Karadeniz Bakır İşletmeleri AŞ nin tasfiye çalışmaları 2011 yılında da devam etmiştir. Kuruluş 2011 yılını 7,2 milyon TL dönem kârı ile tamamlamıştır yıl sonu itibarıyla enerji sektöründe yer alan 5 kuruluşun toplam kaynak ve varlıkları sanayi sektörünün %73,5 ini oluşturmuştur. Enerji sektöründe faaliyet gösteren KİT lerin 2011 yılı toplam kaynak ve varlıkları 2007 yılına göre %6,8 oranında, önceki yıla göre ise %27,8 oranında azalmıştır. Enerji sektöründe toplam kaynaklar içindeki öz kaynak payı 2008 yılına kadar aşamalı olarak azalmış olmasına rağmen; 2009 ve 2010 yıllarında özellikle EÜAŞ ın elde ettiği yüksek kârın etkisi ile artış göstermiş ve 2011 yılında %52,3 seviyesine ulaşmıştır yılında, EÜAŞ, TEİAŞ ve Ankara Doğal Elektrik Üretim AŞ sırasıyla 1,5 milyar TL, 311,1 milyon TL ve 2,3 milyon TL kâr elde ederken;, TETAŞ ın zararı 463,2 milyon TL ve TEDAŞ ın konsolide dönem zararı ise 168,7 milyon TL olmuştur. Türkiye genelinde elektrikteki kayıp kaçak oranının yüksek seviyede olması sektörün kârlılık oranlarını olumsuz etkilemekte; enerji alacaklarının tahsilatında yaşanan sıkıntılar ve tahakkuka bağlanan genel aydınlatma alacaklarının yıllar itibarıyla kısa vadeli alacaklarda birikim yaratarak, TEDAŞ ın diğer enerji kuruluşlarına olan borçlarını ödeyememesine sebebiyet vermekte; sektörde oluşan finansal darboğaz kuruluşların işletme sermayesi ihtiyacı ve yatırımların finansmanında yabancı kaynak kullanımına ağırlık vermelerine neden olmaktadır. Ancak son yıllarda yaşanan kârlılık artışı neticesinde sektörün kaynaklar toplamında yabancı kaynakların payı son üç yılda azalmıştır. Anılan dönemde sektörün kârlılık ve likidite oranlarında gerçekleşen iyileşmede; 2008 yılını zararlı kapatan EÜAŞ ın ilgili dönemlerde yüksek tutarda kâr elde etmesi etken olmuştur. c) Hizmetler sektörü: Ulaştırma-haberleşme alt sektöründe faaliyet gösteren KİT lerin 2011 yılı toplam kaynak ve varlıkları 2007 yılına göre %44,7 oranında, önceki döneme göre ise %3,5 oranında artmıştır. 80

90 Sektörde 2009 yılında elde edilen yüksek kârlar, sektörün mali rantabilite oranını %24,7 seviyesine çıkarırken, 2010 yılında kârlılıkların düşmesiyle oran %1,4 seviyesine gerilemiş, 2011 yılında ise BOTAŞ ın 1,3 milyar TL lik dönem zararının etkisiyle sektörün dönem sonucu zarara dönüşmüştür. Öz kaynak kullanım oranı ise artmaya devam ederek %69,5 seviyesine çıkmıştır. Sektörü oluşturan kuruluşlardan, TÜRKSAT, Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü, DHMİ ve PTT dönemi kârlı kapatmıştır. Sektörün diğer kuruluşları BOTAŞ, TDİ ve TCDD ise dönemi zararla kapatırken, TCDD nin katlandığı zarar önceki döneme göre %15 oranında 133 milyon TL azalarak 733 milyon TL olmuştur. Sektörün en büyük kuruluşu BOTAŞ ın yılları arasında tüm faaliyet dönemleri kârla sonuçlanırken 2011 yılını 1,3 milyar TL zarar ile kapatmıştır. Şirketin satmış olduğu doğal gaz bedelinden dolayı EÜAŞ, HEAŞ ve belediyelerden alacakları her yıl giderek artmış, 2010 yılında sadece KİT lerden olan vadesi geçmiş alacağı 7,6 milyar TL ye ulaşmıştır yılında yürürlüğe giren 6113 sayılı Kanun kapsamında yapılan çalışmalar sonunda 2011 Şubat ayı sonu itibarıyla vadesi geçmiş ve ödenmemiş olan EÜAŞ dan 6,3 milyar TL, HEAŞ dan 604,5 milyon TL olmak üzere toplam 6,8 milyar TL ana para alacağı ile vergi dairelerine olan toplam 6 milyar TL vergi ana para borcu mahsup edilmiş ve kalan 826 milyon TL tutarındaki alacak bakiyesi de yine ilgili kanun çerçevesinde Kasım ve Aralık 2011 aylarında T. Elektrik Dağıtım AŞ den tahsil edilerek kapatılmıştır. TCDD nin faaliyet dönemleri zararla sonuçlandığından, iç kaynak yaratılamamış; kaynak ihtiyacı sürekli olarak Hazine tarafından yapılan sermaye artışları ve Hazine garantili yurt dışı krediler ile karşılanabilmektedir. Bu kapsamda 2011 yılında 3,4 milyar TL tutarındaki dış borcu Hazine tarafından ödenmiştir yılı itibarıyla bilançoda oluşan mali borç yükü 1,2 milyar TL düzeyindedir. Sektörde öz kaynak birikimine katkı sağlayan kuruluşlar DHMİ, PTT ve TÜRKSAT olup, 2011 yılında sırasıyla 811 milyon TL, 174 milyon TL ve 162 milyon TL tutarında dönem kârı elde etmişlerdir. PTT nin dönem kârı önceki yıla göre %107 oranında artış göstermiştir. Sektörün diğer kuruluşlarından Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü dönemi 151 milyon TL kâr ve TDİ ise 28 milyon TL zarar ile kapatmıştır. Ticaret alt sektöründe faaliyet gösteren 4 kuruluşun 2011 yılı toplam kaynak ve varlıkları 2007 yılına göre %80,8 oranında, önceki döneme göre de %7,4 oranında artmıştır. Sektör, 2009 ve 2010 yıllarında son beş yıllık dönemdeki en yüksek kârlılık oranlarına ulaşmıştır. Bu durum, öz kaynak birikimi sağlayarak, mali yeterlilik ve likidite oranlarında artışları da beraberinde getirmiştir. Buna karşın 2011 yılında hem kârlılık hem de likidite oranlarında düşüş kaydedilmiştir. Sektörün büyük kuruluşu TMO, her yıl Bakanlar Kurulunca çıkarılan kararnamelerle, tarım ürünlerinin destekleme alımı ve satımında görevlendirilmektedir. İlgili kararnamelerde, verilen görev sonucu meydana gelen zararların Hazine ce karşılanması, ayrıca TMO nun ürün alımları için gerek duyacağı finansmanın, görev zararlarının ödenmesi için Genel Bütçeye konulan ödenekten yapılacak aktarmalar ve T.C. Merkez Bankası nca sağlanacak reeskont kredisi ve iç ve dış piyasalardan temin edilecek krediler ile karşılanması öngörülmüştür. 81

91 Kuruluşun bilançosunda 2011 yılı sonu itibarıyla 1,9 milyar TL görev zararı alacağı bulunmaktadır. Alacakların tahsilinde yaşanan gecikme, Kuruluşun işletme faaliyetlerini faize tabi yabancı kaynakla sürdürmesine neden olmaktadır. Kuruluş bilançosunda 2011 yılı sonu itibarıyla yaklaşık 1,6 milyar TL döviz cinsinden mali borç bulunmaktadır. Döviz kurundaki değişmeler ve mali piyasalarda oluşan faiz oranları Kuruluşun mali sonuçlarını doğrudan etkilemektedir. Sektörün diğer kuruluşu DMO, maliyet+kâr esasına dayalı satış fiyatını belirleme yönteminin de etkisiyle son beş yıllık faaliyet dönemlerinin tümünü kârlı kapatmıştır yılında Kuruluşun elde ettiği kâr önceki döneme göre %75 oranında artış göstermiştir. Kuruluş; ödenen vergiler, Hazine ye aktarılan kâr payı ve satışlar üzerinden ödenen Hazine payı ile kamu bütçesine kaynak sağlamakta olduğu gibi, aynı zamanda kamu kurum ve kuruluşlarına merkezi satın alma suretiyle hizmet vererek yaptığı büyük ölçekli alımların avantajı ile kaynak kaybını önlemektedir yılında ticaret sektörüne dahil edilen şirketlerden Başkent Doğalgaz AŞ 2011 yılını 48,7 milyon TL kâr ile tamamlarken, Türkiye Petrolleri Petrol Dağıtım AŞ ise 47,8 milyon TL dönem zararı ile kapatmıştır. Önceki yıllarda diğer kuruluşlar arasında değerlendirilirken 2011 yılında KİT ler arasında değerlendirilen 8 şirketin bulunduğu diğer hizmetler alt sektörü dönem sonu itibarıyla 12,5 milyar TL varlık büyüklüğüne sahiptir. Bu kuruluşların kullandığı kaynakların %44,3 ü öz kaynaklardan oluşurken, %55,7 si yabancı kaynaklardan oluşmaktadır yılı sonu itibarıyla sektörün öz kaynak kârlılığı %1 düzeyinde olup, likidite oranları yüksek seyretmektedir yılında sektörde yer alan kuruluşlardan TTA 316,9 milyon TL, Arıcak Turizm ve Tic. AŞ 573 bin TL, Vakıf İnşaat Restorasyon ve Ticaret AŞ 324 bin TL zarar etmiş, Emlak GYO 344 milyon TL, Halk GYO 26,8 milyon TL, Marmara Teknokent AŞ 4,7 milyon TL, Fintek AŞ 705 bin TL ve Bileşim AŞ 2,3 milyon TL kâr etmiş, toplamda sektör dönem kârı 60,6 milyon TL olmuştur. Sektör zararının hemen tamamına yakını 316,9 milyon TL dönem zararı ile TTA ya aittir. Geçmiş yıllarda 18 bin civarında personel istihdam ederek, alkol ve sigara gibi yüksek kârlılığı olan ürünler üreten ve 5 milyar TL civarında satış hacmine ulaşan TTA nın önce alkol, 2008 yılında da sigara fabrikaları özelleştirilmiştir. Kuruluş bünyesindeki personelin 4046 sayılı Kanun uyarınca diğer kamu kurum ve kuruluşlarına nakilleri büyük ölçüde 2010 ve 2011 yıllarında gerçekleşmiş, 2009 yılında 12 bin civarında bulunan personel sayısı 2011 yıl sonu itibarıyla 804 kişiye gerilemiştir. Devredilen personelle ilgili olarak 2011 yılında geçmiş yıllara ilişkin olarak 53 milyon TL tazminat vb. ödeme yapılmıştır. Geçmiş yıllarda yayımlanan kararnamelerle, destekleme yaprak tütün alımlarının finansmanında TTA kaynakları kullanılmıştır sayılı Kanun ile 2002 yılı ürün yılından itibaren destekleme alımlarına son verilmiş olmakla beraber, geçmiş dönemlerdeki destekleme faaliyetlerinden doğan Hazine den alacaklarının tam olarak ödenmemesi Kuruluşun ve dolayısıyla sektörün mali yapısını olumsuz etkilemektedir. TTA nın bu kapsamda Hazineden olan alacak tutarı 2011 yılı sonu itibarıyla 1,1 milyar TL dir. 82

92 d) Mali kuruluşlar: 2010 yılında T.C Ziraat Bankası AŞ, T. Halk Bankası AŞ, İller Bankası, T. Eximbank, T.Kalkınma Bankası AŞ ve T.H. Emlak Bankası ndan oluşan KİT mali kuruluşları sektörüne 2011 yılında sektöre T.C. Ziraat Bankası, T. Halkbank ve T. Kalkınma Bankası na ait şirketlerden oluşan 11 şirket dahil edilmiş ve sektörde bulunan kuruluş sayısı 17 olmuştur. Sektörün toplam kaynakları son beş yılda %113 oranında artarken, son dönem yıllık artışı %14,7 ile üretici fiyatları artış endeksinin üzerinde gerçekleşmiştir yılında toplam kaynakların %87,5 i yabancı kaynak, %12,5 i öz kaynaklardan oluşmakta iken, 2011 yılında bu değerler sırasıyla %87,2 ve %12,8 olarak gerçekleşmiş; sektörün mali yeterlilik oranı 2007 yılında %14,3 iken 2011 yılında %14,6 ya yükselmiştir. Bankaların 2011 yılında verdiği krediler önceki döneme göre %25,5 oranında 28,7 milyar TL aratarak 141 milyar TL düzeyine ulaşmıştır. Sektörün kullandığı yabancı kaynaklar ise önceki döneme göre %15 oranında artış gösterirken, öz kaynak artışı %11,2 seviyesinde olmuştur. Sektörün varlıklarının %60,7 si bağlı değerler ve uzun sürede paraya çevrilebilir değerlerden oluşurken, %39,3 ü kısa sürede paraya çevrilebilir değerler ile hazır değerlerden oluşmuştur. Sektörün öz kaynak kârlılığı önceki döneme göre 4,5 puan gerileyerek %19,5 seviyesinde gerçekleşirken, sektörde yer alan kuruluşların 2011 yılı dönem kârları toplamı 6,9 milyar TL olmuştur. 3- Finansman programı ve gerçekleşmesi: Genel yatırım ve finansman programları Hazine Müsteşarlığı tarafından takip edilmekte olan KİT ler, bağlı ortaklıkları ve özelleştirme programındaki kuruluşlar için 2011 yılında öngörülen kaynak, ödeme ve yatırım dengesi ile finansman ihtiyacı, temin edilen finansmanın kaynaklarına ilişkin program ve gerçekleşme tutarları 2010 yılı gerçekleşmeleri ile birlikte 41 sayılı, 2011 yılına ilişkin finansman sonuçlarının İDT, KİK ve özelleştirme programındaki kuruluşlar bazında dağılımı 42 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 83

93 Çizelge: yılları finansman sonuçları (*) (Bin TL) Finansman programı büyüklükleri 2010 yılı 2011 yılı kesin Program Revize Kesin I-Yaratılan fonlar (1+2): ( ) Ayıklanmış dönem kâr veya zararı (-) (A+B+C+D+E): A-Dönem kâr veya zararı (-): B-Görev zararı (tahakkuk eden) (-) ( ) ( ) ( ) ( ) C-Amortisman (cari dönemde ayrılan) (+) D-Karşılık giderleri (cari dönemde ayrılan) (+) E-Kur farkları (+) Kanuni yükümlükler (-): ( ) ( ) ( ) ( ) II-Toplam finansman ihtiyacı: Yatırım Stok artışı ( ) Sabit kıymet artışı ( ) (77.860) -Bağlı ortaklık ve iştiraklerdeki sermaye artışı III-Borçlanma gereği (II-I) ( ) IV-Net faiz ödemesi: Faiz gelirleri (-) ( ) ( ) ( ) ( ) -Faiz giderleri (+) V-Faiz dışı fazla (bütçe transferleri hariç) (III-IV) ( ) ( ) ( ) VI-Toplam bütçe ve fon transferleri (tahsil veya mahsup olunan): Sermaye Görev zararı Yardım VII-Transferler sonrası faiz dışı fazla (V+VI) ( ) (*) Mali kuruluşlar hariç. 84

94 Çizelge: 42- KİT'lerin 2011 yılı finansman durumu (*) Finansman programı büyüklükleri İDT KİK 4046 s. Kanuna tabi KİT toplamı (Bin TL) Program Gerçekleşme Program Gerçekleşme Program Gerçekleşme Program Gerçekleşme I-Yaratılan fonlar (1+2): (68.003) (96.861) (77.431) Ayıklanmış dönem kâr veya zararı (-) (A+B+C+D+E): (71.588) A-Dönem kâr veya zararı (-): ( ) ( ) B-Görev zararı (tahakkuk eden) (-) ( ) ( ) ( ) ( ) 0 0 ( ) ( ) C-Amortisman (cari dönemde ayrılan) (+) D-Karşılık giderleri (cari dönemde ayrılan) (+) E-Kur farkları (+) Kanuni yükümlükler (-): ( ) ( ) ( ) ( ) (25.273) ( ) ( ) ( ) II-Toplam finansman ihtiyacı: ( ) Yatırım Stok artışı Sabit kıymet artışı ( ) (77.860) -Bağlı ortaklık ve iştiraklerdeki sermaye artışı III-Borçlanma gereği (II-I) ( ) IV-Net faiz ödemesi: (49.081) (16.766) (42.919) (11.759) Faiz gelirleri (-) (64.544) (67.563) ( ) ( ) (42.919) (11.759) ( ) ( ) -Faiz giderleri (+) V-Faiz dışı fazla (bütçe transferleri hariç) (III-IV) ( ) VI-Toplam bütçe ve fon transferleri (tahsil veya mahsup olunan): Sermaye Görev zararı Yardım VII-Transferler sonrası faiz dışı fazla (V+VI) ( ) (*) Mali kuruluşlar hariç. 85

95 KİT ler, bağlı ortaklıkları ve özelleştirme programındaki kuruluşları içeren 2011 yılı genel yatırım ve finansman programında; 393,5 milyon TL lik kaynak açığı oluşacağı, 8,4 milyar TL tutarındaki yatırım, 555,2 milyon TL tutarındaki stok artışı, 706,9 milyon TL tutarındaki sabit kıymet alımı ve 4,3 milyon TL tutarındaki sermaye iştirakiyle birlikte ortaya çıkan toplam 9,7 milyar TL tutarındaki borçlanma gereğinin; 5 milyar TL sinin sermaye artışı ve 2,7 milyar TL sinin görev zararı ödemesiyle karşılanacağı, transferler sonrasında 1,5 milyar TL tutarında finansman açığının oluşacağı öngörülmüştür. Yıl içinde yapılan program revizesinde; yatırım, stok artışı ve sabit kıymet artışı hedefleri küçültülürken, sermaye iştiraklerinde artış öngörülmüş, 8,3 milyar TL tutarındaki transferlerden sonra 1,6 milyar TL tutarında faiz dışı fazlanın oluşması öngörülmüştür yılında genel yatırım ve finansman programına tabi KİT ler, bağlı ortaklıkları ve özelleştirme programındaki kuruluşlar toplamda 2,9 milyar TL kaynak yaratmış, 6,3 milyar TL tutarındaki yatırım, 2 milyar TL tutarındaki stok artışı, 49,7 milyon TL tutarındaki sermaye iştiraki ve 77,9 milyon TL tutarındaki sabit kıymet azalışının etkisiyle 5,4 milyar TL tutarında borçlanma gereği ortaya çıkmış, 118 milyon TL tutarındaki net faiz ödemeleri ile 9 milyar TL tutarındaki transferlerden sonra 3,8 milyar TL faiz dışı fazla oluşmuştur. 86

96 E-İŞLETME ÇALIŞMALARI 1-Alımlar: 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak tarihi itibarıyla yürürlüğe girmiştir. KİT ler, 4734 sayılı Kanun un 2/b maddesi ile Kamu İhale Kanunu kapsamına dahil edilmişler, 4603 sayılı Kanuna tabi bankaların sadece yapım işleri Kamu İhale Kanunu na tabi tutulmuştur. Kanun un 2 nci maddesinin son fıkrasında; enerji, su, ulaştırma ve telekomünikasyon sektörlerinde faaliyet gösteren teşebbüs, işletme ve şirketlerin bu Kanun kapsamı dışında olduğu belirtilirken, geçici 4 üncü maddesinde bu kuruluşların kendi kanunları yürürlüğe girinceye kadar 4734 sayılı Kanuna tabi olacakları belirtilmiştir. Ancak, söz konusu kanuni düzenlemenin yapılmamış olması; ihaleye çıkışta projelendirme, yaklaşık maliyet hesaplaması, istisna limiti ve hizmet alım sözleşmelerinin süreleri açısından özellikle enerji sektöründeki kuruluşlarda sıkıntılara neden olmaktadır tarih ve 6111 sayılı Kanun un 176 ncı maddesiyle 4603 sayılı Kanun kapsamındaki bankalar yanında, bu bankaların doğrudan veya dolaylı olarak birlikte ya da ayrı ayrı sermayesinin yarısından fazlasına sahip bulundukları şirketlerin yapım ihaleleri dışındaki mal/hizmet alımları Kamu İhale Kanunu nun kapsamı dışına çıkarılmıştır sayılı Kanun un 3 üncü maddesi ile istisna tutulan mal ve hizmetler bentler halinde belirlenmiştir sayılı Kanun ile değişik 4734 sayılı Kanun un 3/g maddesine göre KİT ler ile sermayesinin yarısından fazlasına sahip bulundukları her çeşit kuruluş, müessese, birlik, işletme ve şirketlerin; doğrudan mal ve hizmet üretimine veya ana faaliyetlerine yönelik ihtiyaçlarının temini için yapacakları, yaklaşık maliyeti ve sözleşme bedeli TL (2011 yılı için) aşmayan mal veya hizmet alımlarının istisna kapsamında olduğu hükme bağlanmıştır. Kanunun geçici 4 üncü maddesi çerçevesinde; kuruluşların talebi üzerine istisna kapsamındaki mal ve hizmetler Kamu İhale Kurumu tarafından belirlenmektedir tarih ve 6111 sayılı Kanun un 177 nci maddesiyle 4734 sayılı Kanun un 3 üncü maddesine eklenen (r) bendiyle de; fakir ailelere kömür yardımı yapılmasına ilişkin Bakanlar Kurulu kararnameleri kapsamında; işleticisi kim olursa olsun, Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu Genel Müdürlüğünün kendisine veya bağlı ortaklık veya iştiraklerine ait olan kömür sahalarından yapacağı mal ve hizmet alımları istisnalar arasına alınmıştır. Ayrıca tarih ve 6288 sayılı Kanun un 5 maddesi ile 4734 sayılı Kanun un 3 üncü maddesine eklenen (s) bendiyle; Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları İşletmesi Genel Müdürlüğünün bağlı ortaklıklarından yapacağı mal veya hizmet alımlarının 4734 sayılı Kanun a tâbi olmayacağı hükme bağlanmıştır. Kanun'un yayımlandığı 2002 yılından itibaren ilgili maddede yapılan değişiklikler ile 2012 yılına gelindiğinde istisnaları 6 bentten 19 bende çıkmış ve istisnaların kapsamı genişletilmiştir. Belirli alanlarda faaliyette bulunmak üzere kurulmuş, sermayesinin yarısından fazlası kamu kurum ve kuruluşlarına ait kuruluş, ortaklık ve şirketlerin bir bütün halinde değerlendirilmesi amacıyla, önceki yıllarda diğer kuruluşlar arasında değerlendirilen bazı kuruluşlar 2011 yılında KİT ler arasında değerlendirilmiştir. Bu değişiklik nedeniyle KİT lerin mal alımlarında 2,2 milyar TL, hizmet alımlarında 75,7 milyon TL artış olmuştur. 87

97 KİT lerin yılları mal alımları gruplar itibarıyla 42, 2011 yılı mal alımlarının sektörel ayrıntısı 42/a, yılları sektörler itibarıyla mal alımları cari fiyatlarla 43, 2003 yılı sabit fiyatlarıyla 43/a, sektörler itibarıyla dış alımları 44, hizmet alımları 44 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. Çizelge: 42- Gruplar itibarıyla KİT'lerin dönemi mal alımları(*) (Bin TL) Alımlar Son iki yıl farkı Tutar % Tutar % Tutar % -İlk madde , , ,4 -İşletme malzemesi ve yedek , , ,0 -Ticari mal , , ,6 -Diğer alımlar , , ,8 Toplam , ,7 (*) 2008 yılından itibaren mali kuruluşların alımları dahil edilmiştir. Çizelge:42/a - KİT'lerin 2011 yılı mal alımlarının gruplar itibarıyla ayrıntısı Alımlar İlk madde İşletme malz. ve yedek (Bin TL) Ticari mal Diğer alımlar Toplam a) Tarım b) Sanayi: ba) Madencilik bb) İmalat bc) Enerji c) Hizmetler: Toplam (b) ca)ulaştırma.-haberleşme cb)ticaret cc) Diğer hizmet Toplam(c) d) Mali kuruluşlar Genel toplam

98 Çizelge: 43 KİT lerin sektörler itibarıyla tüm mal alımları (*) (Bin TL) Son iki yıl farkı Sektörler Tutar % Tutar % Tutar % a) Tarım , , ,6 b) Sanayi: ba) Madencilik , , ,3 bb) İmalat , , ,0 bc) Enerji , , ,7 Toplam (b) , , ,8 c) Hizmetler ca)ulaş.-hab , , ,3 cb)ticaret , , ,9 cc) Diğer hizmet Toplam(c) , , ,9 d) Mali kuruluşlar , , ,6 Genel toplam ,7 (*) 2008 yılından itibaren mali kuruluşların alımları dahil edilmiştir. Çizelge: 43/a- KİT lerin sektörler itibarıyla tüm mal alımları (2003 yılı fiyatlarıyla) (*) (Bin TL) Son iki yıl farkı Sektörler Tutar % a) Tarım ,6 b) Sanayi: ba) Madencilik ,9 bb) İmalat (88.235) (4,7) bc) Enerji ,9 c) Hizmetler: Toplam (b) ,6 ca)ulaş.-haberleşme ,6 cb)ticaret ,3 cc)diğer hizmet Toplam(c) ,4 d) Mali kuruluşlar ,7 Genel toplam ,4 (*) 2008 yılından itibaren mali kuruluşların alımları dahil edilmiştir. 89

99 Çizelge: 42 KİT lerin sektörler itibarıyla dış mal alımları (*) (Bin TL) Son iki yıl farkı Sektörler Tutar % Tutar % Tutar % a) Tarım , ,4 b) Sanayi: ba) Madencilik , ,0 (9.144) (50,3) bb) İmalat , , ,9 bc) Enerji , ,0 (42.725) (79,3) Toplam (b) , , ,8 c) Hizmetler ca)ulaş.-haberleşme , , ,3 cb)ticaret , , ,7 cc)diğer hizmet Toplam(c) , , ,8 d) Mali kuruluşlar , , ,7 Genel toplam , , ,6 (*) 2008 yılından itibaren mali kuruluşların alımları dahil edilmiştir. Çizelge : 43 KİT lerin sektörler itibarıyla hizmet alımları (*) (Bin TL) Son iki yıl farkı Sektörler Tutar % Tutar % Tutar % a) Tarım , , ,2 b) Sanayi: ba) Madencilik , , ,8 bb) İmalat , , ,9 bc) Enerji , ,9 (46.006) (6,0) Toplam (b) , ,9 c) Hizmetler: ca)ulaş.-haberleşme , , ,2 cb)ticaret , ,0 (38.858) (25,2) cc)diğer hizmet , Toplam(c) , , ,9 d) Mali kuruluşlar , , ,0 Genel toplam , ,6 (*) 2008 yılından itibaren mali kuruluşların alımları dahil edilmiştir. 90

100 Çizelge: yılında yüksek tutarlı alımı olan 25 kuruluş Kuruluş Sektör (Bin TL) Son iki yıl farkı Tutar % 1 BOTAŞ Ulaştırma ,9 2 TEDAŞ (Kons.) (1) Enerji ( ) (24,3) 3 TETAŞ (2) Enerji ,1 4 EÜAŞ (Konsolide) Enerji ,7 5 T. Şeker Fab. AŞ İmalat ,7 6 DMO Ticaret ,2 7 TCDD(Kons.) (3) Ulaştırma ,7 8 Başkent Doğalgaz AŞ Ticaret ,5 9 TKİ Maden ,8 10 TMO Ticaret ( ) (10,4) 11 TP Petrol Dağıtım AŞ Ticaret ÇAY-KUR İmalat ,6 13 TPAO Maden ,7 14 EBK İmalat ( ) (28,9) 15 MKE İmalat ,0 16 TÜVASAŞ İmalat ,2 17 Eti Maden İşletmeleri Maden ,2 18 TİGEM Tarım ,6 19 T.C.Ziraat Bankası Bankacılık ,1 20 TÜLOMSAŞ İmalat ,3 21 TTK Maden ,5 22 TEİAŞ Enerji ,0 23 TÜDEMSAŞ İmalat ,1 24 TURKSAT Ulaştırma ,7 25 DHMİ Ulaştırma ,0 Toplam ,3 (1) Sektör içinde kompanse edilen 9,9 milyar TL dahil. (2) Sektör içinde kompanse edilen 652 milyon TL dahil. (3) İmalat sektöründe faaliyet gösteren 3 adet bağlı ortaklığa ait 351,4 milyon TL dahil yılında KİT lerin tüm alımları önceki yıla göre %57,7 oranında 21,1 milyar TL artmıştır. Artışın %80 i ulaştırma-haberleşme ve enerji sektöründe gerçekleşmiştir. KİT lerin alımlarındaki artışta; enerji sektöründe yer alan tüm kuruluşların özellikle TEDAŞ alımlarının (kuruluş içi alımlar hariç) 2,6 kat artması ile BOTAŞ alımlarının %68,9 oranında 11,1 milyar TL artması önemli etkendir. Gruplar itibarıyla KİT lerin alımlarında; tüm gruplarda artış olduğu görülmektedir. Toplam alımların %79 u emtia alımlarına aittir. Alımlar içerisinde ticari mal alımlarının payının yüksek olması BOTAŞ'da doğal gaz ve LNG ile enerji sektöründe enerji alımlarının ticari mal kapsamında olması nedeniyledir. İlk madde ve malzeme alımlarının ağırlıklı olarak imalat ve enerji sektöründe, ticari mal alımlarının ise enerji, ticaret ve ulaştırma-haberleşme sektöründe gerçekleştirildiği görülmektedir. KİT lerin tüm alımlarının %47,5 i enerji sektöründe ve %34,5 i ulaştırma haberleşme sektöründe gerçekleşmektedir. Enerji sektörü payının yüksek olması bu sektörde yer alan EÜAŞ, TETAŞ ve TEDAŞ ın yüksek tutarlı alım yapan KİT ler arasında yer alması 91

101 nedeniyledir. Ulaştırma haberleşme sektör payının yüksekliği ise KİT alımlarının %46,1 ini tek başına gerçekleştiren BOTAŞ ın bu sektörde yer almasındandır yılında KİT lerin dış alımlarındaki artış oranı %73,6 olarak gerçekleşmiştir. Dış alımların %2 si sanayi sektöründe, %98 i hizmetler sektöründe gerçekleşmiştir. Dış alımlar imalat ve madencilik sektöründe azalmış diğer sektörlerde artmıştır. Dış alımlarda en büyük pay 27,1 milyar TL ve %96 oranıyla ulaştırma sektöründe yer alan BOTAŞ a aittir. Dış alımların artmasında BOTAŞ'ın yurt dışından aldığı doğal gaz miktarının artması etkilidir. Hizmet alımlarının; sektörlere dağılımı mal alımlarına nispeten daha homojendir yılında hizmet alımlarının %53,3 ü sanayi, %27,1 i hizmet, %17,6'sı mali kuruluşlar ve %2 si tarım sektörü tarafından gerçekleştirilmiştir yılında yapılan yeni sınıflandırma neticesinde hizmet alımlarındaki artış 75,7 milyon TL olmuştur. KİT'lerde diğer kamu kuruluşları gibi temizlik ve yemek gibi yardımcı hizmetlerin yerine getirilmesini sağlamaya yönelik olarak başlatılan hizmet alımları yöntemi, zaman içinde işçi alımına getirilen kısıtlamalar nedeniyle yaygınlaşmaya başlamıştır. Esas faaliyet alanına giren birçok işin hizmet alımı ile yürütüldüğü görülmektedir. Eti Maden İşletmeleri nde triyaj, öğütme, ambalajlama gibi bazı işler yüklenici personeli tarafından yapılmaktadır. Aynı şekilde TKİ'de kömür torbalama, kribtaj tesisi ve lavvar tesisi çalıştırma ve yer altı üretim işçiliği gibi bazı üretimle ilgili işler yüklenici personeli tarafından yapılmaktadır. TPAO'da arama ve üretim alanı ile ilgili hizmet alımı gerçekleştirilmiştir. KİT lerde üçüncü kişilerden hizmet satın alınmasında, İş Kanunu ndan doğan ve yüklenici tarafından ödenmesi esas olmakla birlikte, KİT lerin de müteselsil sorumlu bulunduğu bazı mali hakları dava konusu yapılmakta ve bunlar kuruluşlarca ödenmek zorunda kalınmaktadır. Ayrıca, 4857 sayılı Kanun'un 2 nci maddesinde yer alan "İşletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işler dışında asıl iş bölünerek alt işverenlere verilemez." hükmü gereğince dava konusu edilebilmektedir. KİT ler içinde en büyük alımı gerçekleştiren ilk 25 kuruluşun 2011 yılı alımlarına bakıldığında, 27,2 milyar TL ile BOTAŞ ilk sırada, sektör içi alımlar dahil 13 milyar TL ile TEDAŞ ikinci sırada yer almıştır. Tarım sektöründe faaliyet gösteren tek kuruluş olan TİGEM in 2011 yılı alımları geçen yıla göre %35,6 oranında artarak 147 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Kuruluşun 59 milyon TL tutarında da hizmet alımı bulunmaktadır. Sanayi sektörü alımları önceki yıla göre %37,8 oranında artarak 25,9 milyar TL olmuştur. Sektör alımlarının 563 milyon TL si dış alımlara aittir. Tüm alımların %7,5 i madencilik, %14,1 i imalat ve %78,4 ü enerji sektöründe gerçekleşmiştir. Sektörün 2011 yılı hizmet alımları ise %0,9 oranında artarak 1,5 milyar TL'ye ulaşmıştır. Madencilik sektörü alımları önceki yıla göre %64,3 oranında artarak 1,9 milyar TL seviyesine ulaşmıştır. Sektördeki alımların artmasında; özellikle TPAO ve TKİ alımlarının artması etkili olmuştur. Sektördeki artışın %90 ı bu kuruluşlardaki artıştan kaynaklanmıştır. Madencilik sektöründeki alımların %51,1 i TKİ ye, %37 si TPAO ya, %7,7 si Eti Maden İşletmeleri ne, %4,2 si TTK ya aittir yılı alım sıralamasında TKİ 9, TPAO 13. sırada yer almıştır yılında TKİ alımları %37,8 oranında artarak 990 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Alımların azalması; rodövans sözleşmeleri kapsamında üretim yapan 92

102 firmalardan ve fakir ailelere dağıtmak için alınan kömür tutarının 490,5 milyon TL'den 733 milyon TL'ye çıkarılmasından kaynaklanmıştır. TKİ alımlarının %68'i ticari kömür alımlarından oluşmaktadır. TPAO nun 2011 yılındaki alımları önceki yıla göre 1,3 kat artarak 716 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Toplam alımların 2011 yılında %47 si ham petrol alımlarına aittir. İmalat sektörü alımları 2011 yılında önceki yıla göre %8 oranında artarak 3,8 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. İmalat sektöründeki alımların %50,4 ünü T. Şeker Fabrikaları AŞ, %7,7 sini MKE, %21 ini ÇAY-KUR, %10,4'ünü EBK, %9,5'ini TCDD bağlı ortaklıkları ve kalan %0,4'ünü diğer kuruluşlar gerçekleştirmiştir. T. Şeker Fabrikaları AŞ'nin alımları 2011 yılında önceki yıla göre %3,7 oranında artarak 1,9 milyar TL'ye yükselmiştir. Alımlar ağırlıklı olarak pancar alımlarından oluşmaktadır. Enerji sektörü alımları 2011 yılında 30,9 milyar TL iken; 10,6 milyar TL sektör içi alımların düşülmesi sonucu 20,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir yılında 19,1 milyar TL olan sektör içi alımların 2011 yılında 10,6 milyar TL'ye düşmesi sektör alımlarının önceki yıla göre %42,2 oranında 6 milyar TL artmasına neden olmuştur. Bu tutarın %59,2 si kompanse edilen iç alımlar hariç TETAŞ a, %34,5 i EÜAŞ a, %6 sı kompanse edilen iç alımlar hariç TEDAŞ a, kalan %0,3 ü TEİAŞ a, 7 bin TL'si ise Ankara Doğal Elektrik Üretim ve Tic. AŞ'ye aittir. Enerji sektörü alımlarında elektrik alımı önemli bir yer tutmaktadır yılında EÜAŞ da üretilen 652 milyon TL tutarındaki elektrik enerjisi TETAŞ a, EÜAŞ ve portföy şirketleri ile TETAŞ dan 9,9 milyar TL lik enerji TEDAŞ a satılmıştır. Sektör içindeki kuruluşların birbirinden olan alımları; 2009 yılında 15,8 milyar TL, 2010 yılında 19,1 milyar TL, 2011 yılında 10,6 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu sektör içi alımlar, sektörün net alımlarının görülebilmesi için toplam alımlardan düşülmüştür. Hizmet sektörü alımları 2011 yılında önceki yıla göre %73,9 oranında artarak 32,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutarın %84,2'si oranında 27,6 milyar TL si dış alımlara aittir. Hizmet sektörü alımlarının %85,5 i ulaştırma-haberleşme, %14,5 si ticaret ve 7,4 milyon TL si diğer hizmetler sektöründe gerçekleşmiştir yılında ulaştırma-haberleşme sektörü alımları önceki yıla göre %67,3 oranında 11,3 milyar TL artarak 28 milyar TL ye ulaşmıştır. Ulaştırma- haberleşme sektörü alımlarının artışında; sektörün %96 sını gerçekleştiren BOTAŞ alımlarının artması rol oynamıştır. Ticaret sektörü alımları ise 2011 yılında 1,3 kat artarak 4,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Sektör alımlarının artmasında 2011 yılı alım tutarı 1,4 milyar TL olan Başkent Doğalgaz AŞ nin diğer kuruluşlardan çıkarılarak KİT ler arasında değerlendirilmesi etkili olmuştur. Ticaret sektöründeki alımların %20,5 i TMO, %33 ü DMO, 28,5 i Başkent Doğalgaz AŞ ve %18 i TP Petrol Dağıtım AŞ tarafından gerçekleştirilmiştir yılı DMO alımları önceki yıla göre %54,2 oranında artarak 1,6 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. DMO alımları ağırlıklı olarak müşteri talepleri doğrultusunda alınan ticari mal alımlarından oluşmaktadır. Ulaştırma-haberleşme sektörü alımlarının %97,1 i oranında 27,2 milyar TL si BOTAŞ a aittir. Bu alımların tamamına yakını yurt dışından alınan doğal gaz tutarına aittir yılında bu tutar 16 milyar TL olarak gerçekleşmiş ve doğal gaz alımlarındaki artış hem KİT alımlarının hem de ulaştırma-haberleşme sektör alımlarının artmasına neden olmuştur yılında TCDD konsolide alımları önceki yıla göre %41,7 oranında artarak 1 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutara TCDD nin imalat sektöründe faaliyet gösteren üç adet bağlı 93

103 ortaklığına ait 351,5 milyon TL dahildir. TCDD alımlarının sektör payı %2,3 seviyesindedir yılında mali kuruluşların alımları %43,6 oranında artarak 151,8 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Alımların artmasında tüm alımların %84'ünü gerçekleştiren T.C.Ziraat Bankası AŞ'nin alımlarının artışının yanında kamu bankalarının sermayesine yarısından fazlasına sahip olduğu şirketlerin 2011 yılında KİT ler arasına alınması etkili olmuştur. Mali kuruluşların alımları; T.C. Ziraat Bankası, T. Halk Bankası, T. Kalkınma Bankası, Eximbank, T.H. Emlak Bankası ve İller Bankası ile bu bankaların mali sektörde faaliyet gösteren bağlı şirketlerinin alımlarından oluşmaktadır. Bankaların alımlarını; genel olarak kırtasiye ve bilgisayar sarf malzemeleri oluşturmaktadır. 2- Üretim: Bu bölümde KİT üretimleri; tarım sektörü, sanayi sektörü, hizmetler sektörü ve mali kuruluşlar başlıkları altında incelenmiştir. a) İşletmeci kuruluşlar: aa) Tarım sektörü: KİT lerin başlıca tarımsal mallar üretimi 46 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 46 - KİT lerin başlıca tarımsal ve hayvansal ürün üretimi Türkiye'nin 2010'a göre fark 2011 yılı Ürün cinsi Birim üretimindeki Miktar % KİT payı % Buğday Bin ton ,9 1,28 Arpa Bin ton ,8 0,34 Silaj mısır (yem) Bin ton ,3 0,89 Yonca (kuru ot) Bin ton Buzağı Baş (2.084) (25,6) - Kuzu Baş (6.007) (10,0) - Tay Baş (17) (5,4) - KİT ler içinde esas faaliyet alanı tarım olan ve tarım sektöründe tek KİT durumunda bulunan TİGEM, Türkiye nin bitkisel ve hayvansal üretimini artırmak, çeşitlendirmek ve ürün kalitesini iyileştirmek amacıyla yetiştirdiği tohumluk, fidan, fide ve benzerleri ile ürettiği damızlık hayvan ve spermaları yetiştiricilere intikal ettirmek, tarım teknolojisi, girdi kullanımı ve ıslahı konularında öncülük ve öğreticilik yapmaktadır. TİGEM bu faaliyetleri sırasında tarımsal üretimde de bulunmaktadır. TİGEM, 37 si tarımsal üretim yapan 38 işletmeye sahiptir. Tarımsal faaliyette bulunmayan Merkez İmalat ve İkmal İşletmesi makine tamir ve yedek parça imali konularında çalışmaktadır. Yapısal sorunları nedeniyle kârlı ve verimli olarak çalıştırılamayan 22 işletmenin tasfiye edilerek, işletme hakkının TİGEM in amaç ve faaliyetleri doğrultusunda kullanılmak üzere devri veya kiralanması hususunda tarih ve 2003/T-13 sayılı YPK kararı alınmıştır yılı itibarıyla 13 adedi uzun süreli kiralama, 2 adedi iştirak şeklinde, 1 adedi 94

104 kısmi kiralama olmak üzere 14 işletme kiraya verilmiş olup, TİGEM tarafından 22 işletmede faaliyet sürdürülmüştür. Son beş yıl içinde, TİGEM in tarımsal işletmelerinde en fazla buğday ve arpa üretimi 2011 yılında elde edilmiştir. Buğday üretimi bir öneki yıla göre %26,9 artışla 278 bin tona yükselmiştir yılı Dünya buğday üretiminde Türkiye nin payı %2,7, TİGEM in payı ise %0,04 dür yılında Türkiye de toplam buğday üretimi önceki yıla göre %11,2 oranında artış ile 21,8 milyon tona çıkmıştır. TİGEM tarafından üretilen buğdayın tohumluk olarak kullanılması yönündeki çalışmalarda hedeflenen seviyeye ulaşılamamıştır yılında ortalama buğday verimi dünyada 313 kg/da değeri ile geçen yıla göre 15 kg/da azalma gösterirken, Türkiye de önceki yıla göre 31 kg/da lık artış ile 244 kg/da değeri ve TİGEM de yine 35,1 kg/da artış ile 289,8 kg/da olarak gerçekleşmiş ancak, 2009 yılında yakalanan 344,7 kg/da değerine ulaşılamamıştır. Türkiye de ortalama buğday üretim verimliliğinin TİGEM ortalaması düzeyine yükseltilebilmesi durumunda, Türkiye nin yıllık toplam buğday üretiminin 5-6 milyon ton artırılması mümkün görülmektedir. Türkiye de hayvancılığın gelişmesi, alınacak birçok mali ve teknik tedbirin yanı sıra üstün nitelikli damızlık temini ile yakından ilgilidir. TİGEM hayvancılık yaparak et ve süt üreten bir kuruluştan ziyade hayvan üretiminde girdi olarak kullanılan damızlık üretimi yapmaktadır. Türkiye hayvancılığının gelişmesinde TİGEM tarafından yetiştirilen damızlıkların önemi büyüktür yılı sonu itibarıyla TİGEM e bağlı 23 işletmenin 18 inde hayvancılıkla ilgili faaliyetler sürdürülmüştür. Bu işletmelerin 17 sinde sığırcılık, 9 unda koyunculuk, 1 inde keçicilik, 2 sinde kangal köpekçiliği, 2 sinde ceylan yetiştiriciliği faaliyetleri yapılmaktadır yılında önceki yıla göre buzağı üretimi %25,6, kuzu üretimi ise %10 ve tay üretimi %5,4 oranında azalmıştır. ab) Sanayi sektörü: (1) Madencilik: (1a) Birincil enerji kaynakları üretimi: KİT lerin birincil enerji kaynakları üretimi 47 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 47 -KİT lerin başlıca birincil enerji kaynakları üretimi Birincil Enerji kaynakları Birim 'a göre fark Miktar % Türkiye'nin 2011 yılı üretimindeki KİT payı % Taşkömürü (tüvenan) Bin ton (120) (4,4) 72 Linyit kömürü (tüvenan) Bin ton ,3 46 Ham petrol Bin ton (83) (4,5) 73 Doğal gaz Milyon Sm³ ,

105 Dünya fosil yakıt rezervinin, petrol eşdeğeri olarak %74 ünü kömür, %13 ünü petrol ve %13 ünü doğal gaz oluşturmaktadır yılı itibarıyla Türkiye de toplam 13,8 milyar ton toplam kömür rezervinin, 12,5 milyar tonu linyit, 1,3 milyar tonu ise taşkömürüdür. Dünya birincil enerji tüketimine türler bazında dağılımına bakıldığında; %37 ile petrol, %27 ile kömür, %24 ile doğal gaz, %6 ile hidro-elektrik ve %6 ile nükleer yer almaktadır. Türkiye de birincil enerji tüketiminde; kömür %37, petrol %26, doğal gaz %29 ve hidro-elektrik %4 oranında pay almaktadır. TKİ 2011 yılında üretim faaliyetlerini 4 müessese ve 4 işletmesinde sürdürmüş ve 2010 yılına göre tüvenan (işlenmemiş) linyit kömürü üretimi %9,3 oranında artışla 36,2 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. TKİ nin satılabilir kömür üretiminin yaklaşık %78 lik bölümü termik santrallerin kömür talebinin karşılanmasında kullanılmıştır. TTK 2011 yılında üretim faaliyetlerini 5 müessesesinde sürdürmüş ve 2010 yılına göre tüvenan taş kömürü üretimi %4,4 oranında azalma ile 2,6 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Üretimin son iki senedir program hedeflerinden %25-%28 oranlarında düşük gerçekleşmesinde, Karadon Müessesesinde yaşanan grizu kazası ve Armutçuk Müessesesinde yaşanan ocak yangınları gibi olumsuzlukların yanı sıra, üretimin tamamen insan gücüne dayalı olmasına rağmen iş gücü yetersizliği etken olmuştur yılındaki satılabilir taşkömürü üretimi ise 2010 yılına göre %9,1 oranında azalarak 1,7 milyon tondan 1,6 milyon tona gerilemiştir yılında Türkiye toplam tüvenan kömür üretimi, linyit ve taşkömürü olarak 82,7 milyon ton olurken, bunun 79 milyon tonu linyit, 3,6 milyon tonu da taşkömürü üretimine aittir yılında Türkiye genelindeki linyit kömürü üretiminin %46 sı TKİ, taşkömürü üretiminin %72 si TTK, ham petrol üretiminin %73 ü ve doğal gaz üretiminin %48 i TPAO tarafından gerçekleştirilmiştir. TPAO nun ham petrol üretimi, 2011 yılında önceki yıla göre %4,5 oranında azalarak 1,8 milyon ton olarak gerçekleşirken, doğal gaz üretimi %22,2 oranında artarak 319 milyon m³ olmuştur. (1b) Metal dışı madenler üretimi: KİT lerin başlıca metal dışı madenler üretimi 48 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 48- KİT lerin başlıca metal dışı madenler üretimi Metal dışı madenler Üretimi (konsantre) Birimi 'a göre fark Miktar % Türkiye'nin 2011 yılı üretiminde KİT payı % Tinkal Bin ton (305) (29) 100 Üleksit Bin ton Kolemanit Bin ton (6) (0,5) 100 Eti Maden İşletmeleri bor madeni üretiminde Türkiye de tekel konumundadır. Dünya bor rezervinin %72 sine yakın bir kısmına sahip olmakla birlikte Türkiye nin 2011 yılında 96

106 dünya bor pazar payı %41 olurken, üretimdeki payı önceki yıla göre %4 oranında artışla %45 oranında gerçekleşerek birinci sırada yer almıştır. Eti Maden İşletmeleri bor satışında da dünya lideri olup, satışlarının %97 oranındaki bölümü yurt dışına yapılmıştır yılı bor mineralleri üretimlerine bakıldığında geçen yıla göre kolemanit üretimi %0,5 oranında, tinkal üretimi %29 oranında azalırken, üleksit üretimi %60 oranında artmıştır. Son beş yıl üretim değerleri incelendiğinde; tinkal üretiminde en düşük üretimin satış programı doğrultusunda üretim yapılması nedeniyle 2011 yılında oluştuğu görülmektedir. 2) İmalat sanayii sektörü: (2a) Tüketim malları üretimi: KİT lerin başlıca tüketim malları üretimi 49 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 49 KİT lerin başlıca tüketim malları üretimi Türkiye'nin 2010'a göre fark 2011 yılı Tüketim malları Birim üretiminde Miktar % KİT payı % a)gıda maddeleri: -Et ve et ürünleri Kırmızı et (gövde) Ton (9.310) (31,5) 2,6 Kanatlı (beyaz) et Ton (855) (22,3) 0,2 -Süt: Küçükbaş (koyun) Ton (523) (15,3) 0,3 Büyükbaş (inek) Ton (9.196) (21,1) 0,2 -Çay (paketli) Ton (16.381) (13,3) 48,2 -Şeker Bin ton (45) (3,6) 50,8 b)içki ve tütün ürün. -Sigara Milyon ad c)dokuma ve giyim: -Halı m d)diğer -Gaz maskesi Adet (5.328) (38,9) 100 -Kiremit Bin adet (1.358) (53,1) - Kırmızı ve beyaz et üretimi EBK nın faaliyetleri içerisinde yer almaktadır. EBK 2011 yılında faaliyetlerini; büyükbaş ve küçükbaş hayvan kesiminin yapıldığı 8 adet kırmızı et kombinası ve kanatlı hayvanların kesiminin yapıldığı 1 adet kombinada sürdürmüştür. Söz konusu kombinalarda üretim kapasiteleri kırmızı et için 146,5 bin ton/yıl, kümes hayvanları için 13,2 bin ton/yıldır yılında geçen yıla göre %31,5 oranında azalma ile 20,3 bin ton kırmızı et üretilirken, beyaz et üretimi %22 oranında azalmış, kapasite kullanımı kırmızı et üretiminde %14, kanatlı et üretiminde %23 olmuştur. KİT lerde çay üretimi; 2011 yılında 47 adet tasnifli dökme kuru çay ve 3 adet paketleme fabrikasına sahip Çay-Kur tarafından gerçekleştirilmiştir. Toplam kapasitesi ton/gün olan tasnifli kuru çay fabrikalarının 34 ü Rize, 8 i Trabzon, 4 ü Artvin ve 1 i de Giresun ili sınırları içindedir. Paketleme fabrikaları ise Rize, İstanbul ve Ankara dadır yılında Çay-Kur tarafından 653 bin ton yaş çay alımı yapılmış, 47 adet çay fabrikasında 97

107 işlenerek geçen yıla göre %9,5 oranında artış ile 116,8 bin ton tasnifli siyah-yeşil çay ve geçen yıla göre %13,3 oranında azalışla 106,8 bin ton paketlenmiş çay üretilmiştir. T. Şeker Fabrikaları AŞ 2011 yılı faaliyetlerini; 25 şeker fabrikası, 4 alkol fabrikası, 5 makine fabrikası, Ankara Elektromekanik Aygıtlar Fabrikası ve Tohum İşleme Fabrikası ile gerçekleştirmiştir. Türkiye de pancar şekeri üretimi, T. Şeker Fabrikaları AŞ ye ait 25 adet ve özel sektöre ait 8 adet olmak üzere toplam 33 fabrikada yapılmaktadır. Türkiye de kurulu şeker üretim kapasitesi 4,1 milyon ton/yıl olup, bunun; 3,1 milyon tonu pancar şekeri, 990 bin tonu nişasta bazlı şeker üreten tesislere aittir. Sektördeki pancar şekeri kurulu kapasitesi döneminde 3,1 milyon ton değerinde sabit kalmıştır. Türkiye şeker üretimi 2011 yılında geçen yıla göre %1,9 oranında azalırken, Türkiye üretiminin %51 ini oluşturan T. Şeker Fabrikaları nın üretimi %3,6 oranında azalma göstermiştir yılında göre şeker birim maliyetinin yaklaşık %51 ini hammadde pancar gideri oluşturmuştur. Pancar fiyatı ile pancarda bulunan şeker miktarı maliyetleri önemli ölçüde etkilemektedir. Fabrikaların pancardaki şekere göre ortalama verimleri önceki yıla göre 2011 yılında; %14,8 den %14,2 ye, beyaz şekere göre ise %86 dan %85,1 e gerilemiştir yılında özelleştirilmesinden sonra sigara üretimi yapan KİT kalmamıştır. Halıcılık alanında faaliyet gösteren Sümerhalı AŞ nin tüzel kişiliği, 2009 yılında Sümer Holding AŞ ile birleştirilmek suretiyle sona erdirilmiştir. Sümer Holding AŞ nin özelleştirme çalışmaları çerçevesinde herhangi bir üretim tesisi kalmamakla birlikte, Sümer Halı AŞ den katılım tarihi itibarıyla devir alınan m² halı kilim stoklarının ( ile tarihleri arasında) %36 sı oranında m² si satılarak 2012 yılına m 2 halı devredilmiştir yılında önceki yıla göre %38,9 oranında azalma ile adet maske imalatı yapılmıştır. Gaz maskesindeki yetersiz talep nedeniyle %28 kapasite ile üretim gerçekleştirilmiştir. Perlitli beton kiremit üretimi yapan Doğusan Boru San. ve Tic. AŞ tarafından 2011 yılında önceki yıla göre %53,1 oranında azalma ve %9,5 kapasite oranı ile bin adet kiremit üretilmiştir. Şirketin özelleştirilmesine ilişkin tarihinde 4. kez ihale ilanına çıkılmış olup, ihale henüz sonuçlandırılmamıştır. (2b) Ara malları üretimi: KİT lerin ürettikleri başlıca ara malları 50 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 98

108 Çizelge : 50 - Ara malları üretimi Ara malları Birim 'a göre fark Türkiye'ni n 2011 yılı üretiminde KİT payı Miktar % % -İspirto (alkol) Bin lt (1.370) (20,9) - -Morfin hidrat Ton Boraks (DH:dekahidrat) Bin ton , Borik asit Ton , Boraks (PH:pentahidrat) Bin ton , Karboksimetil selüloz Ton (1.302) (47,4) 9 Ara malı olarak kullanılmak üzere alkol (ispirto) üretimi Türkiye Şeker Fabrikaları AŞ tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu kuruluşa bağlı Erzurum, Eskişehir, Malatya ve Turhal şeker fabrikaları bünyesinde alkol fabrikaları bulunmaktadır. Alkol üretimi, şeker üretim sürecinin son aşamasında elde edilen melastan gerçekleştirilmektedir. Melasın bünyesinde bulunan yaklaşık %50 oranındaki şeker teknolojik olarak geri kazanılamadığı için melas şurubu alkol, yem ve maya üretiminde kullanılmaktadır. Fabrikaların yıllık alkol üretim kapasitesi 57,6 milyon litredir. Talep azlığı ve diğer 3 fabrikanın çevre sorunları nedeniyle üretimin tamamı Eskişehir fabrikasında gerçekleştirilmiştir yılında alkol üretimi geçen yıla göre %20,9 oranında azalarak 5,2 milyon litre olarak gerçekleşmiş, kapasite kullanım oranı %9 olmuştur. Morfin, TMO nun ton çizilmemiş haşhaş kapsülü işleme kapasitesine sahip Bolvadin Afyon Alkoloidleri fabrikasında üretilmektedir. İşlenen haşhaş kapsülünün %0,5 oranında morfin ihtiva ettiği dikkate alındığında morfin üretim kapasitesi 90 ton dur. Türkiye de tekel konumunda olan fabrikanın 2011 yılı morfin hidrat üretimi 123 ton olup geçen yıla göre %8 oranında artmış, buna göre kapasite kullanım oranı kapsüle göre %136, morfine göre %108 oranında olmuştur. Boraks ve borik asit üretimi Eti Maden İşletmeleri tarafından gerçekleştirilmektedir yılında, geçen yıla göre boraks (DH:dekahidrat) üretimi %21,8 oranında, borik asit üretimi %51,6 oranında, boraks (PH:pentahidrat) üretimi ise %20,7 oranında artmıştır. Deterjan, tutkal, tekstil, kağıt-karton, sabun, boya, seramik, gıda, ilaç kozmetik, petrol sondajı ve çimento sanayinde kullanılan ve piyasada CMC (karboksimetil selüloz) olarak adlandırılan, ara malı niteliğinde bir kimyasal madde üretimi yapmakta olan Acıpayam Selüloz Sanayi ve Ticaret AŞ tarihinde özelleştirilmiştir. (2c) Yatırım malları üretimi: KİT lerin başlıca yatırım malları üretimi 51 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 99

109 Çizelge: 51- KİT lerin başlıca yatırım malları üretimi Türkiye'nin 2010'a göre fark 2011 yılı Yatırım malları Birim üretimindeki Miktar % KİT payı payı % a)madeni eşya: -Metal yapı malzemesi Ton ,4 - b)meslek, bilim, ölçü kontrol ve optik donatımı: -Kesici Adet (231) (76,5) - -Ayırıcı Adet (337) (99,1) - c)demir yolu taşıtları: -Lokomotif Adet Yolcu vagonu Adet , Yük vagonu Adet (17) (2,4) 100 Şeker Fabrikaları AŞ nin Afyon, Ankara, Eskişehir, Erzincan ve Turhal da olmak üzere 5 adet makine fabrikası ile Ankara da bir adet Elektromekanik aygıtlar fabrikası bulunmaktadır yılında toplam ton çelik konstrüksiyon imalatı gerçekleştirilirken, 2011 yılında önceki yıla göre %11,4 artışla toplam ton çelik konstrüksiyon imal edilmiştir. Makine fabrikalarında şeker fabrikalarının gereksinimi olan yatırım malı ve yedek parçalar üretilmekte, ayrıca bazı kurum ve kuruluşların talepleri karşılanmaktadır. Makine fabrikalarında işçilik giderlerinin yüksekliği, imalat tezgâhlarının teknolojik gelişmelere ayak uyduramaması, yenileme yatırımlarının zamanında yapılmaması maliyetlerin yükselmesine neden olmakta, piyasayla rekabet imkânı güçleşmektedir. TEMSAN ın Ankara da Orta ve Yüksek Gerilim Kesici ve Ayırıcı Fabrikası ve Diyarbakır da Su Türbini ve Jeneratör Fabrikası olmak üzere iki fabrikası bulunmaktadır. Elektrik üretim ve dağıtımında kullanılan kesici ve ayırıcılar, su türbini, jeneratör, elektrik motoru gibi imalatlar ve ayrıca hidroelektrik santraller kurmakta ve işletmektedir yılında %2,5 kapasite kullanım oranı ile 71 adet kesici, %0,2 kapasite kullanım oranı ile 3 adet ayırıcı üretimi gerçekleştirilmiştir döneminde en düşük üretim ve kapasite kullanımı, orta gerilim seviyesinde kesici ve ayırıcı imalatı konusunda özel sektörle rekabet edilememesi nedeniyle 2011 yılında gerçekleşmiştir. TCDD nin bağlı ortaklıkları olan TÜDEMSAŞ yük vagonu yapımı ve onarımı, TÜLOMSAŞ lokomotif ve yük vagonu yapımı ile bakım ve onarımı, TÜVASAŞ yolcu vagonu yapım ve onarımı alanlarında faaliyet göstermektedir yılında lokomotif üretimi yapılmamış olup, TÜLOMSAŞ tarafından 250 adet yük vagonu, TÜDEMSAŞ tarafından 435 adet yük vagonu, TÜVASAŞ tarafından 153 adet yolcu vagonu imal edilmiştir yılında lokomotif ve yük vagonu üretim değerleri, yeterli sipariş temin edilememesi, ithal malzeme temininde yaşanan gecikmeler ve yeterli verimde üretim yapılmaması nedenleriyle önceki yıllara göre azalma göstermiştir. 3) Enerji (ikincil enerji) sektörü: KİT lerin ikincil enerji kaynağı üretimi 52 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 100

110 Çizelge: 52 -İkincil enerji kaynakları İkincil enerji Birim Türkiye'nin 2010'a göre fark 2011 yılı üretimindeki KİT payı Miktar % % Elektrik (brüt) GWh (3.181) (3,3) 40,3 Türkiye nin 2011 yılı elektrik enerjisi kurulu gücü 2010 yılına göre %6,8 oranında artarak ,1 MW olarak gerçekleşmiş olup, bunun %45,6 sı oranında ,4 MW ı EÜAŞ ve bağlı ortaklıklarına aittir. EÜAŞ kurulu gücünün %52 si ( MW) termik, %48 i ( MW) hidroelektrik santrallere aittir MW olan EÜAŞ termik kurulu gücünün MW ile %61,8 ini kömür yakıtlı santraller, MW ile %32,8 ini doğal gaz yakıtlı santraller, 681 MW ile %5,4 ünü sıvı yakıtlı santraller oluşturmaktadır. EÜAŞ bünyesindeki santrallerde 2011 yılında elektrik üretimi %3,3 oranında azalma ile brüt GWh olmuştur yılı EÜAŞ toplam brüt elektrik üretiminin GWh si (%39,9) hidroelektrik, GWh si (%60,1) de termik santrallerden gerçekleştirilmiştir. EÜAŞ yapmış olduğu brüt GWh lik bu üretimle Türkiye de üretilen brüt GWh lik toplam elektrik enerjisinin %40,3 ünü karşılamıştır. Türkiye de üretilen elektrik enerjisinin %59,7 si ise; MW kurulu güce sahip otoprodüktörler, MW kurulu güce sahip Yap İşlet, MW kurulu güce sahip Yap İşlet Devret, MW kurulu güce sahip serbest üretim şirketleri ve 688 MW kurulu güce sahip işletme hakkı gerçek ve tüzel kişilere devredilenler tarafından üretilmiştir yılı Türkiye üretiminin kuruluşlara dağılımında; %40,3 ü EÜAŞ a, %27,2 si serbest üretim şirketlerine, %19,7 si yap-işlet, %5,6 sı yap-işlet-devret modeliyle çalışan üreticilere, %5,2 si otoprodüktörlere, %2 si işletme hakkı devredilen santrallere aittir. ac) Hizmetler sektörü: (1) Ulaştırma-haberleşme: (1a) Ulaştırma: KİT lerin ulaştırma sektöründeki başlıca üretimleri 53 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 53 KİT lerin başlıca ulaştırma hizmetleri üretimi Ulaştırma hizmetleri Birim a)demir yolu: Türkiye'nin 2011 yılı üretimindeki Miktar % KİT payı % -Yolcu taşıma Milyon yol. km , Yük taşıma Milyon ton km b)deniz yolu: -Gemi kurtarma Adet (6) (33,3) - c)petrol ve doğal gaz taşıma: -Doğal gaz Milyon Sm³ , Ham petrol (boru hattı) Milyon ton/yıl 10,5 23,3 27,8 24,9 26, 'a göre fark 101

111 Ulaştırma sektöründe demiryolu taşımacılığı Türkiye de tekel olan TCDD tarafından gerçekleştirilmektedir yılında demiryolu ile 85,7 milyon kişi taşınmış ve bu yolcuların taşındığı mesafe (yolcu x km) 5,9 milyar yolcu km olmuştur. Yolcuların %69 oranında 59,4 milyon kişisi banliyö, %31 oranında 26,3 milyon kişisi ana hat yolcusudur yılında geçen yıla göre, ana hat yolcu taşımalarında %8 oranında artış, banliyö yolcu taşımalarında %1 oranında azalma meydana gelmiştir. Yolcu sayısı ile taşınan mesafenin çarpımı ile oluşan yolcu km bazında ana hatlarda %1 oranında, banliyölerde %5 oranında artış söz konusudur. Kıyı Emniyeti ve Gemi Kurtarma İşletmeleri 2011 yılında 445 adet fener, 11 adet sis düdüğü, 91 adet ışıklı-ışıksız şamandıra, 22 adet racon, 7 adet alamet bıkın ile kıyı emniyeti hizmetini, 16 adet kurtarma gemisi, 3 adet yangın söndürme römorkörü ve 17 adet tahlisiye (can kurtarma) botu ile kurtarma hizmetlerini yürütmüş, 12 adet gemiye kurtarma yardımı hizmeti vermiştir yılında kılavuzluk hizmeti verilen toplam gemi sayısı adet olmuştur. BOTAŞ, yerli ve yabancı menşeli ham petrolün borularla taşınması yanında, sıvılaştırılmış doğal gaz ve boru gazının satın alınması, yurt içinde taşınması ve ana müşterilere satılması faaliyetlerini yerine getirmektedir yılında taşınan doğal gaz miktarı 2010 yılına göre %14,8 oranında artış ile son beş yılın en yüksek değeri olarak milyon Sm³ e (1 standart metreküp: Sm³ doğal gaz, 15 santigrat derece ve 1,01325 bar mutlak basınçtaki 1 m³ doğal gaz hacmine eşittir) yükselmiş, taşınan ham petrol miktarı ise geçen yıla göre %8 oranında artışla 26,9 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. (1b) Haberleşme: KİT lerin başlıca haberleşme hizmetleri üretimi 54 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge : 54 -KİT lerin başlıca haberleşme hizmetleri üretimi 2010 Türkiye'nin Haberleşme hizmetleri Birim yılına göre 2011 yılı fark üretimindeki Miktar % KİT payı % a)posta hizmetleri: -Mektup (*) Milyon ad (25) (2,4) 100 -Kargo/APG/KKTG/Kurye(**) Milyon ad. 1,3 2,4 10, ,0 - -Havale+çek Milyon ad. 29,2 31,7 35,3 37,3 39,9 2,6 0,0 - b)telekomünikasyon hizmetleri: -Telgraf (yurt içi) Bin adet (246) (25,3) 100 -Kablo-TV abonesi Bin adet ,5 100 (*) değerlerine acele posta gönderileri dahildir. (**) değerleri sadece koli ile ilgilidir yılı değerlerine acele posta gönderisi, kapıdan kapıya teslim gönderisi, koli ve kurye dahildir. Haberleşme sektöründe posta hizmetleri, PTT tarafından yürütülmektedir. Gerek elektronik postanın, gerekse özel kargo ve koli şirketleri ile bankacılık hizmetlerinin gelişmesi, posta hizmetlerinde ana hizmet gurubu olarak kabul edilen mektup postası, koli, havale ve çek hizmetlerinin rekabet ortamına girmesine neden olmuştur. Telgraf hizmetleri ise teknolojik ve ekonomik önemini büyük ölçüde yitirerek en düşük seviyeye inmiştir. Acele 102

112 posta gönderileri istikrarlı bir şekilde artmaktadır. PTT hizmetlerinin 2005 yılından itibaren merkezi bir yapıda, tek bir kayıt sistemi üzerinden otomasyon ortamında tüm PTT merkezlerinde verilmeye başlanması sonucu havale ve çek işlemleri ile banka kredi kartı, elektrik ve su parası tahsilatında önemli bir gelişme sağlanmıştır. Son dönemde uygulamaya konulan acenta otomasyonu, kapıdan kapıya teslim hizmeti (KKTS), E-Telgraf hizmeti, PTT KARGO ve PTT VIP KARGO hizmetleri ise Kuruluş un hizmet alanlarını genişletecek önemli atılımlar olmuştur. APG (acele posta gönderisi) ve KKTG (kapıdan kapıya teslim gönderisi) hizmetlerinin Kargo ve Kurye adı altında yeniden yapılandırılması sonucunda, APS ve KKTS aracılığıyla verilen tebligat hizmetleri yeniden düzenlenmiş ve bu iki hizmet birleştirilerek Hızlı Tebligat adı altında tarihinde faaliyete başlamıştır. Bu kapsamda 2011 yılında havale ve çek işlemleri, önceki yıla göre %7 oranında artış göstererek 39,9 milyon adet olarak gerçekleşmiştir. Türkiye de uydu haberleşme hizmetleri tarihinden itibaren TÜRKSAT tarafından yürütülmektedir. Yapılan yasal düzenlemelerle Şirkete kablo TV şebekesinin işletilmesi ve e-devlet Kapısının kurulması görevleri de verilmiştir. Kablo TV abonesi sayısı 2010 yılında 1,2 milyon adet iken 2011 yılında 1,3 milyon adete yükselmiş, 2010 yılındaki kablo TV kurulu kapasitesi %1 oranında artarak 2011 yılında 3,03 milyon adet olarak gerçekleşmiş, kapasite kullanım oranı önceki yıl %91 iken 2011 yılında %92 ye yükselmiştir. Uydular üzerinden sağlanan önemli hizmetlerden biri de doğrudan kullanıcılara sağlanan radyo ve televizyon yayınları olup; Türksat uyduları üzerinden 332 adet TV ve 129 adet radyo yayını yapılmaktadır. (2) Ticaret sektörü: Kamu kuruluşlarının ihtiyaç duydukları malzemelerin tek elden, topluca, zamanında, istenilen kalitede ve uygun fiyatlarla temini DMO tarafından yürütülmektedir. DMO faaliyetlerini 7 Bölge Müdürlüğü, 4 İrtibat Bürosu ve Basım İşletmesi Müdürlüğü ile sürdürmektedir. İstanbul Basım İşletmesinde müşterilerin basılı evrak ihtiyaçlarının karşılanması yanında klasör, toplu iğne, ataş ve zarf üretimi gerçekleştirilmektedir yılında 28,3 milyon m² basım, 2 milyon adet klasör, 7,5 ton toplu iğne, 57,6 milyon adet ataş üretilmiştir yılında 2010 yılına göre baskı üretiminde görülen %33 oranındaki azalma İstanbul daki atölyenin Kocaeli/Gebze de kiralanan yeni atölyeye taşınması nedeniyle yeni sipariş alınamamasından kaynaklanmıştır. TMO esas itibarıyla ticari bir kuruluş olup, ana görevi hububat alımı ve bu ürünlerin piyasada istikrarının temin edilmesi ve afyon ile uyuşturucu maddelere konulan devlet tekelini işletmektir. TMO 2011 yılında 791 bin ton buğday, 167 bin ton arpa, 22 bin ton mısır ve 42 bin ton haşhaş kapsülü alımı yapmış olup, 2010 yılı içerisinde çeltik, pirinç ve fındık alımı yapılmamıştır. TMO bünyesinde sınai üretim yapan bir alkaloid fabrikası bulunmaktadır. Afyon un Bolvadin ilçesinde 1981 yılında kurulan Alkaloid Fabrikası, modern teknolojisi ve 20 bin ton çizilmemiş haşhaş kapsülü işleme kapasitesi ile dünyanın belli başlı işletmeleri arasındadır. İşlenen haşhaş kapsülünün %0,5 oranında morfin ihtiva ettiği dikkate alındığında morfin üretim kapasitesi 90 tondur. Alkaloid Fabrikasında 2011 yılında 27,2 bin ton kapsül işlenerek geçen yıla göre %8 oranında artışla 123 ton morfin hidrat üretilmiştir. Başkent Doğalgaz AŞ Ankara nın ihtiyacı olan doğal gazı BOTAŞ tan alarak şehir içi dağıtım şebekesi vasıtasıyla abonelere ulaştırmaktadır. Şirket 2011 yılında BOTAŞ tan önceki 103

113 yıla göre %32 artışla 2,4 milyar Sm 3 gaz çekmiş olup, abonelere 2,3 milyar Sm 3 gaz satışı gerçekleştirilmiştir yılı abone sayısı bin adet olarak gerçekleştirilmiştir. TP Petrol Dağıtım AŞ nin doğrudan bir üretim faaliyeti bulunmamakta, EPDK mevzuatı çerçevesinde satın aldığı akaryakıtın dağıtımını yaparak faaliyet sahasındaki müşteri ve bayilere yeterli, kaliteli ve sürekli akaryakıt sağlama hizmeti vermektedir yılında 312 bin m 3 beyaz ürün ve 90 bin ton siyah ürün satışı yapan şirket, 2011 yılı akaryakıt dağıtım pazarında tonaj sıralamasında 8 inci olmuştur. ad) Diğer hizmetler sektörü: İmalat sektöründe faaliyet göstermekte olan Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri, alkollü içki üretimi 2004 yılında, sigara üretimi 2008 yılında, tuz üretimi de 2010 yılında özelleştirilen kuruluşun elinde sadece depolarındaki yaprak tütün kalmış olup 2011 yılında bu tütünlerin bakımı yapılmıştır. Kuruluş, 2012 yılında da Gayrimenkul AŞ olarak yeniden yapılandırılmıştır. Sektörde faaliyet gösteren Arıcak Turizm ve Ticaret AŞ nin Fethiye de bulunan 4 yıldızlı 124 odalı ve 256 yatak kapasiteli Aries Oteli, tarihli sözleşme ile 5 yıllığına kiraya verilmiştir. Şirketin başkaca bir faaliyeti bulunmamaktadır. Bileşim Alternatif Dağıtım Kanalları ve Ödeme Sistemleri AŞ; kredili bankacılık ürünleri, kartlı ve/veya elektronik ödeme sistemleri, çağrı merkezleri, internet bankacılığı, ATM ve diğer elektronik bankacılık uygulamaları, üye işyeri çalışmaları alanlarında mevcut veya teknolojik gelişmelerden ötürü ortaya çıkacak her türlü faaliyette bulunmaktadır. Şirket 2011 yılında 5,6 milyon adet kredi kartı, 24,8 milyon adet banka kartı, adet ATM, adet POS makinesi hizmeti vermiştir. Emlak Konut GYO; inşaat, emlâk, müteahhitlik, mühendislik, proje işleri vb. alanlarda faaliyet göstermekteyken, YPK nın tarih ve 99/T-29 sayılı kararı ile sermaye piyasası mevzuatına göre faaliyet gösterecek gayrimenkul yatırım ortaklığına dönüştürülmüştür. Şirket 2011 yılında gelir paylaşım yöntemine göre adet konut, 604 adet ticari ünite, 1 adet okul ve sosyal donatı, 4734 sayılı Kanun kapsamında 1 adet okul ve sosyal donatı, başlangıçtan 2011 yılının sonuna kadar gelir paylaşım yöntemiyle adet konut, adet ticari ünite, 9 adet okul ve sosyal donatı; 4734 sayılı Kanun kapsamında adet konut, 83 adet ticari ünite, 10 adet okul ve sosyal donatı üretmiş, toplam adet konut ve işyerini satışa sunmuştur. Halk GYO; tarihinde kurulmuş olup, faaliyet konusu, gayrimenkul portföyü oluşturmak, geliştirmek ve gayrimenkule dayalı sermaye araçlarına yatırım yapmaktır. Şirketin portföy değeri 645 milyon TL olup, bunun 612 milyon TL si gayrimenkul, 33 milyon TL si yatırım amaçlı para ve sermaye piyasası araçlarıdır. Şirket 24 adet gayrimenkulünü kiraya vermiş olup bunlardan 15,3 milyon TL kira geliri elde etmiştir. Vakıf İnşaat Restorasyon ve Ticaret AŞ nin faaliyet alanı; inşaat, taahhüt, proje, müşavirlik ve mühendislik etütleri yapmak, restorasyon için restorasyon mimarı, sedefkâr, sanat tarihçisi, kalemkâr vb. meslek mensuplarını kadrosunda bulundurmak ve bu meslek guruplarıyla ilgili okul, enstitü, araştırma merkezi vb. eğitim tesisleri kurmak, yönetmek, işletmek veya işletilmesini sağlamak olup, 2 adet devam eden restorasyon projesi bulunmaktadır. 104

114 Fintek Finansal Teknoloji Hizmetleri AŞ; 2001 yılında bilgi işlem faaliyetlerinin yürütülmesinin yanında, her nevi yazılım, donanım, network yapılarının kurulması, bakım ve destek hizmetlerinin sağlanması amacıyla kurulmuş olup, tarihinden bu yana T.C. Ziraat Bankası ve iştiraklerinin bilgi işlem faaliyetlerinin yürütülmesi hususunda hizmet vermektedir. Marmara Teknokent AŞ nin gelirleri; Ar-Ge yapan firmalara verilen hizmetlerin bedellerinden ve firmalara tahsis edilen gayrimenkullerin kira gelirlerinden oluşmaktadır yılında m 2 açık, m 2 kapalı alan kiraya verilmiş olup, bu alanlarda 58 firma personel ile Ar-Ge çalışmalarını sürdürmüştür. Şirketin merkezi olarak kabul edilen Teknoloji Geliştirme Bölgesi Şirket net satışlarının %8 ini elde etmesine karşılık Teknoloji Serbest Bölgesi net satışların %92 sini gerçekleştirmiştir. Şirketin kârlılığı, Teknoloji Serbest Bölgesi nin faaliyetinden kaynaklanmaktadır. b) Mali kuruluşlar: ba) Bankacılık: 2011 yılında Türk bankacılık sektörünün finansal sağlamlık göstergeleri genelinde olumlu bir seyir izlemiş; temel bankacılık göstergeleri esas alındığında başarılı bir yıl geride bırakılmıştır. Türkiye Bankalar Birliği ne üye 44 bankanın toplam aktifleri 2011 yılında %20,7 büyüyerek 1,2 trilyon TL olurken, aktif büyümesinin %78 i kredilerden kaynaklanmıştır. Sektörün 2011 yılı toplam kârı %11,2 oranında azalarak 19 milyar TL olmuştur. Sektörün sermaye yeterliliğinin yüksek olması finansal dalgalanmalara karşı güçlü durmasını sağlamıştır. Bankacılık sektörü ekonomideki büyümeye bağlı olarak şube ve personel sayılarını arttırmıştır. TBB ne üye bankaların toplam şube sayıları 368 adet artarak e; istihdam edilen personel sayıları kişi artarak e yükselmiştir. Türkiye de 2010 yılında faaliyette bulunan banka sayısı 49 iken; Fortis Bank AŞ nin Türk Ekonomi Bankası AŞ bünyesinde birleşmesi sonucunda 1 azalarak 2011 yıl sonunda 48 olmuştur. Değerlendirmelerde katılım bankaları hariç tutulmuştur. Bankacılık Kanunu nun 79 uncu maddesi hükümlerine göre kurulmuş ve tüzel kişiliğe haiz kamu kurumu niteliğinde bir meslek kuruluşu olan TBB ye üye Türkiye de faaliyet gösteren banka sayısı 44 olup, bunların; 31 i mevduat bankası, 13 ü kalkınma ve yatırım bankasıdır. Mevduat bankalarından 2 si kamusal sermayeli, 12 si özel sermayeli ve 17 si yabancı sermayelidir. Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu bünyesinde 1 banka bulunmaktadır. Kalkınma ve yatırım bankalarının 3 ü kamu sermayeli, 6 sı özel sermayeli ve 4 ü yabancı sermayeli bankadır yılında denetimi Sayıştay tarafından yapılan kamu bankaları ile bunların bağlı ortaklık ve iştirak kapsamında denetlenen diğer mali kuruluşlarına ilişkin bilgi ve değerlendirmelere aşağıda yer verilmiştir yılında TBB ye üye olarak Türkiye de mevduat, kalkınma ve yatırım bankası olarak 44 banka faaliyet göstermiştir. Bunlardan 5 i (T.C. Ziraat Bankası, T. Halk Bankası, İller Bankası, T. Kalkınma Bankası AŞ ve Türk Eximbank) kamusal sermayeli bankalar olup, 2 si mevduat bankası, 3 ü ise kalkınma ve yatırım bankası statüsündedir. Kamusal sermayeli T. Emlak Bankası ise tasfiye halindedir. Kamu sermayeli bankaların yılları mevduatı ve kredileri ve sektör değerleriyle karşılaştırmalı olarak 55 ve 56 sayılı çizelgelerde verilmiştir. 105

115 Çizelge : 55 Kamu sermayeli bankalar mevduatının toplam mevduat içindeki yeri (Milyon TL) Mevduat türü Mevduat Kamu sermayeli Payı Mevduat Kamu sermayeli Payı Mevduat Kamu sermayeli Payı Mevduat Kamu sermayeli Payı Mevduat Kamu sermayeli bankaları bankalar % bankaları bankalar % bankaları bankalar % bankaları bankalar % bankaları bankalar % Tasarruf mevduatı , , , , ,8 Resmi kuruluşlar , , , , ,8 Ticari kuruluşlar , , , , ,4 Bankalar mevduatı , , , , ,2 Döviz tevdiat , , , , ,8 Diğer , , , , ,9 Kıymetli madenler , , ,5 Toplam , , , , ,7 Payı Çizelge: 56 Kamu sermayeli banka kredilerinin toplam krediler içindeki yeri (Milyon TL) Kredi türü 1- Mevduat bankaları: Tüm Kamu Kamu Kamu Kamu sermayeli Payı Tüm sermayeli Payı Tüm sermayeli Payı Tüm sermayeli Payı Tüm 2011 Kamu sermayeli bankalar bankalar % bankalar bankalar % bankalar bankalar % bankalar bankalar % bankalar bankalar % a) Krediler ve alacaklar , , , , ,1 b) Takipteki krediler (brüt) , , , , ,6 c) Özel karşılıklar (-) (8.538) (1.330) 15,5 (10.566) (1.528) 14,5 (17.217) (2.041) 11,9 (15.690) (2.038) 13,0 (13.974) (2.008) 14,4 d) Net takipteki krediler , , , , ,4 Toplam (1) , , , , ,0 2- Kalkınma ve yatırım bankaları: a) Krediler ve alacaklar: , , , , ,3 b) Takipteki krediler (brüt) , , , , ,8 c) Özel karşılıklar (-) (151) (101) 67,1 (186) (122) 65,6 (247) (169) 68,4 (273) (172) 63,0 (268) (161) 60,0 d) Net takipteki krediler , , , ,0 Toplam (2) , , , , ,2 Genel toplam , , , , ,9 Payı 106

116 Sektör toplam mevduat değerleri dikkate alındığında; kamu sermayeli bankaların sektör toplam mevduatından aldıkları pay, 2010 yılında %29,4 iken 2011 yılında 3,7 puan azalarak %25,7 olmuştur. Tüm bankacılık sektörünün toplam kredileri, önceki yıla göre 2011 yılında %30,5 oranında 155,4 milyar TL artarak 664,3 milyar TL ye ulaşırken, kamu sermayeli bankaların kredileri aynı dönemde %27,8 oranında 31,6 milyar TL artarak 145,4 milyar TL ye ulaşmıştır. Sektörün toplam kredileri 2010 yılında aktifin %52,9 unu oluştururken, kamu sermayeli bankaların kredileri aktiflerinin %47,1 ini oluşturmuş; 2011 yılında bankacılık sektörünün kredileri aktifin %57,2 sini, kamu sermayeli bankaların kredileri ise, aktiflerinin %52,7 sini oluşturmuştur. Kamu sermayeli bankaların toplam kredileri, 2010 yıl sonunda sektörün %22,4 ünü oluştururken, 2011 yıl sonunda bu oran %21,9 a gerilemiştir. Kamu sermayeli mevduat bankalarının 2010 yıl sonu itibarıyla kullandırdıkları krediler, tüm mevduat bankaları sektör kredileri içinde %20,8 oranında yer alırken, bu oran 2011 yıl sonunda %20 olmuştur. Diğer yandan, kamu sermayeli kalkınma ve yatırım bankalarının 2010 yıl sonundaki kredileri, sektör kalkınma ve yatırım bankaları içinde %63,5 oranında yer alırken, bu oran 2011 yıl sonunda %64,2 olarak gerçekleşmiştir yılında kamu mevduat bankalarının brüt takipteki kredilerinin, sektör takipteki kredileri içindeki payı %14,1 olup, 2011 yılında bu oran %14,6 ya, kamu sermayeli kalkınma ve yatırım bankalarının 2010 yılındaki brüt takipteki kredilerinin sektördeki payı %58,7 düzeyinde iken, bu oran 2011 yılında %59,8 e yükselmiştir. (1) Kamu sermayeli mevduat ve ticaret bankaları: Kamu sermayeli mevduat ve ticaret bankalarının sektör bankaları ile birlikte önemli finansal verilerine 57 sayılı çizelgede yer verilmiştir. 107

117 Çizelge : 57 Mevduat bankalarının finansal değerleri 1- Öz kaynaklar : (Milyon TL) Son iki yıl farkı Tutar % a) Diğer mevduat bankaları ,6 b) Kamu bankaları ,4 2- Mevduat: Finansal değerler Toplam (1) ,0 a) Diğer mevduat bankaları ,7 b) Kamu bankaları (1.264) (0,7) Toplam (2) ,7 3- Krediler ve alacaklar: a) Diğer mevduat bankaları ,1 b) Kamu bankaları ,5 Toplam (3) ,0 4- Finansal varlıklar (net): a) Diğer mevduat bankaları (5.600) (2,7) b) Kamu bankaları (2.447) (2,5) 5- Toplam aktifler: Toplam (4) (8.047) (2,6) a) Diğer mevduat bankaları ,7 b) Kamu bankaları ,4 6- Net dönem kârı: Toplam (5) ,2 a) Diğer mevduat bankaları (764) (5,2) b) Kamu bankaları (1.577) (27,6) Toplam (6) (2.341) (11,4) T.C. Ziraat Bankası nın 2011 yılı sonu itibarıyla aktif büyüklüğü %6,3 artışla 160,6 milyar TL ye yükselmiş, stratejik tercihleri doğrultusunda menkul kıymetler portföyü %7,3 daraltılarak aktifler içindeki payı önceki yılda %51 iken %44 e düşmüştür yıl sonu itibarıyla, yabancı kaynakların içinde mevduatın payı önceki yıla göre %10,1 oranında düşerek 113,1 milyar TL olmuş; mevduattaki düşüş nedeniyle ortaya çıkan kaynak açığı para piyasalarından borçlanarak kapatılmıştır. Sektörde ticari ve diğer kuruluşlar vadesiz mevduatı, sektörün toplam vadesiz mevduatının %25 i, sektör toplam mevduatının %4,4 ü iken; bu oranlar T.C. Ziraat Bankasında sırasıyla %21,1 ve %3,6 şeklinde sektörün altında oluşmuştur. Banka nın ticari ve kurumsal müşterilerden yeterli verimi sağlayamamış, bu hususta sektörün gerisinde kalmıştır. Mevduat bankalarının toplam aktiflerinin %56,9 u krediler, %26,6 sı menkul kıymetlerden oluşurken, Halk Bankası nın aktifinin %61,7 si krediler, %25,6 sı menkul değerlerden oluşmuştur. Mevduat bankalarının toplam mevduatı %13,7 oranında büyürken, pasifler içindeki payı 3,5 puan azalışla %62,5 düzeyine inmiştir. Banka nın toplam mevduatı önceki döneme göre %20,9 oranında artış göstermiş, pasif içindeki payı 2,4 puan azalışla %72,7 ye inmiştir. Mevduat bankaları içinde Banka nın toplam mevduat payı %8,9 dan %9,4 e yükselmiştir. Kamu sermayeli mevduat ve ticaret bankalarının sektör bankaları ile birlikte seçilmiş performans verilerine 58 sayılı çizelgede yer verilmiştir. 108

118 Çizelge : 58 Mevduat bankalarına ait rasyolar Rasyolar (%) Mevduat bankaları T.C. Ziraat Bankası T. Halk Bankası Sermaye yeterlilik standart oranı 17,4 16,5 19,3 17,7 15,5 25,4 20,1 23,2 19,2 15, , ,9 14,3 Öz kaynaklar / toplam aktifler 11,9 10,6 12,2 12,4 11 8,9 7,1 8,3 8,9 8,2 10,9 8,4 9,5 10,2 9,5 Toplam krediler ve alacaklar/toplam aktifler 49,6 51,5 47,3 52,6 56,9 26,7 29,5 29, , ,6 53,5 60,7 61,7 Tüketici kredileri/toplam krediler ve alacaklar 34, ,2 35,3 34,3 46,2 43,1 45,6 40,6 42,5 22,7 21,4 22,8 25,6 26,5 Takipteki krediler (brüt)/toplam kredi ve 3,6 3,7 5,6 3,8 2,7 1,8 2 2,3 1,5 1,2 5,7 4,8 5,1 4 3 alacaklar Finansal varlıklar (net)/toplam aktifler 31,9 30, ,7 26,6 57, , ,6 35,9 35,2 27,7 25,6 Likit aktifler / toplam aktifler 37,4 26,6 33,1 32, ,2 21,9 32,7 36,3 33,5 33,8 14,9 15,4 18,2 19,9 Net dönem kârı / toplam aktifler 2,5 1,7 2,4 2,2 1,6 2,9 2 2,8 2,5 1,3 2,8 2 2,7 2,8 2,2 Net dönem kârı /özkaynaklar 20,9 16,4 19,7 17,8 14,8 32, ,9 27,6 15,9 25,8 23,7 28, ,7 Grup payı : Toplam kaynaklar (toplam aktifler) ,9 15,3 16,1 16,2 14,4 7,4 7,5 7,9 7,8 8,1 Toplam krediler ve alacaklar ,8 10,1 11,7 11,2 6,7 7,3 8,9 9 8,8 Toplam mevduat ,1 18,5 19,4 20,5 16,1 8,6 8,9 8,7 8,9 9,4 109

119 T.C. Ziraat Bankası 2011 faaliyet dönemini önceki yıla göre %43,4 oranında 1,6 milyar TL azalışla 2,1 milyar TL net kârla kapamıştır. Kârda meydana gelen düşüşe paralel olarak Banka nın 2010 yılına göre, tüm kârlılık oranları azalmıştır. Ziraat Bankasının toplam kredileri 2011 yıl sonunda %24,3 oranında artarak 71,4 milyar TL ye ulaşmıştır. Banka nın kredi toplamı, toplam aktifinin; 2003 de % 11,8 ini oluştururken bu oran her yıl artarak 2010 yılında %38 e, 2011 yılında ise %44,5 oranına yükselmiştir. Ancak 2011 yılında mevduat bankalarında toplam kredilerin toplam aktiflere oranı %56,9 olduğu dikkate alındığında kredilerin yeterli seviyeye ulaşmadığı görülmektedir. Banka nın sektör toplam kaynaklarından aldığı pay 2010 yıl sonunda %16,2 iken, 2011 yıl sonunda %14,4 e; benzer şekilde toplam kredilerden aldığı grup payı %11,7 den %11,2 ye, toplam mevduat içerisindeki payı ise %20,5 den %16,1 e gerilemiştir. Ziraat Bankası, 2011 yıl sonu itibarıyla bin adet kredi kartı sayısı ile sektör toplamının %6,7'sine, 7,8 milyar TL kredi kartı cirosu ile sektör cirosunun %2,6'sına sahip olup; kredi kartı sayısı ve işlem cirosu bakımından büyüklüğüne uygun bir konumda olmayıp, sektörün gerisinde kalmıştır yıl sonu itibarıyla bankacılık sektöründe internet bankacılığı müşteri sayısı önceki yıl sonuna göre %28,5 artarak 8,6 milyon kişiye; yapılan toplam işlemler ise %50,4 artarak milyar TL ye ulaşmıştır. Ziraat Bankası nın toplam internet bankacılığı müşteri sayısı içindeki payı %5,6, yapılan toplam işlemler içindeki payı ise %3,9 olarak gerçekleşmiştir. Bu oranlar da sektör büyüklüğünün çok altındadır. T. Halk Bankasının kullandırdığı nakdi krediler önceki döneme göre %26,9 oranında, mevduat bankalarının kullandırdığı nakdi krediler %30 oranında artış göstermiştir. Banka nın kredilerinin mevduat bankaları içindeki payı ise %9 dan %8,8 e inmiştir. Mevduat bankalarının menkul değerleri önceki döneme göre %2,6 oranında azalırken, T. Halk Bankası nın menkul değerleri %15,5 oranında artmış, mevduat bankalarındaki menkul değerlerin payı %6,6 dan %7,9 a yükselmiştir. Mevduat bankalarında brüt takipteki krediler önceki döneme göre %6,3 oranında azalmış, T. Halk Bankası nın takipteki alacakları ise önceki döneme göre %5,1 oranında azalmış, Mevduat bankalarının brüt takipteki alacaklar toplamında Banka nın payı ise 0,1 puan artışla %9,5 ten %9,6 ya yükselmiştir. T. Halk Bankası bin adet kredi kart sayısı ile sektör toplamının %4,2 sine, 5,5 milyar TL kredi kartı cirosu ile sektör cirosunun %1,9 una sahip olup; kredi kartı sayısı ve işlem cirosu bakımından büyüklüğüne uygun bir konumda olmayıp, sektörün gerisinde kalmıştır. T. Halk Bankası 2011 yılında önemli bilanço kalemleri ve kârlılıkta sektörün üzerinde performans sergilemiştir. Aktif-pasif, öz kaynak ve mevduat artışlarında mevduat bankalarının üzerinde bir oranda büyümüştür. Diğer yandan sektörün net dönem kârı 2011 yılında %11,4 oranında 2,3 milyar TL azalışla 18,2 milyar TL olarak gerçekleşirken; T. Halk Bankası nın net dönem kârı önceki yıla göre %1,7 oranında artarak 2 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 110

120 (2) Kamu sermayeli kalkınma ve yatırım bankaları: 2011 yıl sonu itibarıyla, 3 ü kamu sermayeli 10 u özel sermayeli olmak üzere toplam 13 mevduat kabul etmeyen kalkınma ve yatırım bankası mevcuttur. Kamu sermayeli bankalardan İller Bankası yerel yönetimleri, Türkiye Eximbank AŞ ihracatı, T. Kalkınma Bankası AŞ ise turizm ve sanayi sektörünü finanse etmektedir yılında önceki yıla göre kalkınma ve yatırım bankalarının öz kaynakları %9,5 oranında, tüm bankacılık sektörünün öz kaynakları %7,2 oranında artmış, kalkınma ve yatırım bankalarının öz kaynaklar itibarıyla tüm bankacılık sektöründen aldığı pay %10,9 dan %11,2 ye yükselmiştir. Kalkınma ve yatırım bankaları varlık ve kaynaklar itibarıyla 2010 yıl sonunda tüm bankacılık sektörü aktifinin %3,2 sini oluştururken, 2011 yıl sonunda bu oran %3,6 ya yükselmiştir. Kalkınma ve yatırım bankalarının toplam kredileri, önceki yıl sonuna göre %45,5 oranında, tüm bankacılık sektörünün toplam kredileri de %30,5 oranında artmış; bu nedenle kalkınma ve yatırım bankalarının toplam krediler itibarıyla tüm sektörden aldığı pay, 2010 yıl sonunda %3,7 iken, 2011 yıl sonunda %4,2 ye yükselmiştir. Kamu sermayeli kalkınma ve yatırım bankalarının sektör bankaları ile birlikte önemli finansal verileri 59 sayılı, seçilmiş performans verilerine 60 sayılı çizelgede yer verilmiştir. Çizelge: 59 Yatırım ve kalkınma bankalarının finansal değerler Finansal veriler (Milyon TL) Son iki yıl farkı Tutar % 1- Krediler ve alacaklar: a) Diğer kalkınma ve yat. bankaları ,1 b) Kamu bankaları ,5 Toplam (1) ,5 2- Öz kaynaklar: a) Diğer kalkınma ve yat. bankaları ,5 b) Kamu bankaları ,7 Toplam (2) ,5 3- Toplam aktifler: a) Diğer kalkınma ve yat. bankaları ,8 b) Kamu bankaları ,8 Toplam (3) ,5 4- Net dönem kârı a) Diğer kalkınma ve yat. bankaları ,0 b) Kamu bankaları (16) (3,1) Toplam (4) ,7 111

121 Çizelge : 60 Kalkınma ve yatırım bankalarına ait bazı rasyolar (%) Rasyolar Kalkınma ve yatırım bankaları T. Kalkınma Bankası T. Eximbank İller Bankası Sermaye yeterlilik standart oranı 66,7 59,4 60,3 58,6 48,2 91,2 79,2 70,0 75,2 58,3 99,7 104,9 125,7 142,8 95,9 79,2 70,8 66,4 73,1 64,9 Öz kaynaklar / toplam aktifler 47,4 46,4 46,8 45,6 37,1 56,0 47,3 38,8 32,2 18,9 61,9 59,5 56,4 57,7 37,8 76,4 76,0 77,7 76,2 74,1 Toplam krediler ve alacaklar / toplam aktifler 60,5 65,3 61,0 61,3 66,3 48,7 57,5 62,3 73,8 66,5 77,6 81,0 60,2 66,1 83,5 74,2 77,4 77,1 68,9 68,3 Takipteki krediler (brüt)/toplam krediler ve alacaklar 1,4 1,4 2,0 1,8 1,3 14,7 11,0 11,7 6,6 5,1 1,4 1,4 2,6 2,9 1, Likit aktifler / toplam aktifler 32,6 27,8 32,0 31,3 29,2 41,9 32,6 25,2 18,7 29,2 18,5 13,6 34,5 19,3 10,7 23,0 20,0 20,2 29,3 30,2 Net dönem kârı / toplam aktifler 4,6 4,0 3,7 2,7 2,1 5,3 3,6 2,0 1,3 0,9 9,3 7,5 5,3 4,1 2,4 3,5 4,4 4,3 2,5 2,2 Net dönem kârı / özkaynaklar 9,6 8,7 7,8 6,0 5,6 9,4 7,6 5,1 4,1 4,5 15,0 12,6 9,4 7,1 6,3 4,6 5,7 5,5 3,3 2,9 Grup payı : Toplam kaynaklar (t.aktifler) ,3 4,5 4,8 5,2 6,7 22,1 21,6 24,0 22,0 23,2 29,7 30,2 29,6 31,2 27,4 Toplam krediler ve alacaklar ,5 3,9 4,9 6,2 6,7 28,3 26,7 23,7 20,3 29,2 36,4 35,7 37,4 35,2 28,2 112

122 2011 yıl sonunda kalkınma ve yatırım bankalarının öz kaynakları %9,5 oranında, İller Bankası nın öz kaynakları %17,1 oranında artmış, Bankanın öz kaynaklar itibarıyla sektörden aldığı pay 2010 yılında %52,3 iken, 2011 yılında %55,9 a yükselmiştir. Kalkınma ve yatırım bankalarının toplam kredileri 2011 yıl sonunda %45,5 oranında artarken, İller Bankası nın toplam kredileri 2011 yıl sonunda %16,7 oranında artmış, bunun sonucu olarak Banka nın toplam krediler itibarıyla sektörden aldığı pay, 2010 yıl sonuna nazaran 2011 yılında 7 puan azalarak %28,2 ye düşmüştür yıl sonunda sektörün varlık ve kaynaklarının %34,5 oranında, İller Bankası nın varlık ve kaynaklarının %17,9 oranında artması nedeniyle, sektörden aldığı pay önceki yıl sonuna göre 3,9 puan azalarak %27,4 olmuştur. T. Kalkınma Bankası AŞ 2011 yılı faaliyetleri sonucunda ulaştığı aktif/pasif toplamı, kredi ve karlılık artış oranları itibarıyla kalkınma ve yatırım bankaları toplamının ortalama artışından daha yüksek oranlarda performans sergilemiştir. Ancak 2011 yıl sonu itibarıyla öz kaynak ve aktif karlılığında sektör ortalamasını altında kalmıştır. Diğer yandan takipteki kredilerin toplam kredilere oranı sektörde %1,3 olarak gerçekleşmesine karşın, Bankada bu oranın 3,8 puan fazlasıyla %5,1 olarak gerçekleşmiştir yılı faaliyetleri sonucu ulaştığı bilanço ve kredi artış oranları itibarıyla T. Eximbank; kalkınma ve yatırım bankaları toplamının ortalama artışından daha yüksek oranlarda, öz kaynak ve kârlılık artışında ise sektörünün altında performans sergilemiştir. T. Eximbank ın önceki yıl sonuna göre 2011 yıl sonunda; toplam aktifleri itibarıyla sektörden aldığı pay 1,2 puan artarak % 23,2 ye, toplam krediler itibarıyla aldığı pay ise 8,9 puan artarak %29,2 olarak gerçekleşmiştir. (3) T.H. Türkiye Emlak Bankası AŞ: 2001 yılında 4603 sayılı Kanun da yapılan değişiklikle; Banka nın 2001/2202 sayılı Bakanlar Kurulu Kararında tüm hak ve yükümlülükleriyle birlikte Başbakanlık Toplu Konut İdaresi Başkanlığına devri öngörülen varlıkları ile kanuni takibe intikal etmiş alacakları ve yuva kredileri hariç, bütün hak, alacak ve borçlar, alacaklıların rızası ve sair herhangi bir işleme gerek kalmaksızın T.C. Ziraat Bankası AŞ veya T. Halk Bankası AŞ ye devredilmiş, bankacılık yapma ve mevduat kabul etme yetkisi sona erdirilerek, tasfiye süreci başlatılmıştır. Banka nın, yıllarına ait başlıca finansal verileri 61 sayılı çizelgede verilmiştir. 113

123 Çizelge: 61 T.H. Emlak Bankası na ait finansal veriler Başlıca bilanço verileri Banka 2011 yılı faaliyetlerini 687 milyon TL kârla sonuçlandırarak, öz kaynaklarını 1,1 milyar TL ye yükseltmiştir yıl sonu itibarıyla takipteki kredi alacakları, aktifinin %30 unu oluşturmaktadır. Banka nın tasfiyesinin başladığı tarihinden itibaren geçen sürede tasfiye edilecek alacakların milyon TL si tahsil edilmiş olup; ilgili yasal mevzuat ve Banka Ana Sözleşmesinin Tasfiye Kuruluna verdiği görev ve yetkiler kapsamında, tasfiyenin biran önce tamamlanması gerekmektedir. bb) Diğer mali kuruluşlar: 1- Sigortacılık: Son iki yıl farkı Tutar % Öz kaynaklar ,7 Hazineye borçlar ,8 Krediler (10) (2,1) Brüt takipteki krediler ,3 Karşılıklar ,5 Takipteki krediler (net) , yıl sonu itibarıyla 4 sigorta şirketinin ikisi hayat dışı branşlarda, ikisi hayat ve bireysel emeklilik branşlarında faaliyet göstermiştir. Halk Sigorta AŞ ve Ziraat Sigorta AŞ hayat dışı branşlarda, Halk Hayat ve Emeklilik AŞ ve Ziraat Hayat ve Emeklilik AŞ hayat ve bireysel emeklilik branşlarında faaliyet göstermektedir. Sigortacılık ve bireysel emeklilik sektörleri Türk mali sektörü içinde 2007 yılında üçüncü sırada yer almakta iken, 2008 yılında ikinci sıraya yükselmiş, takip eden yıllarda da bu yerini korumuştur. Kamu sermayeli sigorta şirketlerinin dönemine ait başlıca bilanço kalemleri, toplam prim üretimi ve net dönem kârları, sektör değerleri ile karşılaştırmalı olarak 62 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 114

124 Çizelge : 62 Türkiye de faaliyette bulunan sigorta şirketleri ile ilgili başlıca bilgiler (*) (Milyon TL) Finansal bilgiler Sigortacılık Kamu Payı Sigortacılık Kamu Payı Sigortacılık Kamu Payı Sigortacılık Kamu Payı Sigortacılık Kamu Payı Sektörü sermayeli % Sektörü sermayeli % Sektörü sermayeli % Sektörü sermayeli % Sektörü sermayeli % Kaynaklar: Öz kaynaklar , , , , ,9 K.vadeli yükümlülükler , , , , U.vadeli yükümlülükler , , , , ,8 Toplam , , , , ,9 Varlıklar: Cari varlıklar , , , , ,8 Cari olmayan varlıklar , , , , ,7 Toplam , , , , ,9 Toplam prim üretimi , , , , ,9 Net dönem kârı , , , , ,2 Kaynak: Sigorta Denetleme Kurulu-Sigortacılık ve BES Faaliyet Raporu 2011 (*) Ziraat Sigorta AŞ ve Ziraat Hayat ve Emeklilik AŞ 2009 yılından itibaren dahil edilmiştir. 115

125 2011 yıl sonunda sektörün varlıklar toplamı (reasürans şirketleri hariç) 40,9 milyar TL ye ulaşmış olup; bunun 31,3 milyar TL lik kısmı cari, kalan kısmı ise cari olmayan varlıklardan oluşmuştur. Sektörde yılları arasında kaynaklar toplamı içinde yükümlülük/öz sermaye dengesi istikrarlı bir seyir izlemiş; öz sermaye %22-26 arası, yükümlülükler de buna paralel %76-%78 arasında seyir izlemiştir. Türkiye de 2011 yılı sonu itibarıyla 35 i hayat dışı sigorta, 14 ü hayat ve emeklilik, 9 u hayat sigorta ve biri reasürans alanında olmak üzere toplam 59 sigorta, reasürans ve emeklilik şirketi faaliyet göstermektedir. Türk sigortacılık sektöründe 2011 yılında hayat dışı branşlarda 14,5 milyar TL, hayat grubunda ise 2,7 milyar TL olmak üzere toplam prim üretimi 17,2 milyar TL brüt prim üretimi gerçekleştirilmiştir. Bu önceki yıla göre % 21,5 oranında artışı göstermektedir. Kamu sermayeli sigorta şirketleri yıllarında sektör toplam varlıklar/kaynaklarının yaklaşık %1 ini, toplam prim üretiminin %1,5 ini ve net dönem kârının yaklaşık %3 ünü sağlamış iken; 2009 yılında kurulan ancak faaliyetlerine 2010 yılında başlayan Ziraat Sigorta AŞ ile Ziraat Hayat ve Emeklilik AŞ nin de çalışmaları sonucunda 2011 yıl sonu itibarıyla bu oranlar sırasıyla %3,9, %8,9 ve %36,2 olmuştur. Kamu sermayeli sigorta şirketlerinden; -Ziraat Hayat ve Emeklilik AŞ hayat ve ferdi kaza ürünleri prim üretiminde 2011 yıl sonunda %28,9 pazar payı ve 810 milyon TL brüt prim üretimi ile hayat branşında lider konumunda olup, yılı 66,6 milyon TL dönem kârıyla, -Halk Hayat ve Emeklilik AŞ 2011 yıl sonunda 184 milyon TL lik prim üretimi ile hayat branşındaki şirketler arasındaki 4. sırada yer almış olup, yılı 43,5 milyon TL dönem kârıyla, -Ziraat Sigorta AŞ 2011 yıl sonu itibarıyla 319 milyon TL tutarındaki toplam prim üretimi ile %2,2 pazar payı ile 12. sırada yer almış olup, yılı 54,1 milyon TL dönem kârıyla, -Halk Sigorta AŞ hayat dışı branşlarda 2011 yıl sonunda 207 milyon TL prim üretimi ile %1,4 pazar payı ile 18. sırada yer almış olup, dönemi 8,9 milyon TL dönem zararıyla, kapatmıştır. 2-Sermaye piyasası kurumları: Aracı kuruluş terimi, sermaye piyasasında faaliyette bulunmak üzere yetki belgesi almış olan banka, aracı kurum ve vadeli işlemler aracılık şirketlerini ifade etmektedir. 2a) Aracı kurumlar: 2011 yıl sonu itibarıyla 86 aracı kurum, 39 banka ve 1 vadeli işlemler aracılık şirketi olmak üzere toplam 126 kuruluş sermaye piyasasında faaliyette bulunmuştur yılında 1 aracı kurum kapanırken; 2 aracı kurum birleşme kararı almıştır. Ayrıca 2010 yılında faaliyet göstermeyen 3 aracı kurum 2011 yılında sermaye piyasası işlemi yapmaya başlamıştır. Aracı kurumların yıllarına ait başlıca bilgileri, kamu sermayeli aracı kurumlar ile karşılaştırmalı olarak 63 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 116

126 Çizelge: 63 Türkiye de faaliyette bulunan aracı kurumlarla ile ilgili başlıca bilgiler (Milyon TL) Finansal bilgiler Aracı Kamu Payı Tüm Kamu Payı Tüm Kamu Payı Tüm Kamu Payı Tüm Kamu Payı kurumlar sermayeli % aracı sermayeli % aracı sermayeli % aracı sermayeli % aracı sermayeli % Kaynaklar: Özkaynaklar , , , , ,7 Kısa vadeli borçlar , , , , ,3 Uzun vadeli borçlar , , , , ,8 Toplam , , , , ,5 Varlıklar: Dönen varlıklar , , , , ,6 Duran varlıklar , , , , ,5 Toplam , , , , ,5 Hisse senedi işlem hacmi , , , , ,7 Net dönem kârı , , , , ,3 Kaynak:TSPAKB Türkiye Sermaye Piyasası 2011-Mayıs

127 2011 yıl sonunda sektörün varlıklar toplamı 8 milyar TL ye ulaşmış olup; bunun %91 oranında 7,3 milyar TL lik kısmı dönen, kalan kısmı ise duran varlıklardan oluşmuştur. Kaynaklar toplamı içinde öz sermaye %35 oranında 2,8 milyar TL ve kısa vadeli borçlar %65 oranında 5,2 milyar TL olmuştur. Aracı kurumlar Türk mali sektörü içinde 2011 yıl sonu itibarıyla 8 milyar TL varlık tutarı ile %0,5 paya sahip olarak 9. sırada yer almıştır. Sektörde işlem hacimlerine bakıldığında; İMKB hisse senedi işlemleri yılın ilk yarısında gerçekleşen yüksek tutarlı işlemler nedeniyle %9,4 oranında artarak 1,4 trilyon TL ye, tahvil/bono kesin alım-satım işlem hacmi, %24,2 oranında artarak 1,7 trilyon TL ye, repo/ters repo işlem hacmi ise %23,4 oranında artarak 7,6 trilyon TL ye ulaşmıştır yılında VOB işlem hacmi %1,9 oranında artarak 880 milyar TL olarak gerçekleşmiştir yıl sonu itibarıyla kamusal sermayeli aracı kurum sayısı üç olup, bunlar Ziraat Yatırım Menkul Değerler AŞ, Halk Yatırım Menkul Değerler AŞ ve Kalkınma Yatırım Menkul Değerler AŞ dir. Kamu sermayeli aracı kurumlar 2011 yıl sonunda sektör toplam varlıklarının %2,5 ini, öz kaynaklarının %4,7 sini, hisse senedi işlem hacminin %5,7 sini ve net dönem kârının %5,3 ünü sağlamıştır. Halk Yatırım Menkul Değerler AŞ hisse senedi alım- satım işlem hacmi 2011 yılında %5,8 oranında artışla 17,5 milyar TL ye yükselmiştir. Şirket in piyasada önceki dönemde %1,3 olan pazar payı, 2011 yılında %1,2 ye inmiş, 2010 yılında aracı kuruluşlar hisse senedi işlem hacminde 29. olan sırası 2011 yılında değişmemiştir. İMKB ye tescil ettirilenler hariç olmak üzere tahvil ve bono piyasasındaki toplam işlem hacmi önceki döneme göre %4,1 oranında azalışla 14,9 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Şirket in işlem hacminin 2,5 milyar TL si kesin alım-satım işlemleri, 12,4 milyar TL si repo-ters repo işlemleridir. Tahvil ve bono piyasası işlem hacminde önceki dönem %1,4 olan pazar payı, 2011 yılında %1,3 e gerilemiştir yılı VOB işlem hacmi %23,1 oranında azalışla 18,7 milyar TL düzeyinde gerçekleşmiş, VOB işlemlerinden elde edilen komisyon gelirleri de brüt olarak %24,2 oranında azalmıştır. VOB işlem hacminde önceki dönem %2,8 olan pazar payı ise, %2,1 e inmiştir. VOB da işlem yapan aracı kurumlar arasında yapılan sıralamada, 2010 yılında 12. olan sırası, 2011 yılında 15 e gerilemiştir. Şirketin 2011 yılında dönem kârı 13 milyon TL olmuştur yılı faaliyet dönemine ilişkin şirkete tahsis olunan her 100 TL lik öz kaynağa karşılık 25 TL tutarında dönem kârı elde edilmiştir. Ziraat Yatırım Menkul Değerler AŞ hisse senedi işlem hacmi, 2011 yılında %15,5 oranında artarak 22,1 milyar TL ye yükselmiş, İMKB Hisse Senetleri Piyasasındaki payı %1,6 olarak gerçekleşmiştir yılında ise 86 aracı kurum arasından 22. sırada yer almıştır. Şirketin, kesin alım-satım işlem hacmi, 2011 yılında %12 oranında artarak 8,5 milyar TL, repo/ters repo işlem hacmi %20,4 oranında artarak 59,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir yılında aracı kurumlar arasında kesin alım-satım işleminde 6. sırada, repo/ters repo işlem hacminde 5. sırada yer almıştır. Şirketin VOB işlem hacmi 2011 yılında %9,1 oranında azalarak 10,8 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 118

128 Şirketin 2011 yılında dönem kârı 14,4 milyon TL olarak gerçekleşmiştir yılı faaliyet dönemine ilişkin şirkete tahsis olunan her 100 TL lik öz kaynağa karşılık 23,3 TL tutarında dönem kârı elde edilmiştir. Kalkınma Yatırım Menkul Değerler AŞ Genel Kurulunda tarihinde hakim ortak Türkiye Kalkınma Bankası AŞ nin istemi doğrultusunda tasfiye kararı alınmış ve tarihinde tescil edilmiştir. Şirketin, tarihinden itibaren faaliyeti bulunmamaktadır yılında nakitlerin mevduat olarak değerlendirilmesi ve lisans satışından dolayı 538 bin TL kâr sağlamıştır. 2b) Portföy yönetim şirketleri: SPK verilerine göre 2011 yıl sonu itibarıyla Türk sermaye piyasasında faaliyet gösteren 31 adet portföy yönetim şirketi bulunmaktadır. Bu şirketlerin yönetmiş oldukları portföyün büyüklüğü önceki yıl sonuna göre %4,5 oranında artarak 47,9 milyar TL olmuştur. Yönetilen portföyün %89 u kurumsal, %9 u tüzel ve %2 si bireysel portföylerdir. Portföy yönetim şirketlerinin seçilmiş performans verileri 64 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 64- Portföy yönetim şirketlerine ait başlıca bilgiler Yıllar Portföy büyüklüğü Sözleşme sayısı (Milyon TL) Sektör Kamu Pay Sektör Kamu Pay toplamı sermayeli % toplamı sermayeli % , , , , , , , , , ,8 Ziraat Portföy Yönetimi AŞ tarihli Portföy Yöneticiliği Yetki Belgesi ile 2003 yılında, Halk Portföy Yönetimi AŞ tarihli Portföy Yöneticiliği Yetki Belgesi ile 2011 yılında faaliyete başlamıştır. Halk Portföy Yönetimi AŞ nin faaliyete başlamasıyla 2011 yılında kamu sermayeli şirketlerin portföy büyüklüğünde belirgin bir artış olmuştur yıl sonu itibarıyla 5. sırada yer alan Ziraat Portföy Yönetimi AŞ, 2011 yıl sonu itibarıyla 2,1 milyar TL lik portföy büyüklüğü ve %4,3 pazar payı ile portföy yönetim şirketleri arasında 7. sırada yer almıştır. Şirket 2011 faaliyet döneminde 1,9 milyon TL tutarında dönem kârı elde etmiştir. Halk Portföy Yönetimi AŞ ise döneminde toplam 3 sözleşme ile 663 milyon TL lik portföy büyüklüğü ve pazarda %1,4 pay ile 12. sırada yer almış ve dönemi 315 bin TL zararla kapatmıştır. 3- Finansal kiralama şirketleri: Kamusal sermayeli finansal kiralama şirketlerinin yıllarına ait başlıca bilgileri sektör değerleriyle birlikte 65 sayılı, başlıca rasyolar 66 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 119

129 Çizelge: 65 Türkiye de faaliyette bulunan finansal kiralama şirketleri ile ilgili başlıca bilgiler (*) Finansal bilgiler Sektör Kamusal Payı Sektör Kamusal Payı Sektör Kamusal Payı Sektör Kamusal Payı toplamı sermayeli % toplamı sermayeli % toplamı sermayeli % toplamı sermayeli % Kaynaklar: Özkaynaklar , , , ,9 Alınan krediler , , , ,0 Diğer pasifler , , , ,8 Toplam , , , ,0 Varlıklar: Kiralama işlemleri , , , ,1 Takipteki alacaklar (Net) , , , ,3 Bankalar , , , ,5 Diğer aktifler , , , ,0 Toplam , , , ,0 Net dönem kârı , , , ,0 Kaynak: BDDK (*) Ziraat Finansal Kiralama AŞ tarihinde, Halk Finansal Kiralama AŞ tarihinden itibaren denetlenmiştir. (Milyon TL) 120

130 Çizelge: 66 Finansal kiralama kuruluşlarına ait rasyolar (%) Rasyolar Finansal kiralama sektörü Ziraat Finansal Kiralama Halk Finansal Kiralama Öz kaynaklar / toplam aktifler 17,4 23,8 24,5 22, ,2 22,8 12,8 Takipteki alacaklar (brüt)/toplam alacak 6,7 12,4 12,7 9 11,8 7,7 4,1 4,8 6,5 YP nakdi alacaklar/toplam nakdi alacak 82,5 82,8 79,1 77, ,6 73,4 72,0 84,5 Dönem net kârı / toplam aktifler 3,7 3,8 3,1 2,9 5,6 4,5 3,7 2,6 2,6 Dönem net kârı / öz kaynaklar 20,9 18,3 12,7 12,6 18,5 14,2 13,1 13,5 20,3 Grup payı : Toplam kaynaklar (toplam aktifler) ,6 2,1 2,4 3,0 5,0 Öz kaynaklar 2,8 2,9 2,9 3,0 2,8 Toplam kiralama işlemleri ,6 2,4 3,2 3,4 5,7 Toplam takipteki al. (net) ,6 0,3 0,4 0,4 3,8 Dönem net kârı ,7 2,4 3,2 3,3 4, yılı Türk mali sektörünün büyüklüğü (borsalar hariç) 1,5 trilyon TL olup; bunun, %1,2 si oranında 18,6 milyar TL sini finansal kiralama sektörü oluşturmaktadır. Bu itibarla mali sektörde 5. sırada yer almaktadır. Finansal Kiralama Derneği kayıtlarına göre Türkiye de 2010 yıl sonu itibarıyla 37 ve 2011 yıl sonu itibarıyla 28 finansal kiralama şirketi faaliyet göstermiştir yıl sonu itibarıyla kamusal sermayeli iki finansal kiralama şirketi Ziraat Finansal Kiralama AŞ ve Halk Finansal Kiralama AŞ dir yıl sonu itibarıyla toplam 18,6 milyar TL olan finansal kiralama sektörü varlıklarının %8 i, kiralama işlemlerinin %9,1 i ve net dönem kârının %8 i kamu sermayeli iki şirket tarafından gerçekleştirilmiştir yılında finansal kiralama sektöründe fiilen faaliyet gösteren 26 şirket arasında Ziraat Finansal Kiralama AŞ ödenmiş sermayede %5,1 pay ile 6. sırada, öz kaynaklarda %3,1 pay ile 8. sırada, toplam aktiflerde %3 pay ile 9. sırada, net kira alacaklarında %3,4 pay ile 9. sırada yer almıştır. Halk Finansal Kiralama AŞ ise ödenmiş sermayede %3,6 pay ile 9. sırada, öz kaynaklarda %2,9 pay ile 9. sırada, toplam aktiflerde %5 pay ile 8. sırada, net kira alacaklarında %5,7 pay ile 8. sırada yer almıştır. Ziraat Finansal Kiralama AŞ nin, net finansal kiralama alacakları, 2010 yıl sonunda 330,2 milyon TL iken, 2011 yıl sonunda %84,9 oranında artarak 498 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Şirketin 2011 yıl sonu itibarıyla kanuni takipteki finansal kiralama alacakları, önceki yıl sonuna göre %7,5 oranında 1,8 milyon TL artarak 26,2 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Şirketin dönem kârı 21,8 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Halk Finansal Kiralama AŞ tarihinde kurulmuş olup, Şirket in kurucu ortaklarından OYAK ve T.C. Merkez Bankası Sosyal Güvenlik ve Yardımlaşma Sandığı 121

131 Vakfı na ait hisselerin T. Halk Bankası nca satın alınması sonucu tarihinden itibaren Şirket hisselerinin %99,9 u Halk Bankası nda toplanmıştır. Şirket in net finansal kiralama alacakları, 2010 yılında 380,9 milyon TL iken, 2011 yılında %108,5 oranında 413,1 milyon TL artarak 794 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Kanuni takipteki finansal kiralama alacakları, önceki yıl sonuna göre %19 oranında 9,6 milyon TL artarak 60 milyon TL olmuştur. Kanuni takipteki alacaklar için 32,6 milyon TL karşılık ayrılmıştır. Şirket 2011 yılı faaliyet sonucunda 30 milyon TL dönem kârı ile elde etmiştir. 3- Satışlar: Mali kuruluşlar hariç KİT lerin 2011 yılı net satışları toplamı, 2010 yılına göre cari fiyatlarla %31 oranında 20,8 milyar TL artarak 88,1 milyar TL ye yükselmiştir. Sabit fiyatlar bazında sektörel satış hasılatlarına bakıldığında imalat sektöründeki azalışa rağmen diğer sektörlerindeki artışların etkisiyle toplam net satışların %16 oranında arttığı görülmektedir yılı KİT satışlarının sektörel bazda oransal dağılımı aşağıdaki grafikte gösterilmiştir. Grafik : yılı satışlarının dağılımı 122

132 KİT lerin yıllarına ilişkin net satış hasılatı cari fiyatlarla 67/a, 2003 yılı fiyatları ile 67/b sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. Çizelge: 67/a - Net satış hasılatı(*) (Cari fiyatlarla) Sektörler (Bin TL) Son iki yıl farkı Tutar % a)tarım b)madencilik c)imalat d)enerji e)ulaştırma-haberleşme f)ticaret g)diğer hizmetler Genel Toplam (*) Mali kuruluşlar hariç Çizelge: 67/b - Net satış hasılatı(*) (2003 yılı fiyatlarıyla) Sektörler (Bin TL) Son iki yıl farkı Tutar % a)tarım b)madencilik c)imalat ( ) (7) d)enerji e)ulaştırma-haberleşme f)ticaret g)diğer hizmetler Genel Toplam (*) Mali kuruluşlar hariç KİT lerin sektörler itibarıyla dönemine ait net satış hasılatları aşağıdaki grafiklerde gösterilmiştir. 123

133 124

134 KİT lerin 2011 yılı net satış hasılatı 88,1 milyar TL nin; 86,1 milyar TL si mal ve hizmet satışlarından, 2 milyar TL si de Hazinece karşılanan sübvansiyon ve görev zararlarından oluşmuştur. Hazinece karşılanan görev zararı ve sübvansiyonların kuruluşlar bazında dağılımı 68 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 68- Hazinece karşılanan görev zararı ve sübvansiyonlar a)233 sayılı KHK ye tabi: -TMO -TCDD -DHMİ -TTK -TKİ Toplam (a) b)4046 sayılı Kanun a tabi: -Türk Şeker -TDİ Kuruluşlar Toplam (b) Genel toplam Tutar % ( ) (60,3) (19.950) (5,6) , (2.732) (17,5) , ( ) (39,0) (Bin TL) Son iki yıl farkı ( ) (38,9) 2007 yılında 994 milyon TL olarak gerçekleşen sübvansiyon ve görev zararları tutarı, yıllar itibarıyla artarak 2010 yılında 3,2 milyar TL ye yükselmiş, 2011 yılında ise %38,9 oranında azalarak 2 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 2 milyar TL tutarındaki sübvansiyon ve görev zararlarının %49 u TMO ya, %33 ü TKİ ye, %17 si TCDD ye ilişkindir. Kalan %1 lik 20,2 milyon TL de DHMİ, TTK ve Türk Şeker e aittir. a)tarım sektörü: Bitkisel ve hayvansal üretimi artırmak, çeşitlendirmek, ürün kalitesini geliştirmek amaçlarıyla yetiştirdiği damızlık hayvan, tohumluk, fidan, fide gibi ürünleri piyasaya vermek, tarım teknolojisi ve tarımın ıslahı konularında eğitici ve öncü olarak kurulan TİGEM, KİT statüsü içinde tarım sektöründe faaliyet gösteren tek kuruluştur. TİGEM de üretilen ürünlerin bir kısmı değişik şekilde bünye içinde kullanılırken önemli bir bölümü de yurt içi piyasalara pazarlanmaktadır yılında, satış miktarı ve fiyatlarındaki artışlar nedeniyle, önceki yıla göre %23 oranında artışla 431,6 milyon TL olarak gerçekleşen satışların; 250,1 milyon TL si bitkisel ürün satışlarını, 174,7 milyon TL si hayvansal ürün satışlarını ve kalan 6,8 milyon TL si de diğer gelirleri ifade etmektedir. b)madencilik sektörü: Madencilik sektöründe Eti Maden İşletmeleri, TKİ, TTK ve TPAO olmak üzere 4 kuruluş faaliyet göstermektedir. Bu kuruluşların 2011 yılı net satışları toplamı önceki yıla göre %18 oranında artarak 7,1 milyar TL ye yükselmiştir. 125

135 TKİ 2011 yılı faaliyet döneminde, geçen yıla göre %35 lik artışla, 2,1 milyar TL si esas ürün ve 850,6 milyon TL si de ticari kömür faaliyetlerinden kaynaklanan 2,9 milyar TL lik net satış hasılatı elde etmiştir. Geçen yıla göre net satış hasılatındaki bu artış fiyat artışlarının yanı sıra, satış miktarında meydana gelen %19 oranındaki artışın sonucudur. Zonguldak havzasındaki taşkömürünün çıkarılması ve ekonomiye kazandırılması görevini üstlenen TTK, Türkiye taşkömürü ihtiyacının yaklaşık %6 sını karşılamaktadır. Kurumun 2011 yılı satışları önceki döneme göre %10,9 oranında artışla 326,5 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Eti Maden İşletmeleri; ana sözleşmesi çerçevesinde ağırlıklı olarak bor mineralleri ve türevlerinin üretilmesi, işletilmesi ve pazarlanması alanında faaliyette bulunmaktadır yılında, Eti Maden İşletmeleri nin net satış hasılatı geçen yıla göre %50 oranında 493 milyon TL artışla 1,5 milyar TL ye yükselmiş olup, bu satışların %97 lik kısmı yurt dışı satışlardan oluşmuştur yılındaki bu artış, geçmiş yıllardaki kriz ortamının aşılmasına bağlı olarak ürün satış miktarının geçen döneme göre %21,1 oranında artarak bin tona ulaşmasından ve ürün satış fiyatlarındaki artışlardan kaynaklanmıştır. TPAO petrol sektöründe arama, sondaj, kuyu tamamlama ve üretim, doğal gaz depolama ve bağlı kuruluşu TPIC kanalıyla petrol ticareti ve taşımacılığı yapmaktadır. Kuruluşun ham petrol satış fiyatları 5015 sayılı Petrol Piyasası Kanunu uyarınca tespit edilmektedir. Buna göre petrol alım satımında fiyatlar en yakın erişilebilir dünya piyasa koşullarına göre oluşmakta olup, yerli ham petrol için teslim yeri olan en yakın liman veya rafineride teşekkül eden piyasa fiyatı olarak kabul edilmektedir. Doğal gaz satış fiyatı ise BOTAŞ ın belirlediği satış fiyatı ve satılan gazın kalorisi esas alınarak hesaplanmaktadır. TPAO nın 2011 yılı net satış hasılatı, ortalama hampetrol fiyatlarında ve satılan hampetrol miktarındaki artışların etkisiyle, önceki döneme göre %27 oranında artarak 2,4 milyar TL ye yükselmiştir. Satış hasılatının %85,6 sını hampetrol, %5,7 sini doğal gaz ve geri kalanını hizmet satışları oluşturmuştur. Bu hizmetler kuruluşun diğer şirketlere verdiği sismik, sondaj, kuyu tamamlama ve nakliye kalemlerinden oluşmuştur. c)imalat sektörü: İmalat sektörünün 2011 yılı net satışları önceki döneme göre %5,3 oranında artarak 5,1 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Önceki yıllarda diğer kuruluşların imalat sektöründe değerlendirilen Acıpayam Selüloz Sanayi AŞ ve Doğusan Boru Sanayi ve Ticaret AŞ bu yıl KİT lerin imalat sektöründe, yine önceki yıllarda bu sektörde değerlendirilen Tütün, Tütün Mamulleri Tuz ve Alkol İşletmeleri KİT lerin diğer hizmetler sektöründe değerlendirilmiştir. Sektörde faaliyetini sürdüren KİT lerin net satışlarına ilişkin bilgiler aşağıda yer almaktadır sayılı Kanunla iktisadi devlet teşekkülüne dönüştürülen ÇAY-KUR un kuruluş amacı, çay ziraatını geliştirmek, çay kalitesini ıslah etmek ve kuru çay üretip pazarlamak olarak belirlenmiştir sayılı Çay Kanunu ile çayda devlet tekeli kaldırılmış ve gerçek ve tüzel kişilerin yaş çay işleme ve paketleme fabrikaları kurup işletebilecekleri, ihtiyaçları olan yaş çay yaprağını doğrudan üreticilerden satın alabilecekleri bir işleyiş getirilmiştir. ÇAY- KUR 2011 yılında 103 bin ton çay satmış olup, önceki döneme göre, pazar payındaki düşüşe paralel olarak, %12,6 oranında azalışla 1 milyar TL net satış hasılatı elde etmiştir. Şeker Kurumu tarafından tespit edilip üreticilere dağıtımı yapılan kotalar dahilinde üretimi yapan T. Şeker Fabrikaları AŞ nin, 2011 yılında satılan bin ton şeker ve diğer 126

136 ürünlerden elde ettiği net satış hasılatı 2,3 milyar TL nin; %98,9 u yurt içi ve kalan %1,1 i de yurt dışına gerçekleştirilen satışlardan oluşmaktadır. EBK nın 2011 yılı net satışları önceki yıla göre %2,4 oranında artışla 492,7 milyon TL ye yükselmiş olup, tamamı yurt içi satışlara aittir. Satışları önemli ölçüde askeri siparişlere bağlı olan, MKE Kurumu nun net satış hasılatı 2011 yılında %30,5 oranında artışla 849 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutarın 98 milyon TL si yurt dışı 751 milyon TL si ise yurt içi satışları ifade etmektedir. İmalat sektöründe faaliyet gösteren TCDD nin bağlı ortaklıkları TÜDEMSAŞ, TÜVASAŞ ve TÜLOMSAŞ ın 2011 yılı net satışları %15,9 artarak 468,6 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Sektörde faaliyet gösteren diğer kuruluşlar olan T. Elektromekanik Sanayi AŞ, Sümer Holding AŞ, Acıpayam Selüloz Sanayi AŞ ve Doğusan Boru Sanayi ve Ticaret AŞ nin 2011 yılı net satışları toplamı 32,5 milyon TL olmuştur. d)enerji sektörü: Enerji sektörde faaliyet gösteren TETAŞ, EÜAŞ, TEDAŞ ve TEİAŞ ın 2011 yılı toplam net satışları geçen yıla oranla %6,3 azalarak 45,4 milyar TL olmuştur. Bu satışların 14,2 milyar TL si TEDAŞ, 11,2 milyar TL si TETAŞ, 10,1 milyar TL si TEİAŞ ve 9,9 milyar TL si EÜAŞ tarafından gerçekleştirilmiştir. Sektörde yer alan ve faaliyeti 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu nun 14 üncü maddesindeki düzenleme gereği işletme hakkı devredilen 8 santralin sözleşmeden doğan takip işleri ile sınırlı olan ADÜAŞ ın 2010 ve 2011 yıllarında satışı bulunmamaktadır. Esas itibarıyla EÜAŞ elektrik enerjisini üretmek, TEİAŞ üretilen elektriği iletmek ve yük tevzii faaliyetlerini yürütmek, TETAŞ elektrik ticaret ve taahhüt faaliyetlerinde bulunmak, TEDAŞ ise elektriğin nihai kullanıcıya dağıtılması ile görevlendirilmiştir. Bu bağlamda, bu sektörde yer alan kuruluşların birbirleri arasında yaptıkları satışlar toplamı 10,6 milyar TL nin mahsup edilmesi ile konsolide edilmiş net satış tutarı 34,8 milyar TL olarak hesaplanmıştır. e)ulaştırma-haberleşme sektörü: Ulaştırma ve haberleşme sektöründe TCDD, TDİ, PTT, TÜRKSAT, BOTAŞ, DHMİ ve Kıyı Emniyeti ve Gemi Kurtarma İşletmeleri faaliyet göstermektedir. Sektörün 2011 yılı net satışları toplamı geçen yıla göre %48 oranında artarak 32,8 milyar TL ye yükselmiştir. BOTAŞ ın net satışları önceki yıla göre %56,5 oranında artarak 26,6 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bu satışların %90,9 u doğal gaz ve sıvılaştırılmış doğal gaz satışlarından, kalanı ise petrol ve doğal gaz taşıma, liman hizmetlerinden elde edilmiştir. Miktar olarak satılan doğal gaz önceki yıla göre 8 milyar Sm 3 artarak 39,9 milyar Sm 3 olarak gerçekleşmiştir. BOTAŞ ın doğal gaz satışları miktar itibarıyla, 2011 yılında elektrik üretiminde 19 milyar Sm 3, konut kullanımında 10 milyar Sm 3, sanayide 9,5 milyar Sm 3 olarak gerçekleşmiş, 0,7 milyar Sm 3 ise ihraç edilmiştir. Önceki yıl sanayinin kullandığı doğal gaz tüketimi ekonomik kriz nedeniyle düşerken bu yıl % 50 oranında artarak 9,5 milyar Sm 3 seviyesine yükselmiştir. Konutlarda kullanılan doğal gazın miktarı da kış şartlarının sert geçmesi nedeniyle önceki yıla göre %51 oranında 3,4 milyar Sm 3 artarak 10,2 milyar Sm 3 olmuştur. 127

137 PTT nin 2011 yılı net satışları geçen yıla göre %12 oranında artarak 1.572,4 milyon TL ye ulaşmıştır. Bu hasılatın; 1.098,7 milyon TL si posta, 85,4 milyon TL si lojistik, 5,8 milyon TL si telgraf ve 370,5 milyon TL si de parasal posta faaliyetlerinden elde edilmiştir. TÜRKSAT, 2011 yılında 106,7 milyon TL uydu hizmetlerinden, 224,5 milyon TL Kablo TV hizmetlerinden, 90,4 milyon TL bilişim e-devlet gelirlerinden ve 10,7 milyon TL diğer satışlardan olmak üzere toplam 432,4 milyon TL brüt yurt içi satış hasılatı elde etmiştir. Yurt dışına yapılan brüt satışlar ise 23,3 milyon TL tutarında olup, 2011 yılı brüt satış tutarı 455,7 milyon TL tutarında gerçekleşmiştir. Yıl içinde 21,8 milyon TL lik satış indirimi gerçekleşmiş ve net satış tutarı 434 milyon TL olmuştur Sektörde tekel olarak faaliyet gösteren TCDD nin net satışlarını tespit etmek maksadıyla gerçekleştirilen kompanse işlemleri kapsamında imalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren bağlı ortaklıkları TÜDEMSAŞ, TÜVASAŞ ve TÜLOMSAŞ ın TCDD ye yaptıkları satışlar mahsup edilmiştir. TCDD nin 2011 yılı net satış hasılatı önceki döneme göre %16 oranında artışla 2 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. DHMİ nin 2010 yılı net satışları, geçen yıla göre %25,6 oranında artarak 1.760,6 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Brüt satış tutarının 993,6 milyon TL si yurt içi satışları, 556,2 milyon TL si yurt dışı satışları, 3,5 milyon TL si diğer gelirleri ifade etmektedir. DHMİ, 2011 yılında 630,3 milyon TL si hava seyrüsefer hizmetlerinden, 422,5 milyon TL si terminal hizmetlerinden, 888,8 milyon TL si işletme hizmetlerinden ve 4,2 milyon TL si de diğer gelirlerden olmak üzere toplam 1.945,8 milyon TL brüt satış hasılatı elde etmiştir. Bu hasılatın %62,3 oranın da 1.212,5 milyon TL si yurt içi, %37,7 oranında 733,3 milyon TL si ise yurt dışı hizmet gelirlerinden oluşmuştur. Bu brüt satış hasılatından 184,4 milyon TL tutarındaki indirimler ile 0,8 milyon TL tutarındaki satıştan iadelerin düşülmesi sonucunda satışlar net tutarı 1.760,6 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Alanında tekel konumunda faaliyet gösteren KIYEM in 2011 yılı net satışları geçen yıla göre %56,9 artışla 358,4 milyon TL olmuştur. Bu hasılatının 167 milyon TL si kılavuzluk, 155,4 milyon TL si fener, 22,8 milyon TL si tahlisiye, 9,6 milyon TL si gemi kurtarma ve 3,6 milyon TL si de telsiz hizmetlerinden elde edilmiştir. TDİ nin 2011 yılı net satış hasılatı, Şirket in en önemli faaliyetlerinden olan boğazlar ve Marmara Denizi nde yapılan kılavuzluk ve römörkaj hizmetleri ile birlikte İzmir limanındaki kılavuzluk ve römörkaj hizmetlerinin de, ÖYK kararı ile Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğüne tarihinden itibaren devredilmesi sonucunda, geçen yıla göre %84 oranında azalarak 9 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. f)ticaret sektörü: Önceki yıllarda sadece DMO ve TMO nun faaliyet gösterdiği sektör, bu yıl Türkiye Petrolleri Petrol Dağıtım AŞ ve önceki yıllarda diğer kuruluşlarda değerlendirilen Başkent Doğalgaz AŞ nin de dahil edilmesiyle dört kuruluştan oluşmuştur. Ticaret sektöründe KİT lerin net satış hasılatı 2011 yılında 6,7 milyar TL tutarında gerçekleşmiştir. Devletin merkezi satın alma birimi olarak faaliyetlerini sürdüren DMO nun 2011 yılı satışları önceki yıla göre %50,3 oranında artarak 1,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bu satışların %97 si merkezi yönetim kapsamındaki kamu idarelerine, %3 ü KİT lere yapılmıştır yılında geçen yıl satışlarına göre; müşteri için alınan malzeme satışları %102,4, nakil vasıtaları satışları %67,7, demirbaş, mefruşat, diğer makine ve teçhizat satışları %46,9, 128

138 aydınlatma, büro makine ve aletleri satışları %8,7, temizlik ve ısıtma malzemeleri satışları %7,8, matbua satışları %6,3 oranında artmış olup oto aksamı ve yedek parça satışları %55,4, kırtasiye satışları %23 oranında azalmıştır. Önceki döneme göre %34,2 oranında azalışla 2,7 milyar TL net satış hasılatı elde eden TMO, 2011 yılında 1.661,9 milyon TL yurt içi, 74,9 milyon TL yurt dışı satış gerçekleştirmiş ve 957,6 milyon TL de görev zararı kapsamında satış geliri elde etmiştir. Ankara nın ihtiyacı olan doğal gazı BOTAŞ tan alarak şehir içi dağıtım şebekesi vasıtasıyla abonelere ulaştırmakta olan Başkent Doğalgaz Dağıtım AŞ, 2011 yılında satış miktarı önceki yıla göre net satışları %32,6 oranında artışla 1,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Türkiye petrol piyasasında dağıtım şirketleri arasında işlem hacmi açısından genel piyasa payı % 2,0 olarak gerçekleşen Türkiye Petrolleri Petrol Dağıtım AŞ nin 2011 yılı net satışları 879,6 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. 884,3 milyon TL olarak gerçekleşen brüt satışların 872,8 milyon TL si, motorin, benzin, fuel-oil ve gaz yağından oluşan akaryakıt satışlarına, 3,8 bin TL si madeni yağ satışlarına, 7,7 milyon TL si de diğer gelirlere ilişkindir. g)diğer hizmetler: Önceki yıllarda diğer kuruluşlarda görülen Bileşim Alternatif Dağıtım Kanalları ve Ödeme Sistemleri AŞ, Emlak Konut GYO, Halk GYO, FİNTEK Finansal Teknoloji Hizmetleri AŞ, Vakıf İnşaat Restorasyon ve Ticaret AŞ ile Marmara Teknokent AŞ ile daha önce imalat sektöründe değerlendirilen TTA bu yıl KİT ler içinde diğer hizmetler sektöründe değerlendirilmiştir. Diğer hizmetler sektöründe faaliyet gösteren kuruluşların net satışları 2011 yılında 1,1 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Sektörün toplam net satışlarının %75 ini sağlayan Emlak Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı AŞ nin 2011 yılı net satışları, arazi ve arsa satışlarındaki azalışların etkisiyle, önceki döneme göre %46,8 oranında azalarak 815,4 milyon TL olmuştur. Halk GYO, faaliyetlerine tarihinde başlamış olması nedeniyle, 2010 yılında 2,4 milyon TL olan net satışları, 2011 yılında büyük bir artışla 60,1 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Bileşim Alternatif Dağıtım Kanalları ve Ödeme Sistemleri AŞ nin 2011 yılı net satışları önceki döneme göre %1,7 azalarak 72,6 milyon TL ye düşmüştür. Aynı şekilde önceki yıllarda imalat sektöründe yer alan ve 2011 yılında herhangi bir üretim faaliyeti bulunmayan Tütün, Tütün Mamulleri Tuz ve Alkol İşletmeleri nin net satışları da %9 oranında azalarak 52,4 milyon TL ye düşmüştür. Fintek Finansal Teknoloji Hizmetleri AŞ nin 2011 yılı net satışları önceki döneme göre %22 oranında artarak 65,8 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Bu satışların; bin TL si Ziraat Bankasına, 869 bin TL si iştiraklerine ve 50 bin TL si de Türkiye Vakıflar Bankası na sağlanan mal ve hizmetlerden kaynaklanmıştır. 4-Stoklar: KİT lerin dönemine ilişkin stoklarının sektörler itibarıyla ayrıntısı 68 sayılı, 2011 yılı stoklarının malzeme grupları itibarıyla ayrıntısı 68/a sayılı çizelgede gösterilmiştir. 129

139 Çizelge: 68 - KİT'lerin yılları stokları (Bin TL) Stoklar Son iki yıl farkı Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % 1-Tarım , , , , , ,9 2-Sanayi: -Madencilik , , , , , ,1 -İmalat , , , , , ,6 - Enerji , , , , , ,1 Sanayi toplamı , , , , , ,0 3-Hizmetler : -Ulaştırma- haberleşme , , , , , ,8 -Ticaret , , , , ,1 ( ) (18,8) -Diğer hizmetler , Hizmetler toplamı , , , , , ,0 Ara toplam , , , , , ,0 4-Mali kuruluşlar , , , , ,1 (5.745) (24,8) Genel toplam , , , , , ,8 130

140 Çizelge: 68/a - Stok türleri itibarıyla 2011 yılı stokları 131 (Bin TL) Stoklar İlk mad. malz. Yarı mamul Mamul Ticari mal Diğer Toplam 1-Tarım Sanayi : -Madencilik İmalat Enerji Sanayi toplamı Hizmetler: -Ulaş- haberleşme Ticaret Diğer hizmetler Hizmetler toplamı Ara toplam Mali kuruluşlar Genel toplam KİT stokları döneminde, sadece 2010 yılında gerilemiş, genel trend ise artış yönünde olmuştur. Buna göre, 2007 yılında 7,4 milyar TL olan stoklar, 2008 yılında 10,1 milyar TL ye, 2009 yılında ise 12,0 milyar TL ye yükselmiştir yılında önceki yıla göre %10,1 oranında gerileyerek 10,8 milyar TL olarak gerçekleşmiştir yılında toplam stok miktarı 15,6 milyar TL olmuştur. 4,8 milyar TL tutarındaki artışın yaklaşık 2,9 milyar TL si daha önce diğer kuruluşlar içinde izlenen ve 2011 yılında KİT ler arasında değerlendirilen kuruluşların stoklarından kaynaklanmıştır yılı stoklarının; 3,5 milyar TL tutarında %22,4 ünü ilk madde ve malzeme, 723 milyon TL tutarında %4,6 sını yarı mamul, 3,6 milyar TL tutarında %23,4 ünü mamul, 5,2 milyar TL tutarında %33,3 ünü ticari mal ve 2,5 milyar TL tutarında %16,3 ünü de diğer stoklar oluşturmaktadır. Bu stokların; %1,7 si tarım, %50,6 sı sanayi, %47,6 sı hizmetler sektöründe, %0,1 i de mali kuruluşlarda gerçekleşmiştir yılı toplam stoku içinde ilk sırayı 2,8 milyar TL ile önceki yıllarda diğer kuruluşlar arasında değerlendirilen Emlak Konut GYO almıştır. Kendi yaptırdığı konut ve ticari ünitelerin yanı sıra hasılat paylaşımı yöntemiyle ihale edilen projelerden satılmayıp şirket stokunda kalan konutların satışını gerçekleştiren Emlak Konut GYO nun stoklarının tamamına yakını inşaat yapılmak üzere projelendirilen ve ticari mal stoklarında izlenen arsa stoklarından oluşmaktadır. İkinci ve üçüncü sırayı, yaklaşık 2,7 milyar TL stok ile TMO ve T. Şeker Fabrikaları almıştır. TMO nun stokları, ağırlıklı olarak fındık ve hububat ürünlerinden oluşmaktadır. T. Şeker Fabrikaları stoklarının tamamına yakını şeker, melas, yaş küspe vb. mamul stoklarından oluşmaktadır. Bu iki kuruluşu 1 milyar TL tutarında stok ile BOTAŞ takip etmiştir. BOTAŞ stoklarının büyük bölümü gelecek yıllar ihtiyacı stoklardan oluşmaktadır. Bu dört kuruluşun stokları, 2011 yılı stoklarının %60 ını oluşturmaktadır yılı stoklarında önceki yıla göre görülen 4,8 milyar TL tutarındaki artışın; 3,3 milyar TL si önceki yıllarda diğer kuruluşlar arasında değerlendirilirken ve 2011 yılında diğer hizmetler sektöründe değerlendirilen kuruluşlara aittir. Stoklardaki artışta madencilik sektöründeki TPAO ve enerji sektöründeki TEİAŞ stoklarındaki artışlar da etkili olmuştur. Önceki yıllarda diğer kuruluşlar içinde izlenen kuruluşların stokları hariç tutulduğunda toplam stoklardaki artış %18 olarak gerçekleşmiştir.

141 KİT stokları içinde büyük paya sahip olan kuruluşların toplam artış-azalışa etkisi incelendiğinde, Emlak Konut GYO stok değerinin önceki yıl seviyesini koruduğu, T. Şeker Fabrikaları AŞ stokları 255,7 milyon TL artarken, TMO stoklarının 756,4 milyon TL, BOTAŞ stoklarının ise 161,1 milyon TL azaldığı görülmektedir. TMO stoklarındaki azalış, fındık stoklarındaki azalıştan kaynaklanmıştır döneminde geçici olarak yapılan fındık alımlarının yanı sıra, TMO nun stok büyüklükleri esas olarak hububat piyasası alım ve satış politikalarına göre belirlenmekte, piyasa fiyatlarının dengelenme ihtiyacına göre stok tutarları yıldan yıla değişebilmektedir. T. Şeker Fabrikalarının stoklarındaki artış; üretim maliyetlerinden kaynaklanan rekabet dezavantajının yanı sıra nişasta bazlı şeker üreticilerinin kotalarının her yıl Bakanlar Kurulunca artırılmasının sonucunda şeker satışlarının olumsuz yönde etkilenmesinden kaynaklanmıştır. Kuruluşların stoklarındaki artış, yabancı kaynak kullanımını artıran bir etken olarak ortaya çıkmaktadır. 5- İşletme sonuçları: a) Satışların kârlılığı: KİT lerin dönemine ilişkin faaliyet kârı veya zararlarının oluşumu cari fiyatlarla 69/a, 2003 yılı fiyatlarıyla 69/b, sektörel bazda 2011 yılı faaliyet sonuçları 70 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 132

142 Çizelge : 69/a - KİT'lerin yılları satış sonuçlarının oluşumu (Cari fiyatlarla) (*) Pazarlama Satış Faaliyet Satış Brüt Satış Net Satışların satış ve Diğer maliyeti kârı veya maliyetine Yıllar satışlar indirimleri satışlar maliyeti dağıtım giderler tutarı zararı göre kar giderleri veya zarar (1) (2) (3=1-2) (4) (5) (6) (7=4+5+6) (8=3-7) (8/7)% , , , , ,4 Son iki yıl farkı ( ) 1,1 Artış yada azalış (%) 14,1 2,7 14,2 23,3 15,7 23,1 23,1 (71,1) 10,6 (*) Mali kuruluşlar hariç. Çizelge : 69/b - KİT'lerin yılları satış sonuçlarının oluşumu (2003 yılı fiyatlarıyla) (*) (Bin TL) (Bin TL) Pazarlama Satış Faaliyet Satış Brüt Satış Net Satışların satış ve Diğer maliyeti kârı veya maliyetine Yıllar satışlar indirimleri satışlar maliyeti dağıtım giderler tutarı zararı göre kar giderleri veya zarar (1) (2) (3=1-2) (4) (5) (6) (7=4+5+6) (8=3-7) (8/7)% , , , , ,4 Son iki yıl farkı (51.371) ( ) (8,0) Artış yada azalış (%) 0,7 (9,4) 0,8 8,8 2,1 8,7 8,6 (74,5) (76,5) (*) Mali kuruluşlar hariç. 133

143 Çizelge : 70 - KİT'lerin sektörler itibariyle 2011 yılı satış sonuçları (cari fiyatlarla) (*) (Bin TL) Satış sonuçları Brüt satışlar (1) Satış indirimleri (2) Net satışlar (3=1-2) Satışların maliyeti (4) Pazarlama satış ve dağıtım giderleri (5) Diğer giderler (6) Satış maliyeti tutarı (7=4+5+6) Faaliyet kârı veya zararı (8=3-7) Satış maliyetine göre kâr veya zarar (8/7) (%) a) Tarım ,1 b) Sanayi: (1) Madencilik ,4 (2) İmalat sanayi ,1 (3) Enerji ,8 c) Hizmetler: Toplam (b) ,1 (1) Ulaştırma-haberleşme ( ) (4) (2) Ticaret ,2 (3) Diğer hizmetler ,2 Toplam ( c) ( ) (2) KİT toplamı ,4 (*) Mali kuruluşlar hariç 134

144 KİT lerin 2007 yılına göre 2011 yılı brüt satışları cari fiyatlarla %44,7 oranında artarken, net satış gelirleri artış oranı %53,6, satış maliyet giderleri artış oranı %52,1 olarak gerçekleşmiştir. Satış maliyetleri içinde pazarlama satış ve dağıtım giderleri ile genel yönetim giderlerinin %12,8 oranında; ilk madde ve malzeme, direkt işçilik gibi doğrudan maliyet unsurlarında %55,6 düzeyinde artış gerçekleşmesi, maliyet giderlerinin yükselmesinde etkili olmuştur. Ulaştırma-haberleşme sektörünün dışında diğer sektörlerin dönem sonuçları kârlı olmasına rağmen toplam faaliyet sonucu kârı 2010 yılına göre %71,1 oranında azalarak 2,4 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Sabit fiyatlar bazında dalgalı seyir izleyen net satış gelirleri 2011 yılında 2007 yılına göre %8,7 oranında artış göstermiştir. 2003=100 sabit fiyatıyla 2007 yılında 44,4 milyar TL olarak gerçekleşen net satış gelirleri 2011 yılında 48,3 milyar TL ye yükselmiş; buna karşılık satış maliyet tutarındaki artışın %7,7 oranı ile sınırlı kalması, faaliyet kârlılığını artırmıştır. KİT lerin dönemi faaliyet sonuçlarına göre hesaplanan maliyet, dönem, satış, faaliyet sonucu göstergeleri ile mali kârlılık/zararlılık göstergeleri 71 sayılı, kuruluş bazında brüt satış kârı veya zararı ile faaliyet ve dönem sonuçları 72 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 71- KİT'lerle ilgili satış göstergeleri (%) 1-Maliyet giderleri göstergesi : Göstergeler Son iki yıl farkı -Satış.üretim maliyeti/net satış hasılatı x ,7 88,4 90,6 92,9 84,9 (8,0) 2-Dönem giderleri göstergesi : -Satış giderleri/net satış hasılatı x 100 4,5 4,5 3,7 3,1 2,8 (0,3) -Diğer dönem giderleri/net satış hasılatı x 100 4,4 5,7 4,2 3,0 3,8 0,8 3-Satış göstergesi : -Satış maliyeti tutarı/net satış hasılatı x ,6 98,6 98,5 99,0 91,5 (7,5) 4-Faaliyet sonucu göstergesi : -Faaliyet kârı/net satış hasılatı x 100 4,4 1,4 1,5 1,0 8,5 7,5 5-Mali kârlılık/zararlılık : -Dönem sonucu/öz kaynaklar x 100 4,9 4,5 2,2 (2,8) 11,1 13,9 -Dönem sonucu/aktif toplamı x 100 2,9 2,7 1,3 (1,5) 6,6 8,1 (*)Mali kuruluşlar hariç 135

145 Çizelge : 72 - KİT'lerin dönemi faaliyet ve dönem sonuçları Tarım : Bürüt satış Faaliyet Dönem Bürüt satış Faaliyet Dönem Bürüt satış Faaliyet Dönem Bürüt satış Faaliyet Dönem Bürüt satış Faaliyet Dönem kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı TİGEM (27.378) (21.745) (46.496) (80.181) (66.553) (88.800) Madencilik : ETİ Maden İşl. AŞ TKİ (Konsolide) TTK (Konsolide) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) TPAO İmalat : DMO Basım Müesesesi EBK (17.565) (31.459) (34.463) (22.557) (35.931) (40.192) (12.971) (32.360) (28.663) (8.090) (9.392) (11.730) (49.252) (48.854) TH KBİ (*) (502) (919) (1.574) (1.569) (1.482) (1.357) MKE (23.966) Sümer Holding AŞ (18.738) (26.278) (18.107) (26.071) 978 (21.121) (23.886) (105) (18.166) ( ) T.H. TDÇİ (*) (1.550) (41.908) (107) (155) PETKİM T. Şeker Fabrikaları AŞ ( ) (51.002) (14.661) (8.844) (16.668) (59.750) (14.756) ( ) Sümerhalı San.ve Tic. AŞ 95 (4.614) (8.315) (26) (4.063) (6.496) (173) (2.655) (2.851) T.Elektromekanik San. AŞ (3.948) (6.189) (3.144) (10.163) (3.679) (11.881) 574 (8.484) (13.534) (7.837) (17.905) (26.236) ÇAY-KUR (8.832) (23.209) (26.991) (26.926) (74.557) T.Vagon Sanayi TAŞ T.Lokomotif ve Motor San. TAŞ T.Demiryolu Mak.San. TAŞ (2.777) (11.223) (14.348) Acıpayam Selüloz San. ve Tic. AŞ 860 (150) (246) (54) (159) (286) 911 (115) (198) DOĞUSAN Boru San. ve Tic. AŞ 473 (188) (1.295) (227) (815) (1.138) (41) (815) (1.219) 243 (401) (1.264) 33 (846) (1.207) Enerji : T. Elektrik Tic. ve Taahhüt AŞ ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) EÜAŞ (Konsolide) ( ) TEDAŞ (Konsolide) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) T. Elektrik İletim AŞ (78.722) (54.515) Ankara Doğal Elektrik Üretim ve Tic. AŞ (612) (681) (641) (714) Ulaştırma - haberleşme : Kuruluşlar TDİ (3.246) (6.139) (1.075) (20.476) (48.789) (31.959) (28.022) BOTAŞ ( ) ( ) ( ) TCDD (Füzyon) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) PTT DHMİ Kıyı Emniyeti ve Gemi Kurtarma İşl TÜRKSAT (3.042) (6.453) (Bin TL) 136

146 Çizelge : 72 - KİT'lerin dönemi faaliyet ve dönem sonuçları (devam) (Bin TL) Bürüt satış Faaliyet Dönem Bürüt satış Faaliyet Dönem Bürüt satış Faaliyet Dönem Bürüt satış Faaliyet Dönem Bürüt satış Faaliyet Dönem Kuruluşlar kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı Ticaret : DMO (Füzyon) TMO ( ) Başkent Doğalgaz Dağıtım AŞ (5.747) (39.592) T. Petrolleri Petrol Dağıtım AŞ (47.800) Diğer hizmetler : TTA (**) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Arıcak Turizm Tic. AŞ 60 (128) (122) (92) (712) (436) (1.050) (377) (495) (573) Bileşim Ziraat-Halk Alt.Dağ.Kan.Ve Öd.Sis. AŞ Emlak Konut Gayrimenkul Yatırım Ort. AŞ FİNTEK-Finansal Teknoloji Hizm. AŞ (55) TSE Sojuztest Metroloji ve Kalibrasyon Ltd.Şti (82) (85) (302) (246) TÜBİTAK Marmara Teknokent AŞ Vakıf İnş. Rest. ve Tic. AŞ (429) (544) 470 (66) (1.251) (485) 293 (1.143) (1.546) (1.117) (423) 18 (977) (324) Halk Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı AŞ (1.798) (2.456) (2.296) Bankalar : TH T. Emlak Bankası AŞ T.C. Ziraat Bankası İller Bankası T. Halk Bankası AŞ T. İhracat Kredi Bankası AŞ T. Kalkınma Bankası AŞ Diğer mali kuruluşlar : Halk Sigorta AŞ (20.113) (8.932) Halk Hayat ve Emeklilik AŞ Halk Yatırım Menkul Değerler AŞ Halk Finansal Kiralama AŞ Halk Portföy Yönetimi AŞ (520) (520) (315) Kalkınma Menkul Değerler AŞ (1.039) (1.198) (1.178) (1.352) (406) 0 (744) 538 Ziraat Finansal Kiralama AŞ (55) Ziraat Hayat ve Emeklilik AŞ 0 0 (94) (352) Ziraat Sigorta AŞ (986) (986) (704) Ziraat Portföy Yönetimi AŞ Ziraat Yatırım Menkul Değerler AŞ (4.739) (*) Faaliyeti durdurulduğu için satış hasılatı yoktur. (**) yıllarına ait değerler konsolide. 137

147 KİT lerin kuruluş bazında 2011 yılı kârlılık performansları ile faaliyet dönemi içerisinde sektörü ve/veya kuruluşu etkileyen önemli gelişmelerin yanı sıra, seçilmiş mali rasyolar yardımıyla bunların mali yapılarına ilişkin olarak kamuoyunun bilgilendirilmesini amaçlayan değerlendirmelere raporun Mali Durum ve Finansman bölümünde yer verilmiştir. b) Dönem sonuçları: KİT lerin yıllarına ilişkin dönem sonuçlarının oluşumu cari fiyatlarla 73/a sayılı, 2003 sabit fiyatlarıyla 73/b sayılı, 2011 yılı dönem sonuçlarının sektörler itibarıyla ayrıntısı 74 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 138

148 Çizelge : 73/a - KİT'lerin yılları gelir ve gider unsurları (Cari fiyatlarla) (*) Son iki yıl farkı Gelir ve giderler Tutar % A-Brüt satışlar ,1 1-Yurt içi satışlar ,8 2-Yurt dışı satışlar ,2 3-Diğer gelirler ,9 B-Satış indirimleri (-) ,7 1- Satıştan iadeler (-) ( ) (24,7) 2- Satış iskontoları (-) ,1 3- Diğer indirimler (-) ,9 C-Net satışlar ,2 D-Satışların maliyeti (-) ,3 1-Satılan mamuller maliyeti (-) ( ) (39,0) 2- Satılan ticari mallar maliyeti (-) ,4 3-Satılan hizmet maliyeti (-) ,5 4-Diğer satışların maliyeti (-) ,9 Brüt satış kârı ( ) (37,2) E-Faaliyet giderleri (-) ,6 1-Araştırma ve geliştirme giderleri (-) ,7 2-Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-) ,7 3-Genel yönetim giderleri (-) ,1 Faaliyet kârı ( ) (71,1) F-Diğer faal. olağan gelir ve kârlar ,4 1-İştiraklerden temettü gelirleri ,9 2-Bağlı ortaklıklardan temettü gelirleri ,0 3-Faiz gelirleri ,8 4-Komisyon gelirleri ,8 5-Konusu kalmayan karşılıklar ,5 6-Menkul kıymet satış kârları (4.037) (20,3) 7-Kambiyo kârları ,6 8-Reeskont faiz gelirleri Enflasyon düzeltmesi kârları 10-Diğer olağan gelir ve kârlar ,8 G-Diğer faal. olağan gider ve zararlar (-) ,0 1-Komisyon giderleri (-) ,8 2-Karşılık giderleri (-) ( ) (54,7) 3-Menkul kıymet satış zararları (-) Kambiyo zararları (-) ,4 5-Reeskont faiz giderleri (-) Enflasyon düzeltmesi zararları (-) 7-Diğer olağan gider ve zararlar (-) ,2 H-Finansman giderleri (-) ,0 1-Kısa vadeli borçlanma giderleri (-) ( ) (37,9) 2-Uzun vadeli borçlanma giderleri (-) ,1 Olağan kâr ( ) (55,9) I-Olağan dışı gelir ve kârlar ,2 J-Olağandışı gider ve zararlar (-) ,8 Dönem kârı veya zararı ( ) ( ) (53,4) K-Dönem kârı vergi ve diğer yasal yükümlülük karşılıkları ( ) (34,1) Net dönem kârı veya zararı ( ) ( ) (61,4) (*) Mali kuruluşlar hariç (Bin TL) 139

149 Çizelge : 73/b - KİT'lerin yılları gelir ve gider unsurları (2003 yılı fiyatlarıyla) (*) Gelir ve giderler Son iki yıl farkı Tutar % A-Brüt satışlar ,7 1-Yurt içi satışlar ,2 2-Yurt dışı satışlar ,3 3-Diğer gelirler ( ) (11,0) B-Satış indirimleri (-) (51.371) (9,4) 1- Satıştan iadeler (-) ( ) (33,6) 2- Satış iskontoları (-) ,8 3- Diğer indirimler (-) ,2 C-Net satışlar ,8 D-Satışların maliyeti (-) ,8 1-Satılan mamuller maliyeti (-) ( ) (46,1) 2- Satılan ticari mallar maliyeti (-) ,4 3-Satılan hizmet maliyeti (-) ,2 4-Diğer satışların maliyeti (-) ,8 Brüt satış kârı ( ) (44,6) E-Faaliyet giderleri (-) ,4 1-Araştırma ve geliştirme giderleri (-) ,0 2-Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-) ,1 3-Genel yönetim giderleri (-) (30.221) (1,9) Faaliyet kârı ( ) (74,5) F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar ,5 1-İştiraklerden temettü gelirleri ,3 2-Bağlı ortaklıklardan temettü gelirleri ,9 3-Faiz gelirleri (24.952) (7,5) 4-Komisyon gelirleri ,1 297, , , ,1 5-Konusu kalmayan karşılıklar ,2 6-Menkul kıymet satış kârları (3.275) (29,7) 7-Kambiyo kârları ,1 8-Reeskont faiz gelirleri Enflasyon düzeltmesi kârları 10-Diğer olağan gelir ve kârlar ( ) (7,5) G-Diğer faal. olağan gider ve zararlar (-) (26.569) (1,2) 1-Komisyon giderleri (-) ,5 2-Karşılık giderleri (-) ( ) (60,0) 3-Menkul kıymet satış zararları (-) Kambiyo zararları (-) ,0 5-Reeskont faiz giderleri (-) Enflasyon düzeltmesi zararları (-) 7-Diğer olağan gider ve zararlar (-) ,6 H-Finansman giderleri (-) ,2 1-Kısa vadeli borçlanma giderleri (-) (82.481) (45,2) 2-Uzun vadeli borçlanma giderleri (-) ,4 Olağan kâr ( ) (61,1) I-Olağan dışı gelir ve kârlar ,1 J-Olağandışı gider ve zararlar (-) ,7 Dönem kârı veya zararı ( ) ( ) (58,9) K-Dönem kârı vergi ve diğer yasal yükümlülük karşılıkları ( ) (41,8) Net dönem kârı veya zararı ( ) ( ) (65,9) (*) Mali kuruluşlar hariç (Bin TL) 140

150 Çizelge : yılı dönem sonucunun oluşumu (*) Gelir ve giderler Tarım Sanayi Hizmetler Maden İmalat Enerji San. top. Ulaş.-hab. Ticaret Diğer hizm. Hiz.top. KİT toplamı A-Brüt satışlar Yurt içi satışlar Yurt dışı satışlar Diğer gelirler B-Satış indirimleri (-) Satıştan iadeler (-) Satış iskontoları (-) Diğer indirimler (-) C-Net satışlar D-Satışların maliyeti (-) Satılan mamuller maliyeti (-) Satılan ticari mallar maliyeti (-) Satılan hizmet maliyeti (-) Diğer satışların maliyeti (-) Brüt satış kârı veya zararı ( ) E-Faaliyet giderleri (-) Araştırma ve geliştirme giderleri (-) Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-) Genel yönetim giderleri (-) Faaliyet kârı veya zararı ( ) ( ) F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar İştiraklerden temettü gelirleri Bağlı ortaklıklardan temettü gelirleri Faiz gelirleri Komisyon gelirleri Konusu kalmayan karşılıklar Menkul kıymet satış kârları Kambiyo kârları Reeskont faiz gelirleri Enflasyon düzeltmesi kârları 10-Diğer olağan gelir ve kârlar G-Diğer faal. olağan gider ve zarar(-) Komisyon giderleri (-) Karşılık giderleri (-) Menkul kıymet satış zararları (-) Kambiyo zararları (-) Reeskont faiz giderleri (-) Enflasyon düzeltmesi zararları (-) 7-Diğer olağan gider ve zararlar (-) H-Finansman giderleri (-) Kısa vadeli borçlanma giderleri (-) Uzun vadeli borçlanma giderleri (-) Olağan kâr veya zararı ( ) ( ) I-Olağan dışı gelir ve kârlar J-Olağandışı gider ve zararlar (-) Dönem kârı veya zararı ( ) ( ) ( ) K-Dönem kârı vergi ve diğer yasal yükümlülük karşılıkları (-) Dönem net kârı veya zararı ( ) ( ) ( ) (*) Mali kuruluşlar hariç (Bin TL) 141

151 KİT lerin 2011 yılı brüt satışları önceki döneme göre %14,1 oranında artarak 99,6 milyar TL ye yükselmesine rağmen, satışların maliyeti ve faaliyet giderlerinde sırasıyla %23,3 ve %20,6 oranlarındaki artış nedeniyle faaliyet kârı %71,1 azalarak 2,4 milyar TL ye gerilemiştir. Faaliyet kârındaki yüksek oranlı düşüş, dönem kârını da etkilemiş ve KİT lerin 2011 yılı dönem kârı önceki yıla göre %53,4 azalarak 3,1 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. KİT lerin 2010 yılı gelir tablosunda 729,1 milyon TL düzeyinde gerçekleşen kambiyo zararları, döviz kurlarında yaşanan dalgalanmalara paralel olarak 2011 yılında %48,4 oranında artarak 1,1 milyar TL ye ulaşmıştır. Finansman giderleri ise %77 artarak 1,6 milyar TL tutarında gerçekleşmiştir. Diğer faaliyetlerden olağan/olağan dışı gelir ve kârlar, önceki döneme göre %96,4 artarak 20,1 milyar TL olarak gerçekleşirken; diğer faaliyetlerden olağan/olağan dışı gider ve zararlar %64,9 artarak 17,8 milyar TL ye yükselmiştir. Vergi karşılıkları ise %34,1 azalarak 1,3 milyar TL tutarında tahakkuk etmiştir. Bu gelişmelere bağlı olarak KİT lerin 2011 yılı net dönem kârı önceki döneme göre %61,4 azalış göstererek 1,8 milyar TL tutarında gerçekleşmiştir yılı sabit fiyatları bazında 2011 yılı dönem kârı 1,5 milyar TL, dönem net kârı ise 902,2 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. c)finansman giderleri: KİT lerin yıllarına ait finansman giderleri cari fiyatlarla 75/a sayılı, 2003 yılı fiyatlarıyla 75/b sayılı, 2011 yılı finansman giderlerinin sektörler itibarıyla ayrıntısı 76 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 142

152 Çizelge : 75/a yılları finansman giderleri (Cari fiyatlarla) (*) (Bin TL) Verilen faiz, komisyon ve kur farkları Son iki yıl farkı Tutar % 1- Kaydedildiği hesaplar bakımından : İşletme maliyetine giren ,1 Kâr ve zarar hesabına alınan ,0 Yatırım bedellerine giren ,2 Toplam ,3 2- Ödendiği yada alacak kaydedildiği yerler bakımından : Hazineye ,6 T.İhracat Kredi Bankası (Eximbank) Öteki KİT'ler İç borçlar için başkaca yerler (41.709) (11,3) Dış borçlar için verilen ,2 Diğer Toplam ,3 (*) Mali kuruluşlar hariç. Çizelge : 75/b yılları finansman giderleri (2003 yılı fiyatlarıyla) (*) (Bin TL) Verilen faiz, komisyon ve kur farkları Son iki yıl farkı Tutar % 1- Kaydedildiği hesaplar bakımından : İşletme maliyetine giren ,6 Kâr ve zarar hesabına alınan ,2 Yatırım bedellerine giren ,2 Toplam ,6 2- Ödendiği yada alacak kaydedildiği yerler bakımından : Hazineye ,3 T.İhracat Kredi Bankası (Eximbank) Öteki KİT'ler İç borçlar için başkaca yerler (44.416) (21,8) Dış borçlar için verilen ,3 Diğer Toplam ,6 (*) Mali kuruluşlar hariç. 143

153 Çizelge: yılı finansman giderleri (*) Verilen faiz, komisyon ve kur farkları 1- Kaydedildiği hesaplar bakımından: İşletme maliyetine giren Kar ve zarar hesabına alınan Yatırım bedellerine giren Toplam 2- Ödendiği yada alacak kaydedildiği yerler bakımından: Hazineye T.İhracat Kredi Bankası Öteki KİT'ler İç borçlar için başkaca yerler Dış borçlar için verilen Diğer Toplam (*) Mali kuruluşlar hariç. Tarım Sanayi Hizmetler Maden İmalat Enerji San. top. Ulaş.-hab. Ticaret Diğ. hiz. Hiz.top. (Bin TL) KİT toplamı

154 2011 yılı finansman giderleri yıl içinde döviz kurlarında yaşanan dalgalanmalara paralel olarak önceki döneme göre %68,3 artarak yaklaşık 2,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Finansman giderlerinin ağırlıklı olarak %81,9 oranında 2 milyar TL si beş kuruluşa ilişkin olup; bunlar sırasıyla TMO, TCDD, EÜAŞ, TEİAŞ ve TEDAŞ tır. Geriye kalan %18,1 oranında 444,9 milyon TL si de diğer KİT lere ait bulunmaktadır. TMO hububat piyasasında regülasyon görevi üstlendiğinden, kuruluşun zaman zaman programın üzerinde alım yapması, finansman yükünün artması sonucunu doğurmakta ve en önemlisi hububat alımlarının finansmanı dış borç kullanılarak gerçekleştirilmektedir. Bu bağlamda cari ve önceki yıllara ait yurt içi ve yurt dışı banka kredi borçlarının geri ödemeleri, Ofis üzerindeki finansal giderlerin yüksek seyretmesine neden olmaktadır yılında tahakkuk eden 598,3 milyon TL tutarındaki finansman giderinin 361,7 milyon TL si faiz, 236,6 milyon TL si kur farklarına aittir. TCDD için bütçeden yapılan kaynak transferleri ve sermaye ödemeleri yatırım harcamalarını karşılamaya yetmediğinden; Ankara İstanbul Hızlı Tren Projesi, Ankara Konya Hızlı Tren Projesi, Marmaray birinci etap İstanbul Boğazı demiryolu tüp tünel geçişi ve Marmaray ikinci etap Gebze-Haydarpaşa, Sirkeci-Halkalı banliyö hatlarının iyileştirilmesi gibi önemli projelerin finansmanı amacıyla kullanılan dış krediler kapsamında 2011 yılında tahakkuk eden 534,6 milyon TL tutarındaki finansman giderinin 94,9 milyon TL si faiz, 439,7 milyon TL si kur farklarına aittir yılında DSİ den devralınan hidroelektrik santrallerine ilişkin ödenecek dış krediler ile kimi yatırım projelerinin finansmanı amacıyla yurt dışı piyasalardan temin edilen kaynaklar, EÜAŞ ın borç yükünü ve dolayısıyla finansman giderlerini artırmıştır yılında tahakkuk eden 532,3 milyon TL tutarındaki finansman giderinin 59,6 milyon TL si faiz, 472,7 milyon TL si kur farklarına aittir. TEİAŞ, alacaklarını zamanında tam olarak tahsil edemediğinden, yatırımları için ihtiyaç duyduğu finansmanı ağırlıklı olarak dış kredi temini yoluyla gerçekleştirmekte, bu durum uzun vadeli borçlanma giderlerini artırmaktadır yılında tahakkuk eden 189,6 milyon TL tutarındaki finansman giderinin 13 milyon TL si faiz, 176,6 milyon TL si kur farklarına aittir. TEDAŞ ın ticari alacaklarının tahsilinde yaşanan sıkıntılar nedeniyle, finansman ihtiyacı kimi zaman Özelleştirme Fonundan karşılanırken, 20 dağıtım bölgesi ve büyük ölçüde şehir metropol alanlarında bulunan orta ve alçak gerilim elektrik dağıtım şebekelerinin rehabilitasyonu ve genişletilmesi ile iki bölge SCADA/DMS (Denetimli Kontrol ve Veri Toplama/Dağıtım Yönetimi Sistemi) sisteminin tesis edilmesi işine ait yatırım projesinin finansmanı amacıyla 325 milyon Avro su Avrupa Yatırım Bankasından, 205 milyon Avro su Dünya Bankasından olmak üzere toplam 530 milyon Avro tutarındaki krediye ilişkin faiz ve kur farkları TEDAŞ ın finansman giderlerinin artmasında etkili olmuştur yılında tahakkuk eden 171,7 milyon TL tutarındaki finansman giderinin 61,2 milyon TL si faiz, 110,5 milyon TL si kur farklarına aittir yıllarında tahakkuk eden finansman giderlerinin, sektörler itibarıyla faiz, kredi komisyonları ve kur farkları olarak ayrıntısı 77 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 145

155 Çizelge : 77 - Finansman giderlerinin ayrıntısı (*) (Bin TL) Sektörler Kredi Kur Kredi Kur Kredi Kur Kredi Kur Kredi Kur Faiz Toplam Faiz Toplam Faiz Toplam Faiz Toplam Faiz kom. farkı kom. farkı kom. farkı kom. farkı kom. farkı Toplam Tarım Sanayi: -Madencilik İmalat Enerji Sanayi toplamı Hizmetler: -Ulaş.-haberleşme Ticaret Diğer hizmetler Hizmetler toplamı KİT toplamı (*) Mali kuruluşlar hariç. 146

156 KİT lerin kısa ve uzun süreler için kullandığı yabancı kaynaklara ilişkin olarak 2011 yılında tahakkuk eden yaklaşık 2,5 milyar TL tutarındaki finansman giderinin %35,7 sini faiz, geriye kalan %64,3 ünü kur farkı ve komisyon giderleri oluşturmaktadır. KİT statüsündeki kuruluşların yılları kâr ve zarar hesaplarında yer alan finansman giderlerinin, cari ve 2003 yılı fiyatlarıyla faaliyet ve dönem sonuçlarına etkisi 78 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 78- KİT'lerin finansman giderlerinin dönem sonucuna etkisi (*) (Bin TL) Finansman giderleri Son iki yıl farkı dönem sonucu ilişkisi Tutar % Cari fiyatlarla: -Faaliyet sonucu ( ) (71,1) -Finansman giderleri ,0 -Dönem sonucu ( ) ( ) (53,4) 2003 yılı fiyatlarıyla: -Faaliyet sonucu ( ) (74,5) -Finansman giderleri ,2 -Dönem sonucu ( ) ( ) (58,9) (*) Mali kuruluşlar hariç. Yatırım projeleri kapsamındaki finansal borçlardan kaynaklanan finansman maliyetleri, devam eden yatırımlarla ilişkilendirilip varlıkların maliyet bedellerine dahil edilirken, diğer borçlanma maliyetine ilişkin tahakkuk eden faiz, kur farkı ve komisyon giderleri ise netice hesaplarına zarar kaydedilmektedir. Bu çerçevede 2011 yılında yaklaşık 2,5 milyar TL olarak tahakkuk eden finansman giderinin %63,9 oranında 1,6 milyar TL si netice hesaplarında yansıtılmıştır. d) Kamu iktisadi teşebbüslerinin genel ekonomi ile ilişkileri: KİT lerin yıllarında tahakkuk eden vergileri 79 sayılı, 2011 yılında tahakkuk eden vergilerin sektörler itibarıyla ayrıntısı 79/a sayılı, yıllarında uluslararası ticaretten sağlanan ve ödenen döviz tutarları 80 sayılı, 2011 yılında sağlanan ve ödenen dövizlerin sektörler itibarıyla ayrıntısı 80/a sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 147

157 Çizelge : 79 - KİT'lerin yıllarında tahakkuk eden vergileri (Bin TL) Vergi türleri Son iki yıl farkı Tutar (%) A- Kuruluşun yükümlü olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : 1- Gelirden alınan : - Gelir vergisi (*) Kurumlar vergisi ( ) (39,1) - Fonlar - Diğer Toplam (1) ( ) (39,1) 2- Servetten alınan : - Motorlu taşıtlar vergisi ,5 - Emlak vergisi (Belediyelere ödenen) ,1 - Diğer 948 Toplam (2) ,1 3- Mal ve hizmetten alınan : (Dolaylı vergiler) - KDV ( ) (56,4) - Özel tüketim vergisi ,9 - Banka ve sigorta muamele vergisi ( ) (55,0) - Damga vergisi (19.807) (18,1) - Dış ticarette ödenen vergiler ,6 - Harçlar ,8 - Belediyelere ödenen(emlak vergisi dışında) vergi resim ve harçlar (1.453) (16,6) - Özel iletişim vergisi ,6 - Özel işlem vergisi - Şans oyunları vergisi - Haberleşme vergisi - Fonlar - Diğerleri ,0 Toplam (3) ( ) (41,7) Toplam (2+3) ( ) (41,0) Toplam (A) ( ) (40,4) B- Kuruluşun sorumlu olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : - Personelden kesilen gelir ve damga vergisi ,0 - Yüklenici, üretici ve ortaklardan kesilen gelir, kurumlar ve damga vergisi ,4 -Tevkif edilen KDV ,9 - Elektrik ve havagazı tüketim vergisi (83.856) - Fonlar - Diğerleri ,3 Toplam (B) ,6 Genel toplam (A+B) ( ) (21,4) (*) Gelir vergisi kesintileri, 2008 yılından itibaren kuruluşun sorumlu olduğu vergiler arasına alınmıştır. 148

158 Çizelge : 79/a yılında tahakkuk eden vergiler Vergi türleri Tarım Madencilik İmalat Enerji A- Kuruluşun yükümlü olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : 1- Gelirden alınan - Gelir vergisi - Kurumlar vergisi Fonlar -Diğer Toplam (1) Servetten alınan : - Motorlu taşıtlar vergisi Emlak vergisi (Belediyelere ödenen) Diğer Toplam (2) Mal ve hizmetten alınan : (Dolaylı Vergiler) - KDV Özel tüketim vergisi Banka ve sigorta muamele vergisi Damga vergisi Dış ticarette ödenen vergiler Harçlar Belediyelere ödenen(emlak vergisi dışında) vergi, rsim ve harçlar Özel iletişim vergisi Özel işlem vergisi - Şans oyunları vergisi - Haberleşme vergisi - Fonlar -Diğer Toplam (3) Toplam (2+3) Toplam (A) B- Kuruluşun sorumlu olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : - Personelden kesilen edilen gelir ve damga vergisi Yüklenici, üretici ve ortaklardan kesilen gelir, kurumlar ve Sanayi damga vergisi Tevkif edilen KDV Elektrik ve havagazı tüketim vergisi Fonlar - Diğerleri Toplam (B) Genel toplam (A+B) Sanayi toplamı Ulaş-hab. Ticaret Hizmetler Diğer hizmetler Hizmetler toplamı Mali kur. (Bin TL) KİT toplamı 149

159 Çizelge : 80 - KİT'ler tarafından yıllarında sağlanan ve ödenen dövizler (Bin TL) Dış ödemeler dengesine etki Son iki yıl farkı Tutar (%) Dış alemden sağlanan: 1- İhracat bedellerinden ,8 2-Sermaye hareketlerinden ,3 3-Görünmeyen işlemlerden ( ) (38,6) Toplam (1) ,5 Dış aleme ödenen: 1-İthalat bedellerine ,5 2-Sermaye hareketlerine ,3 3-Görünmeyen işlemlere ,5 Toplam (2) ,3 Denge farkı (+) ( ) (12,9) Denge farkı (-) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 58,3 Denge farkı ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 82,8 150

160 Çizelge:80/a yılında sağlanan ve ödenen dövizler (Bin TL) Dış ödemeler dengesine etki Tarım Sanayi Madencilik İmalat Enerji Sanayi toplamı Ulaş-hab. Ticaret Hizmetler Diğer hizmetler Hizmetler toplamı Mali kur. KİT toplamı Dış alemden sağlanan: 1- İhracat bedellerinden Sermaye hareketlerinden Görünmeyen işlemlerden Toplam (1) Dış aleme ödenen: 1-İthalat bedellerine Sermaye hareketlerine Görünmeyen işlemlere Toplam Denge farkı (+) Denge farkı (-) (80.211) (40.740) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) (50) ( ) ( ) ( ) Denge farkı (80.211) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 151

161 -Vergiler: KİT lerden bütçeye yapılan ödemelerin ağırlıklı olarak büyük bölümünü vergi ve diğer kanuni yükümlülükler oluşturmaktadır. Söz konusu yükümlülükler, KİT lerin doğrudan mükellef olduğu ödemelerle birlikte üçüncü şahısların ya da KİT personelinin mükellef olduğu kanuni yükümlülüklerden, ödenmesi hususunda KİT lerin sorumlu olduğu ödemeleri kapsamaktadır. Özelleştirmeler nedeniyle kuruluş sayısı azalan KİT lerin son beş yıllık dönemde gerek yükümlü oldukları gerekse sorumlu oldukları vergi tahakkuklarında azalış yaşanmaktadır. -Sağlanan ve ödenen dövizler: KİT ler tarafından 2011 yılında mal ve hizmet ihracatından 3,5 milyar TL tutarında döviz geliri sağlanmış, ithal edilen mal ve hizmetler karşılığında 28,7 milyar TL döviz cinsinden ödeme yapılmıştır. Sermaye hareketleriyle, görünmeyen işlemlerden sağlanan ve ödenen döviz tutarları hesaba katıldığında; KİT lerin 2011 yılında dış dünya ile olan bütün işlemlerden sağladığı dövizin TL cinsinden toplam tutarı 8,2 milyar TL, ödediği dövizin toplam tutarı ise 32,3 milyar TL dir. Bu işlemler sonucu oluşan denge farkı 2011 yılında dış aleme ödenen lehine 24,1 milyar TL dir. KİT lerin dış ödemeler dengesine etkileri sektörler itibarıyla incelendiğinde; madencilik ve diğer hizmetler sektörü ile mali kuruluşların sermaye hareketleri hariç diğer sektörlerin tamamının döviz çıktılarının daha fazla olduğu görülmektedir. Ulaştırmahaberleşme sektöründeki 27,2 milyar TL tutarındaki ithalat bedelinin 27,1 milyar TL si BOTAŞ ın doğal gaz dışalımına ait bulunmaktadır. -Milli gelire katkı: KİT lerin yıllarında üretici ve alıcı fiyatlarıyla GSMH ye katkısı 81 sayılı, 2011 yılı GSMH ye katkının sektörler itibarıyla ayrıntısı 81/a sayılı çizelgede gösterilmiştir. 152

162 Çizelge : 81 - KİT'lerin yıllarında GSMH'ye katkısı (Cari fiyatlarla) Firma ölçeğinde katma değerin oluşumu Son iki yıl farkı Sıra no (Gelir yoluyla) Tutar (%) A-Pozitif etkiler : Personel giderleri (Yevmiyeler dahil) ,9 Verilen faizler (Yurt içi) ,3 Verilen bina ve arazi kiraları ,3 Karşılık giderleri ,3 Mevzuat gereğince katılma payları ,7 Dernek ve benzeri yerlere bağışlar (7.395) (26,3) Geçmiş yıllara aid gider ve zararlar ,0 İç sigorta fonu gideri ,0 Amortisman ve tükenme payları ,1 Dış aleme ödenen giderler ,5 Diğer pozitif etkiler ,8 Dönem kârı ( ) (24,0) Toplam (A) ,3 B-Negatif etkiler (-) : Alınan faizler (Yurt içi) ,0 Alınan bina ve arazi kiraları ,4 Karşılıklardan kullanılmayan kısım ( ) (14,3) Geçmiş yıllara ait gelir ve kârlar ,4 İştiraklerden alınan kâr payları ,5 İç sigorta fonundan yapılan tahsilat (5.304) (40,0) Dış alemden sağlanan gelirler ( ) (38,6) Diğer negatif etkiler ,5 Dönem zararı ( ) (2,8) Toplam (B) ,3 Üretici fiyatlarıyla gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH)'ya katkı (A-B) ( ) (12,3) Sübvansiyonlar (-) ( ) (39,8) Hazine yardımları (-) Diğer yardım ve bağışlar (-) ,1 Vergi iadeleri (-) 28 Tüketicilere yansıtılan vergi ve fonlar ( ) (41,0) Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH)'ya katkı ( ) (17,3) Dış aleme ödenen giderler (-) 31 ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 13,5 Dış alemden sağlanan gelirler ( ) (38,6) Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi milli hasıla (GSMH)'ya katkı ( ) (18,5) (Bin TL) 153

163 Çizelge:81/a yılında KİT'lerin GSMH'ye katkısı (Cari fiyatlarla) (Bin TL) Firma ölçeğinde katma değerin oluşumu (Gelir yoluyla) A-Pozitif etkiler : Sanayi Hizmetler Diğer Madencilik İmalat Enerji Sanayi toplamı Ulaş-hab. Ticaret hizmetler Personel giderleri (Yevmiyeler dahil) Verilen faizler (Yurt içi) Verilen bina ve arazi kiraları Karşılık giderleri Mevzuat gereğince katılma payları Dernek ve benzeri yerlere bağışlar Geçmiş yıllara aid gider ve zararlar İç sigorta fonu gideri Amortisman ve tükenme payları Dış aleme ödenen giderler Diğer pozitif etkiler Dönem karı B-Negatif etkiler (-) Sıra no Tarım Toplam (A) Alınan faizler (Yurt içi) Alınan bina ve arazi kiraları Karşılıklardan kullanılmayan kısım Geçmiş yıllara ait gelir ve karlar İştiraklerden alınan kar payları İç sigorta fonundan yapılan tahsilat Dış alemden sağlanan gelirler Diğer negatif etkiler Dönem zararı Toplam (B) Üretici fiyatlarıyla gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH)'ya katkı (A-B) Sübvansiyonlar (-) Hazine yardımları (-) Diğer yardım ve bağışlar (-) Vergi iadeleri (-) 28 - Tüketicilere yansıtılan vergi ve fonlar Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH)'ya katkı Dış aleme ödenen giderler (-) 31 - ( ) - ( ) ( ) ( ) - (323) ( ) ( ) (42.128) ( ) Dış alemden sağlanan gelirler Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi milli hasıla (GSMH)'ya katkı Hizmetler toplamı Ara toplam Mali kur. KİT toplamı 154

164 KİT lerin 2011 yılında üretici fiyatlarıyla GSYH ye katkısı 24,9 milyar TL tutarında gerçekleşmiştir. Bu değere subvansiyonlar, hazine yardımları, vergi iadeleri ile diğer yardım ve bağışların negatif etkisi; tüketicilere yansıtılan vergi ve fonların pozitif etkisiyle hesaplanan alıcı fiyatlarıyla GSYH ye katkısı ise 27,3 milyar TL düzeyindedir. Dış aleme ödenen giderler ve dış alemden sağlanan gelirlerin net sonucunun hesaba katılmasıyla birlikte KİT lerin 2011 yılı alıcı fiyatlarıyla GSMH ye katkısı 26,8 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Sektörler itibarıyla incelendiğinde; 2011 yılında KİT sistemindeki tüm kuruluşların GSMH ye net katkı sağlamak suretiyle kaynak yarattıkları, özellikle enerji, madencilik, ulaştırma-haberleşme, imalat ve mali sektörde yer alan kuruluşların GSMH ye katkıları açısından önde bulundukları görülmektedir. KİT lerin son beş yıllık dönemde yarattıkları katma değerin Türkiye de yaratılan toplam GSMH değerleri içindeki payları ve KİT lerin Hazineye katkılarını gösteren çizelgeler Raporun KİT lerin Türkiye Ekonomisi İçindeki Yeri başlıklı ikinci bölümünde yer almıştır. KİT lerin yarattıkları katma değerin faktörler itibarıyla dağılımı 82 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge:82-KİT'lerin yarattıkları katma değerin faktörler itibarıyla dağılımı (%) Katma değer unsurları Personel giderleri 22,2 36,8 35,0 40,2 31,2 Dernek vb. yerlere bağışlar 0,0 0,1 0,0 0,1 0,0 Mevzuat gereğince katılma payları 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 Verilen-alınan faiz farkı (0,1) 0,0 1,1 2,5 2,4 Verilen-alınan kiralar farkı (0,1) (0,0) (0,1) 1,9 (0,1) İç sigorta fonu (Net) (0,0) 0,5 0,4 0,5 0,5 Karşılıklar (Net) (0,6) 4,0 3,6 4,8 4,0 İştirak karları (0,4) (2,8) (5,9) (4,1) (1,6) Amortismanlar 8,7 13,8 12,0 14,1 10,6 Geçmiş yıllara ait gider ve zararlar (net) (1,6) (1,1) 1,6 3,5 2,5 Dış aleme ödenen giderler (Net) 0,5 1,3 (1,4) 2,2 (5,1) Tüketicilere yansıtılan vergi ve fonlar 59,3 32,9 34,8 28,9 21,8 Hazine yardımları, sübvansiyonlar, diğ. (-) (3,4) (6,2) (2,8) (4,7) (5,5) Diğer pozitif ve negatif etkiler (Net) 0,1 (7,7) (1,5) (4,9) (3,1) Dönem kârı veya zararı (+,-) 15,0 28,1 22,9 14,7 42,1 Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 100, yılında KİT ler tarafından yaratılan 26,8 milyar TL tutarındaki katma değerin negatif katkılar hariç %41,2 si çalışanlara ücret olarak yapılan ödemelere, %17 si tüketicilere yansıtılan vergi ve fonlara, %36,9 u dönem kârına, %14,6 sı amortisman giderlerine aittir. 155

165 F- YATIRIMLAR 1- Genel durum: 2011 Yılı Programında yer alan toplam 230,7 milyar TL tutarındaki sabit sermaye yatırımının; 51,8 milyar TL sinin kamu, 178,9 milyar TL sinin özel sektör tarafından gerçekleştirilmesi öngörülmüştür. Önceki yıla göre özel sektör sabit sermaye yatırımlarında %30,7 oranında artış öngörülürken, kamu yatırımlarında beklenen artış oranı %16,5 seviyesinde kalmıştır yılı Programında kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarında öncelikle sosyal ihtiyaçları giderecek ve üretken faaliyetleri destekleyecek nitelikteki altyapı yatırımlarının arttırılacağı, bu kapsamda eğitim, sağlık, teknolojik araştırma, ulaştırma, içme suyu ile bilgi ve iletişim teknolojilerinin geliştirilmesine yönelik altyapı yatırımlarına öncelik verileceği belirtilmiştir. Özel kesim sabit sermaye yatırımları içinde enerji, ulaştırma, eğitim ve sağlık sektörlerinin paylarının artacağı; madencilik, imalat, turizm, konut ve diğer hizmetler sektörlerinin paylarının ise azalacağı, tarım sektörü payının ise 2010 yılında ulaştığı yüksek seviyeyi devam ettireceği öngörülmüştür yılında yatırım işçiliği dahil kamu kesimi sabit sermaye yatırımları önceki yıla göre %21,3 artışla toplam 57,1 milyar TL olarak gerçekleşirken, özel kesim sabit sermaye yatırımları %38,1 artışla toplam 225,6 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Yatırım Programında yer alan projenin 8,6 milyar TL si yeni projelerden, 22,1 milyar TL si devam eden projelerden, 606 milyon TL si etüt-proje işlerinden oluşmuştur Yılı Yatırım Programında proje için ayrılan 31,3 milyar TL tutarındaki ödenek içinde %27,3 oranındaki pay ile ulaştırma-haberleşme sektörü ilk sırayı almış, bunu %17,9 ile diğer kamu hizmetleri, %14,2 ile eğitim, %14,5 ile tarım ve %10 ile enerji sektörleri izlemiş, sağlık sektörünün payı ise %6,4 olmuştur yılı kamu yatırım tahsisleri içinde madencilik, imalat, turizm ve konut sektörlerinin toplam payı ise %9,6 olmuştur proje için 2011 yılında tahsis edilen 31,3 milyar TL tutarındaki ödeneğin %12,5 i olan 3,9 milyar TL nin dış proje kredisiyle finanse edilmesi öngörülmüştür yılı kamu ve özel sektör yatırımları toplamı 2010 yılına göre %34,4 artışla 282,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir döneminde KİT yatırımlarının sektörler itibarıyla dağılımı 83 sayılı ve 2011 yılı yatırımlarının program ve gerçekleşmeleri 83/a sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 156

166 Çizelge: 83 - KİT'lerin yılları nakdi yatırım harcamaları (Bin TL) Son iki yıl farkı Sektörler Tutar (%) a) Tarım b) Sanayi: ba) Madencilik bb) İmalat (29.183) (14) bc) Enerji ( ) (10) Toplam (b) c) Hizmetler ca) Ulaştırma-haberleşme cb) Ticaret cc) Mali kuruluşlar cd) Diğer hizmetler ( ) (98) Toplam (c) Genel toplam (a+b+c)

167 Çizelge : 83/a - KİT'lerin sektörler itibarıyla 2011 yılı yatırım harcaması Sektörler Proje son tutarı Başlangıçtan 2011 yılı sonuna kadar 2011 yılı 2011 yılında Gerçekleşen (%) ödeneğinin Nakdi ödeme Fiziki yatırım son tutarı Nakdi ödeme Fiziki yatırım Nakdi Fiziki Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Tümünde 2011 Tümünde 2011 a) Tarım b) Sanayi: ba) Madencilik bb) İmalat bc) Enerji Toplam (b) c) Hizmetler: ca)ulaştırma-haberleşme cb) Ticaret(*) cc) Mali kuruluşlar cd) Diğer hizmetler Toplam (c) Genel toplam (a+b+c) (*) 2011 yılına ait Başkent Doğalgaz AŞ nin bin TL ödenek ayrılması gerekmeyen yatırımları hariç. 158

168 2011 yılında mali kuruluşlar dahil KİT yatırımlarında 9,8 milyar TL olan revize yatırım ödeneğinin %77 si oranında 7,5 milyar TL nakdi gerçekleşme oluşmuştur. KİT yatırımlarının 2011 yılı nakdi gerçekleşme oranları incelendiğinde; en yüksek gerçekleşme oranının %85 ile tarım sektöründe olduğu, bunu %81 ile ulaştırma-haberleşme, %75 ile enerji ve %74 ile madencilik ve diğer hizmet sektörlerinin izlediği ve son sırada ise %51 oranı ile imalat sektörünün yer aldığı görülmektedir. Yatırım büyüklükleri itibarıyla 2011 yılı toplam KİT yatırımlarının; %55,7 si ulaştırma-haberleşme, %17,8 i enerji, %15,8 i madencilik, %4,5 i mali kuruluşlar, %2,5 i imalat, %2,4 ü tarım sektörlerindeki kuruluşlara ve kalan %1,3 lük kısmı da ticaret ile diğer hizmetlere aittir yılına göre nakdi harcamalarda en yüksek artış %207 ile mali kuruluşlarda gerçekleşmiş, onu sırasıyla %50 oranı ile madencilik, %20 ile tarım ve ulaştırma-haberleşme sektörü takip etmiştir. Diğer hizmetlerde %98, imalat sektöründe %14, enerji sektöründe ise %10 luk düşüş meydana gelmiştir yılında nakdi gerçekleşme oranları EÜAŞ ta %52, TKİ de %58, TTK da %69, TEİAŞ ta %75 olarak gerçekleşmiştir. Bir kısım kuruluşlarda önceki yıllardan devam eden ve yatırım gerçekleşmesi düşük olan projeler bulunmaktadır. Özellikle enerji sektöründe yaşanan gecikmeler neticesinde geçen zaman sürecinde çevre mevzuatında yapılan değişikliklerden dolayı, yapılan işin mevzuat gereklerini karşılamada yetersiz kaldığı ve sonuçta uygulamaya konulan projelerden beklenen faydanın tam olarak elde edilemediği görülmektedir. Kuruluşların yatırım portföyündeki projelerinin önceliklerinin tekrar değerlendirilerek, kısa vadede yapımı öngörülmeyen projelerin programdan çıkartılması, programa alınan projelerin ihale alt yapılarının zamanında ve gereği gibi hazırlanması suretiyle süresi içerisinde tamamlanması önem arz etmektedir. 2- Yatırımların sektörel dağılımı: a) Tarım sektörü: 2011 yılı programında, tarım sektöründe, gıda güvencesi ve güvenilirliğinin sağlanması ile doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı gözetilerek, örgütlü ve rekabet gücü yüksek bir yapının oluşturulması ile AB ye katılım sürecinde, üyelik sonrası rekabet edebilirliği artıracak şekilde, kurumsal ve idari yapılarda gerekli dönüşüme öncelik verilmesi temel amaç ve hedefler olarak belirlenmiştir yılında tarım sektörüne yapılan KİT nakdi yatırımları tutarı cari yıl ödeneğine göre %85 oranında 174,1 milyon TL olup başlıca yatırımcı kuruluşlar TMO, TİGEM ve T.Şeker Fabrikaları dır. T. Şeker Fabrikaları hem tarım hem da imalat sektöründe yer almaktadır. Tarım sektöründe yapılan 174,1 milyon nakdi harcamanın %93,8 i TİGEM tarafından yapılmıştır. TİGEM in 2011 yılı tarım sektörü yatırımları; muhtelif tarım işletmelerinde yer altı suyu araştırma ve etüt deneme kuyusu fizibilite çalışmaları, tarımsal üretim tesisleri ile ilgili kültür teknik yatırımlar ve mekanizasyon çalışmaları, tohum hazırlama tesisi, koyun ağıl 159

169 yapımı, koyun sağım sistemi, silaj çukuru, kesif yem silosu, genç hayvan ahırı yapım ile muhtelif işletmelerin güvenlik sistemlerinin kurulmasına yönelik projeler yürütülmüştür yılında TMO tarım sektörü yatırımları merkez ve taşra teşkilatının modernizasyon ve rehabilitasyonuna yönelik olarak bilgisayar otomasyonu, alım merkezi tesisi ve rehabilitasyonu, düz depoların yarı mekanik depolara dönüştürülmesi, çelik siloların rehabilitasyonu, silo otomasyonu ve ısı ölçüm cihazı montajı yatırımları yapılmıştır. T. Şeker Fabrikaları nın bu sektördeki yatırımı inşaat ve makine-teçhizatla ilgilidir. b) Sanayi sektörü: 2011 yılı programında, madencilik sektörü ile ilgili olarak; imalat sanayiinde rekabet gücünü artırmak ve dünya ticaretinden daha fazla pay almak üzere yüksek katma değerli mal üretimini artırarak, yapısal dönüşümün hızlandırılması ile madencilikte hammadde arz güvenliğinin sağlanması, madenlerin yurt içinde işlenerek katma değerinin artırılması yoluyla ülke ekonomisine katkının geliştirilmesi amaçlanmış olup bu kapsamda, enerji sektörünün petrol, doğal gaz ve jeotermal kaynak ile sanayinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama çalışmalarına devam edilmesi, mevcut rezervlerin en etkin şekilde değerlendirilmesi amacıyla kamu elindeki sahaların özel sektör işletmeciliğine sunulması ve ihtiyaç duyulan kurumsal yapılanma çalışmalarının sürdürülmesi amaçlanmıştır. Madencilik sektöründe 2011 yılı KİT yatırımlarının nakdi gerçekleşme tutarı ödeneğine göre %74 oranında 1.184,4 milyon TL olup, başlıca yatırımcı KİT ler TPAO, TKİ, TTK, Eti Maden İşletmeleri ve EÜAŞ tır. EÜAŞ hem enerji hem de madencilik sektöründe yer almaktadır. Madencilik sektöründeki nakdi gerçekleşmenin %82,1 i TPAO tarafından gerçekleştirilmiştir. TPAO da 2011 yılı madencilik yatırımları kapsamında, muhtelif gaz depolama alanları ve mevcutların tevsii etütleri, sondaj öncesi arama, sondaj, üretim yapılan sahalardaki geliştirme çalışmaları, kuyu tamamlama ile muhtelif makine teçhizat ve idame yenileme nitelikli projeler yürütülmüştür. TKİ de 2011 yılı madencilik yatırımları kapsamında, yeraltı sahaları işletme projeleri danışmanlık hizmeti, üretimin idamesini sağlamak üzere yeraltında gerçekleştirilen kredili galeri ve kuyu kazıları, galeri içi bant tesisi, büro malzemeleri vb. ana alt yapıya yönelik projeler yürütülmüştür. Eti Maden İşletmelerinde 2011 yılı madencilik yatırımları kapsamında; yeni atık göletleri ve akarsu derivasyon etütleri, triyaj sisteminin optimizasyonu, arama sondaj ve ihzarat projeleri, bor master arama projesi, stok sahalarının rehabilitasyonu, atık barajı ve seddelerin yükseltilmesi ile muhtelif makine teçhizat ve idame yenileme nitelikli projeler yürütülmüştür. EÜAŞ ın 2011 yılı madencilik yatırımları kapsamında, ruhsat sahibi olduğu Çayırhan ve Afşin-Elbistan daki linyit kömürü sahalarında sondajlı etüt projeleri ile Afşin-Elbistan İşletmesinin idame yenilemesi için projeler yürütülmüştür yılı programında, imalat sektörü ile ilgili olarak; kaliteye dayalı rekabet ve talep üzerine kurulu, beşeri ve fiziki sermayesi gelişmiş, ileri teknoloji kullanan, çevreye duyarlı ve yüksek hizmet kalitesiyle uluslararası piyasalarda markalaşmış bir sektör yapısı oluşturulması 160

170 ile bu çerçevede, tüm paydaşların işbirliği ve katılımıyla, üretim ve hizmet kalitesi bakımından sektörü rekabetçi ve sürdürülebilir bir yapıya kavuşturarak, sektörün ülkemizin rekabet gücünün artırılması ve kalkınmasındaki kritik rolünün güçlendirilmesi temel amaç ve hedef olarak belirlenmiştir yılında imalat sektörüne yapılan KİT nakdi yatırımları tutarı cari yıl ödeneğine göre %51 oranında 185,7 milyon TL olup, başlıca yatırımcı kuruluşlar MKEK, TCDD ve bağlı ortaklıkları, EBK, T.Şeker Fabrikaları, ÇAY-KUR, TMO, DMO ve TEMSAN dır. TMO hem tarım hem de imalat, DMO ise hem imalat hem de ticaret sektöründe yer almaktadır. İmalat sektöründeki toplam 185,7 milyon TL nin %18,3 ü EBK tarafından gerçekleştirilmiş olup bu sektördeki en büyük nakdi gerçekleşme payını oluşturmaktadır. Eti Maden İşletmelerinde 2011 yılı imalat sektörü yatırımları kapsamında; muhtelif bor ürünlerinin imalatı ile ilgili etütler, üretim tesislerinin yapımı ve tevsii, boraks fabrikası modernizasyonu, atık baraj kapasite artırılması ile ilgili devam eden işler ve mevcut tesislerin idame yenilemesine yönelik projeler yürütülmüştür. MKE de 2011 yılı imalat sektörü yatırımları kapsamında; orta gerilim elektrik sisteminin modernizasyonu, atık su arıtma tesislerinin kurulması ve deşarj hatlarının yapılması, çevre güvenlik sistemi ile rüzgar ölçüm etütleri, muhtelif imalat ve su arıtma tesisleri yapımı ve mevcut tesislerin tevsii ile idame yenilemesine yönelik projeler yürütülmüştür TCDD ve bağlı ortaklıklarında 2011 yılı imalat sektörü yatırımları kapsamında; yeni nesil yük vagon etütleri, lokomotifler için akaryakıt tesisi kurulması, dizel tren seti kalıp, kolaylık ve stand alımı ve muhtelif işlere yönelik projeler yürütülmüştür. EBK da 2011 yılı imalat sektörü kapsamında; kombina modernizasyon ve otomasyon ile bilgisayar yazılımı ve donanımı, taşıt alımı ve kombinaların muhtelif ihtiyaçlarını karşılanmasına yönelik idame yenileme yatırımları yürütülmüştür. T. Şeker Fabrikalarında 2011 yılı imalat sektörü yatırımları kapsamında; fabrika modernizasyon ve otomasyonu, arıtma, emisyon ve hava kalitesi iyileştirme yatırımları ile idame yenileme yatırımları yürütülmüştür ÇAY-KUR da 2011 yılı imalat sektörü yatırımları kapsamında; atık su arıtma sistemi, baca gazı filtresi ve toz toplam sistemi yatırımları ile buhar santralı doğal gaz dönüşüm sistemi, kıvırma tablası, bilgisayar donanım ve yazılımı ile çay paketleme makinesi işleri oluşturmaktadır. TMO da 2011 yılı imalat sektörü yatırımları kapsamında; öğütücü değirmen alımı, 4 adet butol ekstraktörü alımı, santrifüj alımı ve kurutucu alımı pres yenileme, kapsül deposu yapımı yatırımları yürütülmüştür. DMO da 2011 yılı imalat sektörü yatırımları kapsamında; faaliyet binası projesi hazırlanması ve muhtelif işler çerçevesinde bilgisayar yazılım ve donanımı ile bilgi işlem merkezinin donanımlarının yenilenmesi, felaket kurtarma merkezi kurulması yatırımları yürütülmüştür. İller Bankası AŞ de 2011 yılı imalat sektörü yatırımları kapsamında; çeşitli tesis yapımı yatırımları yürütülmüştür. 161

171 TEMSAN da 2011 yılı imalat sektörü yatırımları kapsamında idame yenileme yatırımları yürütülmüştür. Enerji sektöründe kullanılan yakıt ve elektromekanik teçhizat açısından dışa bağımlılık artmıştır. Enerji sektöründe 2011 yılı KİT nakdi yatırımları tutarı cari yıl ödeneğine göre %75 oranında 1,3 milyar TL olup, başlıca yatırımcı kuruluşlar; TEİAŞ, TEDAŞ, EÜAŞ ve bağlı ortaklıkları ile TETAŞ ve ADÜAŞ tır. Bu sektördeki toplam 1,3 milyar TL nin %39,2 si TEDAŞ tarafından gerçekleştirilmiş olup, bu sektördeki en büyük nakdi gerçekleşme payını oluşturmaktadır. EÜAŞ ın 2011 yılı enerji sektörü yatırımları kapsamında; muhtelif çevresel etütler ve hava kalitesi modellemesi ile ilgili danışmanlık hizmet alımları, mevcut santrallerin rehabilitasyonu ile tevsii ve idame yenileme nitelikli yatırımlar yürütülmüştür. TEİAŞ enerji iletim faaliyetlerinde ülke genelinde tekel konumunda olup 2011 yılı enerji sektörü yatırımları kapsamında; muhtelif etütler, elektrik iletim hatları ve trafo merkezleri yapımı ve idame yenileme nitelikli yatırımlar yürütülmüştür. TEDAŞ genelinde ise muhtelif elektrik dağıtım şebekesi etütleri, şehir şebekeleri, köy şebekeleri ve kırsal dağıtım tesisleri yapımı, şehir ve köy şebekelerinin eskiyen, yetersiz kalan ve yeni gelişen bölgeleri etüt ettirilmesi ve elde edilen verilere göre yeni şebeke projelerinin yapılması ile güvenlik cihazları, test ölçü cihazları, haberleşme cihazları yatırımları bulunmaktadır yılı yatırım programı ödeneğinin dağılımı; etüt proje grubuna %0,3, şehir şebekeleri grubuna %76,4, kırsal dağıtım tesislerine %6,6, köy şebekeleri grubuna %13,5, işletme yatırımlarına %0,5, makine teçhizat grubuna %2,7 oranlarında olacak şekilde yer almıştır. Bu gruptaki projelerle şehir ve köy şebekelerinin eskiyen, yetersiz kalan ve yeni gelişen bölgeleri etüt ettirilmesi ve elde edilen verilere göre yeni şebeke projeleri ile güvenlik cihazları, test ölçü cihazları, haberleşme cihazları yatırımları bulunmaktadır. TETAŞ ın 2011 yılı enerji sektörü yatırımları kapsamında; kurumsal otomasyon projesi ile idame yenileme nitelikli yatırımlar yürütülmüştür. Enerji sektöründe, elektriğin güvenilir ve düşük maliyetli olarak planlanması, işletilmesi ve tüketicilere kaliteli, yeterli ve düşük maliyetli elektrik enerjisi arz edilebilmesi için; özellikle dağıtım sistemindeki yüksek oranlı kayıp-kaçağın azaltılması hususunda gerekli tedbirlerin alınması ve yatırımların yapılması, elektriğin üretimi, iletimi ve dağıtımında enerji verimliliğini artırmaya yönelik yatırımların özendirilmesi ve öncelik verilmesi konuları önemini korumaktadır yılında Türkiye genelinde üretilen enerjinin %45,4 ü doğal gaz kullanılarak üretilmiştir. Buna %10 seviyesindeki ithal kömüre dayalı üretimde eklendiğinde, dışa bağımlılığın daha da yüksek olduğu görülecektir. Tamamına yakını ithal kaynak olan doğal gazla enerji üretimindeki yüksek oranlı dışa bağımlılık ve bunun ağırlıklı olarak bir ülkeden tedarik edilmesi, önemli bir arz güvenliği riski oluşturmakta olup, ayrıca elektrik üretiminde maliyetlerin düşürülmesi imkanını da güçleştirmektedir. 162

172 Rezervleri belirlenen ve termik santral kurulabilecek özellikte olan linyit sahalarının devreye sokulması ve mevcut santrallere yeni ünitelerin ilavesi yanında mevcut su kaynaklarından daha fazla istifadeyle yerli kurulu gücünün arttırılması mümkün görülmektedir. Dışa bağımlılığı azaltmada enerji üretiminde yerli kaynakların kullanımını artırmak, yanında aynı zamanda enerji üretim tesislerinde yer alan teçhizattaki yerli dizayn ve üretim paylarının artırılması gerekmektedir. TEMSAN Genel Müdürlüğü Diyarbakır fabrikasının yıllık üretim kapasitesi 24 adet su türbini ve 20 adet generatör olmasına karşın, Şirket döneminde kurulu güçleri toplamı 687 MW olan HES gerçekleştirmiştir. Bu oran Türkiye HES kurulu gücünün %4 ü olup oldukça düşük seviyededir. Termik santrallerde tüketimi fazla olan yüksek kaliteli çelikten üretilen kazan boruları, türbin kanatları gibi malzemeler ile hidrolik santrallerde türbin dizayn ve üretimi olmak üzere santrallerde yer alan tüm elektromekanik teçhizattaki yerli dizayn ve üretim oranlarının arttırılması önemini korumaktadır. c) Hizmetler sektörü: 2011 Yılı Programında ulaştırma sektörü ile ilgili olarak, ülke ekonomisinin ve sosyal hayatın gereksinimlerine uygun, taşıma türleri arasında dengenin sağlandığı, çağdaş teknoloji ve uluslararası kurallarla uyumlu, çevreye duyarlı, ekonomik ve güvenli taşımacılığın yapıldığı bir ulaştırma altyapısının zamanında oluşturulması öngörülmüştür. Ulaştırma alt sektörlerinin birbirlerini tamamlayıcı nitelikte çalışması ve kombine taşımacılığın yaygınlaştırılması esas alınmıştır Yılı Programında haberleşme sektörü ile ilgili olarak; bilgi ve iletişim teknolojilerinin yaygınlaştırılması ve etkin kullanılmasıyla bilgi toplumuna dönüşüm sürecinin hızlandırılması ve bu yolla ülkemizin rekabet gücünün ve refah düzeyinin artırılmasına katkı sağlanması, bilgi toplumu stratejisinde yer verilen elektronik haberleşme sektörünün hizmet yeteneğinin rekabetçi bir ortamda küresel düzeyde geliştirilmesi hedefi doğrultusunda devletin düzenleyici rolü etkinleştirilecek, yapılan düzenlemeler etkin şekilde uygulanacak, alternatif altyapı ve hizmetlerin devreye girmesi sağlanacak, pazarın potansiyel gelişimi ve bilgi toplumu hizmetlerinin yaygınlaşmasını olumsuz yönde etkileyen sorunların giderilmesi amaçlanmıştır. Ulaştırma-haberleşme sektöründe 2011 yılı KİT nakdi yatırımları tutarı cari yıl ödeneğine göre %81 oranında 4,2 milyar TL olup, başlıca yatırımcı kuruluşlar; TCDD, BOTAŞ, DHMİ, PTT, Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü, TÜRKSAT, TDİ ve BOTAŞ tır. Bu sektördeki toplam 4,2 milyar TL nin %71,6 sı TCDD tarafından gerçekleştirilmiş olup, bu sektördeki en büyük nakdi gerçekleşme payını oluşturmaktadır. TCDD nin 2011 yılı ulaştırma/demiryolu sektörü yatırımları kapsamında; otomatik tren muayene istasyonu kurulması, tüm kaynak ve faaliyetlerinin etkin ve verimli bir şekilde yönetilmesi ve yürütülmesine yönelik kurumsal kaynak yönetimi sistemi kurulması, deniz ulaştırma sektörüne yönelik yatırımlar ve feribot alımı ile iskele tevsii ve bakım onarım tesisi yapımı hızlı tren projeleri yapımı ve mevcut tesislerle ilgili tevsii ve yenileme çalışmaları yapılmıştır. 163

173 2011 yılı itibarıyla demiryolları ana hattının %23 sı elektrikli, %33 ü sinyalli, %9 u ise çift hatlıdır. Demiryolları hatlarının yaklaşık %90 oranındaki ağırlıklı kısmında tek hat işletmeciliği yapılması, %22 sinin ise 30 yaş üzerinde olmasının, verimli, etkin çalışmayı, tren trafiğini ve gelir artışını olumsuz etkilediği dikkate alınarak, elektrifikasyon uygulamalarının ve sinyalizasyon sisteminin yaygınlaştırılması, uluslararası ilgili standartlara uyumlu olmak üzere vagonların ve önem sırası arz eden hatlardan başlamak üzere gabari, ray tipleri, dingil basıncı gibi hususların iyileştirilmesi gereği önemini korumaktadır. DHMİ nin 2011 yılı ulaştırma/havayolu sektörü yatırımları kapsamında; çeşitli havaalanlarına inşa edilecek lojmanların zemin etütleri ile uygulama projeleri ve teknik şartnamelerinin hazırlanması, muhtelif etüt, proje ve müşavirlik işleri, havaalanları master plan yapımı, hava trafik sistemleri AR-GE projeleri, havaalanı terminal yapım işleri, hava trafik kontrol sistemlerinin yenilenmesi, helikopter alımı, havaalanları güvenlik sistemleri temin ve tesisi, hava liman ve meydanların PAT (Pist apron taksi yolu) sahalarının yenilenmesi projesi, kule ve seyrüsefer sistemleri inşaatları altyapıları ile idame yenileme nitelikli yatırımlar yürütülmüştür yılında havalimanlarına inen-kalkan toplam uçak sayısı 2010 yılına göre %13,3 oranında artış göstererek adede, yolcu sayısı ise %14,1 oranında artarak kişiye ulaşmış olup Eurocontrol üyesi ülkelerdeki 2011 yılı trafik artış ortalaması ise %1,6 oranında gerçekleşmiştir. Özellikle yolcu ve uçak trafiğinin arttığı, özellikle İstanbul Atatürk Havalimanı ile Antalya Havalimanı artan trafiğe cevap verememektedir. TDİ nin 2011 yılı ulaştırma/denizyolu sektörü yatırımları kapsamında; muhtelif rıhtım, iskele, liman, atölye ve binaların bakım ve onarımı, kılavuzluk istasyonları ve teçhizat alımı, deniz araçlarının temini ile bakım ve onarımı ile bilgisayar sistemleri alımı yatırımları yürütülmüştür. Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü nün 2011 yılı ulaştırma/denizyolu sektörü yatırımları kapsamında; yakıt toplama gemisi temini, deniz haberleşme altyapısının modernizasyonu, deniz kazalarında can ve mal emniyetinin sağlanması, çevre koruma, arama-kurtarma faaliyetlerinin sürdürülmesi amacıyla manevra yeteneği yüksek römorkör temini seyir yardımcılarının uzaktan izlenmesi, deniz kirliliği ile mücadele ekipmanı temini, deniz haberleşme altyapısının modernizasyonu, çok maksatlı tahlisiye botu temini, fener bakım ve transfer botu temini ve idame yenileme nitelikli yatırımlar yürütülmüştür. BOTAŞ ın 2011 yılı ulaştırma/boru hattı sektörü yatırımları kapsamında; jeolojik ve heyelan önlemlerine ilişkin etütler, Irak-Türkiye doğal gaz ihraç projesi, Mısır-Türkiye doğal gaz boru hattı, Türkiye-Avusturya doğal gaz boru hattı (Nabucco Projesi), LNG terminali genişletme, Kıbrıs doğal gaz boru hattı, boru hatlarının rehabilitasyonu için mühendislik çalışması gibi doğal gaz arz kaynaklarının çeşitlendirilmesine yönelik boru hatları etütleri ile boru hatları rehabilitasyon etütleri, boru hattı ve ilgili tesisleri yapımı, Tuz gölü yer altı gaz depolama tesisi yapımı, boru hatlarının modernizasyonu, LNG nin gazlaştırılmasında kullanılan deniz suyunun düşüsünden ve Marmara Ereğlisi nde mevcut rüzgar potansiyelinden faydalanılmak suretiyle enerji üretimi ve muhtelif bina yapımı ile idame yenileme nitelikli projeler yürütülmüştür sayılı Kanunun 4 üncü maddesinde Her sene ithal edilecek doğal gazın yüzde onu kadar bir miktarı beş yıl içerisinde ulusal topraklarda depolama imkanına sahip olunması 164

174 hususunda depolama faaliyeti yapacak tüzel kişilerden Kurumca belirlenen taahhüt ve garantilerin alınması hükmü yer almaktadır. Kış aylarında hava koşullarına bağlı olarak doğal gaz tüketiminin artması gaz arzında sıkıntıların yaşanmasına, yaz aylarındaki ise talebin düşmesi arz fazlasına neden olmaktadır. BOTAŞ ın doğal gaz depolama imkânları yetersiz olduğundan, arz açığının olduğu günlerde bu açık sıvılaştırılmış doğal gaz alımları ile giderilmeye çalışılmaktadır. PTT nin 2011 yılında ulaştırma /haberleşme sektörü yatırımları kapsamında; ihtiyaç duyulan hizmetin niteliğine uygun posta hizmet, Posta işleme ve PTT hizmet binalarının yapımı, PTT tarafından yürütülen posta, lojistik ve muhabir bankacılık gibi hizmetlerin, modern merkezlerde verilerek hizmet çeşitliliğinin tanıtımına katkıda bulunulması, hizmetlerin hızlı, kaliteli ve kesintisiz sürdürülebilmesi için hizmet binalarının yenilenmesi ve işyerlerinin fiziki durumlarının bankacılık konseptine uygun olarak düzenlenmesi ile idame yenileme nitelikli projeler yürütülmüştür. TÜRKSAT ın 2011 yılında ulaştırma/haberleşme sektörü yatırımları kapsamında; bilişim hizmetleri (bilişim sistemleri bilgi güvenliği için donanım alımı, kamu entegrasyon kutusu geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması, yazılım lisans alımları, yerli veri tabanı geliştirilmesi, e-devlet Kapısı uygulamasının geliştirilmesi ve merkezi donanım ve yazılımlar), kablo TV hizmetleri (kablo-tv şebekesinin pasif ve aktif kısımlarının terfisi, şebekenin genişletilmesi ve revizyonu, İnternet CMTS yatırımı, bina dağıtım kutularının değişimi ve hizmetin diğer illerde de yaygınlaştırılması) ve uydu hizmetleri (Türksat-4A ve Türksat-4B uydularının temini, uydu bütünleştirme ve deneme merkezinin kurulumu, yeni bina yapımları, yer istasyonlarının ve yer kontrol istasyonlarıyla benzeri donanımın temini) nitelikli projeler yürütülmüştür. Mali sektörde 2011 yılı KİT nakdi yatırımları tutarı cari yıl ödeneğine göre %61 oranında 338,2 milyon TL mertebesindedir. Sektörde faaliyet gösteren başlıca kuruluşlar T.C.Ziraat Bankası, T.Halk Bankası, T.Kalkınma Bankası, Eximbank tır. Bu sektördeki toplam 338,2 milyon TL nin %38,8 i T.C.Ziraat Bankası tarafından gerçekleştirilmiş olup, bu sektördeki en büyük nakdi gerçekleşme payını oluşturmaktadır. Diğer hizmetler sektöründe 2011 yılı KİT nakdi yatırımları tutarı cari yıl ödeneğine göre %74 oranında 10,5 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. 165

175 G-ÖZELLEŞTİRME ÇALIŞMALARI 1-Özelleştirme politikaları: yıllarını kapsayan Dokuzuncu Kalkınma Planında; yapılacak özelleştirmelerin de etkisiyle, KİT lerin ekonomi içindeki payının önemli ölçüde azaltılması, KİT lerin toplam brüt satış hasılatının GSYH ye oranının 2006 yılındaki %9 seviyesinden 2013 yılında %3,3 e düşürülmesi, aynı dönemde KİT lerde yaratılan katma değerin GSYH ye oranının da %2 den %0,6 ya düşürülmesi hedeflenmiştir. Ayrıca plan dönemi sonuna gelindiğinde kamunun hava ve deniz ulaşımı ile lokomotif ve vagon üretimi; şeker, tütün ve çay ürünlerinin işlenmesi; petrokimya sanayi; malzeme alımı; elektrik dağıtım ve toptan ticareti faaliyet alanlarından tamamen çekilmesi, elektrik üretimi, doğal gaz piyasası, kömür ve diğer maden işletmeciliğindeki payının azalması öngörülürken, tahıl alımı, tohumluk üretimi, demiryolu ulaşımı alt yapısı, elektrik iletimi, petrol arama, hava meydanlarının işletilmesi, posta hizmetleri ile kıyı emniyeti alanlarında faaliyet gösteren KİT lerin plan döneminde özelleştirme dışında tutulması öngörülmüştür. 2-Mevzuat: Özelleştirmeye ilişkin temel yasal düzenlemeler; 2983, 3291 ve 4046 sayılı yasalarla yapılırken, enerji, telekomünikasyon, şans oyunlarının özelleştirilmesi ve gayrimenkul satışları için ayrı düzenlemeler yapılmıştır sayılı Kanunda; uygulanacak özelleştirme yöntemlerinin neler olduğu, değer tespitinin hangi yöntemlerle ve nasıl yapılacağı, özelleştirme ihale yöntemleri ve nasıl uygulanması hususları düzenlenmiştir. Denetlenen kuruluşların özelleştirilmesi ile ilgili olarak 4046 sayılı Kanun un dışındaki başlıca düzenlemelere aşağıda yer verilmiştir: -320 sayılı Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname de 4971 sayılı Kanunla yapılan düzenleme ile Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü tarafından şans oyunlarını planlamak, tertip ve çekilişini düzenlemek üzere lisans verilmesi suretiyle özelleştirilmesine imkan sağlanmışken, tarih ve 6009 sayılı Kanun la 320 sayılı KHK nin 2 nci maddesinin ikinci fıkrası değiştirilerek; şans oyunlarının tertibiyle ilgili iş ve hizmetlerin Türk Ticaret Kanunu na göre kurulmuş olan anonim şirketlere yaptırılmasına da imkan sağlanmıştır sayılı Kanun ile; T.C. Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası AŞ ve Türkiye Emlak Bankası AŞ nin özelleştirmeye hazırlanmalarını sağlayacak şekilde yeniden yapılandırılmaları ile mezkur Bankaların hisselerinin 4046 sayılı Kanun çerçevesinde satış yöntemiyle özelleştirilmeleri düzenlenmiştir sayılı Elektrik Piyasası Kanunu nun 14 üncü maddesinde; Türkiye Elektrik Dağıtım AŞ, Elektrik Üretim Anonim Şirketi ile bunların müessese, bağlı ortaklık, iştirak, işletme ve işletme birimleri ile varlıklarının 4046 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde Özelleştirme İdaresi Başkanlığı (ÖİB) tarafından özelleştirme işlemlerinin yürütülmesi hüküm altına alınmıştır. -Türk Telekom un özelleştirilmesine ilişkin usul ve esaslar 406 sayılı Telgraf ve Telefon Kanunu nda düzenlenmiş ve Şirket hisselerinin 4046 sayılı Kanun çerçevesinde satış 166

176 yöntemiyle özelleştirilmesi ve hisselerin satışına ilişkin işlemler ÖİB tarafından yerine getirilmiştir sayılı Kanun un 43 üncü maddesi ile değişik 5335 sayılı Kanun un 35 inci maddesi gereğince; TCDD Genel Müdürlüğünün mülkiyetindeki taşınmazlardan, işletmecilik fazlası taşınmazların belirlenmesine ve bu taşınmazların satışına karar verilmesine TCDD Yönetim Kurulu yetkili kılınmış, satış bedellerinin TCDD tarafından yeni demiryolu inşaatı ve mevcut demiryollarının bakımı, onarımı ve iyileştirilmesi ile demiryolu araçlarının temininde kullanılacağı karara bağlanmıştır. Ayrıca TCDD ye ait işletmecilik fazlası taşınmazlardan Yönetim Kurulunca uygun görülenlerin 4046 sayılı Kanun çerçevesinde özelleştirilmek üzere ÖİB e bildirileceği, söz konusu taşınmazların ÖYK ca özelleştirme kapsam ve programına alınıp özelleştirme uygulamasına ilişkin iş ve işlemlerin 4046 sayılı Kanuna göre ÖİB tarafından yürütüleceği, elde edilecek gelirlerin, özelleştirme giderleri düşüldükten sonra tahsilini izleyen onbeş gün içerisinde ÖİB tarafından TCDD Genel Müdürlüğüne aktarılacağı belirtilmiştir sayılı Kanuna 5793 sayılı Kanun un 26 ncı maddesiyle eklenen Geçici 24 üncü maddede; özelleştirilen TCDD limanlarından elde edilen gelirlerin %60 ının karayolu yapımı ile bu amaçla yapılacak kamulaştırma, karayolu bakımı ve onarımı amacıyla Karayolları Genel Müdürlüğü bütçesine, %40 ının ise demiryolu yapımı ile bu amaçla yapılacak kamulaştırma, demiryolu bakımı, onarımı ve demiryolu araçlarının alımı ve diğer ihtiyaçlarda kullanmak amacıyla TCDD ye aktarılmak üzere Hazine Müsteşarlığı bütçesine ödenek kaydetmeye Maliye Bakanının yetkili olduğu hususu düzenlenmiştir sayılı Kanun kapsamında, özelleştirilecek kuruluşların birlikte ve/veya ayrı ayrı özelleştirme kapsamına veya kapsam ve programına alınmasına ÖİB nin teklifi üzerine ÖYK tarafından karar verilmektedir. 3-Özelleştirme uygulamaları: Özelleştirme kapsam ve programında bulunan kuruluşlar 84 sayılı çizelgede, denetlenen kuruluşlarla ilgili olarak 2011 yılında gerçekleştirilen özelleştirme uygulamaları 85 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 167

177 Çizelge: 84- Özelleştirme kapsam ve programındaki kuruluşlar Şirket / kuruluş adı Kapsam ve programa alınma Kamu payı % A- Özelleştirme kapsamında olanlar: 1-EÜAŞ santralleri (9 termik, 14 hidroelektrik ile akarsu santralleri ,92 B- Özelleştirme kapsam ve programında olanlar: 1- Sümer Holding AŞ (3) T.Denizcilik İşletmeleri AŞ (1) KBİ T.H. Karadeniz Bakır İşletmeleri AŞ ,99 4-Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri AŞ (3) T. Elektrik Dağıtım AŞ (1) TCDD ye ait 6 liman Ankara Doğal Elektrik Üretim ve Ticaret AŞ (2) T. Halk Bankası AŞ (1) ,98 9-Doğusan Boru Sanayi ve Ticaret AŞ ,09 10-Türkiye Şeker Fabrikaları AŞ (1) TİGEM Atatürk İşletmesi (1) Başkent Doğalgaz Dağıtım AŞ ,00 13-EÜAŞ işletimindeki 52 hidroelektrik santrali (1) Acıselsan Selüloz Sanayi ve Ticaret AŞ ,83 15-Hamitabat Elektrik Üretim ve Ticaret AŞ EÜAŞ Kısık HES (1) Hisse senedi, tesis veya varlık satışı biçiminde kısmen özelleştirme işlemi gerçekleştirilmiştir. (2) ÖYK nın tarih ve 2008/29 sayılı kararıyla Şirket bünyesindeki 7 adeti HES olmak üzere 9 üretim tesisi özelleştirilmiştir. (3) Bir kısım varlıkları dışında özelleştirme işlemi gerçekleştirilmiştir. Çizelge: yılında gerçekleştirilen özelleştirmeler (*) Uygulamalar Sözleşme Satış/devir bedeli tarihi ABD Doları 1-Blok satış: 2-Tesis ve varlık satış veya devri: -Trakya Elektrik Dağıtım AŞ EÜAŞ a ait 29 adet Akarsu Santrali TCDD İskenderun Limanı Sümer Holding M azı Dağı fosfat tesisleri TEDAŞ taşınmazları Tütün,Tütün M am.tuz ve Alkol İşl.Gn.M d. taşınmazları TCDD taşınmazları T.Şeker Fab. AŞ taşınmazları Diğer taşınmazlar Toplam (2) Bedelli devirler: -T.Şeker Fab. AŞ taşınmazları TEDAŞ taşınmazları Tütün,Tütün M am.tuz ve Alkol İşl.Gn.M d. taşınmazları Toplam (3) Genel toplam (*) Sözleşme tarih ve satış tutarları ÖİB web sayfasından alınmıştır yılında ÖİB tarafından 1,3 milyar ABD Doları tutarında özelleştirme gerçekleştirilmiş olup, bu tutarın tamamına yakını KİT lerle ilgili olarak gerçekleştirilen özelleştirmelerden elde edilmiştir. 168

178 Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri AŞ: Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri AŞ, ÖYK nın tarih ve 2001/06 sayılı kararıyla özelleştirme kapsam ve programına alınmış ve 4046 sayılı Kanun a göre yeniden yapılandırılmıştır. ÖYK nın tarih ve 2003/85 sayılı kararı ile bağlı şirketi olan Alkollü İçkiler Sanayii ve Ticaret AŞ tarihinde imzalanan hisse satış sözleşmesi ile özelleştirilmiştir yılında Tuz İşletmelerinin bir kısmı özelleştirilen Şirkette, 2008 yılında Sigara Sanayii İşletmeleri ve Ticareti AŞ ye ait sigara üretimiyle ilgili varlıklar ve markaları ÖYK nın tarih ve 2008/23 sayılı kararı ile özelleştirilmiştir. ÖYK nın tarihli ve 2009/61 sayılı kararıyla Yaprak Tütün İşletme Müdürlüklerinin, Yaprak Tütün İşleme Fabrika ve Atölyelerinin, Yaprak Tütün Bakım Amirliklerinin öncelik sırasına göre ve belli bir program dahilinde kapatılmaları kararlaştırılmış ve süreç tamamlanmıştır. Devam eden özelleştirme süreci sonucunda kuruluş, alkol, sigara ve diğer tütün mamullerinin ardından 2010 yılı Nisan ayında Çamaltı ve Ayvalık tuz işletmelerinin de özelleştirilmesi ile birlikte tuz üretimi ve satışı piyasasından tamamen çekilmiş ve bir kısım taşınmazı dışındaki özelleştirme işlemi tamamlanmış durumdadır. Şirketin elinde kalan son üretim tesisi olan İstanbul daki Ambalaj Fabrikasının bulunduğu taşınmazlar; ÖYK nın tarih ve 2011/33 sayılı Kararı ile Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğüne tahsis edilmek üzere Maliye Hazinesine, Ambalaj Fabrikası envanterinde kayıtlı tüm teçhizat ve malzemeler de Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğüne devredilmiş ve devir işlemleri tarihinde tamamlanmıştır. Türkiye Elektrik Dağıtım AŞ: YPK nın tarih ve 2004/3 sayılı kararı ile onaylanan Elektrik Enerjisi Sektörü ve Özelleştirme Stratejisi Belgesi ile 21 dağıtım bölgesi oluşturulmuş olup, Kayseri haricindeki 20 dağıtım bölgesi tarih ve 2004/22 sayılı ÖYK kararı ile özelleştirme kapsam ve programına alınmıştır. Kayseri ilinin tamamıyla Sivas ili Gemerek ilçesine bağlı bir kısım köyleri kapsayan 18. görev bölgesinde elektriğin üretim, iletim, dağıtım ve ticareti ile Kayseri ve Civarı Elektrik Ticaret AŞ, Bakanlar Kurulunun tarih ve 88/13492 sayılı Kararıyla 70 yıllık süre için görevlendirilmiş ve tarihinde İşletme Hakkı Devir Sözleşmesi çerçevesinde Şirket, bölgedeki dağıtım tesislerini devralarak işletmeye başlamıştır. Kayseri bölgesi dışında kalan 20 bölgede faaliyet gösteren TEDAŞ ın 64 müessesesi ve 8 bağlı ortaklığı 2004 yılında, 4046 sayılı Kanun kapsamında yeniden yapılandırılarak, %100 hissesi TEDAŞ a ait 20 dağıtım şirketine dönüştürülmüştür. 19. Görev Bölgesinde faaliyet gösteren Menderes Elektrik Dağıtım AŞ, 3096 sayılı Kanun çerçevesinde özelleştirilmek üzere tarih ve 2008/08 sayılı ÖYK Kararı ile ÖİB portföyünden çıkarılmış, Denizli, Muğla ve Aydın illerinden oluşan dağıtım bölgesine ait işletme hakkı tarihinde AYDEM AŞ ye devredilmiş, faaliyeti sona eren Şirket; tarih ve 2009/47 sayılı ÖYK kararı ile tekrar ÖİB portföyüne alınmıştır. 20. Görev Bölgesinde faaliyet gösteren Göksu Elektrik Dağıtım AŞ, 3096 sayılı Kanun kapsamında özelleştirilmek üzere tarih ve 2009/06 sayılı ÖYK Kararı ile 169

179 ÖİB portföyünden çıkarılmış, Adıyaman-Kahramanmaraş illerinden oluşan dağıtım bölgesindeki işletme hakkı tarihinde AKEDAŞ a devredilmiş, faaliyeti sona eren Şirket; tarih ve 2011/22 sayılı ÖYK Kararı ile tekrar ÖİB portföyüne alınmıştır. Menderes Elektrik Dağıtım AŞ nin ÖİB in tarih ve 692 sayılı Oluru, Göksu Elektrik Dağıtım AŞ nin ise ÖİB in tarih ve 301 sayılı Oluru ile TEDAŞ a bağlanması kararlaştırılmıştır. Hisselerinin tamamı TEDAŞ a ait olan ve faaliyeti bulunmayan bu iki şirketin, tüm hak ve yükümlülükleriyle birlikte TEDAŞ bünyesinde birleştirilerek tüzel kişiliklerinin sona erdirilmesi, çalışan personelin mevcut kadroları ve özlük haklarıyla birlikte TEDAŞ a devredilmesi, ÖİB nin tarih ve 885 sayılı Oluruyla kabul edilmiş ve birleşme işlemi tarihi itibarıyla gerçekleştirilmiştir sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde özelleştirme ihaleleri süreci tamamlanmış bulunan 10 şirketten; Başkent, Sakarya, Meram elektrik dağıtım şirketleri 2009 yılında, Osmangazi, Çamlıbel, Uludağ, Çoruh, Yeşilırmak, Fırat elektrik dağıtım şirketleri 2010 yılında özelleştirilirken, Trakya Elektrik Dağıtım AŞ 2011 yılında özelleştirilmiş ve devir işlemi tarihi itibarıyla gerçekleştirilmiştir. Dicle, Vangölü, Aras, Toroslar, Akdeniz, Gediz, AYEDAŞ ve Boğaziçi elektrik dağıtım şirketlerinin %100 oranındaki hissenin blok satış yöntemiyle özelleştirme ve devir süreçleri devam etmektedir. Aras EDAŞ ihalesi ile ilgili olarak Danıştay tarafından verilen iptal kararı, ÖİB tarafından temyiz edilmiştir. Sümer Holding AŞ: 1987 yılında özelleştirme kapsamına alınan Şirket, 1994 yılında yürürlüğe giren 4046 sayılı Kanunla özelleştirme kapsam ve programına alınmış sayılmış, ÖİB nin tarih ve 3179 sayılı yazısıyla; Özelleştirme kapsam ve programına alınarak kendisine devredilen iştirak paylarının özelleştirilmesi çalışmalarını yapmakla da görevlendirilmiştir. Kendine ait işletmelerinin özelleştirilmesi 2005 yılında tamamlanan Holding, işletme ve varlıklarının özelleştirilmesi süreci başlatılan kuruluşların tüzel kişiliğinin tasfiye edilmesi amacıyla birleşilen ve tasfiye edilen kuruluşların devam etmekte olan işlerini yürütmektedir. ÖYK nın tarih ve 2011/89 sayılı kararıyla Holdingin özelleştirme süresi olarak belirlenmiştir yılı sonu itibarıyla Holdingin 15 iştirakinden 7 si faal, 2 si gayri faal, 6 sı ise tasfiye halinde olup, iştiraklerden 9 unun satış imkanı bulunmaktadır. T. Şeker Fabrikaları AŞ: Şirket tarih ve 2000/92 sayılı ÖYK kararıyla özelleştirme kapsamına alınmış, tarih ve 2003/40 sayılı ÖYK kararıyla da yol haritası belirlenmiştir tarih ve 2008/42 sayılı ÖYK kararıyla; Şirkete bağlı fabrikaların tek tek satılması yerine, gruplar halinde satılması öngörülmüştür. ÖYK nın tarih ve 2007/54 sayılı kararıyla 3 fabrikanın özelleştirme programına alınmasına ilişkin 2005/130 sayılı ÖYK kararı iptal edilerek Sümer Holding AŞ bünyesindeki 3 fabrika Şirket e devredilmiş, tarih ve 2007/57 sayılı ÖYK kararıyla da Şirkete ait kamu hisselerinin tamamı özelleştirme programına alınmıştır yılında Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun tarih ve 2008/497 sayılı kararıyla, ÖYK nın 2007/57 sayılı kararının yürütmesini durdurması üzerine, ÖYK 170

180 tarih ve 2008/50 nolu kararıyla; 2007/57 sayılı kararını iptal ederek, şeker fabrikalarına ilişkin portföy gruplarını yeniden belirlemiştir. ÖYK nın tarih ve 2010/64 sayılı kararıyla T.Şeker Fabrikaları AŞ nin özelleştirme süresi tarihine uzatılmıştır. Türkiye Şeker Fabrikaları AŞ ye ait (B) portföyünde yer alan Elazığ, Malatya, Erzincan ve Elbistan fabrikaları ile (C) portföyünde bulunan Kastamonu, Kırşehir, Turhal, Yozgat, Çorum, Çarşamba fabrikaları portföy grubunun bir bütün halinde özelleştirilmesi için tarihinde ihale yapılmış ancak ihale sonucuna ilişkin ÖYK kararı çıkmadığından devir işlemleri yapılmamıştır. ÖYK nın tarih ve 2011/67 sayılı kararıyla T.Şeker Fabrikaları AŞ nin özelleştirme süresi tarihine uzatılmıştır. TDİ: 1993 yılında özelleştirme kapsamına alınan Şirketin özelleştirme çalışmaları 1994 yılından itibaren 4046 sayılı Kanun kapsamında devam ettirilmiştir. Şirketin bünyesinde bulunan Kıyı Emniyeti ve Gemi Kurtarma İşletmeleri ÖYK nın tarih ve 97/12 sayılı kararı ile Denizcilik Müsteşarlığına devredilmiş, 2002 yılında Türkiye Gemi Sanayi AŞ Tersane Müdürlüğü olarak TDİ bünyesine alınmıştır. Şirkete ait limanların tamamı 2003 yılına kadar işletme hakkı verilmek suretiyle özelleştirilmiştir yılında Haliç Tersanesi İşletmesinin de İstanbul Büyükşehir Belediyesine devredilmesinden sonra, Şirketin uhdesinde kılavuzluk hizmeti vermek dışında İstanbul, Kabatepe, Güllük, Kuzu limanları ile Uğurlu iskelesinin işletmesi kalmıştır. Kuruluş tarafından İstanbul ve Çanakkale Boğazlarıyla, Marmara Denizinde verilen klavuzluk hizmetleri ve römorkaj hizmetlerine ÖYK nın tarih ve 2010/29 sayılı kararıyla son verilerek bu hizmetler tarihinde Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğüne devredilmiştir. Kuruluşun hizmetleri liman işletmeciliği ve tersanecilikle sınırlandırılmıştır. TCDD: TCDD nin 6 limanı tarih ve 2004/128 sayılı ÖYK kararıyla özelleştirme programına alınmış ve tarih ve 2005/54 sayılı Kararıyla özelleştirme stratejisi belirlenmiştir. ÖYK nın tarihli kararıyla işletme hakkının devri suretiyle özelleştirilen Mersin limanının teslimi 2007 yılında, aynı yöntemle ÖYK nın tarih ve 2008/59 nolu kararıyla özelleştirilen Bandırma ve Samsun Limanlarının teslimi 2010 yılında gerçekleştirilmiştir. İskenderun limanının 36 yıl süreyle işletme hakkının devri yöntemiyle tarihinde yapılan nihai pazarlık ihalesi sonucunda en yüksek teklif ABD Doları olarak verilmiş, Özelleştirme Yüksek Kurulu nun tarihli kararı ile onaylanmış ve tarihinde devir işlemi gerçekleştirilmiştir. ÖİB nin tarih ve 2357 sayılı yazısı doğrultusunda ÖYK tarafından TCDD ye ait yurdun muhtelif bölgelerinde bulunan gayrimenkullerin 5335 sayılı Kanun un 35 inci maddesi gereğince özelleştirme kapsam ve programına alınmasına, varlık satışı yöntemiyle yapılacak özelleştirmelerin 18 ay içinde tamamlanmasına karar verilmiştir. 171

181 Doğusan Boru Sanayi ve Ticaret AŞ: Şirketin, ÖİB ye ait %56,09 oranındaki hissesi, ÖYK nın tarih ve 2008/003 sayılı kararına istinaden blok satış yoluyla özelleştirilmesi doğrultusunda ihaleye çıkılmış olmasına rağmen teklif gelmemesi üzerine, süreler uzatılmıştır. Hisselerin özelleştirilmesi amacıyla tarihinde ihaleye çıkılmış olup, tarihinde yapılan ihale sonucunda teklif sahiplerinin yükümlülüklerini yerine getirmemesi üzerine ihale iptal edilmiştir. Acıpayam Selüloz Sanayi ve Ticaret AŞ: Şirketin T. Kalkınma Bankası AŞ ye ait olan %76,83 oranındaki hissesi tarih ve 2010/21 sayılı ÖYK kararıyla 18 ayda özelleştirilmek üzere özelleştirme kapsam ve programına alınmış ve hisseler tarihinde ÖİB ye devredilmiştir. Hisselerin satışı amacıyla tarihinde yapılan ihale sonucunda en yüksek teklif ABD doları olarak gerçekleşmiş ve hisseler tarihli ÖYK kararına istinaden tarihinde alıcıya devredilmiştir. Elektrik Üretim AŞ: Kamu elektrik üretim santrallerindeki özelleştirmeler 3096 sayılı Kanun ve 4046 sayılı Kanun kapsamında gerçekleştirilmektedir sayılı Kanun kapsamındaki özelleştirme işlemleri Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından yürütülmektedir sayılı Kanun kapsamındaki özelleştirme işlemleri ÖİB tarafından yürütülürken tarih ve 5784 sayılı Kanun ile EÜAŞ ın özelleştirilmesi hakkında özel bir düzenleme yapılmıştır. Bu düzenlemede EÜAŞ ın özelleştirme programına alınan birim ve varlıklarının 4046 sayılı Kanun gereğince doğrudan ÖİB ye aktarılması yerine EÜAŞ bünyesinde kalması ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ile ilgilerinin devam etmesi hususu yer almıştır. Ancak özelleştirmeye hazırlık ve özelleştirme işlemlerinin 4046 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde yürütüleceği hususuna aynı düzenleme de yer verilmiştir. Elektrik Üretim AŞ ye ait 19 gruba ayrılan 52 adet akarsu santrallerinin işletme hakkı devri yöntemiyle özelleştirilmesi amacıyla tarihinde yapılan ihale sonucunda; 5 grubun ihalesi iptal edilmiş, 10 grubun devri gerçekleştirilmiş, 4 grubun devir çalışmaları devam etmektedir. Başkent Doğalgaz Dağıtım AŞ: ÖYK nın tarih ve 2009/43 sayılı kararı ile şirket hisselerinin %80 ini özelleştirme kapsam ve programına alınmıştır. ÖİB ye ait %80 oranındaki hissenin özelleştirilmesi için tarihinde ihaleye çıkılmış, tarihinde gerçekleştirilen ihale sonucunda teklif edilen bedelin olarak belirlenen son ödeme tarihinde yatırılmaması nedeniyle ihale iptal edilmiştir. Hamitabat Elektrik Üretim ve Ticaret AŞ: ÖYK nın tarih ve 2010/90 sayılı kararı ile yeniden özelleştirme kapsam ve programına alınan şirketteki %100 oranındaki hissenin blok satış yöntemiyle özelleştirilmesi için tarihinde çıkılan ihale, tek teklif gelmesi üzerine tarihinde iptal edilmiştir. 172

182 Genel Rapor Sayıştay II. DİĞER KURULUŞLAR A-DİĞER KURULUŞLARIN HUKUKİ YAPISI VE DENETİM ŞEKLİ döneminde; -Teşkilat kanunlarında denetimi Sayıştay tarafından yapılması öngörülen, genel bütçeden yardım alan bağımsız bütçeli idarelerle, -İlgili mevzuatlarında Sayıştay denetimine tabi olmamakla birlikte, TBMM KİT Komisyonunun aldığı kararlar gereğince sermayesinin yarısından fazlası kamuya ait olan ya da sonradan bu kapsama giren, kuruluş ve şirketler diğer kuruluşlar kapsamında değerlendirilmiştir. Kuruluşlardan; T. Ticaret Kanunu na göre kurulmuş olanlar, sermayesinin %50 den fazlası kamuya ait olduğu için TBMM KİT Komisyonunca tarihinde alınan bir kararla Anayasa nın 165 ve 3346 sayılı Kanun un 2 nci maddesi kapsamında, diğer kuruluşlar ise kendi özel mevzuatlarına göre TBMM tarafından yapılacak denetime esas olmak üzere Sayıştay tarafından denetlenmiştir. Bu kuruluşlar, tarihinde yürürlüğe giren 6085 sayılı Kanun kapsamında Sayıştay ın denetimine tabi olduğundan, önceki yıllarda diğer kuruluşlar arasında değerlendirilmiş olan kuruluşlardan; Anayasa daki KİT tanımı çerçevesinde belirli alanlarda işletmecilik yapmak üzere kurulmuş kuruluş ve ortaklıklar 2011 yılında KİT ler arasında değerlendirilmiş, kendilerine bazı kamu yetki ve görevleri verilmiş olup, galip vasıfları bu kamu hizmetlerini yürütmek olan kuruluşlar ise diğer kuruluşlar bölümünde değerlendirilmeye devam edilmiştir verilerinin değerlendirilmesinde, kuruluşların bölümler arasındaki bu değişimin etkileri dikkate alınmalıdır. Diğer kuruluşlar arasında değerlendirilmiş olan İMKB, İstanbul Altın Borsası ve Merkezi Kayıt Kuruluşu; tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 6362 sayılı yeni Sermaye Piyasası Kanunu ile Borsa İstanbul AŞ adıyla yeniden yapılandırılarak, Sayıştay ve TBMM denetiminden çıkarılmıştır döneminde diğer kuruluşlar içinde değerlendirilen kuruluşların sektörler itibarıyla ayrıntısına (Ek:2) de, rapor kapsamındaki kuruluşlarla ilgili başlıca bilgilere (Ek:8) de yer verilmiştir. B-DİĞER KURULUŞLARIN TÜRKİYE EKONOMİSİ İÇİNDEKİ YERİ Diğer kuruluşlara ait başlıca bilgilere 86 sayılı çizelgede yer verilmiştir. 173

183 Genel Rapor Sayıştay Çizelge : 86 - Diğer kuruluşların dönemine ait başlıca bilgileri Son Artış Toplu bilgiler Ölçü iki yıl veya farkı azalış (%) Esas sermaye Bin TL ( ) (59,4) Ödenmiş sermaye " ( ) (59,4) Sermaye ödeme oranı % 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 0,0 0,0 Kaynaklar : Öz kaynaklar Bin TL ( ) (6,1) Yabancı kaynaklar : -Kısa süreli " ,8 -Uzun süreli " (34.764) (0,2) Varlıklar : -Dönen varlıklar(net) " ( ) (12,6) -Duran varlıklar(net) " ,5 Yatırım harcamaları (Nakdi) " (21.389) (6,3) Tüm alımlar tutarı " ( ) (78,0) Net satış hasılatı (*) " ( ) (20,5) Satışların maliyeti (*) " ( ) (10,5) Mevduat " ,8 Verilen krediler " ,8 Sübvansiyonlar " (1.898) (33,2) Stoklar: -İlk madde ve malzeme " (3.548) (12,6) -Yarı mamul-ara mamul " ( ) (99,4) -Mamul " ,8 -Ticari mal " ,4 Personel: Memur (ortalama) Kişi (8) (1,2) Sözleşmeli personel (ortalama) " ,4 İşçi (ortalama) " (434) (3,2) Toplam personel giderleri Bin TL ,6 Toplam memur giderleri " ,5 Toplam sözleşmeli personel giderleri " ,0 Toplam işçi giderleri " ,6 Aylık kişi başına memur giderleri TL ,8 Aylık kişi başına sözleşmeli personel giderleri " ,5 Aylık kişi başına işçi giderleri " ,0 Tahakkuk eden kurumlar vergisi Bin TL (33.459) (9,9) Tahakkuk eden tüm vergiler " ,1 GSYH'ye katkı (üretici fiyatlarıyla) " ( ) (70,9) GSYH'ye katkı (alıcı fiyatlarıyla) " ( ) (19,4) GSMH'ye katkı (alıcı fiyatlarıyla) " ( ) (20,8) İşletme faaliyetleri kârları toplamı (*) " ( ) (40,9) İşletme faaliyetleri zararları toplamı (*) " ( ) ( ) ( ) (74.649) (32.778) (56,1) Finansman giderleri (yatırımlar hariç)(*) " ( ) (93,5) Dönem kârları toplamı Bin TL ( ) (53,1) Dönem zararları toplamı Bin TL ( ) ( ) (59.872) (68.200) (8.910) (86,9) (*) Mali kuruluşlar hariç. 174

184 Genel Rapor Sayıştay KİT statüsü dışında kalan diğer kuruluşların 2007 yılında 4,5 milyar TL olan ödenmiş sermayesi, 2008 yılında Emlak Konut GYO un konut edindirme yardımı ödemeleri nedeniyle yapmış olduğu 1 milyar TL tutarındaki sermaye azaltmasının etkisiyle 3,5 milyar TL ye gerilemiş olmasına karşın, yıllar itibarıyla artarak 2010 yılında 6,6 milyar TL ye ulaşmış, 2011 yılında KİT ler arasında değerlendirilen kuruluşlar nedeniyle 2,7 milyar TL ye gerilemiştir. Diğer kuruluşlarda istihdam edilen ortalama personel sayısı, 2007 yılında 19,2 bin kişi iken, 2010 yılında 22,1 bin kişiye ulaşmış, 2011 yılında 251 kişi azalışla 22 bin kişi olarak gerçekleşmiştir döneminde diğer kuruluşların faaliyet kârları toplamı, faaliyet zararları toplamından; dönem kârları toplamı da dönem zararları toplamından daha yüksek gerçekleşmiştir yılında 3,2 milyar TL olarak gerçekleşen net işletme faaliyetleri kârı, 2008 yılında 2,6 milyar TL ye düşmüş olmasına rağmen, yıllar itibarıyla yükselerek 2010 yılında 4,1 milyar TL ye ulaşmış, 2011 yılında ise 2,4 milyar TL ye gerilemiştir. Aynı dönemde 2007 yılında 5,1 milyar TL olan net dönem sonucu yıllar itibarıyla artarak 2010 yılında 6,5 milyar TL ye ulaşmış olmasına karşılık, 2011 yılında 3,1 milyar TL ye gerilemiştir. Diğer kuruluşların 2007 yılında 843,2 milyar TL olarak gerçekleşen alıcı fiyatlarıyla Türkiye GSYH si içindeki payı %0,8 oranında gerçekleşmişken, 2011 yılında 1,3 trilyon TL olarak gerçekleşen alıcı fiyatlarıyla Türkiye GSYH si içindeki payı 0,2 puan azalarak %0,6 olarak gerçekleşmiştir yılında 20,7 milyar kişi olan Türkiye istihdamı içinde diğer kuruluşların payı %0,1 oranında 19,2 bin kişi iken, 2011 yılında 24,1 milyar kişi olan Türkiye istihdamı içinde diğer kuruluşların payı 22 bin kişilik istihdam ile aynı seviyesini korumuştur yılında 171,1 milyar TL olarak gerçekleşen Türkiye vergi hasılatı içinde diğer kuruluşlar adına tahakkuk eden vergiler tutarı %0,8 oranında 1,3 milyar TL lik yer tutarken, 2011 yılında 284,5 milyar TL olarak gerçekleşen Türkiye vergi hasılatı içindeki diğer kuruluşların tahakkuk eden vergilerinin payı %0,5 oranında 1,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Diğer kuruluşlar içerisinde yer alan Vakıfbank ın 2007 yılında 28,9 milyar TL olan mevduatı, 2011 yılında 60,9 milyar TL ye, aynı dönemde kullandırılan krediler tutarı ise 23,5 milyar TL den 57,3 milyar TL ye ulaşmıştır. 175

185 Genel Rapor Sayıştay C-İSTİHDAM: 1-Personel statüsü, personel sayısı ve personele yapılan harcamalar: Diğer kuruluşlar kapsamında olan kuruluşlardan kendi kuruluş kanunu bulunanlarda istihdam edilen personelin hangi statüde çalıştırılacağı kanunlarında belirlenmiştir. Bu kuruluşlardan; AOÇ faaliyetlerini 657 sayılı Kanun kapsamında istihdam edilen memurlar, 4857 sayılı Kanun kapsamında istihdam edilen işçiler ve istisnai hallerde de sözleşmeli statüde istihdam edilen personel ile yürütmektedirler. TRT de çalışan personelin tamamı sözleşmeli statüde istihdam edilmektedir. Vakıflar Bankası, İMKB, Altın Borsası ve Merkezi kayıt kuruluşu personeli 4857 sayılı İş Kanunu kapsamındadır. MPİ ve Şeker Kurumunda çalışanların tamamı memur statüsünde iken, TOKİ de çalışanlar memur ve sözleşmeli personel statüsünde istihdam edilmiştir. Diğer kuruluşlarda yıllarında istihdam edilen personelin sektörler itibarıyla ortalama ve yıl sonu çalışan sayıları 87 sayılı, toplam personel giderleri 88 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 176

186 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 87- Diğer kuruluşlar personeli Sektörler ( Kişi ) Ortalama Son iki Yıl sonu Son iki yıl farkı yıl farkı 1 - Tarım (18) (17) 2 - Sanayi: a)madencilik b)imalat (69) (65) c)enerji Toplam (2) (69) (65) 3 - Hizmetler: a)ulaştırma-haberleşme (404) b)ticaret (439) (443) c)diğer hizmetler (899) (1.008) Toplam (3) (1.172) (1.855) 4 - Mali kuruluşlar Genel toplam (251) (1.272) Endeks 2006= ,9 103,7 108,5 115,3 114,0 (1,3) 100,8 102,4 110,2 117,2 110,7 (6,5) 177

187 Genel Rapor Sayıştay Çizelge : 88- Diğer kuruluşlar personel giderleri Sektörler (Bin TL) Esas Ek Sosyal ücret ödeme giderler Toplam 1 - Tarım Sanayi: a)madencilik b)imalat c)enerji Toplam (2) Hizmetler: a)ulaştırma-haberleşme b)ticaret c)diğer hizmetler Toplam (3) Mali kuruluşlar Genel toplam Endeks 2006= ,4 138,1 155,1 169,7 179,2 Genel toplam (2003 yılı tüketici fiyatlarıyla) Endeks 2006= ,4 115,8 122,1 125,5 120,0 178

188 Genel Rapor Sayıştay Diğer kuruluşlarda çalışan personel sayısı, bu kapsamdaki kuruluş sayısına bağlı olarak değişkenlik göstermektedir. Personel sayısında 2010 yılına göre meydana gelen azalma, önceki yıllarda diğer kuruluşlar arasında değerlendirilen bazı kuruluşların 2011yılında KİT ler arasında değerlendirilmesinden kaynaklanmıştır yılında çalışan ortalama personelin; %55 oranında i mali kuruluşlarda çalışırken, %34,6 oranında ü ulaştırma haberleşme, %8,9 oranında si diğer hizmetler, %1,5 oranında 323 ü tarım sektöründeki kuruluşlarda çalışmaktadır. Diğer kuruluşlarda çalışan personelin statüleri itibarıyla dağılımı 89 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 89- Diğer kuruluşlarda çalışan personel (Kişi) Yıllar Memurlar Sözleşmeliler İşçiler Toplam Ortalama Yıl sonu Ortalama Yıl sonu Ortalama Yıl sonu Ortalama Yıl sonu yılında diğer kuruluşlarda çalışan ortalama personelin; %3,0 oranında 663 ü memur, %37,3 oranında i sözleşmeli personel, %59,7 oranında ü işçi statüsünde istihdam edilmiştir. İşçi statüsünde istihdam edilen ortalama personelin %14,4 oranında ü kapsam dışı, %85,3 oranında i kapsam içi, %0,3 oranında 30 u geçici işçi statüsündedir. KİT lerde olduğu gibi bu kuruluşlarda da taşeron aracılığı ile işçi temin edilmesi uygulaması yaygın olarak görülmektedir yılında diğer kuruluşlar kapsamında çalışan tüm personel için yapılan toplam harcama geçen yıla göre %5,6 oranında 75,9 milyon TL artarak 1,4 milyar TL olmuştur. Toplam personel harcamalarında 2006 yılına göre, 5 yıllık dönemde cari fiyatlarla %79,2 oranında artış meydana gelirken, 2003 yılı sabit fiyatları ile ise %20 oranında artış meydana geldiği görülmektedir. Başka bir ifade ile 2006 yılında 100 olan toplam personel giderleri, 2011 yılında cari fiyatlarla 179,2 değerine, 2003 yılı sabit fiyatları ile 120 değerine yükselmiştir yılında yapılan toplam personel harcaması tutarı 1,4 milyar TL nin; %0,2 oranında 2,9 milyon TL si kuruluş dışından atanan yönetim kurulu üyeleri ve denetçiler, %1,7 oranında 23,6 milyon TL si memurlar, %30,9 oranında 441 milyon TL si sözleşmeliler, %67,2 oranında 957,9 milyon TL si işçiler için yapılmıştır. Sektörler itibarıyla diğer kuruluşlarda çalışan memur, sözleşmeli ve işçi personel için yapılan harcamalar 90/a-c sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 179

189 Genel Rapor Sayıştay Çizelge:90/a -Memur giderleri (Bin TL) Son Sektörler iki yıl farkı 1 - Tarım Sanayi 3 - Hizmetler (Diğer hizmetler) Mali kuruluşlar Genel toplam(cari fiyatlarla) Endeks 2006= ,3 129,4 133,4 141,4 147,8 6,4 Genel toplam (2003 yılı tüketici fiyatlarıyla) (666) Endeks 2006=100 99,0 108,5 105,0 104,6 99,0 (5,6) Çizelge: 90/b - Sözleşmeli personel giderleri (Bin TL) Son Sektörler iki yıl farkı 1 - Tarım (117) 2 - Sanayi 3 - Hizmetler (Diğer hizmetler) Mali kuruluşlar Genel toplam(cari fiyatlarla) Endeks 2006= ,4 125,0 135,7 141,8 154,6 12,8 Genel toplam (2003 yılı tüketici fiyatlarıyla) (2.820) Endeks 2006= ,8 104,7 106,8 104,9 103,5 (1,4) Çizelge: 90/c - İşçi giderleri Bin TL Sektörler Son iki yıl farkı 1 - Tarım Sanayi (İmalat ) (2.333) 3 - Hizmetler: a)ulaştırma-haberleşme b)ticaret (25.862) c)diğer hizmetler (42.600) Toplam (3) (68.462) 4 - Mali kuruluşlar Genel toplam(cari fiyatlarla) Endeks 2006= ,6 146,1 166,8 186,6 195,1 8,5 Genel toplam (2003 yılı tüketici fiyatıyla) (26.847) Endeks 2006= ,4 122,4 131,3 138,0 130,6 (7,4) 180

190 Genel Rapor Sayıştay Diğer kuruluşlarda 2011 yılında memur harcamaları, önceki yıla göre %4,5 oranında 1 milyon TL artarak 23,6 milyon TL ye yükselmiştir yılı memur giderleri 100 kabul edildiğinde 2011 yılında memur giderlerinin 147,8 değerine ulaştığı görülmektedir yılı sabit fiyatlarına göre değerlendirildiğinde ve 2006 yılı değeri 100 kabul edildiğinde ise 2011 yılı giderleri 99 olarak gerçekleşmiştir yılı sözleşmeli personel giderleri, önceki yıla göre %9,1 oranında 36,6 milyon TL artmış ve 441 milyon TL olarak gerçekleşmiştir yılı sözleşmeli personel giderleri 100 kabul edildiğinde, 2011 yılı giderleri 154,6 değerine yükselmiştir yılı sabit fiyatlarına göre ise, 2006 yılında 100 olan sözleşmeli personel giderleri 2011 yılında 103,5 değerine ulaşmıştır. Bu kuruluşlardaki işçi giderleri de önceki yıla göre %4,6 oranında 41,8 milyon TL artarak 957,9 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. İşçiler için 2011 yılında yapılan harcamalar toplamı 957,9 milyon TL nin; %2,4 oranında 23,4 milyon TL si kapsam dışı personel, %97,6 oranında 934,4 milyon TL si kapsam içi ve geçici işçiler için yapılmıştır yılı işçi giderleri 100 kabul edildiğinde 2011 yılı işçi giderleri 195,1 olarak gerçekleşmiştir yılı sabit fiyatlarına göre ise, 2006 yılında 100 olan işçi giderleri 2011 yılında 130,6 ya yükselmiştir. 2-Personelle ilgili sosyal konular: 2011 yılında diğer kuruluşların personeli için ödenen 377 milyon TL tutarındaki sosyal amaçlı giderler, toplam personel giderlerinin %26,5 ini oluşturmuştur yılında 187 milyon TL SGK primi, 26 milyon TL kıdem tazminatı ve 14 milyon TL emekli ikramiyesi ödenmiştir. 181

191 Genel Rapor Sayıştay D- MALİ DURUM VE FİNANSMAN 1- Genel mali durum: Diğer kuruluşların 2011 yılı toplam kaynak ve varlıkları (mali kuruluşlar hariç) 2007 yıl sonu değerlerine göre %79 oranında artarken, son beş yılın ortalama artış oranı %21,2 olmuştur. Son beş yıllık dönemde toptan eşya fiyatlarındaki ortalama artış %8 olurken, 2011 yılında gerçekleşen artış oranı %11,1 olmuştur. Mukayese edilen yıllara ait kaynak ve varlıkların artış oranları ile üretici fiyatlarındaki artış oranları aşağıda gösterilmiştir. Kaynak varlık artışı Üretici fiyatları artışı Yıllar % % ,5 6, ,6 12, ,1 1, ,4 8, (11,6) 11,1 Diğer kuruluşların kaynak ve varlıklarındaki beş yıllık ortalama artışın %21,2 olduğu dikkate alındığında, bu oran aynı döneme ait üretici fiyatlarındaki ortalama artış oranı %8 in 13,2 puan üzerinde gerçekleşmiştir. Önceki yıllarda diğer kuruluşlar arasında değerlendirilen bazı şirketler 2011 yılında KİT ler arasında değerlendirilmiş olup, bu kapsamda KİT ler arasına alınan şirketlerin toplam varlık ve kaynak tutarı, mali kuruluşlar hariç 14,6 milyar TL dir. Bu çerçevede mali kuruluşlar sektörüne aktarılan şirketlerin varlık ve kaynak toplamı ise 3,2 milyar TL düzeyindedir. Yapılacak değerlendirmelerde, söz konusu etkinin dikkate alınması gerekmektedir. Sayıştay tarafından denetlenen KİT lerin dışındaki diğer kuruluşların yıllarına ait genel mali durumları toplu olarak 91 sayılı çizelgede, 2011 yılı varlık ve kaynaklarının sektörler itibarıyla ayrıntısı 91/a sayılı çizelgede gösterilmiştir. 182

192 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 91- Diğer kuruluşların yılları mali durumu (*) M a l i d u r u m Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , ,4 ( ) (10) 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , ,1 ( ) (1) b ) Kısa süreli , , , , ,3 ( ) (26) Toplam , , , , ,2 ( ) (12) 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) ( ) (3,0) ( ) (3,4) ( ) (3,1) ( ) (2,3) ( ) (2,7) (8.814) (6) Kaynaklar toplamı , , , , ,0 ( ) (12) Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , ,3 ( ) (45) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , Toplam ( 1 ) , , , , , Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,9 ( ) (20) b ) Hazır değerler , , , , ,1 ( ) (43) Toplam ( 2 ) , , , , ,9 ( ) (22) Varlıklar toplamı , , , , ,0 ( ) (12) (*) Mali kuruluşlar hariç. Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 75,40 58,60 74,32 86,85 89,24 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin varlıklar toplamına oranı : Paraya çevrilebilir ve hazır değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 87,46 88,63 87,89 88,44 92,74 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 28,32 29,75 27,53 24,31 15,00 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 28,09 10,90 12,53 24,70 19,03 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 228,85 180,26 172,70 207,45 216,69 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 37,75 24,68 22,65 22,58 15,48 183

193 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 91/a yılı kaynak ve varlıklarının sektörler itibarıyla dağılımı (*) (Bin TL) M a l i d u r u m Tarım Ulaş.- hab. Ticaret Diğ.hizmet. Toplam Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli b ) Kısa süreli Toplam (2) Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) ( ) ( ) Kaynaklar toplamı Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler Toplam ( 1 ) Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler b ) Hazır değerler Toplam ( 2 ) Varlıklar toplamı Sektör payı 0,21 4,15 0,01 95,63 100,00 (*) Mali kuruluşlar hariç. Diğer kuruluşların 2007 yılında 22,7 milyar TL olan kaynaklar ve varlıklar toplamı, yıllar itibarıyla sürekli artarak 2010 yılında 45,6 milyar TL ye ulaştıktan sonra, 2011 yılında 40,7 milyar TL ye gerilemiştir yılında kaynaklar ve varlıklar 2007 yılına göre %102, 7 oranında artış gösterirken, 2011 yılında %11,6 oranında azalma göstermiştir. aittir. Cari dönem kaynak ve varlıklarının %0,2 si tarım, %99,8 i de hizmetler sektörüne Ticaret sektöründe yer alan Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Desteklenmesi İşleri, döneminde her yılı zararla kapatmış olmasının etkisiyle, öz kaynaklarının tamamını yitirmiş ve yabancı kaynaklara sirayet eden zarar tutarı 1,1 milyar TL ye ulaşmıştır. a) Kaynaklar arasındaki ilişkiler: Diğer kuruluşların son yıllarına ait öz kaynak unsurları 92 sayılı, yabancı kaynak unsurları 93 sayılı çizelgede ayrıntılı olarak gösterilmiştir. 184

194 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 92 - Diğer kuruluşların öz kaynak unsurları (*) Öz kaynak unsurları Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % 1 - Ödenmiş sermaye , , , , ,0 ( ) (95,2) 2 - Sermaye düzeltmesi olumlu farkı , , , , ,1 (12.563) (50,0) 3 - Kâr yedekleri , , , , , ,3 4 - Diğer öz kaynaklar ( Geçmiş yıllar karları, serm.yedekleri vb.) , , , , , ,6 5 - Dönem karlarının öz kaynaklarda kalacak kısmı , , , , ,5 ( ) (41,2) Ara toplam , , , , ,0 ( ) (10,4) 6 - Geçmiş yıllar zararları (-) ( ) (4,6) (45.748) (0,4) (35.750) (0,2) (89.863) (0,4) (25.890) (0,1) (71,2) 7 - Dönem net zararı (-) ( ) (2,5) (1.677) (0,0) (43.315) (0,3) (15.012) (0,1) (160) (0,0) (98,9) Net öz kaynaklar , , , , ,9 ( ) (10,1) (*) Mali kuruluşlar hariç. 185

195 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 93 - Diğer kuruluşların yabancı kaynak unsurları (*) Yabancı kaynak unsurları Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % 1-Mali borçlar , , , , , ,6 a)kısa süreli , , , , , ,2 b)uzun süreli , , , , ,9 ( ) (20,3) 2-Ticari borçlar , , , , , ,9 a)kısa süreli , , , , , ,7 b)uzun süreli , , , , , ,1 3-Vergi borçları , , , , ,7 (58.547) (27,6) a)kısa süreli , , , , ,7 (58.547) (27,6) b)uzun süreli 4-Diğer borçlar , , , , ,1 ( ) (99,2) a)kısa süreli , , , , ,1 ( ) (97,9) b)uzun süreli , , , , ,0 ( ) (100,0) 5-Diğer yab. kaynaklar , , , , ,6 ( ) (92,8) a)kısa süreli , , , , ,9 ( ) (93,3) b)uzun süreli , , , , ,7 ( ) (90,8) Toplam , , , , ,0 ( ) (12,5) a)kısa süreli , , , , ,1 ( ) (25,8) b)uzun süreli , , , , ,9 ( ) (1,1) (*) Mali kuruluşlar hariç. 186

196 Genel Rapor Sayıştay Son beş yıllık dönemde ortalama büyüme hızı öz kaynaklar toplamında %27,5 olmuş, önceki döneme göre ise %10 oranında gerileme kaydedilmiştir yılı öz kaynaklarının yaklaşık %99 unu bünyede bırakılan kârlar ve yedekler oluşturmuş; ödenmiş sermayenin oranı %1 olarak gerçekleşmiştir. Özellikle TOKİ, MPİ ve TRT gibi kuruluşlar, elde ettikleri yüksek dönem kârları ile diğer kuruluşların öz kaynak birikimine önemli ölçüde katkıda bulunmuşlardır. Son beş yıllık dönemdeki yabancı kaynak unsurları incelendiğinde; kullanılan yabancı kaynak payının yıllar itibarıyla gerilediği, son iki yıllık dönemde kaynaklar içerisinde kısa süreli yabancı kaynakların aşamalı olarak düştüğü, yabancı kaynaklar içerisinde faize tabi mali borçların 2011 yılında 1 puan arttığı, ticari borçların ise aşamalı şekilde artışlar gösterdiği görülmektedir. Öz kaynaklar ile yabancı kaynaklar birlikte değerlendirildiğinde; diğer kuruluşların toplam kaynakları içinde öz kaynak kullanımının son beş yıllık dönemde ortalama %44,5 seviyesinde bulunduğu; aynı dönemde öz kaynak karlılığının önceki döneme göre 7 puanlık bir düşüş gösterse de ortalamada %24,6 olarak gerçekleştiği, dolayısıyla katlanılan yabancı kaynak maliyetinin üzerinde elde edilen karlılık oranları ile diğer kuruluşların sermaye birikiminin aşamalı olarak artmakta olduğu gözlenmektedir. Hizmetler sektörünün ticaret alt sektöründe 2007 yılında 683 milyon TL, 2008 yılında 968 milyon TL, 2009 yılında 1 milyar TL, 2010 yılında 1 milyar TL ve 2011 yılında 1,1 milyar TL tutarında gerçekleşen yabancı kaynaklara sirayet eden zararlar, ilgili oldukları yılların öz kaynaklar toplamını aynı tutarlarda azaltmıştır. b) Varlıklar arasındaki ilişkiler: Diğer kuruluşların yıllarına ait varlık unsurları dönen ve duran olarak, son iki yılın değerleri ise karşılaştırmalı olarak 94 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 187

197 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 94 - Diğer kuruluşların varlık unsurları (*) Varlık unsurları Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % 1-Bağlı değerler , , , , ,3 ( ) (45) a)maddi duran varlıklar , , , , ,4 ( ) (59) b)diğer bağlı değerler , , , , ,9 ( ) (21) 2-Stoklar , , , , ,5 ( ) (42) a)dönen , , , , ,5 ( ) (42) b)duran 34 0,0 3-Hazineden alacaklar a)dönen b)duran 4-Yurt dışından alacaklar 741 0, , , , , a)dönen 740 0, , , , , b)duran 1 0,0 1 0,0 1 0,0 1 0,0 1 0,0 5-Diğer alacaklar , , , , , a)dönen , , , , ,3 ( ) (7) b)duran , , , , , Menkul kıymetler , , , , ,2 (73.188) (46) a)dönen , , , , ,0 (80.525) (99) b)duran , , , , , Hazır değerler , , , , ,0 ( ) (43) a)dönen , , , , ,0 ( ) (43) b)duran Toplam : , , , , ,0 ( ) (12) a)dönen , , , , ,9 ( ) (22) b)duran , , , , , (*) Mali kuruluşlar hariç. 188

198 Genel Rapor Sayıştay Diğer kuruluşların varlıklarında beş yıllık dönemdeki ortalama büyüme hızı %19,8 olarak gerçekleşmiştir. Varlıklar son dönemde ise %12 oranında gerilemiştir yılında toplam varlıkların %78 ini oluşturan alacakların %40 ını kısa vadeli %60 ını uzun vadeli alacaklar oluşturmaktadır yılına göre; uzun vadeli alacaklar %14,6 artarken, kısa vadeli alacaklar, stoklar, bağlı değerler, hazır değerler ve menkul kıymetlerin ise değişen oranlarda azaldığı görülmektedir. Diğer kuruluşların son beş yıla ait bağlı değerlerinin, paraya çevrilebilir ve hazır değerlerinin, varlıklar toplamı içindeki oranlarına aşağıda yer verilmiştir % 2008 % 2009 % 2010 % 2011 % Bağlı değerler x 100 Varlıklar toplamı = 12,5 11,4 12,1 10,7 7,3 Paraya çevrilebilir ve hazır değerler x 100 Varlıklar toplamı = 87,5 88,6 87,9 89,3 92,7 Gösterge değerlerinden; varlıklar içinde son beş yıllık ortalama bağlı değer oranının %10,8, ortalama paraya çevrilebilir değerler oranının ise %89,2 olduğu görülmektedir. c) Kaynaklarla varlıklar arasındaki ilişkiler: Kaynaklarla varlıklar arasındaki ilişkileri ve yıllara göre izlediği seyri görmek üzere bazı göstergelere aşağıda yer verilmiştir % 2008 % 2009 % 2010 % 2011 % Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı = Disponibilite oranı = Genişletilmiş likidite oranı = Bağlı değerler x 100 Öz kaynaklar Hazır değerler x 100 Kısa süreli borçlar Dönen varlıklar x 100 Kısa süreli borçlar = 28,3 29,8 27,58 22,7 14,9 = 28,1 10,9 12,5 24,5 19,0 = 228,9 180,3 172,7 207,3 216,6 189

199 Genel Rapor Sayıştay döneminde, öz kaynak birikiminin aşamalı olarak yükselmesine karşın, varlıklar içerisindeki bağlı değerler payının aşamalı olarak azalması neticesinde, bağlı değerler/öz kaynaklar oranındaki azalma eğilimi cari dönemde de devam etmiştir. Yıllar itibarıyla hazır değerler ve paraya çevrilebilir değerlerin yüksek seyri ve kısa vadeli yükümlülüklerdeki düşüş neticesinde likidite oranları yüksek düzeyini korumuştur. 2- Sektörler itibarıyla mali durum: Diğer kuruluşların mali durumlarıyla ilgili olarak, gerek sektörler bazında yapılan incelemede, gerekse raporun eklerinde kaynak ve varlıkların ayrıntısı verildiğinden, sektörler itibarıyla yapılan mali durum değerlendirmelerinde genel bilgilere yer verilmiştir. Diğer kuruluşların toplam kaynak ve varlıkları ile bunların sektörlere göre dağılımı 95 sayılı çizelgede; sektörlerin son beş yıllık mali durumlarına ilişkin veriler ve bu veriler ışığında hesaplanan bazı rasyolar sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 190

200 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 95 - Varlık ve kaynakların sektörlere göre dağılımı Sektör ve alt sektörler Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % 1-Tarım , , , , , ,6 2-Sanayi (İmalat) , , , ,0 0 0,0 (16.975) 0,0 3-Hizmetler: a)ulaştırma-haberleşme , , , , , ,5 b)ticaret , , , , ,0 ( ) (99,6) c)diğer hizmetler , , , , ,1 ( ) (9,6) Toplam (3) , , , , ,4 ( ) (11,6) Toplam (1+2+3) , , , , ,5 ( ) (11,6) 4-Mali kuruluşlar , , , , , ,2 Genel toplam , , , , , ,9 191

201 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 96 - Tarım sektörünün yılları mali durumu M a l i d u r u m Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,2 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , , ,5 b ) Kısa süreli , , , , , ,3 Toplam , , , , , ,5 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) Kaynaklar toplamı , , , , , ,6 Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , , ,9 b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler 33 0,1 0 Toplam ( 1 ) , , , , , ,9 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,4 b ) Hazır değerler , , , , ,5 (1.210) (3,1) Toplam ( 2 ) , , , , , ,1 Varlıklar toplamı , , , , , ,6 Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 1276, , ,01 995,31 956,92 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin : Paraya çevrilebilir ve hazır varlıklar toplamına oranı değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 61,92 68,68 70,05 71,59 72,59 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 41,06 33,38 32,53 31,26 30,28 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 510,90 945,84 717,85 703,37 629,08 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 1175, , , , ,58 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 14,96 11,14 9,12 8,67 7,42 192

202 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 97- Ulaştırma-haberleşme sektörünün yılları mali durumu M a l i d u r u m Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,1 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , , ,9 b ) Kısa süreli , , , , , ,3 Toplam , , , , , ,5 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) Kaynaklar toplamı , , , , , ,5 Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , ,8 (7.174) (1,6) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,1 Toplam ( 1 ) , , , , , ,5 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,2 b ) Hazır değerler , , , , ,4 (3.529) (0,9) Toplam ( 2 ) , , , , , ,7 Varlıklar toplamı , , , , , ,5 Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 2.225, , , , ,33 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin varlıklar toplamına oranı : Paraya çevrilebilir ve hazır değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 66,24 70,06 67,49 71,30 74,21 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 35,27 31,67 34,46 30,03 27,09 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 1.408,54 988,40 662, ,25 872,65 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 3.017, , , , ,25 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 15,92 16,53 3,98 20,60 8,31 193

203 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 98- Ticaret sektörünün yılları mali durumu M a l i d u r u m Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , ,0 0,0 ( ) (100,0) 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli ,9 0,0 (26.931) (100,0) b ) Kısa süreli , , , , ,7 ( ) (37,4) Toplam , , , , ,7 ( ) (38,4) 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) ( ) (160,2) ( ) (608,3) ( ) (73,6) ( ) (77,5) ( ) (17.769,7) (8.814) (5,7) Kaynaklar toplamı , , , , ,0 ( ) (99,6) Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , ,4 ( ) (99,3) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler 3 0, , ,0 0,0 (14.880) Toplam ( 1 ) , , , , ,4 ( ) (99,3) 2 - Dönen varlıklar a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,6 ( ) (99,9) b ) Hazır değerler , ,6 0,0 (25.865) (100,0) Toplam ( 2 ) , , , , ,6 ( ) (99,9) Varlıklar toplamı , , , , ,0 ( ) (99,6) Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = ,93 39,22 0,00 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin varlıklar toplamına oranı Paraya çevrilebilir ve hazır değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 93,07 83,04 40,98 42,85 11,64 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = ,66 114,32 - Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = - - 6,08 1,48 0,00 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 35,77 11,72 31,88 33,28 0,07 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 =

204 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 99- Diğer hizmetler sektörünün yılları mali durumu M a l i d u r u m Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , ,3 ( ) (8,3) 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , ,5 ( ) (0,9) b ) Kısa süreli , , , , ,2 ( ) (23,9) Toplam , , , , ,7 ( ) (10,6) 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) Kaynaklar toplamı , , , , ,0 ( ) (9,6) Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , ,4 ( ) (38,6) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,6 Toplam ( 1 ) , , , , , ,9 2 - Dönen varlıklar : a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,7 ( ) (18,3) b ) Hazır değerler , , , , ,1 ( ) (49,7) Toplam ( 2 ) , , , , ,8 ( ) (21,6) Varlıklar toplamı , , , , ,0 ( ) (9,6) Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 74,31 55,74 71,08 84,70 86,21 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin varlıklar toplamına oranı : Paraya çevrilebilir ve hazır değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 88,49 89,57 91,03 90,57 93,60 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 27,00 29,14 21,58 20,64 13,82 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 28,13 7,23 10,41 24,44 16,15 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 261,64 193,55 194,12 231,30 238,32 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 43,04 28,72 26,51 23,73 16,21 195

205 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 100- Mali kuruluşların yılları mali durumu M a l i d u r u m Son iki yıl farkı Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Bin TL % Kaynaklar ( Pasif ) : 1 - Öz kaynaklar , , , , , ,4 2 - Yabancı kaynaklar : a ) Uzun süreli , , , , ,8 ( ) (15,7) b ) Kısa süreli , , , , , ,9 Toplam , , , , , ,2 3 - Yabancı kaynaklara sirayet eden zarar (-) Kaynaklar toplamı , , , , , ,2 Varlıklar ( Aktif ): 1 - Duran varlıklar : a ) Bağlı değerler , , , , ,3 (67.657) (3,2) b ) Uzun sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , , ,7 Toplam ( 1 ) , , , , , ,3 2 - Dönen varlıklar : a ) Kısa sürede paraya çevrilebilir değerler , , , , ,1 ( ) (15,2) b ) Hazır değerler , , , , , ,9 Toplam ( 2 ) , , , , ,1 ( ) (6,8) Varlıklar toplamı , , , , , ,2 Mali rasyolar % % % % % Mali yeterlilik oranı (Finansman) : Öz kaynaklar/yabancı kaynaklar*100 = 14,46 12,72 13,44 13,61 11,71 Paraya çevrilebilir ve hazır değerlerin varlıklar toplamına oranı : Paraya çevrilebilir ve hazır değerler/ Varlıklar toplamı*100 = 96,58 97,00 97,20 97,22 97,72 Bağlı değerlerin öz kaynaklara oranı : Bağlı değerler/öz kaynaklar*100 = 27,04 26,59 23,65 23,22 21,73 Disponibilite oranı : Hazır değerler / Kısa süreli borçlar*100 = 16,49 8,95 10,86 10,63 11,92 Genişletilmiş likidite oranı : Dönen varlıklar / Kısa süreli borçlar*100 = 65,11 49,48 59,73 68,38 51,43 Mali rantabilite oranı : Dönem sonuçları (Kâr) / Öz kaynaklar*100 = 24,22 16,70 20,85 13,67 16,94 196

206 Genel Rapor Sayıştay Diğer kuruluşların, varlık ve kaynaklarındaki artış oranı mali kuruluşlar dahil olmak üzere önceki yıla göre sırasıyla; 2007 yılında %21,5, 2008 yılında %24, 2009 yılında %21,2, 2010 yılında %23,6 ve 2011 yılında %6,8 olarak gerçekleşmiş; cari dönem kaynak ve varlıkları beş yıl önceki değerlerine göre %85,8 oranında artmıştır yılı kaynaklar toplamının %0,1 i tarım, %34,8 i hizmetler ve %65,1 i mali sektöre ait iken, 2011 yılında bu komposizyon %0,1, %31,4 ve %68,5 olarak değişmiştir. Tarım sektöründe faaliyet gösteren tek kuruluş AOÇ, faaliyetlerini %90,5 gibi yüksek oranda öz kaynakla sürdürmekte olup, kuruluşun son beş yılda bütün dönemlerinin karlı sonuçlanması, öz kaynak birikimini aşamalı olarak artırmaktadır. Hizmetler sektöründe faaliyet gösteren kuruluşlar, diğer kuruluşların 2011 yılı toplam kaynak ve varlıklarının %31,4 ünü kullanmış olup, sektörün içinde ulaştırma-haberleşme, ticaret ve diğer hizmetler alt sektörlerinde faaliyet gösteren kuruluşlar bulunmaktadır. Ulaştırma-haberleşme alt sektöründe çizelgedeki değerler tamamıyla sektörde kalan tek kuruluş TRT ye ait bulunmaktadır. TRT nin öz kaynak karlılığı 2011 yılında önemli ölçüde gerilemiş olup, faaliyetlerini %95,2 oranında öz kaynak ile sürdürmekte olan ve elinde toplam varlıklarının %23,4 ünü karşılayan oranda hazır değer bulunan kuruluşun, mali yapısı güçlü bulunmaktadır. Ticaret alt sektöründe 2010 yılında Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Desteklenmesi İşleri ile Başkent Doğalgaz AŞ bulunurken, 2011 yılında Başkent Doğalgaz AŞ nin KİT ler arasına alınması nedeniyle sektörün mali görünümü önemli ölçüde değişmiştir yılına ait 1 milyar TL yi aşan yabancı kaynaklara sirayet eden zarar, mevcut destekleme stoklarının yıllar itibarıyla elden çıkarılması ve yeni destekleme alımının olmamasından dolayı varlık büyüklüğü yıllar itibarıyla azalmakta olan Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Desteklenmesi İşleri ne aittir. Diğer hizmetler alt sektöründe ise 2011 yılında kapsama giren Merkezi Kayıt Kuruluşu ile birlikte 7 kuruluş yer almış olup; bu kuruluşların cari dönem kaynak ve varlık toplamları, diğer tüm kuruluşların kullandığı kaynak ve varlıkların %30,1 ini, hizmetler sektörünün ise %95,8 ini oluşturmuştur yılında mali sektörde yer alan kuruluşların büyük bölümü KİT ler arasında değerlendirilmiş olup, bu kapsamda sadece T. Vakıflar Bankası AO kalmıştır. Mali sektörün toplam varlık ve kaynaklar içerisindeki payı %68,5 olurken, bankanın vermiş olduğu krediler önceki döneme göre %27,8 artarak 57,2 milyar TL düzeyine ulaşmıştır. Son beş yılın mali yeterlilik oranı ortalamada %13,2 olurken, öz kaynak karlılığı yüksek seyrini devam ettirmektedir. 3- Finansman programı ve gerçekleşmesi: Diğer kuruluşların finansman programları ve gerçekleşme durumları, kuruluşlara göre farklılık göstermekte olup, bu bölümde konsolide olarak veya ayrı ayrı değerlendirme yapmaya gerek görülmemiştir. 197

207 Genel Rapor Sayıştay E-İŞLETME ÇALIŞMALARI 1-Alımlar: Diğer kuruluşların dönemi mal alımlarının sektörler itibarıyla ayrıntısı 101 sayılı, 2011 yılı mal alımlarının gruplar itibarıyla ayrıntısı 101/a sayılı, gruplar bazında yıllar itibarıyla ayrıntısı 101/b sayılı, dönemi hizmet alımlarının sektörler itibarıyla ayrıntısı 101 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. Çizelge:101- Diğer kuruluşların sektörler itibarıyla tüm mal alımları (*) Sektörler (Bin TL) Son iki yıl farkı Tutar Tutar Tutar Tutar Tutar % Tutar % a) Tarım , ,8 b) Sanayi (İmalat) (5.183) c) Hizmetler: ca)ulaş-haberleş ,6 (471) (4,9) cb)ticaret ( ) cc)diğer hizmetler ,5 (1.363) (9,9) Toplam(c) ,1 ( ) (97,8) d) Mali kuruluşlar ,3 (749) (2,8) Genel toplam ( ) (92,4) (*) 2008 yılından itibaren mali kuruluşların alımları dahil edilmiştir. Çizelge: 101/a- Diğer kuruluşların mal alımlarının gruplar itibarıyla ayrıntısı Sektörler İlk madde İşletme malzemesi ve yedek Ticari mal Diğer alımlar (Bin TL) Toplam a) Tarım b) Sanayi (İmalat) c) Hizmetler: ca)ulaş.-haberleş cb)ticaret cc)diğer hizmetler Toplam(c) d) Mali kuruluşlar Genel toplam

208 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 101/b Diğer kuruluşların gruplar itibarıyla mal alımları (Bin TL) Son iki yıl farkı Alımlar Tutar Tutar Tutar % Tutar % Tutar % -İlk madde , ,7 (544) (1,8) -İşletme malzemesi ve yedek , ,2 (7.098) (28,6) -Ticari mal , ,4 ( ) (100,0) -Diğer alımlar , , ,7 Toplam ( ) (92,4) Çizelge:102 - Diğer kuruluşların sektörler itibarıyla hizmet alımları (*) (Bin TL) Son iki yıl farkı Sektörler Tutar Tutar Tutar Tutar % Tutar % Tutar % a) Tarım , , ,2 b) Sanayi (İmalat): (101) (100,0) c) Hizmetler: ca)ulaş.-haber , ,8 cb) Ticaret ,2 - - (26.033) (100,0) cc) Diğer hizmet , ,0 (14.251) (17,2) Toplam(c) ,4 (32.828) (24,0) d) Mali kuruluşlar , , ,9 Genel toplam (29.776) (12,9) (*)2008 yılından itibaren mali kuruluşların alımları dahil edilmiştir. Diğer kuruluşların mal alımları 2011 yılında önceki yıla göre %92,4 oranında azalarak 79,7 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Bu azalışta, önceki yıllarda diğer kuruluşlar arasında değerlendirilen 22 kuruluşun, 2011 yılında KİT ler arasına alınması etkili olmuştur. Bu 22 kuruluşun 2011 yılı mal alımları 2,2 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Alımlar, tarım sektöründe artarken, diğer sektörlerde azalmıştır. Diğer kuruluşların 2011 yılı hizmet alımları önceki yıla göre %12,9 oranında azalarak 201,9 milyon TL olarak gerçekleşmiştir yılında KİT ler arasında değerlendirilen 22 kuruluşun 2011 yılı hizmet alımları tutarı da 75,7 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Diğer kuruluşların gruplar itibarıyla tüm alımları incelendiğinde; diğer alımlar hariç diğer gruplarda azalış olduğu görülmektedir. Ticari mal alımlarında meydana gelen en büyük azalışta, Başkent Doğalgaz AŞ'nin doğal gaz alımlarının KİT ler içinde değerlendirilmesi etkili olmuştur. 199

209 Genel Rapor Sayıştay Tarım sektöründe faaliyette bulunan AOÇ nin, 2011 yılı alımları önceki yıla göre %43,8 oranında artarak 32,4 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Alımların 31,9 milyon TL si yurt içinden, 460 bin TL si ise yurt dışından yapılmıştır. Kuruluşta güvenlik hizmetleri ile hayvancılık ünitesindeki hayvanların bakımı, beslenmesi ve bağ-bahçedeki otların temizliği dışarıdan hizmet alımı yoluyla karşılanmaktadır. Bu kapsamda 2011 yılında 2,1 milyon TL ödeme yapılmıştır. Sanayi sektöründe yer alan kuruluşlar, 2011 yılında KİT ler arasında değerlendirildiğinden bu sektörde alım bulunmamaktadır yılında, hizmetler sektörü mal alımları %97,8 oranında azalarak 21,6 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Sektör alımlarının 9,2 milyon TL si ulaştırma-haberleşme ve 12,4 milyon TL si diğer hizmetler alt sektöründe gerçekleşmiştir yılında ulaştırma-haberleşme sektörüne ait 9,2 milyon TL tutarındaki mal alımı TRT tarafından gerçekleştirilmiştir. TRT nin 2011 yılı alımları önceki yıla göre %4,9 oranında azalmıştır. TRT nin 2011 yılında 35,2 milyon TL tutarında hizmet alımı bulunmaktadır. Ticaret sektöründeki Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Desteklenmesi İşleri nin alımı bulunmamaktadır. Diğer hizmetler sektörü alımları 2011 yılında önceki yıla göre %9,9 oranında azalarak 12,4 milyon TL ye gerilemiştir. Alımların düşmesinde 2011 yılı mal alımı 4,5 milyon TL olarak gerçekleşen 7 kuruluşun KİT ler arasında değerlendirilmesi etkili olmuştur. Sektör mal alımlarının; 859 bin TL si İMKB, 508 bin TL si TOKİ, 260 bin TL si İstanbul Olimpiyat Oyunları Hazırlık ve Düzenleme Kurulu, 26 bin TL si İstanbul Altın Borsası, 9,2 milyon TL si MPİ ye, kalan tutarlar ise diğer kuruluşlara ait alımlardan oluşmuştur. MPİ alımlarının tamamına yakını hemen-kazan ve sayısal oyunlarına ilişkin malzeme alımlarına aittir yılında mali kuruluşların alımları %2,8 oranında azalarak 25,8 milyon TL olarak gerçekleşmiştir yılında bu grupta yer alan kamu bankalarının sermaye piyasasında faaliyet gösteren aracı kurumları ile sigorta şirketleri KİT bölümüne alınmış, grupta sadece Vakıfbank alımları yer almaktadır. Vakıfbank 2011 yılında 96 milyon TL tutarında hizmet alımı gerçekleştirmiştir. 2-Üretim: 233 sayılı KHK kapsamında olmayan, 3346 sayılı kanun ve kendi kuruluş kanunları uyarınca denetlenen kuruluşların üretimleri sektörler itibarıyla aşağıda incelenmiştir. a) İşletmeci kuruluşlar: aa)tarım sektörü: Sektörde AOÇ yer almakta olup, kuruluşun başlıca tarımsal ve hayvansal mallar üretimi 103 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 200

210 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 103 Başlıca tarımsal ve hayvansal ürün üretimi 2011 yılı 2010'a göre fark Türkiye Ürün cinsi Birim üretimindeki Miktar % payı % Buğday Ton ,002 Arpa Ton Kuru yonca Ton (193) (127) Kuru çayır Ton Yeşil yonca Ton Meyve fidanı Adet (20.656) Süs bitkisi Adet (10.633) (13) 0,008 Pastörize süt Bin lt ,6 Ayran Bin lt ,16 Yoğurt Ton ,4 Tereyağı Ton Dondurma Ton (153) (26) Beyaz peynir Ton ,03 Kaşar/dil peyniri Ton Süt tozu Ton Bal Ton Şarap Bin lt (4) (16) Domates suyu Bin lt Meyve suyu Bin lt (11) (4) Sirke Bin lt (10) (250) Pekmez Ton (1) (10) Salça Ton Tahin Ton Turşu Ton Tarım, gıda sanayii ve hizmetler sektörlerinde faaliyet gösteren, AOÇ nin 2011 yılı sonu itibarıyla dekar olan arazisinin; dekarı tarla kültürleri, 810 dekarı bağ bahçe bitkileri, 100 dekarı çayır, mera ve yem bitkileri, dekarı orman ve parklar, 320 dekarı hayvanat bahçesi, dekarı kiraya verilen araziler, dekarı arsa, kanal, bataklık gibi kullanılmayan araziler ve 133 dekarı da hukuki süreci devam eden işgal altındaki arazilerden oluşmaktadır. Çiftliğin 2011 yılı faaliyet döneminde bitkisel üretimde kullanılan toplam dekar alanın %83 üne tekabül eden dekarı hububat üretimine, %17 sine tekabül eden 369 dekarı da yem bitkileri ve sebze üretimine tahsis edilmiştir. Buğdayda dekar verimi 273 kg olarak gerçekleşmiştir. AOÇ de 250 dekar sulanabilir arazide elma, armut, erik, kayısı, kiraz, vişne, şeftali, ayva, nektarin, muşmula ve badem olmak üzere 11 cins meyvenin 30 çeşit fidan üretimi yapılmaktadır yılında fidan üretilmemiş olup satış ve imha işlemlerinden sonra 2012 yılına adet fidan devretmiştir. Süs bitkisi üretimi için ayrılan 512 dekarı açık, 5 dekarı kapalı toplam 517 dekar alanda, 80 çeşit süs bitkisi üretimi yapılmıştır. 201

211 Genel Rapor Sayıştay Orman ve parklar için ayrılan alan 1998 yılına kadar dekar civarında iken, 2011 yılında dekara yükselmiştir. AOÇ kendi arazisi üzerinde bulunan, tek vardiyada 28 milyon litre/yıl kapasiteli bir süt ve süt ürünleri fabrikası ile gıda sanayii alanında da faaliyet göstermektedir. Bu fabrikada, 2011 yılında 19 milyon litre çiğ süt işlenerek çeşitli süt ürünleri üretimi gerçekleştirilmiştir. AOÇ içinde bulunan şarap fabrikasının 107 bin litre/yıl olan kapasitesi; bağ bozumu zamanında şarap üretiminde, diğer zamanlarda, atıl kalan işgücünü değerlendirmek amacıyla, domates suyu, turşu, pekmez, sirke, meyve suları, tahin, salça, reçel ve bal üretiminde kullanılmaktadır. AOÇ gerek hayvanat bahçesi, gerekse park ve mesire yerleriyle Ankaralıların rekreasyon alanı ihtiyaçlarına da cevap vermeye çalışmaktadır yılında Hayvanat Bahçesini 658 bin kişi ziyaret etmiştir. ab)hizmetler sektörü: (1) Ulaştırma-haberleşme: Kamu radyo ve televizyon işletmeciliği yapan TRT, 2011 yılında yurt içine yayın yapan Radyo-1, TRT-FM, Radyo-3 ve Radyo-4 programları ile bölgesel yayın yapan Antalya, Çukurova, Erzurum, GAP-Diyarbakır ve Trabzon Bölge Radyoları, bölgesel radyo niteliğinde olan Turizm Radyosu ile 7 gün 24 saat (haftada 168 saat) yayın yapmaktadır. Kuruluş radyo yayınlarını yedi ulusal ve beş bölgesel radyodan yapmakta olup, 2011 yılında saat yayın gerçekleştirmiştir. TRT FM in merkezi İzmir, TRT Nağme nin merkezi İstanbul, Radyo-4 ün merkezi Çukurova Radyosu olup, bu radyoların iletim ağları Ankara Radyosu üzerinden sağlanmaktadır. TRT nin yurt dışı radyo yayınları 1938 yılından bu yana Türkiye nin Sesi adıyla yapılmakta olup 2011 yılında 33 farklı dilde yayın yapılmıştır. TRT 2011 yılında, 10 kanal ile ulusal yayın, 3 kanal ile yurt dışına televizyon yayını gerçekleştirmiştir. (2) Ticaret: Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Desteklenmesi İşleri ile ilgili olarak yürütülen tütün üretim faaliyeti, üreticilerden alınan ve içinde her nevi den tütün bulunan denklerin, işlenmesine kadar geçen zaman içinde bakımlarının yapılması ve bu balyaların satışına kadar geçen zaman içinde özel şartlar altında bakıma tabi tutulmalarını ifade etmekte olup 2002 yılından sonra yeni tütün alımı yapılmadığından ve son parti tütünün 2010 yılı başlarında satışı ile birlikte bakım faaliyeti sona ermiştir. (3) Diğer hizmetler: 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu çerçevesinde faaliyetini yürüten İMKB; işlem hacmi, halka açılarak borsada işlem görmeye başlayan şirket sayısı ve endeks getirilerini esas alarak ve Uluslararası Borsalar Federasyonu na üye 56 ülkenin 52 borsasıyla karşılaştırmalar yaparak, değerlendirmelerde bulunmaktadır. Tüm hisse senetleri için gerçekleşen işlemlerdeki her emrin içerdiği hisse senedi sayısı ile işlem fiyatının çarpılarak bulunduğu rakam olan işlem hacmi; İMKB de 2011 yılında

212 Genel Rapor Sayıştay milyar ABD Doları olarak gerçekleşmiş olup, gelişmekte olan ülkeler hisse senetleri piyasaları işlem hacmi sıralamasında İMKB 10 uncu sırada yer almıştır. İMKB de işlem gören tüm şirketlerin hisse senetlerinin borsa değeri ile ihraç edilen hisselerin tamamının çarpılması suretiyle bulunan piyasa değeri, genel büyüklüğü ifade etmekte olup; işlem gören şirketlerin piyasa değeri 2010 yılında 308 milyar ABD Doları iken, 2011 yılında %34 oranında düşüşle 202 milyar ABD Doları olmuştur. Ekonomik kalkınma sürecinde hızlı bir atılım içinde olan Türkiye de hisse senetleri halka arz edilen ve borsada işlem gören şirket sayısı 2011 yılında 373 olmuştur. İMKB-100 Endeksi, 2010 yılını, önceki yıl sonuna göre %25 artışla, puan ile sonlandırmış iken 2011 yılı sonunda İMKB-100 Endeksi değeri, puan seviyesinde kaydedilmiştir yılı işlem hacmi 695 milyar TL olarak gerçekleşen İMKB nin, cari yıl gelir gider farkı önceki yıla göre %7 oranında artarak 49,4 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. İstanbul Altın Borsası, Kıymetli Madenler Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Genel Yönetmelik hükümleri uyarınca, kıymetli madenlerin ve kıymetli madenlere dayalı sermaye piyasası araçlarının açık, düzenli ve serbest rekabet şartları ile güven ve istikrar içinde alınıp satılmasını sağlamak, fiyatları tespit ve ilan etmek amacıyla kurulmuş, yetkilerini kendi sorumluluğu altında bağımsız olarak kullanan ve Sermaye Piyasası Kurulu nun gözetim ve denetimine tabi olan kamu tüzel kişiliğine haiz bir kurumdur. Borsada işlem yapmaya, borsa üyesi aracı kurumlar yetkili olup, standartları belirlenen kıymetli madenler (altın, gümüş, platin) alınıp satılabilmektedir yıl sonu itibarıyla İstanbul Altın Borsasının Kıymetli Madenler Piyasasında toplam 88 kuruluş faaliyet göstermiştir yılında Borsa da; 79,7 ton altın ithal edilmiş, 228 ton altın işlem görmüş, 42 ton gümüş ithal edilmiş ve 408 ton gümüş işlem görmüştür. Ağırlıklı olarak üye aidat gelirleri, borsa payı gelirleri, tescil saklama gelirleri ve diğer gelirlerden oluşan toplam gelirler 2011 yılında 16,4 milyon TL olarak gerçekleşirken, yıl içinde 11,3 milyon TL gider yapılmış ve 5,8 milyon TL gelir elde edilmiştir. Milli Piyango İdaresi; milli piyango çekilişi, hemen-kazan ve sayısal loto oyunları ile eşya piyangoları tertip etmenin yanı sıra karşılığı nakit olmayan çekilişlere izin vermek ve izlemek, talih oyunları işletmelerini denetlemekle görevlendirilmiştir yılında 416 milyon TL tutarında 72 milyon adet milli piyango ve 99 milyon TL tutarında 117 milyon adet hemen-kazan bileti satılmış, milli piyangoda 288 milyon TL, hemen-kazanda 70 milyon TL ikramiye ödenmiştir. Aynı yıl 440 milyon TL tutarında sayısal loto, 206 milyon TL tutarında şans topu, 148 milyon TL tutarında on numara ve 400 milyon TL tutarında süper loto oynanmış; sayısal lotoda 201 milyon TL, şans topunda 92 milyon TL, on numarada 66 milyon TL, süper lotoda 182 milyon TL ikramiye ödenmiştir yılında İdarenin elde ettiği 389,6 milyon TL tutarındaki dönem kârı 5602 sayılı Kanun un 7 nci maddesi gereği kamu payı olarak Maliye Bakanlığı hesabına aktarılmıştır. 203

213 Genel Rapor Sayıştay İstanbul kentinin Uluslararası Olimpiyat Anlaşma Şartlarına uygun olarak olimpiyatlara hazırlanması ve olimpiyat oyunlarının düzenlenmesi ile ilgili esas ve usulleri belirlemek amacıyla kurulan İstanbul Olimpiyat Oyunları Hazırlık ve Düzenleme Kurulu bir yandan olimpiyat oyunları için alt yapı yatırımlarının gerçekleştirilmesine çalışırken, diğer yandan olimpiyat oyunlarının İstanbul da yapılması için gerekli çalışmaları yapmakta olup, İstanbul un 2020 Olimpiyat ve Paralimpik Oyunlarına adaylığı 13 Ağustos 2011 tarihinde yapılan uluslararası basın toplantısıyla ilan edilmiştir. İstanbul un olimpiyat ev sahipliği için uygulaması devam eden bir Olimpiyat Projesi bulunmaktadır. Bu proje içinde; İstanbul un Avrupa ve Asya yakalarında, ana arterler üstünde ve birbirine birer saatlik mesafede 9 alan ve 34 adet spor tesisi, Atatürk Olimpiyat Parkı, 10 bin sporcu, 5 bin idareci, 15 bin medya mensubu ve 3 bin hakem ve gözlemcinin ikamet edebileceği olimpiyat köyü, uluslararası basın yayın merkezi ve gençlik kampı yer almaktadır. TOKİ nin başlıca görevi, konut ihtiyacının karşılanması amacıyla; ferdi ve toplu konut kredisi vermek, konut ve alt yapı uygulamaları yapmak ve yaptırmak suretiyle konut piyasasında Devletin düzenleyici rolünü yerine getirmek ve fiyat istikrarını oluşturmak, İdareye kaynak sağlamak üzere kâr amaçlı projeler geliştirmek olarak belirlenmiştir. Esas itibarıyla alt yapılı arsa üretimi ve toplu konut yapımcılarına kredi desteği sağlama görevlerini ifa eden İdare, 2002 yılından itibaren sosyal konut üretimine, 2008 yılından itibaren de kamu kurum ve kuruluşlarının hizmet binası, hastane, okul vb. tesislerin yapımına ağırlık ve öncelik vermeye başlamıştır. TOKİ konut seferberliği kapsamında döneminde adet konut sayısına ulaşmıştır. Üretilen konutların adedi sosyal konut niteliğinde olup, adedi teslim edilmiştir yılında adet konutun üretimi gerçekleştirilmiştir. TOKİ; 2007 yılında 26,5 milyon TL, 2008 yılında 27,2 milyon TL, 2009 yılında 25,3 milyon TL, 2010 yılında 24,6 milyon TL ve 2011 yılında 22 milyon TL tutarında konut kredisi vermiştir yılında 629 adet olan kredi verilen konut sayısı yıllar içinde azalarak 2011 yılında 390 adede düşmüştür yılında 94 proje hazırlanmış, 152 noktada zemin etüdü gerçekleştirilmiş ve 62 müşavirlik hizmeti hizmet alımı kapsamında yürütülmüştür. Şeker Kurumu yurt içi şeker talebini yurt içi üretimle karşılanması ilkesi doğrultusunda sektörde düzenlemeler yapmaktadır. Şeker arzı Şeker Kurulu tarafından belirlenen kotayla planlanmakta ve üretimde de istikrar sağlanmaktadır. Türkiye nin şeker üretim kapasitesi bin ton/yıl pancar şekeri ve 990 bin ton/yıl nişasta kökenli şeker olmak üzere toplam bin ton/yıl düzeyindedir. Şeker Kanunu nda A Kotası; yurt içi talebe göre üretilen ve pazarlama yılı içinde iç pazara verilebilen şeker miktarı, B Kotası; A kotasının belli bir oranına tekabül eden ve güvenlik payı için bulundurulmak üzere üretilen şeker miktarı olarak tanımlanmaktadır. Şeker kurulu tarafından 2011/2012 pazarlama yılında A kotası pancar şekeri için bin ton, nişasta bazlı şeker için 244 bin ton, B kotası pancar şekeri için 88 bin ton kota belirlenmiş ve bu kotalar üreticilere kapasiteleri oranında tahsis edilmiştir. Merkezi Kayıt Kuruluşu, Türkiye nin merkezi saklama kuruluşu olarak, sermaye piyasalarının son yıllardaki en önemli fonksiyonlarından biri olan sermaye piyasası 204

214 Genel Rapor Sayıştay araçlarının kaydileştirilmesi (dematerialisation) ve kaydi sistem uygulamalarının yanı sıra Türk sermaye piyasasında işlem sonrası hizmetlerin en önemli öğelerinden biri olan merkezi saklama fonksiyonunu yerine getiren bir kuruluştur yılı itibarıyla 623 üyesi bulunmaktadır yılında merkezi kaydi sistemde 2,4 milyon adet yeni yatırımcı verisi oluşturulmuş ve toplam yatırımcı sayısı 19,9 milyon adede ulaşmıştır. Bu yatırımcıların toplam 36,4 milyon adet hesabı bulunmakta olup, bu hesaplardan 4,8 milyon adedi 2011 yılında açılmıştır tarihi itibarıyla merkezi kaydi sistemde yer alan menkul kıymetlerin toplam piyasa değeri 426 milyar TL dir. b) Mali kuruluşlar: Sektörde yer alan T. Vakıflar Bankası TAO nun vakıf hisseleri kamu payı olarak kabul edilmediğinden Banka, Anayasa nın 165 inci maddesine göre denetlenmemekte, 6219 sayılı Kanun un 14/2 maddesi uyarınca Sayıştay tarafından hazırlanan rapor Banka Genel Kuruluna sunulmaktadır. Önceki yıllarda diğer kuruluşlar içinde bu sektörde değerlendirilen T. Vakıflar Bankasının dışındaki finans kuruluşları, sermaye piyasası kurumları ve sigorta şirketleri 2011 yılında KİT ler arasında değerlendirilmiştir yılında Bankanın toplam aktif ve mevduat artışı sektör ortalamasının üzerinde gerçekleşmiş olmasına rağmen, kredilerdeki artış oranı sektör ortalamasının gerisinde kalmıştır. Sektörün finansal varlıkları azalış gösterirken ve dönem net sonucu zararlı iken, Bankanın finansal varlıkları %6,6 oranında, net dönem sonucu da %6,1 oranında artış göstermiştir. Bu sonuçlarla Bankanın performansı, kredi artışı hariç olmak üzere dahil olduğu mevduat bankalarının ortalamasının üstünde gerçekleşmiştir. Banka nın sektörden aldığı payda 2011 yılında krediler hariç artış görülmektedir. Toplam kredilerden aldığı pay 0,2 puan düşerek %9 a gerilemiştir. Toplam aktiflerden aldığı pay 0,1 puan artarak %8, mevduattan aldığı pay 0,9 puan artarak %8,7, öz kaynaklardan aldığı pay 0,2 puan artarak %7,6 ve net dönem kârı 1,2 puan artarak %6,8 oranında gerçekleşmiştir. Banka nın yıllarına ait önemli finansal verileri, sektör bankaları ile birlikte 104 sayılı, mevduat bankaları içindeki yerini gösteren seçilmiş performans değerleri 105 sayılı çizelgede verilmiştir. 205

215 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 104- T. Vakıflar Bankasının başlıca finansal verileri Başlıca değerler (Milyon TL) Son iki yıl farkı Tutar % 1- Öz kaynaklar: a) Diğer mevduat bankaları ,8 b) Vakıfbank ,6 Toplam (1) ,0 2- Mevduat: a) Diğer mevduat bankaları ,5 b) Vakıfbank ,8 Toplam (2) ,7 3- Krediler ve alacaklar: a) Diğer mevduat bankaları ,2 b) Vakıfbank ,7 Toplam (3) ,0 4- Finansal varlıklar (net): a) Diğer mevduat bankaları (9.236) (3,2) b) Vakıfbank ,6 Toplam (4) (8.047) (2,6) 5- Toplam aktifler: a) Diğer mevduat bankaları ,2 b) Vakıfbank ,6 Toplam (5) ,2 6- Dönem net kârı: a) Diğer mevduat bankaları (2.411) (12,5) b) Vakıfbank ,1 Toplam (6) (2.341) (11,4) Çizelge: 105 T.Vakıflar Bankasına ait rasyolar (%) Rasyolar Mevduat bankaları Vakıfbank Sermaye yeterlilik standart oranı 17,4 16,5 19,3 17,7 15,5 15,4 14,3 15,4 14,4 13,4 Öz kaynaklar / toplam aktifler 11,9 10,6 12,2 12,4 11,0 12,3 10,9 11,4 11,6 10,4 Toplam krediler / toplam aktifler 49,6 51,5 47,3 52,6 56,9 55,3 58,4 53,4 60,7 64,3 Tüketici kredileri/toplam krediler 34, ,2 35,3 34,3 27,2 27,8 29,5 33,3 36,8 Takipteki kred. (brüt)/toplam krediler 3,6 3,7 5,6 3,8 2,7 4,9 4,8 6,1 5,1 3,8 Finansal varlıklar (net) /toplam aktifler 31,9 30, ,7 26,6 25, ,6 24,5 21,6 Likit aktifler / toplam aktifler 37,4 26,6 33,1 32,9 31,0 22, ,9 29,5 25,5 Net dönem kârı / toplam aktifler 2,5 1,7 2,4 2,2 1,6 2,4 1,4 1,9 1,6 1,4 Net dönem kârı / öz kaynaklar 20,9 16,4 19,7 17,8 14,8 19,7 13, ,5 13,2 Grup payı : Toplam kaynaklar (toplam aktifler) ,8 7,6 8,4 7,9 8,0 Toplam krediler ve alacaklar ,7 8,7 9,5 9,2 9,0 Toplam mevduat ,7 8,2 8,8 7,8 8,7 206

216 Genel Rapor Sayıştay 2011 yılında sermaye yeterlilik standart oranı mevduat bankalarında %15,5, Bankada %13,4 olarak gerçekleşmiştir. Bu oran Banka da önceki yıla göre 1 puanlık yükselmeyi göstermektedir. Banka toplam aktiflerinin %64,3 ünü krediler oluşturmakla birlikte; takipteki kredilerin toplam kredilere (brüt) oranı sektörün 1,1 puan üzerinde %3,8 olarak gerçekleşmiştir. Diğer yandan sektörde net dönem kârı/toplam aktifler oranı %1,6, net dönem kârı/öz kaynaklar oranı %14,8 iken, bu oranlar Bankada sırasıyla %1,4 ve %13,2 olarak gerçekleşerek sektörün gerisinde kalmıştır. Banka 2010 yıl sonu itibarıyla mevduat bankaları arasında aktif toplamında ve kredilerde 6, mevduatta ve kârlılıkta 7 inci sırada bulunurken; 2011 yıl sonu itibarıyla aktif toplamında, mevduatta ve kârlılıkta 7 inci, kredilerde ise 6 ncı sırada yer almıştır. 3- Satışlar: 2011 yılında 8,7 milyar TL olarak gerçekleşen diğer kuruluşlara ait net satışların dönemine ait değerleri sektör bazında ayrıntılı olarak cari fiyatlarla 106/a sayılı, sabit fiyatlarla 106/b sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. Çizelge: 106/a-Net satış hasılatı(*) (Cari fiyatlarla) a)tarım -Ulaştırma-haberleşme -Ticaret Sektörler b)sanayi (İmalat) c)hizmetler: -Diğer hizmetler Tutar % , (7.144) (100,0) , ( ) (100,0) ( ) (13,7) Hizmetler toplamı ( ) (20,5) Genel toplam (*) Mali kuruluşlar hariç (Bin TL) Son iki yıl farkı ( ) (20,5) Çizelge: 106/b- Net satış hasılatı(*) (2003 yılı fiyatlarıyla) (Bin TL) Sektörler Son iki yıl farkı Tutar % a)tarım ,6 b)sanayi (İmalat) (3.963) (100,0) c)hizmetler: -Ulaştırma-haberleşme (33.392) (5,4) -Ticaret ( ) (100,0) -Diğer hizmetler ( ) (23,9) Hizmetler toplamı ( ) (29,9) Genel toplam ( ) (29,8) (*) Mali kuruluşlar hariç. 207

217 Genel Rapor Sayıştay Geçen yıla göre satışlarda meydana gelen azalma, önceki yıllarda diğer kuruluşlar arasında değerlendirilen bazı kuruluşların 2011 yılında KİT ler arasında değerlendirilmesinden kaynaklanmıştır. a)tarım sektörü: Bu sektörde yer alan AOÇ nin 2011 yılı net satışları %15 oranında artarak 38,7 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Geçmiş yıllarda olduğu gibi 2011 yılı satış hasılatının dörtte üçlük bölümü süt ürünleri ve türevlerinin satışından elde edilmiştir. Mayalandırma sanatları grubunda satılan ürünler de dikkate alındığında, satış hasılatının yaklaşık % 89 unu ziraat ve mayalandırma sanatları ürünlerinden oluştuğu görülmektedir. b)imalat sektörü: Bu sektörde yer alan kuruluşların 2011 yılında KİT ler arasında değerlendirilmesi nedeniyle satış gerçekleşmemiştir. c)hizmetler sektörü: Ulaştırma-haberleşme sektöründe yer alan TRT nin 2011 yılı net satışları önceki döneme göre %7,2 oranında artarak 1,2 milyar TL olarak gerçekleşmiş olup, 1 milyar TL si elektrik payı gelirleri, bandrol gelirleri, sübvansiyonlar ve Eurovizyon gelirlerden oluşmuştur. Önceki yıllarda ticaret sektöründe değerlendirilen Başkent Doğalgaz AŞ nin KİT ler arasında değerlendirilmesi ve Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Desteklenmesi İşleri nin net satışlarının düşmesi sonucu sektörün 2011 yılı net satışları %92,3 oranında azalarak 513 bin TL ye düşmüştür. Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Desteklenmesi İşleri, 2002 yılından itibaren yeni tütün alımı yapmamış, 2011 yılı hasılatı 513 bin TL stoktan yapılan yaprak tütün satışından kaynaklanmıştır. Önceki yıllarda diğer hizmetler sektöründe faaliyet gösteren 6 şirketin 2011 yılında KİT ler arasında değerlendirilmesinin sonucunda sektörün net satışları önceki yıla göre %13,7 oranında azalarak 7,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Sektörün net satışlarının %88 ini sağlayan TOKİ nin 2011 yılı net satışları önceki döneme göre %5,3 oranında artarak 6,6 milyar TL ye yükselmiştir. Sektörün 2011 yılına ait diğer net satışlarının; 638,6 milyon TL si MPİ ye, 194,1 milyon TL si İMKB ye, 50 milyon TL si Merkezi Kayıt Kuruluşuna, 12,9 milyon TL si İstanbul Altın Borsasına, 5 milyon TL si T. Şeker Kurumu ve İstanbul Olimpiyat Oyunları Hazırlama ve Düzenleme Kuruluna aittir. 4-Stoklar: Diğer kuruluşların dönemine ilişkin stoklarının sektörler itibarıyla ayrıntısı 107 sayılı, 2011 yılı stoklarının malzeme grupları ve sektörler itibarıyla ayrıntısı 107/a sayılı çizelgede gösterilmiştir. 208

218 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 107- Diğer kuruluşların yılları stokları (Bin TL) Stoklar Son iki yıl farkı Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % Tutar % a)tarım: , , , , , ,4 b)sanayi (İmalat) , , , ,0 0 (3.026) (100,0) c)hizmeter: -Ulaştırma - habeleşme , , , , , ,0 -Ticaret , , , , ,0 (25.275) (97,3) -Diğer hizmetler , , , , ,4 ( ) (42,3) Hizmetler toplamı , , , , ,5 ( ) (42,1) Ara toplam , , , , ,8 ( ) (42,1) d)mali kuruluşlar 0 0, , , , ,2 (8.997) (57,0) Genel toplam , , , , ,0 ( ) (42,1) 209

219 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 107/a - Stok türleri itibariyle diğer kuruluşların 2011 yılı stokları (Bin TL) Stoklar İlk mad. malz. Yarı mamul Mamul Ticari mal Diğer Toplam a)tarım b)sanayi (İmalat) c)hizmetler: -Ulaş- haberleşme Ticaret Diğer hizmetler Hizmetler toplamı Ara toplam d)mali kuruluşlar Genel toplam Diğer kuruluşların stokları döneminin tamamında yıllar itibarıyla artış göstermiş, 2011 yılında ise azalmıştır yılında 2,6 milyar TL olan stoklar, 2008 yılında 3,6 milyar TL ye, 2009 yılında 4,6 milyar TL ye yükselmiş, 2010 yılında önceki yıla göre %61,1 oranında artarak 7,4 milyar TL olarak gerçekleşmiştir yılında ise önceki yıla göre 3,1 milyar TL azalarak 4,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 3,1 milyar TL lik azalışın 2,8 milyar TL si, önceki yıllarda diğer kuruluşlar içinde değerlendirilen kuruluşların, 2011 yılında KİT ler arasında değerlendirilmesinden; geri kalan kısmı ise ağırlıklı olarak TOKİ stoklarının azalmasından kaynaklanmıştır yılı stoklarının; 24,5 milyon TL tutarında %0,6 sı ilk madde ve malzeme, 1,2 milyon TL tutarında %0,03 ü yarı mamul, 405 milyon TL tutarında %9,4 ü mamul, 3,8 milyar TL tutarında %89 u ticari mal ve 42,5 milyon TL tutarında %1 i de diğer stoklardan oluşmuştur. Bu stokların; %0,31 i tarım, %99,54 ü hizmetler sektörüne, %0,16 sı da mali kuruluşlara aittir yılında diğer kuruluşların yıl sonu stokunun tamamına yakını, diğer hizmetler sektöründe yer alan TOKİ ye aittir. TOKİ stokları, ağırlıklı olarak arazi ve arsa stokları ile olağan taşınmaz stoklardan oluşmakta olup, önceki yıla göre 257,8 milyon TL azalmıştır. TOKİ nin stoklarının büyük bölümünü oluşturan olağan taşınmaz stoklarına ilişkin genel sorun, satışlarda yeterli ivmenin yakalanamamasıdır. Stokta yer alan konut ve ticari ünitelere 6 ayda bir ÜFE, TÜFE ve memur maaş artış oranı uygulanmak suretiyle güncelleme yapılmasının sonucunda konut satış fiyatlarının piyasa fiyatlarının üzerine çıkması, satışları sınırlandırmakta ve stokların artmasına neden olmaktadır. 5-İşletme sonuçları: a)satışların kârlılığı: Diğer kuruluşların dönemi satış sonuçlarının oluşumu cari fiyatlarla 108/a sayılı, 2003 yılı sabit fiyatlarıyla 108/b sayılı, satış sonuçlarının sektörler itibarıyla ayrıntısı 109 sayılı, aynı döneme ilişkin brüt satış, işletme faaliyetleri ve dönem sonuçları 110 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 210

220 Genel Rapor Sayıştay Çizelge : 108/a- Diğer kuruluşların yılları satış sonuçlarının ayrıntısı (Cari fiyatlarla) (*) Pazarlama Satış Faaliyet Satış Brüt Satış Net Satışların satış ve Diğer maliyeti kârı veya maliyetine Yıllar satışlar indirimleri satışlar maliyeti dağıtım giderler tutarı zararı göre kâr giderleri veya zarar (1) (2) (3=1-2) (4) (5) (6) (7=4+5+6) (8=3-7) (8/7)% , , , , ,9 Son iki yıl farkı ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 289,3 Artış veya azalış(%) (18,1) 4,0 (20,5) (10,5) 1,3 16,2 (8,4) (40,6) 482,5 (*) Mali kuruluşlar hariç. Çizelge : 108/b - Diğer kuruluşların yılları satış sonuçlarının ayrıntısı (2003 yılı fiyatlarıyla) (*) (Bin TL) (Bin TL) Pazarlama Satış Faaliyet Satış Brüt Satış Net Satışların satış ve Diğer maliyeti kârı veya maliyetine Yıllar satışlar indirimleri satışlar maliyeti dağıtım giderler tutarı zararı göre kâr giderleri veya zarar (1) (2) (3=1-2) (4) (5) (6) (7=4+5+6) (8=3-7) (8/7)% , , , , ,9 Son iki yıl farkı (76.212) ( ) (806) (63.583) ,9 Artış veya azalış(%) 3,6 (11,7) 5,2 (4,2) (0,6) 32,6 (1,7) 16,8 18,2 (*) Mali kuruluşlar hariç. 211

221 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 109- Diğer kuruluşların sektörler itibarıyla 2011 yılı satış sonuçları(*) (Bin TL) Satış sonuçları Brüt satışlar (1) Satış indirimleri (2) Net satışlar (3=1-2) Satışların maliyeti (4) Pazarlama satış ve dağıtım giderleri (5) Diğer giderler (6) Satış maliyeti tutarı (7=4+5+6) Faaliyet kârı veya zararı (8=3-7) Satış maliyetine göre kâr veya zarar (8/7) (%) a) Tarım (13.826) (26,3) b) Sanayi c) Hizmetler: (1) Ulaştırma-haberleşme ,8 (2) Ticaret (3.924) (88,4) (3) Diğer hizmetler ,4 Toplam ( c) ,4 Diğer kuruluşlar toplamı ,9 (*) Mali kuruluşlar hariç 212

222 Genel Rapor Sayıştay Çizelge 110 : Diğer kuruluşların yılları satış, faaliyet ve dönem sonuçları (Bin TL) Bürüt satış Faaliyet Dönem Bürüt satış Faaliyet Dönem Bürüt satış Faaliyet Dönem Bürüt satış Faaliyet Dönem Bürüt satış Faaliyet Dönem Kuruluşlar kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya kârı veya zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı zararı Tarım : Atatürk Orman Çiftliği (2.456) (4.174) (2.161) (9.370) (1.074) (10.433) (3.333) (13.826) Ulaştırma-haberleşme : TRT (27.045) Ticaret : Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Destek. İşleri ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) (52.514) (55.816) (55.351) (40.978) (43.019) (52.796) (3.079) (3.924) (8.815) Diğer hizmetler : İMKB İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Merkezi Kayıt Kuruluşu AŞ İstanbul Altın Borsası (2.969) (2.185) Milli Piyango İdaresi Olimpiyat Oyunları Haz. ve Düzenleme Kurulu 416 (13.186) (13.332) (13.245) (13.659) (7.494) 665 (14.322) Şeker Kurumu (7) (706) (95) Toplu Konut İdaresi Bankalar : T.Vakıflar Bankası TAO

223 Genel Rapor Sayıştay 2011 yılında diğer kuruluşların brüt satışları toplamı önceki döneme göre %18,1 azalış göstererek 9,9 milyar TL ye, satışların maliyeti %10,5 azalarak 5,5 milyar TL ye gerilemiştir. Faaliyet giderlerinde oluşan %11,1 artışın da etkisiyle faaliyet kârı %40,6 azalarak 2,4 milyar TL ye düşmüştür yılı denetim portföyünde bulunan 10 diğer kuruluştan; TOKİ, MPİ, TRT, İMKB, MKK ve İstanbul Altın Borsası faaliyet kârı elde ederken; İstanbul Olimpiyat Oyunları Hazırlık ve Düzenleme Kurulu, AOÇ, Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Desteklenmesi İşleri ve Şeker Kurumunda faaliyet zararı oluşmuştur. b) Dönem sonuçları: Diğer kuruluşların yıllarında dönem sonuçlarının oluşumu cari fiyatlarla 111/a, 2003 yılı fiyatlarıyla 111/b, 2011 yılı dönem sonuçlarının sektörler itibarıyla ayrıntısı 112 sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 214

224 Genel Rapor Sayıştay Çizelge : 111/a - Diğer kuruluşların yılları dönem sonucunun oluşumu (*) (Cari fiyatlarla) (Bin TL) Gelir ve giderler Son iki yıl farkı Tutar (%) A-Brüt satışlar ( ) (18,1) 1-Yurt içi satışlar ( ) (18,1) 2-Yurt dışı satışlar (8.982) (36,3) 3-Diğer gelirler ( ) (18,2) B-Satış indirimleri (-) ,0 1- Satıştan iadeler (-) (71.470) (96,6) 2- Satış iskontoları (-) (10.709) (100,0) 3- Diğer indirimler (-) ,8 C-Net satışlar ( ) (20,5) D-Satışların maliyeti (-) ( ) (10,5) 1-Satılan mamuller maliyeti (-) ( ) (95,2) 2- Satılan ticari mallar maliyeti (-) ( ) (84,5) 3-Satılan hizmet maliyeti (-) ( ) (21,4) 4-Diğer satışların maliyeti (-) Brüt satış kârı veya zararı ( ) (33,3) E-Faaliyet giderleri (-) ,1 1-Araştırma ve geliştirme giderleri (-) ,5 2-Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-) ,3 3-Genel yönetim giderleri (-) ,1 Faaliyet kârı veya zararı ( ) (40,6) F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar ,0 1-İştiraklerden temettü gelirleri ,0 2-Bağlı ortaklıklardan temettü gelirleri 2 3-Faiz gelirleri (16.455) (12,8) 4-Komisyon gelirleri (1) (100,0) 5-Konusu kalmayan karşılıklar (96.278) (91,7) 6-Menkul kıymet satış kârları (172) (94,5) 7-Kambiyo kârları (3.250) (46,1) 8-Reeskont faiz gelirleri (55.477) (100,0) 9-Enflasyon düzeltmesi kârları 10-Diğer olağan gelir ve kârlar ,7 G-Diğer faaliyetlerden olağan gider ve zararlar (-) ( ) (67,2) 1-Komisyon giderleri (-) (99) (33,1) 2-Karşılık giderleri (-) (31.107) (46,7) 3-Menkul kıymet satış zararları (-) ,0 4-Kambiyo zararları (-) ,2 5-Reeskont faiz giderleri (-) ( ) (100,0) 6-Enflasyon düzeltmesi zararları (-) 7-Diğer olağan gider ve zararlar (-) (24.783) (34,2) H-Finansman giderleri (-) ( ) (93,3) 1-Kısa vadeli borçlanma giderleri (-) (89.736) (91,0) 2-Uzun vadeli borçlanma giderleri (-) ( ) (95,3) Olağan kâr veya zarar ( ) (29,8) I-Olağan dışı gelir ve kârlar ( ) (83,3) J-Olağandışı gider ve zararlar (-) (10.841) (16,8) Dönem kârı veya zararı ( ) (36,9) K-Dönem kârı vergi ve diğ.yasal yüküm.karş.(-) ,2 Dönem net kârı veya zararı ( ) (40,2) (*) Mali kuruluşlar hariç 215

225 Genel Rapor Sayıştay Çizelge : 111/b - Diğer kuruluşların yılları dönem sonucunun oluşumu (*) (2003 yılı fiyatlarıyla) (Bin TL) Gelir ve giderler Son iki yıl farkı Tutar (%) A-Brüt satışlar ( ) (27,7) 1-Yurt içi satışlar ( ) (27,7) 2-Yurt dışı satışlar (6.009) (43,8) 3-Diğer gelirler ( ) (27,8) B-Satış indirimleri (-) (53.848) (8,3) 1- Satıştan iadeler (-) (39.816) (97,0) 2- Satış iskontoları (-) (5.942) (100,0) 3- Diğer indirimler (-) (8.091) (1,3) C-Net satışlar ( ) (29,8) D-Satışların maliyeti (-) ( ) (21,1) 1-Satılan mamuller maliyeti (-) ( ) (95,8) 2- Satılan ticari mallar maliyeti (-) ( ) (86,3) 3-Satılan hizmet maliyeti (-) ( ) (30,6) 4-Diğer satışların maliyeti (-) Brüt satış kârı veya zararı ( ) (41,2) E-Faaliyet giderleri (-) (7.422) (2,0) 1-Araştırma ve geliştirme giderleri (-) ,5 2-Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-) (13.678) (10,6) 3-Genel yönetim giderleri (-) ,4 Faaliyet kârı veya zararı ( ) (47,6) F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar (32.568) (9,1) 1-İştiraklerden temettü gelirleri ,3 2-Bağlı ortaklıklardan temettü gelirleri 1 3-Faiz gelirleri (16.436) (23,1) 4-Komisyon gelirleri (1) (100,0) 5-Konusu kalmayan karşılıklar (53.980) (92,7) 6-Menkul kıymet satış kârları (96) (95,2) 7-Kambiyo kârları (2.051) (52,4) 8-Reeskont faiz gelirleri (30.778) (100,0) 9-Enflasyon düzeltmesi kârları 10-Diğer olağan gelir ve kârlar ,1 G-Diğer faaliyetlerden olağan gider ve zararlar (-) ( ) (71,0) 1-Komisyon giderleri (-) (68) (41,0) 2-Karşılık giderleri (-) (19.571) (53,0) 3-Menkul kıymet satış zararları (-) Kambiyo zararları (-) ,4 5-Reeskont faiz giderleri (-) (70.012) (100,0) 6-Enflasyon düzeltmesi zararları (-) 7-Diğer olağan gider ve zararlar (-) (16.856) (42,0) H-Finansman giderleri (-) ( ) (94,1) 1-Kısa vadeli borçlanma giderleri (-) (50.361) (92,1) 2-Uzun vadeli borçlanma giderleri (-) (57.259) (95,9) Olağan kâr veya zarar ( ) (38,1) I-Olağan dışı gelir ve kârlar ( ) (85,2) J-Olağandışı gider ve zararlar (-) (9.529) (26,5) Dönem kârı veya zararı ( ) (44,3) K-Dönem kârı vergi ve diğ.yasal yüküm.karş.(-) (25.530) (11,6) Dönem net kârı veya zararı ( ) (47,3) (*) Mali kuruluşlar hariç 216

226 Genel Rapor Sayıştay Çizelge : Diğer kuruluşların 2011 yılı dönem sonucunun oluşumu (*) Gelir ve giderler Tarım Ulaştırma haberleşme Ticaret Hizmetler Diğer hizmetler Hizmetler toplamı (Bin TL) Toplam A-Brüt satışlar Yurt içi satışlar Yurt dışı satışlar Diğer gelirler B-Satış indirimleri (-) Satıştan iadeler (-) Satış iskontoları (-) Diğer indirimler (-) C-Net satışlar D-Satışların maliyeti (-) Satılan mamuller maliyeti (-) Satılan ticari mallar maliyeti (-) Satılan hizmet maliyeti (-) Diğer satışların maliyeti (-) Brüt satış kârı veya zararı (3.333) (3.079) E-Faaliyet giderleri (-) Araştırma ve geliştirme giderleri (-) Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri (-) Genel yönetim giderleri (-) Faaliyet kârı veya zararı (13.826) (3.924) F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar İştiraklerden temettü gelirleri Bağlı ortaklıklardan temettü gelirleri 3-Faiz gelirleri Komisyon gelirleri 5-Konusu kalmayan karşılıklar Menkul kıymet satış kârları Kambiyo kârları Reeskont faiz gelirleri 9-Enflasyon düzeltmesi kârları 10-Diğer olağan gelir ve kârlar G-Diğer faal. olağan gider ve zararlar (-) Komisyon giderleri (-) Karşılık giderleri (-) Menkul kıymet satış zararları (-) 4-Kambiyo zararları (-) Reeskont faiz giderleri (-) 6-Enflasyon düzeltmesi zararları (-) 7-Diğer olağan gider ve zararlar (-) H-Finansman giderleri (-) Kısa vadeli borçlanma giderleri (-) Uzun vadeli borçlanma giderleri (-) Olağan kâr veya zarar (3.919) I-Olağan dışı gelir ve kârlar J-Olağandışı gider ve zararlar (-) Dönem kârı veya zararı (8.815) K-Dönem kârı vergi ve diğ.yas.yüküm.karş. (-) Dönem net kârı veya zararı (8.815) (*) Mali kuruluşlar hariç 217

227 Genel Rapor Sayıştay 2011 yılında diğer kuruluşların toplam faaliyet kârında yaşanan düşüş dönem kârını da etkilemiş ve diğer kuruluşların 2011 yılı dönem kârı önceki yıla göre %36,9 azalarak 3,1 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Vergi karşılıkları tahakkuku ise %0,2 artışla 397,6 milyon TL olmuştur. Bu gelişmelere bağlı olarak diğer kuruluşların 2011 yılı toplam net dönem kârı önceki döneme göre %40,2 azalarak 2,7 milyar TL tutarında gerçekleşmiştir yılı fiyatları baz alındığında diğer kuruluşların 2007 yılında 2,6 milyar TL olarak gerçekleşen toplam dönem kârı 2011 yılında %56,9 azalışla 1,5 milyar TL ye gerilemiştir. Diğer kuruluşların yıllarına ait finansman giderleri; kaydedildiği hesaplar ve ödendiği yerler itibarıyla 113 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 218

228 Genel Rapor Sayıştay Çizelge : Diğer kuruluşların yılları finansman giderleri (*) Verilen faiz, komisyon ve kur farkları Son iki yıl farkı Tutar (%) 1-Kaydedildiği hesaplar bakımından : İşletme maliyetine giren Kâr ve zarar hesabına alınan ( ) (93,3) Yatırım bedellerine giren Toplam ( ) (93,5) 2-Ödendiği yada alacak kaydedildiği yerler bakımından: Hazineye (99.906) (95,2) Öteki KİT'ler (50.968) (100,0) İç borçlar için başkaca yerler (56.268) (100,0) Dış borçlar için verilen ,2 Diğer Toplam ( ) (93,5) (*) Mali kuruluşlar hariç. (Bin TL) 219

229 Genel Rapor Sayıştay 2011 yılı finansman giderlerinin 8,8 milyon TL si TOKİ ye, 5,1 milyon TL si İstanbul Olimpiyat Oyunları Hazırlık ve Düzenleme Kuruluna ait olup; toplam 13,9 milyon TL tutarındaki bu giderlerin 10,1 milyon TL si faiz, 3,8 milyon TL si kur farklarıyla ilgilidir. c) Diğer kuruluşların genel ekonomi ile ilişkileri: Diğer kuruluşların yıllarında tahakkuk eden vergileri 114 sayılı, 2011 yılında tahakkuk eden vergilerin sektörler itibarıyla ayrıntısı 114/a sayılı, yıllarında uluslararası ticaretten sağlanan ve ödenen döviz tutarları 115 sayılı, 2011 yılında sağlanan ve ödenen dövizlerin sektörler itibarıyla ayrıntısı 115/a sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 220

230 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 114- Diğer kuruluşların yılları vergi tahakkukları (Bin TL) Vergi türleri Son iki yıl farkı Tutar (%) A- Kuruluşun yükümlü olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : 1- Gelirden alınan: - Gelir vergisi ,3 - Kurumlar vergisi (33.459) (9,9) - Fonlar -Diğer 12 Toplam (1) (29.830) (8,8) 2- Servetten alınan : - Motorlu taşıtlar vergisi (258) (23,7) - Emlak vergisi (Belediyelere ödenen) (21.130) (40,9) -Diğer Toplam (2) (21.388) (40,6) 3- Mal ve hizmetten alınan : (Dolaylı vergiler) - KDV ,9 - Özel tüketim vergisi Banka ve sigorta muamele vergisi ,2 - Damga vergisi (14.006) (60,9) - Dış ticarette ödenen vergiler ,9 - Harçlar (9.854) (19,6) - Belediyelere ödenen (Emlak vergisi hariç) vergi, resim ve harçlar (2.252) (39,9) - Özel iletişim vergisi - Özel işlem vergisi - Şans oyunları vergisi ,3 - Haberleşme vergisi - Fonlar - Diğer (5.428) (59,7) Toplam (3) ,7 Toplam (2+3) ,9 Toplam (A) ,1 B- Kuruluşun sorumlu olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : -Personelden kesilen gelir ve damga vergisi ,3 -Yüklenici, üretici ve ortaklardan kesilen gelir, kurumlar ve damga vergisi (157) (,1) -Tevkif edilen KDV (17.648) (11,0) - Elektrik ve havagazı tüketim vergisi - Fonlar - Diğerleri ,0 Toplam (B) ,5 Genel toplam (A+B) ,4 221

231 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 114/a - Diğer kuruluşların 2011 yılında tahakkuk eden vergileri Ulaş-hab. Diğer hiz. Hizmetler toplamı A- Kuruluşun yükümlü olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : 1- Gelirden alınan - Gelir vergisi Kurumlar vergisi Fonlar -Diğer Toplam (1) Servetten alınan : - Motorlu taşıtlar vergisi Emlak vergisi (Belediyelere ödenen) Diğer Vergi türleri Toplam (2) Mal ve hizmetten alınan : (Dolaylı Vergiler) - KDV Özel tüketim vergisi Banka ve sigorta muamele vergisi Damga vergisi Dış ticarette ödenen vergiler Harçlar Belediyelere ödenen (Emlak vergisi hariç) vergi resim ve harçlar Özel iletişim vergisi -Özel işlem vergisi -Şans oyunları vergisi Haberleşme vergisi - Fonlar -Diğer Toplam (3) Toplam (2+3) Toplam (A) B- Kuruluşun sorumlu olduğu vergi, resim, harç ve fonlar : -Personelden kesilen gelir ve damga vergisi Yüklenici, üretici ve ortaklardan kesilen Tarım Hizmetler Mali kuruluşlar (Bin TL) Toplam gelir, kurumlar ve damga vergisi Tevkif edilen KDV Elektrik ve havagazı tüketim vergisi - Fonlar - Diğerleri Toplam (B) Genel toplam (A+B)

232 Genel Rapor Sayıştay Çizelge : yıllarında sağlanan ve ödenen dövizler (Bin TL) Ödemeler dengesine etki Son iki yıl farkı Tutar (%) Dış alemden sağlanan: 1- İhracat bedellerinden (10.970) (95,5) 2-Sermaye hareketlerinden (59.367) (99,0) 3-Görünmeyen işlemlerden ,2 Toplam (1) (62.590) (71,5) Dış aleme ödenen: 1-İthalat bedellerine ,7 2-Sermaye hareketlerine ( ) 3-Görünmeyen işlemlere ,9 Toplam ,3 Denge farkı (+) (11.349) (78,4) Denge farkı (-) (89.525) (21.520) ( ) ( ) ( ) (57.009) 32,5 Denge farkı (46.275) (73.521) ( ) ( ) (68.358) 42,4 Çizelge: 115/a - Diğer kuruluşlarca 2011 yılında sağlanan ve ödenen dövizler Ödemeler dengesine etki Dış alemden sağlanan: Ulaş-hab. Ticaret Diğer hizmetler Hizmetler toplamı (Bin TL) 1- İhracat bedellerinden Sermaye hareketlerinden Görünmeyen işlemlerden Dış aleme ödenen: Hizmetler Mali kuruluşlar Toplam Toplam (1) İthalat bedellerine Sermaye hareketlerine Görünmeyen işlemlere Toplam (2) Denge farkı (+) Denge farkı (-) (80.977) (6.594) (87.571) ( ) ( ) Denge farkı (80.977) 513 (3.984) (84.448) ( ) ( ) 223

233 Genel Rapor Sayıştay -Vergiler: 2011 yılında diğer kuruluşların yükümlü oldukları vergi, resim, harç ve fon tahakkukları 2010 yılına göre %2,1 oranında artışla 1,3 milyar TL düzeyinde gerçekleşmiştir. Kuruluşların sorumlu olduğu 1,2 milyar TL tutarındaki vergi, resim, harç ve fonlar da dikkate alındığında 2011 yılı toplam vergi tahakkukları 2,5 milyar TL olmuştur yılında tahakkuk eden vergi ve benzeri diğer yükümlülüklerin; %54,6 sı mali kuruluşlardan sağlanırken, bu sektörü %45,1 pay oranı ile hizmetler sektörü izlemiştir. -Sağlanan ve ödenen dövizler: Diğer kuruluşlar tarafından 2011 yılında mal ve hizmet ihracatından 513 bin TL tutarında döviz geliri sağlanmış, ithal edilen mal ve hizmetler karşılığında 74,4 milyon TL ödeme yapılmıştır. Sermaye hareketleri ve görünmeyen işlemlerden sağlanan ve ödenen döviz tutarları hesaba katıldığında diğer kuruluşların 2011 yılında dış dünya ile olan bütün işlemlerden sağladığı dövizin tutarı 25 milyon TL, ödediği dövizin toplam tutarı ise 254,5 milyon TL dir. -Milli gelire katkı: Diğer kuruluşların üretici fiyatlarıyla GSYH ye katkısı 2007 yılında 5,7 milyar TL iken yıllar itibarıyla artarak 2011 yılında 6,5 milyar TL ye yükselmiştir yılında 7,2 milyar TL ye ulaşan alıcı fiyatlarıyla GSMH ye katkının ağırlıklı olarak %55,3 ü hizmetler sektörü, %44,6 sı mali kuruluşlar, geriye kalan %0,1 i de tarım sektörü tarafından sağlanmıştır. Mali kuruluşlar dahil diğer kuruluşların dönemi üretici ve alıcı fiyatlarıyla GSMH ye katkısı cari fiyatlarla 116 sayılı, 2011 yılı GSMH ye katkının sektörler itibarıyla ayrıntısı 116/a sayılı çizelgelerde gösterilmiştir. 224

234 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: Diğer kuruluşların yılları GSMH'ye katkısı (cari fiyatlarla) (Bin TL) Firma ölçeğinde katma değerin Son iki yıl farkı oluşumu (Gelir yoluyla) Sıra no Tutar (%) A-Pozitif etkiler : Personel giderleri (Yevmiyeler dahil) ,2 Verilen faizler (Yurt içi) ( ) (75,4) Verilen bina ve arazi kiraları ,5 Karşılık giderleri ( ) (14,0) Mevzuat gereğince katılma payları (17.788) (43,0) Dernek ve benzeri yerlere bağışlar ,2 Geçmiş yıllara aid gider ve zararlar ,0 İç sigorta fonu gideri ,0 Amortisman ve tükenme payları (20.310) (9,4) Dış aleme ödenen giderler ,9 Diğer pozitif etkiler ,3 Dönem kârı ( ) (29,1) Toplam (A) ( ) (18,1) B-Negatif etkiler (-) : Alınan faizler (Yurt içi) ( ) (65,5) Alınan bina ve arazi kiraları ,0 Karşılıklardan kullanılmayan kısım ,1 Geçmiş yıllara ait gelir ve karlar ,7 İştiraklerden alınan kar payları ,6 İç sigorta fonundan yapılan tahsilat 19 1 Dış alemden sağlanan gelirler ,2 Diğer negatif etkiler ( ) (17,7) Dönem zararı (59.290) (86,9) Toplam (B) ( ) (10,0) Üretici fiyatlarıyla gayri safi yurt içi hasıla (GSYH)'ya katkı (A-B) ( ) (20,7) Subvansiyonlar (-) (1.898) (33,2) Hazine yardımları (-) Diğer yardım ve bağışlar (-) (199) (4,2) Vergi iadeleri (-) Tüketicilere yansıtılan vergi ve fonlar ,9 Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH)'ya katkı ( ) (19,4) Dış aleme ödenen giderler (-) 31 (9.784) (99.340) (19.512) (38.500) ( ) ( ) 336,9 Dış alemden sağlanan gelirler ,2 Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi milli hasıla (GSMH)'ya katkı ( ) (20,8) 225

235 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 116/a - Diğer kuruluşların 2011 yılı GSMH'ya katkısı (cari fiyatlarla) Firma ölçeğinde katma değerin oluşumu (Gelir yoluyla) Hizmetler Sıra Tarım Hizmetler Mali kur. Toplam Ulaş-hab. Ticaret Diğer hiz. no toplamı A-Pozitif etkiler : Personel giderleri (Yevmiyeler dahil) Verilen faizler (Yurt içi) Verilen bina ve arazi kiraları Karşılık giderleri Mevzuat gereğince katılma payları Dernek ve benzeri yerlere bağışlar Geçmiş yıllara aid gider ve zararlar İç sigorta fonu gideri Amortisman ve tükenme payları Dış aleme ödenen giderler Diğer pozitif etkiler Dönem kârı Toplam (A) B-Negatif etkiler (-) Alınan faizler (Yurt içi) Alınan bina ve arazi kiraları Karşılıklardan kullanılmayan kısım Geçmiş yıllara ait gelir ve karlar İştiraklerden alınan kar payları İç sigorta fonundan yapılan tahsilat Dış alemden sağlanan gelirler Diğer negatif etkiler Dönem zararı Toplam (B) Üretici fiyatlarıyla gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH)'ya katkı (A-B) (3.168) Sübvansiyonlar (-) Hazine yardımları (-) Diğer yardım ve bağışlar (-) Vergi iadeleri(-) Tüketicilere yansıtılan vergi ve fonlar Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH)'ya katkı (3.168) Dış aleme ödenen giderler (-) (17.449) (17.449) ( ) ( ) Dış alemden sağlanan gelirler Alıcı fiyatlarıyla gayrisafi milli hasıla (GSMH)'ya katkı (3.168) (Bin TL) 226

236 Genel Rapor Sayıştay F- YATIRIMLAR Diğer kuruluşların dönemi sabit sermaye yatırımları 117 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Çizelge: 117 Diğer kuruluşların yıllarına ait nakdi yatırım harcamaları Sektörler (Bin TL) Son iki yıl farkı Tutar (%) a) Tarım ,3 b) Sanayi (İmalat) ,9 c) Hizmetler: -Ulaştırma-haberleşme (42.036) (55,7) -Ticaret (30.338) (100) -Mali kuruluşlar ,7 -Diğer hizmetler ,3 Toplam (c) (21.724) (6,4) Genel toplam (a+b+c) (21.389) (6,3) Diğer kuruluşların 2011 yılı yatırımları geçen yıla göre %6 oranında azalarak 320 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Ulaştırma-haberleşme ile ticaret sektörü hariç geçen yıla göre diğer sektörlerde artış meydana gelmiştir. En büyük artış %159 ile diğer hizmetlerde meydana gelmiştir. Bunu sırasıyla tarım, imalat ve mali kuruluşlar izlemektedir. 227

237 Genel Rapor Sayıştay III. İŞTİRAKLER A-İŞTİRAK TANIMI, İŞTİRAK NEDENLERİ, HUKUKİ YAPI VE DENETİM ŞEKLİ 1-İştirak tanımı, iştirak nedenleri ve hukuki yapı: Denetim kapsamındaki kuruluşların, sermayelerine iştirak ettikleri şirketlerin, toplam sermayesi içindeki payına göre gerek mevzuatta, gerekse muhasebe standartlarında farklı tanımlar getirilmiştir. KİT'leri bir sistem çerçevesinde düzenleyen 233 sayılı KHK nın 2 nci maddesinin beşinci fıkrasında bağlı ortaklık, altıncı fıkrasında ise iştirak tanımları yer almıştır. Söz konusu fıkralarda, bağlı ortaklık; sermayesinin %50 sinden fazlası iktisadi devlet teşekkülüne veya kamu iktisadi kuruluşuna ait olan işletme veya işletmeler topluluğundan oluşan anonim şirketler, iştirak ise; iktisadi devlet teşekküllerinin veya kamu iktisadi kuruluşlarının veya bağlı ortaklıkların, sermayelerinin en az %15, en çok %50 sine sahip bulundukları anonim şirketler, olarak ifade edilmiştir. Söz konusu KHK nın 27/1 inci maddesinde, bir teşebbüsün veya bağlı ortaklığın bir anonim şirkete iştiraki, kuruluşun önerisi üzerine YPK kararıyla yapılabilmektedir. 233 sayılı KHK nın 27/2 nci maddesi gereği, bir anonim şirkete iştirak için teşebbüsün veya bağlı ortaklığın şirket sermayesine katılma oranının en az %15 olması ve bu oranın ortaklığın sermaye artırması halinde de korunması gerekmektedir. Ancak 233 sayılı KHK nın geçici 2 nci maddesinde, iştiraklerden, teşebbüsün faaliyet alanı içinde kalanlardan iştirak payları %10 un altında olup da devamında kamu yararı veya ekonomik yarar bulunanların YPK kararıyla muhafaza edilmesi öngörülmüştür. 233 sayılı KHK nın; -İştiraklerin yönetimi başlıklı 28 inci maddesinde; teşebbüs veya bağlı ortaklıklara ait iştiraklerin yönetim kurullarında, teşebbüs ve bağlı ortaklığı temsilen her %15 hisse için en az bir üye bulundurulacağı, söz konusu temsilcilerin, teşebbüsün veya bağlı ortaklığın kendi mensupları arasından ve imkan dahilinde iştirakin bulunduğu yere en yakın teşebbüs veya bağlı ortaklık birimi içinden veya dışardan teşebbüs veya bağlı ortaklığın yönetim kurulunun göstereceği adaylar arasından seçileceği, -Teşebbüsler, müesseseler, bağlı ortaklıklar, işletmeler ve işletme birimlerinin ve iştiraklerin tasfiyesi veya satılması başlıklı 38 inci maddesinde; iştiraklerin tasfiye, devir, satış ve işletme haklarının verilme kararının Yüksek Planlama Kurulu tarafından alınacağı, -İstisnalar başlıklı 58 inci maddesinin üçüncü fıkrasında; teşebbüslerin, bu KHK hükümleriyle bağlı olmaksızın yurt dışında şirket kurmalarına ve kurulmuş şirketlere iştirak etmelerine izin vermeye ve bu konularda ilgili esasları kurumlar itibarıyla belirlemeye Bakanlar Kurulunun yetkili olduğu, -İştirak paylarının devir ve tasfiyesi başlıklı geçici 2 nci maddesinde; teşebbüslerin ve bağlı ortaklıkların faaliyet alanları dışında kalan ve normal piyasa şartları içinde elden çıkarılmaları mümkün olan mevcut iştirak paylarının devir veya tasfiyesinin bu KHK nın yürürlüğe girdiği tarihi izleyen bir yıl içinde bitirileceği, mevcut iştiraklerden teşebbüsün 228

238 Genel Rapor Sayıştay faaliyet alanı içinde kalanlardan iştirak payları %10 un altında olup, devamında kamu yararı veya ekonomik yarar bulunanların YPK kararıyla muhafaza edileceği, hükümleri yer almıştır. Bankacılık sektörü açısından, 5411 sayılı Bankacılık Kanunu nun tanımlar ve kısaltmalar başlıklı 3 üncü maddesinde; -Bağlı ortaklık; ana ortaklığın kontrolü altında faaliyet gösteren ortaklıkları, -İştirakleri ifade eden nitelikli pay; bir ortaklığın sermayesinin veya oy haklarının doğrudan veya dolaylı olarak yüzde on veya daha fazlasını teşkil eden paylar ile bu oranın altında olsa dahi yönetim kurullarına üye belirleme imtiyazı veren payları, şeklinde tanımlanmıştır sayılı Kanun un ortaklık paylarına ilişkin sınırlamalar başlıklı 56 ncı maddesinin birinci fıkrasında, Bankaların; kredi kuruluşları ve finansal kuruluşlar dışındaki bir ortaklıktaki payı kendi öz kaynaklarının yüzde onbeşini, bu ortaklıklardaki paylarının toplam tutarı ise kendi öz kaynaklarının yüzde altmışını aşamaz hükmü getirilmiş, diğer fıkralarda iştirak oranlarının öz kaynaklar karşısındaki durumu ile banka sermayesinde payı bulunan ortaklıkların iştirak ilişkisi düzenlenmiştir sayılı Kanun un geçici 6 ncı maddesinde, Bu kanunun yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla, iştirak tutarları Kanun un 56 ncı maddesinin birinci fıkrasında belirtilen oranların altında olan kredi kuruluşları, hiçbir şekil ve surette bu maddede yer alan oranları aşamazlar. Aynı tarih itibarıyla iştirak tutarları Kanunda belirtilen oranlardan herhangi birini aşan kuruluşlar, aşım tutarlarını, tarihine kadar yüzde yirmisini, tarihine kadar yüzde kırkını, tarihine kadar yüzde altmışını, tarihine kadar yüzde seksenini, tarihine kadar yüzde yüzünü itfa etmek suretiyle giderirler. hükmüne yer verilmiştir. Bankacılık sektörü için, bağlı ortaklık, iştirak, birlikte kontrol edilen ortaklıklar ve satılmaya hazır finansal varlıklarda izlenen ortaklıkların ayrı ayrı tanımlanması gerekmektedir. Bağlı ortaklıkların, iştiraklerin ve birlikte kontrol edilen ortaklıkların muhasebeleştirilmesine ilişkin esas ve usullerin belirlenmesi amacıyla BDDK tarafından, Bankaların Muhasebe Uygulamalarına ve Belgelerin Saklanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik ile Tekdüzen Hesap Planı ve İzahnamesi Hakkında Tebliğ yayımlanmıştır. İlgili Yönetmeliğin 4 üncü maddesinde bağlı ortaklık, birlikte kontrol edilen ortaklık ve iştiraklerin muhasebeleştirilmesi ve konsolide finansal tablolar, konuyu açıklayacak finansal tablolar ile bunlara ilişkin açıklama ve dipnotların düzenlenmesine ilişkin usul ve esasların Kurul ca çıkarılacak tebliğler ile belirleneceği belirtilmiştir. Buna istinaden çıkarılan ve tarihli ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Bankaların Konsolide Finansal Tablolarının Düzenlenmesine İlişkin Tebliğde; -Bağlı ortaklık; ana ortaklığın kontrolü altında faaliyet gösteren ortaklık, -İştirak; ana ortaklık bankanın sermayesine katıldığı, üzerinde kontrolü bulunmamakla birlikte önemli etkinliğe sahip olduğu yurt içinde veya yurt dışında kurulu bulunan ortaklık, 229

239 Genel Rapor Sayıştay -Birlikte kontrol edilen ortaklıklar; iş ortaklıkları ve adi ortaklıklar dahil olmak üzere, ana ortaklık bankanın bir ortaklık sözleşmesi çerçevesinde başka gruplarla birlikte kontrol ettiği, yurt içinde veya yurt dışında kurulu bulunan ortaklık, -Satılmaya hazır finansal varlıklarda izlenen ortaklık payları ise; %10 a kadar ortaklık yapılan yurt içinde veya yurt dışında kurulu bulunan ortaklıklar, şeklinde tanımlanmıştır. Türkiye Muhasebe Standartları Kurulu tarafından yayımlanan çeşitli tebliğlerde; -Bağlı ortaklık; adi ortaklık gibi tüzel kişiliği olmayan işletmeler de dahil olmak üzere ana ortaklık tarafından kontrol edilen işletmeler, -Ana ortaklık; bir veya daha fazla bağlı ortaklığı bulunan işletmeler, -İştirak; yatırımcı işletmenin, adi ortaklık gibi tüzel kişiliği olmayan işletmeler de dahil olmak üzere, iş ortaklığı veya bağlı ortaklık niteliğinde olmayan, ancak üzerinde önemli etkisinin bulunduğu işletmeler, -Bağlı ortaklık; işletmenin adi ortaklık gibi tüzel kişiliği olmayan işletmeler de dahil olmak üzere (ana ortaklık olarak bilinen) başka bir işletme tarafından kontrol edilen işletmeler, -Satılmaya hazır finansal varlık; gerçeğe uygun değer farkı kâr/zarara yansıtılan menkul değerler ile vadeye kadar elde tutulacak menkul değerler dışındaki ve yönetim ve kontrol etkinliği bulunmayan şirketlerdeki menkul değerler, -Kontrol; faaliyetlerinden fayda sağlamak amacıyla bir işletmenin faaliyet ve finansal politikalarını yönetme gücü, -Önemli etki; yatırım yapılan işletmenin finansal ve faaliyetle ilgili politikalarının belirlenmesi kararlarına katılma gücü, olarak tanımlanmıştır sayılı Kanun un yurt içinde şube açma başlıklı 13 üncü maddesinde; bu Kanunda yer alan kurumsal yönetim hükümleri ile koruyucu hükümler dikkate alınarak, Kurulca belirlenecek esaslara uyulması ve Kuruma bildirilmesi kaydıyla yurt içinde şube açılmasının serbest olduğu, sınır ötesi faaliyetler başlıklı 14 üncü maddesinde de; Türkiye de kurulan bankaların, kıyı bankacılığı bölgeleri de dahil olmak üzere yurt dışında şube veya temsilcilik açmaları, ortaklık kurmaları veya kurulmuş ortaklıklara katılmaları, bu Bankacılık Kanunu nda yer alan kurumsal yönetim hükümleri ile koruyucu hükümlere ve Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulunca belirlenecek esaslara uyulması kaydıyla söz konusu Kurulun iznine tabi olduğu, hükmü yer almıştır. Zaman içinde şirketlerde yapılan sermaye artışlarına özel sektörün katılmaması nedeniyle taahhüt edilmeyen sermaye artışlarının kamu tarafından taahhüt edilmesi veya şirketlerin nakit ihtiyaçlarının karşılanması için verilen ve geri dönmeyen kredilerin sermayeye eklenmesi sonucu kamu payı %50 nin üzerine çıkan şirketler 3346 sayılı Kanun un 2 nci maddesi kapsamında Sayıştay tarafından denetlenmektedir. 230

240 Genel Rapor Sayıştay 4046 sayılı Kanunda da; özelleştirme programında olan kuruluşlardaki sermaye payı %50'nin altına düşünceye kadar bu kuruluşların Sayıştay tarafından denetlenmesi öngörülmüştür yıl sonu itibarıyla, Sayıştay tarafından 3346 sayılı Kanun kapsamında denetlenmekte olan kuruluşlara ait toplam 146 adet iştirak bulunmaktadır. İştirakler arasında yer alan T.C. Merkez Bankasının sermayesindeki kamu payı %77,9 olmasına rağmen 3346 sayılı Kanun un 2 nci maddesinin üçüncü fıkrası ile bu Kanunla konulan denetimin dışında tutulmuştur. 2-İştiraklerin denetimi: Anonim şirket statüsündeki iştiraklerin yönetim ve denetim organları Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre teşkil edilmektedir. Dolayısıyla 233 sayılı KHK nın iştiraklerin yönetimi başlıklı 28 inci maddesinde yer alan; teşebbüs veya bağlı ortaklıklara ait iştiraklerin yönetim kurullarında, teşebbüs ve bağlı ortaklığı temsilen her %15 hisse için en az bir üye bulundurulacağı hükmü saklı kalmak kaydıyla kamu iştiraklerinin gerek yönetim kurulu üyesi, gerekse denetçilerinin seçimi, kamu kesiminin etkinliğine, şirket ana sözleşmesine ve iştirak payına bağlıdır. Kuruluşlar iştiraklerinde çoğu kez bakanlık veya kendi personelinden yönetim ve denetim kurulu adaylarını, hisselerini temsil eden vekili vasıtasıyla iştirakin genel kurulunda seçtirmektedir sayılı Kanun un konsolide denetim başlıklı 66 ncı maddesinde ise; konsolide bazda sınırlama ve oranlara tabi olan ana ortaklık bankalar ve bunların yurt içi ve dışı bağlı ortaklıkları, birlikte kontrol edilen ortaklıkları, şube ve temsilciliklerinin konsolide denetime tabi olduğu, denetim sonuçları ile denetime esas bilgi ve belgeler anılan yetkili mercilerin görüşü alınarak Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulunca belirlenecek usul ve esaslara göre paylaşılacağı ve kullanılacağı belirtilmiştir. B- İŞTİRAK UYGULAMALARI İştiraklerle ilgili ayrıntılı bilgilere (Ek:7) de yer verilmiştir. Söz konusu çizelgeler denetim raporlarında yer alan bilgiler çerçevesinde hazırlanmış, muhasebe kayıtlarında enflasyon düzeltmeleri nedeniyle geçmiş yıllarda oluşan farklar göz önüne alınmamıştır. İştiraklere ait başlıca bilgiler 118 sayılı çizelgede gösterilmiştir. 231

241 Genel Rapor Sayıştay Çizelge: 123- İştiraklere ait başlıca bilgiler Başlıca bilgiler Ölçü İştirak edilen şirket sayısı: -Bir kuruluşun iştirak ettiği -Birden fazla kuruluşun iştirak ettiği -Tasfiye halindeki ve faaliyetsiz iştirakler -Yabancı sermayeli iştirakler -% 50'den fazla kamu payı olanlar Toplam İştiraklerin : -Esas sermayeleri -Ödenmiş sermayeleri -Sermaye ödeme oranı Denetlenen kuruluşların iştiraklere : -Sermaye taahhüdü -Sermaye ödemesi -Sermaye ödeme oranı -Denetlenen kuruluşların, iştiraklerin sermayesine katılma oranı İştiraklerin : -Dönem kârları toplamı -Dönem zararları toplamı Denetlenen kuruluşların payına düşen : -Temettü -Temettünün ödenen iştirak payına oranı Son iki Değişme yıl farkı oranı % Adet (3) (4,8) Adet (1) (9,1) Adet ,4 Adet ,1 Adet (5) (31,3) Adet (2) (1,4) Bin TL ,4 Bin TL ,8 % 89,5 90,9 75,6 75,4 86,8 11,5 15,3 Bin TL ,3 Bin TL ,0 % 97,7 97,9 98,1 99,2 98,9 (0,3) (0,3) % 18,9 18,8 12,3 19,4 19,6 0,2 1,0 Bin TL ,3 Bin TL ,4 Bin TL ( ) (34,4) % 5,1 6,7 8,6 9,9 5,9 (4,0) (40,4) 232

242 Genel Rapor Sayıştay Denetime tabi kuruluşların 2007 yıl sonu itibarıyla 148 adet olan iştirak sayısı, 2008 yıl sonu itibarıyla 146, 2009 yıl sonu itibarıyla 151, 2010 yıl sonu itibarıyla 148 ve 2011 yıl sonu itibarıyla 146 adet olmuştur yılı itibarıyla, denetlenen kuruluşların iştiraklerinin esas sermayeleri 23,8 milyar TL, ödenmiş sermayeleri 20,7 milyar TL, dönem kârları 15,3 milyar TL, dönem zararları 657,7 milyon TL olarak gerçekleşmiş, kuruluşların payına düşen temettü 274 milyon TL, temettünün ödenen iştirak payına oranı %5,9 olmuştur. Bazı kamu kurum ve kuruluşlarının, sermayesine çok düşük oranda katıldıkları iştiraklerde, sermayeyi temsilen bir yönetim kurulu üyesi bulundurma hakkı bulunmadığı gibi, şirketlerin tasarrufları üzerinde etkili olma imkanı da bulunmamaktadır. T.C. Ziraat Bankası, TPAO ve BOTAŞ ın bazı şirketleri ise sermayesinin tamamı ilgili kuruluşlara ait olmak üzere yurt dışında kurulmuştur. BOTAŞ ın Nabucco, TTA nın Azer Tekel Sigara ve İçki Ürünleri Pazarlama şirketlerinde olduğu gibi bazı iştiraklerde kuruluşların faaliyetleri ve sermaye yapıları hakkında da yeterince bilgi edinme imkanı olmamıştır. Bir kısım iştiraklerin dönem sonuçlarının kuruluş kayıtlarına intikal ettirilmediği belirlenmiştir. 233 sayılı KHK nın geçici 2 nci maddesinde, Teşebbüslerin ve bağlı ortaklıkların faaliyet alanları dışında kalan ve normal piyasa şartları içinde elden çıkarılmaları mümkün olan mevcut iştirak paylarının devir veya tasfiyesi, bu Kanun Hükmünde Kararnamenin yürürlüğe girdiği tarihi izleyen bir yıl içinde bitirilir. Ancak, tekelcilik amacını önlemeye yönelik olanlar ile stratejik mal ve hizmet üretenler YPK kararı ile bu uygulama dışında bırakılabilir. Bu Kanun Hükmünde Kararnamenin yürürlüğe girdiği tarihte mevcut iştiraklerden teşebbüsün faaliyet alanı içinde kalanlardan iştirak payı %10 un altında olup da devamında kamu yararı veya ekonomik yarar bulunanlar Koordinasyon Kurulunun kararıyla muhafaza edilir hükmü bulunmasına rağmen %10 iştirak payından az bazı iştirakler için YPK kararı alınmamıştır. 233

243 Genel Rapor Sayıştay IV. DENETLENEN KURULUŞLARIN GENEL VE ORTAK SORUNLARI İLE ÖNERİLER 1-İstihdamla ilgili sorunlar ve öneriler: a) Sorunlar: -Kuruluşların bir çoğunda bilimsel yöntemlerle hazırlanmış norm kadroların bulunmaması; gerçek personel ihtiyacının tespitini ve işin niteliğine uygun personel seçimini güçleştirmekte, mevcut kadroların ihtiyaca göre dağılımını da olumsuz yönde etkilemektedir. -Personel alımına getirilen kısıtlamalar nedeniyle, bürolarda ve asli faaliyetlerde yüklenici vasıtasıyla temin edilen işçilerin çalıştırılması uygulaması yaygınlaşmıştır. Bu uygulama, özellikle ücret farklılığı gibi nedenlerle çalışma barışı açısından sorun yaratmasının yanında, izin ücreti ve kıdem tazminatı gibi bazı hakların ödenmesi konusunda da hukuki ihtilaflara neden olmaktadır. -İşçilere yapılan kıdem tazminatlarının ödendikleri yılların gideri olarak kaydedilmesi, bu döneme ilişkin mali yüklerin artmasına neden olmakta ve taşeron aracılığı ile çalıştırılan işçilerin işverenleri tarafından ödenmeyen kıdem tazminatları kuruluşlarda hukuki ihtilaf yaratmaktadır. b) Öneriler: -KİT'lerde bilimsel esaslara dayalı norm kadroları tespit etmek üzere başlatılmış olan çalışmalar sürdürülerek sonuçlandırılmalı ve uygulamaya konulmalı; faaliyetlerin en uygun sayı ve nitelikte personelle yürütülmesi sağlanmalıdır. -Yardımcı hizmetler hariç, personel alımına yönelik kısıtlamalar asli faaliyetlerde çalışan kalifiye personel ihtiyacını karşılamaya imkan verecek şekilde düzenlenmeli, asli ve sürekli işlerde yüklenici vasıtasıyla temin edilen işçi çalıştırılmamalıdır. -Kıdem tazminatı konusunda ortaya çıkan sorunların giderilmesi için, 1475 sayılı İş Kanunu nun 14 üncü maddesinde, özel bir kanunla düzenlenmesi öngörülen Kıdem Tazminatı Fonu nun kurulması sağlanmalıdır. 2-Mali durumla ilgili sorunlar ve öneriler: a) Sorunlar: -Destekleme faaliyetlerinden ve görev zararından doğan Hazineden alacakların zamanında ve tam olarak ödenememesi, ilgili kuruluşların mali yapısında olumsuzluklara neden olmaktadır. -KİT lerin alacaklarının tahsilindeki gecikmeler, finansman yükünün artmasının bir başka nedenini teşkil etmekte, bu kuruluşlar yükümlülüklerini yerine getirebilmek için kullandıkları kısa ve orta vadeli krediler nedeniyle önemli bir finansman yükü altına girmektedir. -İşçilerin yıllık izinlerinin zamanında kullandırılmaması, çalışanların beden ve ruh sağlığını olumsuz etkilemesinin yanında, yıllar itibarıyla birikmiş ücretli izin haklarının emekli olurken nakit olarak ödenmesi, kuruluşlara önemli bir mali yük getirmektedir. 234

244 Genel Rapor Sayıştay b) Öneriler: -Kuruluşların finansman ihtiyaçlarının karşılanmasında yabancı kaynak kullanımının ve finansman yükünün azaltılması için gereken sermaye artırımlarının yapılmasının yanı sıra, ödenmemiş sermayeleri ile Hazine tarafından karşılanması gereken görev zararlarının zamanında ödenmesi sağlanmalıdır. -Alacakların zamanında tahsil edilmesi sağlanmalı, kamu kuruluşlarının birbirlerine sattıkları mal ve hizmetlerin bedelinin zamanında ödenmesi için etkin önlemler alınmalıdır. -Birikmiş izin ücretleri nedeniyle ortaya çıkan kaynak ihtiyacının getirdiği yüklerin önlenmesi için yıllık ücretli izinlerin zamanında kullandırılarak, birikimine meydan verilmemelidir. 3- İşletme çalışmalarıyla ilgili sorunlar ve öneriler: a) Alımlarla ilgili sorunlar ve öneriler: aa) Sorunlar: sayılı Kamu İhale Kanunu nun geçici 4 üncü maddesinde; enerji, su, ulaştırma ve telekomünikasyon sektörlerinde faaliyet gösteren kuruluşlar, özel kanunları yürürlüğe girinceye kadar bu Kanun a tabi tutulmuş olup, söz konusu sektörlerde faaliyet gösteren kuruluşların tabi olacağı kanuni düzenleme yapılmamıştır. ab) Öneriler: sayılı Kamu İhale Kanunu nun geçici 4 üncü maddesinde sayılan enerji, su, ulaştırma ve telekomünikasyon sektörlerinde faaliyet gösteren kuruluşların kendi özel durumlarına uygun yasal düzenleme yapılmalıdır. b) Mali kuruluşlarla ilgili sorunlar ve öneriler: ba) Sorunlar: -Mevduat bankaları içinde yer alan kamu bankalarında kredi kartları sayısı ile işlem ciroları ve internet bankacılığı işlem hacmi rakiplerine göre düşüktür. -Kamu bankalarının takipteki alacaklarının ulaştığı boyutlar ve tahsilatta yaşanan gecikmeler, bankaların gelirlerini ve kaynakların etkin şekilde kullanılmasını olumsuz yönde etkilemektedir. -Kamu bankalarının sahip oldukları sermaye piyasası aracı kurumları, portföy yönetim şirketleri, finansal kiralama şirketleri ile bazı sigorta şirketleri, rekabette sektörleri içerisinde hep gerilerde kalmış, ana kuruluşları olan bankaların bankacılık sektöründe aldıkları payın da altında kendi sektörlerinde pay almıştır. bb) Öneriler : -Kamu bankalarının kredi kartları sayı ve işlem cirosu bakımından bankacılık sektöründeki pazar paylarını artırıcı politikaların geliştirilmesi yanında, gelecekte sağlayacağı rekabet avantajları nedenleriyle kamu bankaları internet bankacılığı müşteri sayıları ile işlem hacimlerinin arttırılması konularına daha fazla gayret göstermeli, bu konularda müşteriyi teşvik edici politika ve uygulamalar geliştirilmelidir. -Takipteki alacakların tahsili yönündeki çabalara devam edilmelidir. 235

245 Genel Rapor Sayıştay -Kamu bankalarının iştiraki konumunda bulunan sermaye piyasası aracı kurumları, finansal kiralama şirketleri, portföy yönetim şirketleri ile sigorta şirketlerinin etkin ve verimlilik ilkeleri çerçevesinde faaliyet göstererek; sektörde ana kuruluşları bankaların bankacılık sektöründe aldıkları payın üzerinde faaliyet gösterdikleri sektörlerde azami pay almalarını ve daha ön sıralara yerleşmelerini sağlayacak politikalar geliştirilmelidir. 4- Yatırımlarla ilgili sorunlar ve öneriler: a) Sorunlar: -Yatırım programlarında yer alan bazı projelerle ilgili teknik altyapının tamamlanamamış olması ve başkaca nedenlerden dolayı projelerde yeterli gerçekleşme sağlanamadığı, bu nedenle yatırım programında yer almasına rağmen bazı projeler ile ilgili yatırıma başlanamadığı, ihalesi yapılan bazı projelerin iş bitim sürelerinin üzerinden uzun zaman geçmesine rağmen tamamlanamadığı, sonuçta uygulamaya konulan projeler ile fiili olarak beklenen fayda tam olarak elde edilememektedir. -Enerji sektöründe, elektriğin üretiminden, iletim, dağıtım ve nihai tüketiciler tarafından kullanımında enerji verimliliğini artırmaya yönelik yatırımların özendirilmesi ve öncelik verilmesi konuları önemini korumaktadır. Elektrik enerjisi üretiminde yerli kaynaklara gerekli önem ve öncelik verilememiş, hem ithal enerji kaynaklarının hem de ithal edilen kaynağın getirildiği ülkeler yeterli ölçüde çeşitlendirilememiştir. Enerji üretim tesislerinde yer alan teçhizattaki yerli dizayn ve üretim payları düşük seviyelerdedir. Enerji üretim santrallerinde yer alan tüm elektromekanik teçhizattaki yerli dizayn ve üretimi artırıcı planlamalar yeterince yapılamamıştır. -Ulaştırma sektöründe, demir yolu ulaşımında hızlı tren projelerine ağırlık verilmiş ve yol yenilemesi yatırımlarına devam edilmiş olmasına rağmen demir yolları yeterli ölçüde uluslararası standartlara uygun hale getirilememiştir. Hava yolu taşımacılığında, yolcu trafiğinin yoğunlaştığı bir kısım havalimanlarında meydanların kapasitelerinin artırılmasına yönelik yatırımlar önceliğini korumaktadır. -Doğal gazda arz güvenliğinin sağlanması ve talepteki mevsimsel değişikliklerin karşılanması ile ilgili sorunlar devam etmektedir. b) Öneriler: -Kamu kaynaklarının verimli kullanılması ve yatırımlardan beklenen faydaların sağlanması için, KİT yatırımlarıyla ilgili olarak proje, şartname ve ihale alt yapılarının işin teknik ve ekonomik gereklerini en iyi şekilde yansıtacak şekilde hazırlanması suretiyle yatırım programına alınması sağlanmalı ve yatırım projeleri öngörülen süreleri içerisinde tamamlanmalıdır. -Enerji sektöründe; üretilen elektrik enerjisinin üretim, iletim ve dağıtımında verimliliği artırıcı tedbirler alınmalı, arz güvenliğini sağlamak üzere yerli kaynaklar ile ithal enerji kaynakları çeşitlendirilmeli, enerji santrallerinde yer alan tüm elektromekanik teçhizattaki yerli dizayn ve üretim oranlarını artırıcı planlamalar yapılmalı, üretimde dışa bağımlılığın azaltılmasına çalışılmalıdır. -Ulaştırma sektöründe; demir yolu işletmeciliğinin modernizasyonu, insan ve yük taşımacılığı alanındaki rekabet gücünün yükseltilmesi ve demir yolu taşımacılığının toplam 236

246 Genel Rapor Sayıştay taşımacılık içindeki payının artırılmasına yönelik yeni alt yapı yatırımları sürdürülmeli, hava limanlarında yaşanan talep artışının karşılanabilmesi için havaalanı master planı ve hava trafik yönetimine dönük çalışmalara devam edilmelidir. -Doğal gaz arz güvenliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalar hızlandırılmalıdır. 5-Özelleştirme ile ilgili sorunlar ve öneriler: a) Sorunlar: -Özelleştirme kapsam ve programına alınan kuruluşlarda, özelleştirme sürecinin uzaması, yetişmiş personelin diğer kurumlara nakli, mevcut personelin motivasyon kaybı, kısa sürede getiri sağlayacak küçük idame yatırımlarının yeterince yapılmaması gibi sorunlar nitelikli personel istihdamını ve işletme çalışmalarını olumsuz yönde etkilemektedir. b) Öneriler: -Özelleştirmeden beklenen makro amaçların gerçekleşmesi ve özelleştirme uygulamaları sonucunda ekonomide etkinliğin sağlanmasına yönelik çalışmalarda; özelleştirme kapsam ve programında bulunan kuruluşların özelleştirme işlemleri kısa sürede neticelendirilmeli, işletme faaliyetlerinin aksatılmadan yürütülmesi için üretilen mal ve hizmetlerin kalitesi ile maliyetini olumlu yönde etkileyecek, kısa sürede geri dönecek idame yatırımları gerçekleştirilmelidir. 6-İştiraklerle ilgili sorunlar ve öneriler: a) Sorunlar: -233 sayılı KHK nın Geçici 2 nci maddesinde; teşebbüs ve bağlı ortaklıkların faaliyet alanları dışında kalan ve normal piyasa şartları içinde elden çıkartılması mümkün olan mevcut iştiraklerden tekelcilik amacını önlemeye yönelik olanlar ile stratejik mal ve hizmet üretenler ve teşebbüsün faaliyet alanı içinde kalanlardan iştirak payları %10'un altında olup da devamında kamu yararı veya ekonomik yarar bulunanların Yüksek Planlama Kurulu nun kararıyla muhafaza edilebileceği, diğer iştirak paylarının devir ve tasfiye edilmesi öngörülmüş olmasına rağmen, Yüksek Planlama Kurulu kararı alınmadan bu iştiraklerden devam ettirilenler bulunmaktadır. b) Öneriler: -Kamu payı oranına bakılmaksızın faaliyet alanı dışında kalan ve devamında yarar görülenler ile faaliyet alanı içinde olup, iştirak payı %10 un altında olan iştiraklerin muhafazası için gerekli olan Yüksek Planlama Kurulu kararları alınmalı ya da elden çıkartılmalıdır. 237

247 Genel Rapor Sayıştay EKLER 1- KİT lerin yılları dönem sonuçları 2- Diğer kuruluşların yılları dönem sonuçları 3- KİT lerin 2011 yılı varlıklarının ayrıntısı 4- KİT lerin 2011 yılı kaynaklarının ayrıntısı 5- Diğer kuruluşların 2011 yılı varlıklarının ayrıntısı 6- Diğer kuruluşların 2011 yılı kaynaklarının ayrıntısı yılı iştirak bilgileri 8- Denetlenen kuruluşların 2011 yılına ilişkin başlıca bilgiler 238

248 Genel Rapor Sayıştay Tarım : (Ek : 1/1) Kuruluşlar TİGEM (21.745) (80.181) (88.800) Madencilik : ETİ Maden İşletmeleri TKİ (Konsolide) TTK (Konsolide) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) TPAO İmalat : Madencilik toplamı DMO Basım Müesesesi EBK (34.463) (40.192) (28.663) (9.392) (48.854) TH KBİ (984) MKE (23.966) Sümer Holding AŞ (26.278) (26.071) (23.886) ( ) TH TDÇİ (41.908) (155) PETKİM T. Şeker Fabrikaları AŞ (8.844) (59.750) ( ) Sümerhalı San.ve Tic.AŞ (8.315) (6.496) (2.851) T.Elektromekanik San.AŞ (6.189) (10.163) (11.881) (13.534) (26.236) ÇAY-KUR (8.832) (23.209) (26.991) (74.557) TTA (Konsolide) ( ) ( ) ( ) T.Vagon Sanayi TAŞ T.Lokomotif ve Motor San.TAŞ T.Demiryolu Mak.San.TAŞ (14.348) Acıpayam Selüloz San. ve Tic. AŞ (1) (198) DOĞUSAN Boru San. ve Tic. AŞ (1) (1.207) Enerji : İmalat toplamı ( ) ( ) ( ) ( ) T.Elektrik Tic. ve Taahhüt AŞ ( ) ( ) EÜAŞ (Konsolide) ( ) TEDAŞ (Konsolide) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) T. Elektrik İletim A.Ş (78.722) (54.515) Ankara Doğal Elektrik Üretim ve Tic.AŞ (681) Ulaştırma - haberleşme : KİT'lerin yılları dönem sonuçları (Bin TL) Enerji toplamı ( ) ( ) TDİ (1.075) (48.789) (28.022) BOTAŞ ( ) TCDD (Füzyon) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) PTT DHMİ Kıyı Emniyeti ve Gemi Kurtarma İşl TÜRKSAT AŞ Ulaştırma - haberleşme toplamı

249 Genel Rapor Sayıştay (Ek: 1/2) KİT'lerin yılları dönem sonuçları (devam) (Bin TL) Ticaret : Kuruluşlar DMO (Füzyon) TMO ( ) Başkent Doğalgaz Dağıtım AŞ TP Petrol Dağıtım AŞ (2) (47.800) Ticaret toplamı (33.579) Diğer hizmetler : (1) TTA (3) ( ) Arıcak Turizm Tic. AŞ (122) 119 (712) (1.050) (573) Bileşim Ziraat-Halk Alt.Dağ.Kan.ve Öd.Sis. AŞ Emlak Konut Gayrimenkul Yatırım Ort.AŞ FİNTEK-Finansal Teknoloji Hizm.AŞ Halk Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı AŞ (2.296) TÜBİTAK Marmara Teknokent AŞ Vakıf İnş.Rest. ve Tic. AŞ 471 (485) (1.546) (423) (324) Mali kuruluşlar : Diğer hizmetler toplamı T.H.T.Emlak Bankası AŞ (2.131) T.C.Ziraat Bankası İller Bankası T. Halk Bankası AŞ T.İhracat Kredi Bankası AŞ T.Kalkınma Bankası AŞ Mali kuruluşlar toplamı Diğer mali kuruluşlar : (1) Halk Sigorta AŞ (Birlik Sigorta AŞ) (8.932) Halk Hayat ve Emeklilik AŞ (Birlik Hayat AŞ) Halk Yatırım Menkul Değerler AŞ Kalkınma Menkul Değerler AŞ (406) 538 Ziraat Finansal Kiralama AŞ Ziraat Hayat ve Emeklilik AŞ (94) Ziraat Sigorta AŞ (704) Ziraat Portföy Yönetimi AŞ Ziraat Yatırım Menkul Değerler AŞ Diğer mali kuruluşlar toplamı (1) yıllarında diğer kuruluşlar içinde değerlendirilmiştir. (2) 2011 yılında ilk kez denetime girdi. (3) yıllarında diğer kuruluşlar içinde değerlendirilmiştir.

250 Genel Rapor Sayıştay Diğer kuruluşların yılları dönem sonuçları (Ek : 2) (Bin TL) Kuruluşlar Tarım : Atatürk Orman Çiftliği İmalat : Acıpayam Selüloz San. ve Tic. AŞ (1) (246) (54) 542 (286) DOĞUSAN Boru San. ve Tic. AŞ (1) (1.295) (1.138) (1.264) İmalat toplamı (1.541) (1.192) (1.550) Ulaştırma-haberleşme : TRT Ticaret : Başkent Doğalgaz Dağıtım AŞ (1) (39.592) Ekici Tütünleri Satış Piyasalarını Destek. İşleri ( ) ( ) (55.351) (52.796) (8.815) Ticaret toplamı ( ) ( ) (94.943) (22.213) (8.815) Diğer hizmetler : Arıcak Turizm Tic. AŞ (1) (122) 119 (712) (1.050) Bileşim Ziraat-Halk Alt.Dağ.Kan.ve Öd.Sis Emlak Konut Gayrimenkul Yatırım Ort.AŞ (1) FİNTEK-Finansal Teknoloji Hizm.AŞ (1) Halk Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı AŞ (2.296) İMKB. İst. Menkul Kıymetler Borsası İstanbul Altın Borsası (2.185) Milli Piyango İdaresi Olimpiyat Oyunları Haz.ve Düz.Kurulu (7.494) Şeker Kurumu (95) TOKİ TSE Sojuztest Metroloji ve Kalibrasyon Ltd.Şti. (85) 363 (246) TÜBİTAK Marmara Teknokent AŞ (1) Vakıf İnş.Rest. ve Tic. AŞ (1) 471 (485) (1.546) (423) Merkezi Kayıt Kuruluşu AŞ Mali kuruluşlar : Halk Sigorta AŞ (Birlik Sigorta AŞ) (1) Halk Hayat ve Emeklilik AŞ (Birlik Hayat AŞ) (1) Halk Yatırım Menkul Değerler AŞ (1) Kalkınma Menkul Değerler AŞ (1) (406) T.Vakıflar Bankası TAO Ziraat Finansal Kiralama AŞ (1) Ziraat Hayat ve Emeklilik AŞ (1) (94) Ziraat Sigorta AŞ (1) (704) Ziraat Portföy Yönetimi AŞ (1) Ziraat Yatırım Menkul Değerler AŞ (1) Mali kuruluşlar toplamı

251 Genel Rapor Sayıştay KİT'lerin 2011 yılı varlıklarının ayrıntısı Sanayi Tarım Varlıklar Kod Madencilik İmalat Enerji Toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam 1-Hazır ve paraya çevrilebilir değerler: Kasa ve bankalar: Kasa mevcudu Bankalardaki nakit Kanuni karşılıklar kasası 3 0 Diğer Hazır değerler toplamı Kasa ve bankalar toplamı Menkul kıymetler: Hisse senetleri Tahvil, senet ve bonolar 8 Diğer Menkul kıymetler toplamı Alacaklar: Bankaların verdiği krediler 11 Ticari alacaklar: KİT'lerden Resmi daireler Bağlı ortaklıklar İştiraklerden Yurt dışından Diğer Ticari alacaklar toplamı Diğer alacaklar: Hazineden KİT'lerden Resmi daireler Bağlı ortaklıklar İştiraklerden Yurt dışından Diğer Diğer alacaklar toplamı Alacaklar toplamı Stoklar : İlk madde malzeme Yarı mamuller Mamuller Ticari mallar Diğer Stoklar toplamı Diğer paraya çevrilebilir değerler Kısa sürede para.çevrilebilir değerler Paraya çevrilebilir ve hazır değerler Bağlı değerler: İştirakler Bağlı ortaklıklar Maddi duran varlıklar: 39 Maddi duran varlıklar edinme değeri Birikmiş amortismanlar (-) Maddi duran varlıklar (net) Maddi olmayan duran varlıklar (net) Özel tükenmeye tabi varlıklar (net) Diğer bağlı değerler Bağlı değerler toplamı Varlıklar toplamı Not : bin TL'si KİT'lerden ve bağlı ortaklıklardan alacaklar, bin TL'si bağlı ortaklıklardaki sermaye hesabı olmak üzere toplam bin TL tutarındaki aktif değerler, pasif hesaplar içinde yer alan KİT'lere borçlar, bağlı ortaklıklara borçlar ve ödenmiş sermaye hesaplarına mahsup edilmiştir.

252 Genel Rapor Sayıştay Hizmetler Varlıklar Kod Ulaştırma-haberleşme Ticaret Diğer Hizmetler Toplam KİT ara toplamı Kompanse Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam 1-Hazır ve paraya çevrilebilir değerler: Kasa ve bankalar: Kasa mevcudu Bankalardaki nakit Kanuni karşılıklar kasası 3 Diğer Hazır değerler toplamı Kasa ve bankalar toplamı Menkul kıymetler: Hisse senetleri Tahvil, senet ve bonolar Diğer Menkul kıymetler toplamı Alacaklar: Bankaların verdiği krediler 11 Ticari alacaklar: KİT'lerden Resmi daireler Bağlı ortaklıklar İştiraklerden Yurt dışından Diğer Ticari alacaklar toplamı Diğer alacaklar: Hazineden KİT'lerden Resmi daireler Bağlı ortaklıklar İştiraklerden Yurt dışından Diğer Diğer alacaklar toplamı Alacaklar toplamı Stoklar : İlk madde malzeme Yarı mamuller Mamuller Ticari mallar Diğer Stoklar toplamı Diğer paraya çevrilebilir değerler Kısa sürede para.çevrilebilir değerler Paraya çevrilebilir ve hazır değerler Bağlı değerler: İştirakler Bağlı ortaklıklar Maddi duran varlıklar: 39 Maddi duran varlıklar edinme değeri Birikmiş amortismanlar (-) Maddi duran varlıklar (net) Maddi olmayan duran varlıklar (net) Özel tükenmeye tabi varlıklar (net) Diğer bağlı değerler Bağlı değerler toplamı Varlıklar toplamı

253 Genel Rapor Sayıştay (Bin TL) (Ek : 3) Mali kuruluşlar KİT net toplamı Varlıklar Kod Bankalar Diğer mali kuruluşlar Toplam KİT toplamı Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam 1-Hazır ve paraya çevrilebilir değerler: Kasa ve bankalar: Kasa mevcudu Bankalardaki nakit Kanuni karşılıklar kasası Diğer Hazır değerler toplamı Kasa ve bankalar toplamı Menkul kıymetler: Hisse senetleri Tahvil, senet ve bonolar Diğer Menkul kıymetler toplamı Alacaklar: Bankaların verdiği krediler Ticari alacaklar: KİT'lerden Resmi daireler Bağlı ortaklıklar İştiraklerden Yurt dışından Diğer Ticari alacaklar toplamı Diğer alacaklar: Hazineden KİT'lerden Resmi daireler Bağlı ortaklıklar İştiraklerden Yurt dışından Diğer Diğer alacaklar toplamı Alacaklar toplamı Stoklar : İlk madde malzeme Yarı mamuller Mamuller Ticari mallar Diğer Stoklar toplamı Diğer paraya çevrilebilir değerler Kısa sürede para.çevrilebilir değerler Paraya çevrilebilir ve hazır değerler Bağlı değerler: İştirakler Bağlı ortaklıklar Maddi duran varlıklar: Maddi duran varlıklar edinme değeri Birikmiş amortismanlar (-) Maddi duran varlıklar (net) Maddi olmayan duran varlıklar (net) Özel tükenmeye tabi varlıklar (net) Diğer bağlı değerler Bağlı değerler toplamı Varlıklar toplamı

254 Genel Rapor Sayıştay KİT'lerin 2011 yılı kaynaklarının ayrıntısı Sanayi Tarım Kaynaklar Kod Madencilik İmalat Enerji Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam 1-Yabancı kaynaklar: Mevduat: Tasarruf mevduatı 1 Diğer mevduat 2 Mevduat toplamı 3 Mali borçlar: Hazine kredisi Hazine aracı.sağ.dış.kredi Banka kredileri Diğer krediler Çıkarılmış menkul kıymet taksit ve faizleri 8 Diğer Mali borçlar toplamı Ticari borçlar: KİT'lere Resmi dairelere Bağlı ortaklıklara İştiraklere Yurt dışına Diğer Ticari borçlar toplamı Diğer borçlar: KİT'lere Resmi dairelere Sosyal güvenlik kuruluşlarına Bağlı ortaklıklara İştiraklere Yurt dışına Diğer Diğer borçlar toplamı Diğer yabancı kaynaklar: İç sigorta fonları Kıdem taz.karşılıkları Dönem kârı.haz.ödenecek kâr payı Dönem kârı diğ.ort.öden.kâr payı Dönem kârı öd.ver.ve yas.yük Ödenecek diğer vergiler Diğer Diğer yabancı kaynak toplamı Negatif konsolidasyon şerefiyesi 34 Yabancı kaynaklar toplamı Öz kaynaklar: Esas sermaye Ödenmemiş sermaye (-) 37 ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) (67.404) (67.404) ( ) ( ) Ödenmiş sermaye Sermaye düzeltmesi olumlu farkları Sermaye düzeltmesi olumsuz farkları (-) 40 (1.535) (1.535) (1.535) (1.535) Tahsis serm.olmayan kuruluş.fon veya karş. 41 Sermaye yedekleri Kâr yedekleri Geçmiş yıllar kârları Geçmiş yıllar zararı (-) 45 ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Dönem kârının öz kay.kal. kısmı (+) 46/a Dönem net zararı (-) 46/b ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Öz kaynak toplamı Yaban. kaynak.sirayet eden zarar (-) Azınlık payları 49 Azınlık paylarına sirayet eden zarar(-) 50 Kaynaklar toplamı Not : bin TL'si KİT'lerden ve bağlı ortaklıklardan alacaklar, bin TL'si bağlı ortaklıklardaki sermaye hesabı olmak üzere toplam bin TL tutarındaki aktif değerler, pasif hesaplar içinde yer alan KİT'lere borçlar, bağlı ortaklıklara borçlar ve ödenmiş sermaye hesaplarına mahsup edilmiştir.

255 Genel Rapor Sayıştay Hizmetler Kaynaklar Kod Ulaştırma-haberleşme Ticaret Diğer Hizmetler Toplam KİT ara toplamı Kompanse Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam 1-Yabancı kaynaklar: Mevduat: Tasarruf mevduatı 1 Diğer mevduat 2 Mevduat toplamı 3 Mali borçlar: Hazine kredisi Hazine aracı.sağ.dış.kredi Banka kredileri Diğer krediler Çıkarılmış menkul kıymet taksit ve faizleri Diğer Mali borçlar toplamı Ticari borçlar: KİT'lere Resmi dairelere Bağlı ortaklıklara İştiraklere Yurt dışına Diğer Ticari borçlar toplamı Diğer borçlar: KİT'lere Resmi dairelere Sosyal güvenlik kuruluşlarına Bağlı ortaklıklara İştiraklere Yurt dışına Diğer Diğer borçlar toplamı Diğer yabancı kaynaklar: İç sigorta fonları Kıdem taz.karşılıkları Dönem kârı.haz.ödenecek kâr payı Dönem kârı diğ.ort.öden.kâr payı Dönem kârı öd.ver.ve yas.yük Ödenecek diğer vergiler Diğer Diğer yabancı kaynak toplamı Negatif konsolidasyon şerefiyesi 34 Yabancı kaynaklar toplamı Öz kaynaklar: Esas sermaye Ödenmemiş sermaye (-) 37 ( ) ( ) (47.636) (47.636) ( ) ( ) ( ) ( ) Ödenmiş sermaye Sermaye düzeltmesi olumlu farkları Sermaye düzeltmesi olumsuz farkları (-) 40 0 (1.535) (1.535) Tahsis serm.olmayan kuruluş.fon veya karş Sermaye yedekleri Kâr yedekleri Geçmiş yıllar kârları Geçmiş yıllar zararı (-) 45 ( ) ( ) (37.899) (37.899) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Dönem kârının öz kay.kal. kısmı (+) 46/a Dönem net zararı (-) 46/b ( ) ( ) (47.800) (47.800) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Öz kaynak toplamı Yaban. kaynak.sirayet eden zarar (-) Azınlık payları Azınlık paylarına sirayet eden zarar(-) 50 Kaynaklar toplamı

256 Genel Rapor Sayıştay (Bin TL) (Ek : 4) Mali kuruluşlar KİT net toplamı Kaynaklar Kod Bankalar Diğer mali kuruluşlar Toplam KİT toplamı Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam 1-Yabancı kaynaklar: Mevduat: Tasarruf mevduatı Diğer mevduat Mevduat toplamı Mali borçlar: Hazine kredisi Hazine aracı.sağ.dış.kredi Banka kredileri Diğer krediler Çıkarılmış menkul kıymet taksit ve faizleri Diğer Mali borçlar toplamı Ticari borçlar: KİT'lere Resmi dairelere Bağlı ortaklıklara İştiraklere Yurt dışına Diğer Ticari borçlar toplamı Diğer borçlar: KİT'lere Resmi dairelere Sosyal güvenlik kuruluşlarına Bağlı ortaklıklara İştiraklere Yurt dışına Diğer Diğer borçlar toplamı Diğer yabancı kaynaklar: İç sigorta fonları Kıdem taz.karşılıkları Dönem kârı.haz.ödenecek kâr payı Dönem kârı diğ.ort.öden.kâr payı Dönem kârı öd.ver.ve yas.yük Ödenecek diğer vergiler Diğer Diğer yabancı kaynak toplamı Negatif konsolidasyon şerefiyesi 34 Yabancı kaynaklar toplamı Öz kaynaklar: Esas sermaye Ödenmemiş sermaye (-) 37 ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Ödenmiş sermaye Sermaye düzeltmesi olumlu farkları Sermaye düzeltmesi olumsuz farkları (-) 40 (1.535) (1.535) (1.535) (1.535) Tahsis serm.olmayan kuruluş.fon veya karş Sermaye yedekleri Kâr yedekleri Geçmiş yıllar kârları Geçmiş yıllar zararı (-) 45 ( ) ( ) ( ) ( ) (406) (406) ( ) ( ) ( ) ( ) Dönem kârının öz kay.kal. kısmı (+) 46/a Dönem net zararı (-) 46/b ( ) ( ) (9.247) (9.247) (9.247) (9.247) ( ) ( ) Öz kaynak toplamı Yaban. kaynak.sirayet eden zarar (-) Azınlık payları Azınlık paylarına sirayet eden zarar(-) 50 Kaynaklar toplamı

257 Genel Rapor Sayıştay Sayıştay denetimindeki diğer kuruluşların 2011 yılı varlıklarının ayrıntısı Hizmetler Tarım Varlıklar Kod Ulaştırma-haberleşme Ticaret Diğer hizmetler Hizmetler toplamı Ara toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam 1-Hazır ve paraya çevrilebilir değerler: Kasa ve bankalar: Kasa mevcudu Bankalardaki nakit Kanuni karşılıklar kasası 3 0 Diğer Hazır değerler toplamı Kasa ve bankalar toplamı Menkul kıymetler: Hisse senetleri Tahvil, senet ve bonolar Diğer 9 0 Menkul kıymetler toplamı Alacaklar: Bankaların verdiği krediler 11 Ticari alacaklar: KİT'lerden Resmi daireler Bağlı ortaklıklar İştiraklerden Yurt dışından Diğer Ticari alacaklar toplamı Diğer alacaklar: Hazineden KİT'lerden Resmi daireler Bağlı ortaklıklar İştiraklerden Yurt dışından 24 Diğer Diğer alacaklar toplamı Alacaklar toplamı Stoklar : İlk madde malzeme Yarı mamuller Mamuller Ticari mallar Diğer Stoklar toplamı Diğer paraya çevrilebilir değerler Kısa sürede para.çevrilebilir değerler Paraya çevrilebilir ve hazır değerler Bağlı değerler: İştirakler Bağlı ortaklıklar 38 Maddi duran varlıklar: 39 Maddi duran varlıklar edinme değeri Birikmiş amortismanlar (-) Maddi duran varlıklar (net) Maddi olmayan duran varlıklar (net) Özel tükenmeye tabi varlıklar (net) Diğer bağlı değerler Bağlı değerler toplamı Varlıklar toplamı

258 Genel Rapor Sayıştay (Bin TL) (Ek:5) Varlıklar Kod Mali kuruluşlar Diğer kuruluşlar toplamı Dönen Duran Toplam Dönen Duran Toplam 1-Hazır ve paraya çevrilebilir değerler: Kasa ve bankalar: Kasa mevcudu Bankalardaki nakit Kanuni karşılıklar kasası Diğer Hazır değerler toplamı Kasa ve bankalar toplamı Menkul kıymetler: Hisse senetleri Tahvil, senet ve bonolar Diğer Menkul kıymetler toplamı Alacaklar: Bankaların verdiği krediler Ticari alacaklar: KİT'lerden Resmi daireler Bağlı ortaklıklar İştiraklerden Yurt dışından Diğer Ticari alacaklar toplamı Diğer alacaklar: Hazineden KİT'lerden Resmi daireler Bağlı ortaklıklar İştiraklerden Yurt dışından 24 Diğer Diğer alacaklar toplamı Alacaklar toplamı Stoklar : İlk madde malzeme Yarı mamuller Mamuller Ticari mallar Diğer Stoklar toplamı Diğer paraya çevrilebilir değerler Kısa sürede para.çevrilebilir değerler Paraya çevrilebilir ve hazır değerler Bağlı değerler: İştirakler Bağlı ortaklıklar Maddi duran varlıklar: 39 Maddi duran varlıklar edinme değeri Birikmiş amortismanlar (-) Maddi duran varlıklar (net) Maddi olmayan duran varlıklar (net) Özel tükenmeye tabi varlıklar (net) Diğer bağlı değerler Bağlı değerler toplamı Varlıklar toplamı

259 Genel Rapor Sayıştay Sayıştay denetimindeki diğer kuruluşların 2011 yılı kaynaklarının ayrıntısı Hizmetler Tarım Kaynaklar Kod Ulaştırma-haberleşme Ticaret Diğer hizmetler Hizmetler toplamı Ara toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam 1-Yabancı kaynaklar: Mevduat: Tasarruf mevduatı 1 Diğer mevduat 2 Mevduat toplamı 3 Mali borçlar: Hazine kredisi Hazine aracı.sağ.dış.kredi Banka kredileri Diğer krediler Çıkarılmış menkul kıymet taksit ve faizleri Diğer Mali borçlar toplamı Ticari borçlar: KİT'lere Resmi dairelere Bağlı ortaklıklara İştiraklere 14 Yurt dışına Diğer Ticari borçlar toplamı Diğer borçlar: KİT'lere Resmi dairelere Sosyal güvenlik kuruluşlarına Bağlı ortaklıklara 21 İştiraklere Yurt dışına Diğer Diğer borçlar toplamı Diğer yabancı kaynaklar: İç sigorta fonları Kıdem taz.karşılıkları Dönem kârı.haz.ödenecek kâr payı 28 0 Dönem kârı diğ.ort.öden.kâr payı Dönem kârı öd.ver.ve yas.yük Ödenecek diğer vergiler Diğer Diğer yabancı kaynak toplamı Negatif konsolidasyon şerefiyesi 34 Yabancı kaynaklar toplamı Öz kaynaklar: Esas sermaye Ödenmemiş sermaye (-) 37 Ödenmiş sermaye Sermaye düzeltmesi olumlu farkları Sermaye düzeltmesi olumsuz farkları (-) 40 Tahsis serm.olmayan kuruluş.fon veya k Sermaye yedekleri Kâr yedekleri Geçmiş yıllar kârları Geçmiş yıllar zararı (-) 45 (25.890) (25.890) (25.890) (25.890) (25.890) (25.890) Dönem kârının öz kay.kal. kısmı (+) 46/a Dönem net zararı (-) 46/b (160) (160) (160) (160) (160) (160) Öz kaynak toplamı Yaban. kaynak.sirayet eden zarar (-) Azınlık payları 49 Azınlık paylarına sirayet eden zarar(-) 50 Kaynaklar toplamı ( )

260 Genel Rapor Sayıştay (Bin TL) Kaynaklar Kod Mali kuruluşlar Diğer kuruluşlar toplamı Kısa süreli Uzun süreli Toplam Kısa süreli Uzun süreli Toplam 1-Yabancı kaynaklar: Mevduat: Tasarruf mevduatı Diğer mevduat Mevduat toplamı Mali borçlar: Hazine kredisi Hazine aracı.sağ.dış.kredi Banka kredileri Diğer krediler Çıkarılmış menkul kıymet taksit ve faizleri Diğer Mali borçlar toplamı Ticari borçlar: KİT'lere Resmi dairelere Bağlı ortaklıklara İştiraklere Yurt dışına Diğer Ticari borçlar toplamı Diğer borçlar: KİT'lere Resmi dairelere Sosyal güvenlik kuruluşlarına Bağlı ortaklıklara 21 İştiraklere Yurt dışına Diğer Diğer borçlar toplamı Diğer yabancı kaynaklar: İç sigorta fonları Kıdem taz.karşılıkları Dönem kârı.haz.ödenecek kâr payı 28 Dönem kârı diğ.ort.öden.kâr payı Dönem kârı öd.ver.ve yas.yük Ödenecek diğer vergiler Diğer Diğer yabancı kaynak toplamı Negatif konsolidasyon şerefiyesi 34 Yabancı kaynaklar toplamı Öz kaynaklar: Esas sermaye Ödenmemiş sermaye (-) 37 Ödenmiş sermaye Sermaye düzeltmesi olumlu farkları Sermaye düzeltmesi olumsuz farkları (-) 40 Tahsis serm.olmayan kuruluş.fon veya k Sermaye yedekleri Kâr yedekleri Geçmiş yıllar kârları Geçmiş yıllar zararı (-) 45 (25.890) (25.890) Dönem kârının öz kay.kal. kısmı (+) 46/a Dönem net zararı (-) 46/b (160) (160) Öz kaynak toplamı Yaban. kaynak.sirayet eden zarar (-) Azınlık payları 49 Azınlık paylarına sirayet eden zarar(-) 50 Kaynaklar toplamı (Ek:6)

261 Genel Rapor Sayıştay (Ek:7/1) KİT'ler ve Sayıştay'ın denetimine giren kuruluşların iştirakleri (TL) İştirakin sermayesi Kuruluşun sermaye 2011 dönem sonucu Dönem sonu Temettünün kuruluşa kuruluşun Sermayeye katılan İştirakler düşen ödenmiş kuruluşlar Nominal Ödenmiş Ödeme Taahhüdü % Ödemesi % Kâr Zarar temettü sermayesine (A) (B) oranı % (C) (C/A) (D) (D/C) (E) oranı (E/D) I- Bir kuruluşun iştirak ettiği şirketler : 1- Gübretaş , , ,0 Sümer Holding 2- Tümaş Türk Müh.Müşavirlik Müteah. AŞ , , ,0 Sümer Holding 3- Beytaş Beydağı Kireç San.ve Tic.AŞ , , ,0 Sümer Holding 4- Yerteks Testil San ve Tic.AŞ , , ,0 Sümer Holding 5- Mannesman Boru End.TAŞ , , , ,0 Sümer Holding 6- Kömür İşletmeleri AŞ , , , TKİ 7- Yeni Çeltek Madencilik AŞ , , , TKİ 8- Tapasan Hassas Mek.ve Elekt.San Tic AŞ , , , MKE 9- İstanbul Altın Rafinerisi AŞ , , ,0 İst. Altın Borsası 10- Çaysan Doğu Karadeniz Çay Entg.San AŞ , , , Çay-Kur 11- Pankobirlik (Raporda bilgi yok) , , ,0 TŞFAŞ 12- Pancar Ekicileri Koop. (Raporda bilgi yok) , , ,9 TŞFAŞ 13- Emlak Pazarlama İnş.Proje Yön.ve Tic. AŞ , , , TOKİ 14- GEDAŞ Gayrimenkul Değerlendirme AŞ , , , TOKİ 15- Boğaziçi Konut Hiz.Yön.İşl.Tic.AŞ , , , TOKİ 16- TOBAŞ Toplu K.-BŞ.Bel.İnş.Eml.Mim.Pr.AŞ , , , TOKİ 17- Arap Türk Bankası , , , TCZB 18- Axa Sigorta AŞ , , , ,0 TCZB 19- Bala-Can İşl. San ve Tic:AŞ , , ,1 TİGEM 20- Kazova Vasfi Diren Tar.İşl.San.veTic.AŞ , , , TİGEM 21- Kredi Garanti Fonu İşl.ve Araşt. AŞ , , , T.Halk Bankası 22- Alidaş Alanya Liman İşl. AŞ , , , T.Halk Bankası 23- Birecik Barajı ve Hidroe.Sant.Tesis İşl. AŞ , , , ,5 EÜAŞ 24- TGT Enerji Üretim ve Ticaret AŞ , , , EÜAŞ 25- SOYTEK Elektrik Sant. Tesis İşl. ve Tic.AŞ , , , EÜAŞ 26- NURTEK Elektik Üretim AŞ , , , EÜAŞ 27- Maksan Malatya Makine San. AŞ , , , TKB 28- Tür-San Tarım Ürünleri ve Ticaret AŞ , , ,0 TKB 29- Yozgat Otelcilik , , , TKB 30- Temsan AŞ , , , TKB Sayfa toplamı , , , ,2

262 Genel Rapor Sayıştay KİT'ler ve Sayıştay'ın denetimine giren kuruluşların iştirakleri İştirakin sermayesi Kuruluşun sermaye 2011 dönem sonucu Dönem sonu Temettünün (Ek: 7/2) (TL) kuruluşa kuruluşun Sermayeye katılan İştirakler düşen ödenmiş kuruluşlar Nominal Ödenmiş Ödeme Taahhüdü % Ödemesi % Kar Zarar temettü sermayesine (A) (B) oranı % (C) (C/A) (D) (D/C) (E) oranı (E/D) Devreden , , , ,2 31- Aktaş Elektrik Ticaret Anonim Şirketi , , , TETAŞ 32- ELTEM-TEK (Elektrik Tes.Müh.Hizm.ve Tic.AŞ) , , , TEİAŞ 33- EMTA MİTAŞ (Madeni İnşaat İşleri TAŞ) , , , TEİAŞ 34- Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası AŞ (VOBAŞ) , , , ,8 IMKB 35- Eti Soda AŞ , , , Eti Maden 36- Güneş Sigorta , , , Vakıfbank 37- Vakıf Emeklilik AŞ , , , ,7 Vakıfbank 38- Vakıf Enerji ve Madencilik AŞ , , , Vakıfbank 39- Taksim Otelcilik AŞ , , , Vakıfbank 40- Vakıflar Finansal Kiralama AŞ , , , ,0 Vakıfbank 41- Vakıflar Pazarlama Sanayi ve Ticaret AŞ , , , Vakıfbank 42- Vakıf Yatırım Menkul Değerler AŞ , , , ,9 Vakıfbank 43- Vakıf Finans Fac. Hizm.AŞ , , , ,2 Vakıfbank 44- Vakıf Menkul Kıymetler Yatırım Ort. AŞ , , , Vakıfbank 45 Vakıf Gayrimenkul Değerleme AŞ , , , ,9 Vakıfbank 46- Vakıf Portföy Yönetimi AŞ , , , ,9 Vakıfbank 47- Güçbirliği Holding AŞ , , , Vakıfbank 48- İzmir Enternasyonal Otelcilik AŞ , , , Vakıfbank 49-Tarım Sig. Havuz İşl.AŞ , , , Halk Sig.AŞ 50-Niğde Beton San.Tic.AŞ , , , ,4 İller Bankası 51-Vakıflar Bankası TAO , , , ,5 TCZB 52- Milli Reasürans TAŞ , , , TCZB 53-Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı , , , Sümer Holding 54- T.Sınai Kalkınma Bankası AŞ , , , ,1 Vakıfbank 55- İzmir Banliyö Taş.Sis.Tic.AŞ(İZBAN) , , , TCDD 56- Transbaş Trabzon Serb.Böl.İş.AŞ , , ,0 TDİ 57-Emek İnşaat İşl.AŞ , , , AOÇ 58-Ankara Civarı Pancar Ek. Kop , , ,0 368 AOÇ 59- Emeklilik Gözetim Merkezi , , ,0 Ziraat Hay.ve Em. 60-TMO-TOBB Tar.Ürün.Lis.Dep.San.ve Tic.AŞ , , , TMO Toplam (I) , , , ,8

263 Genel Rapor Sayıştay I I- Birden fazla kuruluşun iştirak ettiği şirketler : KİT'ler ve Sayıştay'ın denetimine giren kuruluşların iştirakleri Dönem sonu Temettünün İştirakin sermayesi Kuruluşların toplam sermaye 2011 dönem sonucu kuruluşa kuruluşun Sermayeye katılan İştirakler düşen ödenmiş kuruluşlar Nominal Ödenmiş Ödeme Taahhüdü % Ödemesi % Kar Zarar temettü sermayesine (A) (B) oranı % (C) (C/A) (D) (D/C) (E) oranı (E/D) (Ek:7/3) (TL) 1- TC Merkez Bankası , , , ,7 TCZB,Halkbank 2- Roketsan AŞ , , , ,2 MKE,Vakıfbank 3- Vakıf Gayrimenkul Yatırım Ort.AŞ , , , ,3 TOKİ,Vakıfbank 4- IMKB Takas ve Saklama Bankası AŞ , , , ,9 İMKB,Vakıfbank,TCZB,Halkbank, TKB, Ziraat Yat. Menk.Değ. 5- Bankalararası Kart Merkezi AŞ , , , TCZB,Halkbank,Vakıfbank 6- Kredi Kayıt Bürosu AŞ , , , TCZB,Halkbank,Vakıfbank 7- Mersin Serbest Bölge İşl. A.Ş , , , ,6 T.Halk Bankası,TDİ 8- Kredi Garanti Fonu A.Ş , , , TCZB,Vakıfbank 9- Kobi Girişim Sermaye Yatırım Ortaklığı AŞ , , , Halk Bankası, Halk Fin. Kiralama 10- Sermaye Piya. Lisanslama ve Eğitim Kur.AŞ , , , IMKB, Merkezi Kay.Kur. III- Tasfiye halinde olan ve faaliyet göstermeyen şirketler: Toplam(II) , , , ,7 1- T.H.Sümer Teks.İşl.AŞ (Süti) , , ,0 Sümer Holding 2- T.H.Yifaş Yeşilyurt Teks. San.AŞ , , ,0 Sümer Holding 3- T.H.Şıhsan Halı İplik AŞ ,0 9 45, ,0 Sümer Holding 4- T.H.Güney Sanayi AŞ , , ,0 Sümer Holding 5- T.H.Metaş İzmir Metalurji Fab.TAŞ , , ,0 Sümer Holding 6- T.H.Et ve Balık Sanayi ve Tic.AŞ( Et-Paş) , , ,0 EBK 7- T.H.Marmara-Inc (ABD) , , ,0 TDİ 8- T.H.Türk Suudi Yatırım Holding AŞ , , , TKB, Sümerholding 9- T.H. Teşebbüsü Destekleme Ajansı AŞ ,0 6 20, ,0 TKB 10- T.H.ETİTAŞ (Elektrik İm.Tes.San.ve Tic.AŞ) , , ,0 TEİAŞ 11- T.H. Türk Ticaret Bankası , , , TCZB 12- T.H.Türkiye Krom İşletmeleri AŞ , , ,0 Eti Maden 13- T.H.Metek Metal Teknoloji ve Yatırım AŞ , , ,0 Eti Maden 14- T.H.Doğu Halk Holding AŞ , , ,0 Doğusan 15- T.H.Gelişen Bilgi Teknolojileri AŞ , , , TCZB, Halkbank Toplam (III ) , , ,

264 Genel Rapor Sayıştay (Ek:7/4) KİT'ler ve Sayıştay'ın denetimine giren kuruluşların iştirakleri (TL) İştirakin sermayesi Kuruluşun sermaye 2011 dönem sonucu Dönem sonu Temettünün kuruluşa kuruluşun Sermayeye katılan İştirakler düşen ödenmiş kuruluşlar Nominal Ödenmiş Ödeme Taahhüdü % Ödemesi % Kar Zarar temettü sermayesine (A) (B) oranı % (C) (C/A) (D) (D/C) (E) oranı (E/D) IV-Yabancı sermayeli şirketler ile başka ülke kanunlarına göre faaliyet gösteren şirketler: 1- Türk Arap Gübre AŞ (Tagaş) , , , ,5 Sümer Holding 2- Security Papers Ltd (Pakistan) , , ,0 Sümer Holding 3- EUROFIMA , , , TCDD 4- ICF(Intercontainer-İnterfrigo) , , ,0 TCDD 5- Demiryolu Araç. San. Tic. AŞ (EUROTEM) , , , TCDD 6- BCC(Bureau Central de Compensation) , , ,0 TCDD 7- Vostalpine Kardemir Dem. Sis.San. Tic.AŞ , , ,0 TCDD 8- Kıbrıs Türk Tütün End.Ldt.Şti , , , ,9 TTA 9- JTİ Central Asia , , ,0 TTA 10- Reytek Tütün San. ve Tic. AŞ , , , TTA 11- Azer-Tekel Sig.ve İçki Ür. Paz.Müş.Müess , , ,5 TTA 12- Kıbrıs Türk Denizcilik Ldt.Şti , , , TDİ 13- Mercedes-Benz Türk AŞ , , , ,2 MKE 14- Ziraat Bank İnternationl AG , , , TCZB 15- Turkish Ziraat Bank Bosnia DD , , , TCZB 16- Ziraat Bank (Moskow) CJSC , , , TCZB 17- Kazakhstan Ziraat İnt. Bank , , , ,6 TCZB 18- Turkmen -Turkish Com. Bank , , , ,0 TCZB 19- Uzbekistan-Turkish Bank , , , TCZB 20- Azer Turk Bank OJSC , , , ,9 TCZB 21- Borica Bankservice AD , , , TCZB 22- Ziraat Banka AD Skopje , , , TCZB 23- Halk Banka AD Skopje , , , T.Halk Bankası 24- Demirhalkbank Nederland NV , , , T.Halk Bankası 25- Uluslar arası Garagum Ortaklar Bankası , , , ,2 T.Halk Bankası 26- Magyarorszagi Volksbank RT , , , T.Halk Bankası 27- Eurasiasat SAM , , , TÜRKSAT 28- Eutelsat Communication SA , , ,0 TÜRKSAT Sayfa toplamı , , , ,1

265 Genel Rapor Sayıştay (Ek:7/5) KİT'ler ve Sayıştay'ın denetimine giren kuruluşların iştirakleri (TL) İştirakin sermayesi Kuruluşun sermaye 2011 dönem sonucu Dönem sonu Temettünün kuruluşa kuruluşun Sermayeye katılan İştirakler düşen ödenmiş kuruluşlar Nominal Ödenmiş Ödeme Taahhüdü % Ödemesi % Kar Zarar temettü sermayesine (A) (B) oranı % (C) (C/A) (D) (D/C) (E) oranı (E/D) Devreden , , , ,1 29- ICO Global Communication Ldt , , ,0 TÜRKSAT 30- TPIC(Turkish Petroleum İnternational Com.) , , ,0 TPAO 31- TPOC(Turkish Petroleum Overseas Comp.) , , ,0 TPAO 32- TPBTC(Turkish Petr.Baku Tiflis Ceyhan Ltd.) , ,0 0,0 TPAO 33- TPSCP(Turkish Pet.Sout Caucas Pipeline Ltd.) , ,0 0,0 TPAO 34- Kazaktürkmunay Ltd. Şti , , ,0 TPAO 35- Turkish Petroleum Badra Limited Company , ,0 0,0 TPAO 36- Turkish Petroleum Missan Limited Company , ,0 0,0 TPAO 37- BOTAŞ İnternational Limited (BIL) , , , BOTAŞ 38- Turusgaz , , , BOTAŞ 39- NIC Nabucco Gas Pipeline İnternational Co , , , BOTAŞ 40- Kıbrıs Türk Kıyı Em.ve Gemi Kur.Ltd.Şti , , , Kıyı Emn.Gen.Müd. 41- Kırgız Menkul Kıymetler Borsası , , ,0 IMKB 42- Bakü Menkul Kıymetler Borsası , , , IMKB 43- Saraybosna Menkul Kıymetler Borsası , , , IMKB, Merkezi 44- Etimine S.A , , , Eti Maden 45- Etiproducts , , , Eti Maden 46- Vakıfbank İnternational AG , , , Vakıfbank 47- World Vakıf UBB Ltd , , , Vakıfbank 48- Kıbrıs Vakıflar Bankası Ltd , , , Vakıfbank 49- İstanbul Risk Sermayesi Öncü Girişimi (İVCİ) , , , TKB 50- Euronews SA , , , ,2 TRT Toplam (IV) , , , ,7 Kayıt Kuruluşu

266 Genel Rapor Sayıştay (Ek:7/6) KİT'ler ve Sayıştay'ın denetimine giren kuruluşların iştirakleri (TL) İştirakin sermayesi Kuruluşun sermaye 2011 dönem sonucu Dönem sonu Temettünün kuruluşa kuruluşun Sermayeye katılan İştirakler düşen ödenmiş kuruluşlar Nominal Ödenmiş Ödeme Taahhüdü % Ödemesi % Kar Zarar temettü sermayesine (A) (B) Oranı % (C) (C/A) (D) (D/C) (E) oranı (E/D) V - % 50'den fazla kamu payı olan şirketler : 1- Emlak Konut GYO AŞ , , , ,7 TOKİ, İller Bankası, 2- Ziraat Portföy Yönetimi AŞ , , , ,9 TCZB, Ziraat Y.M.Değ., Halk Y.M.Değ. 3- Ziraat Yatırım Menkul Değerler AŞ , , , ,7 TCZB, Ziraat Fin.Kiralama 4- Ziraat Finansal Kiralama AŞ , , , T CZB, Fintek Fin. Tek. 5- Ziraat Hayat ve Emeklilik AŞ , , , ,9 TCZB, Ziraat Fin.Kiralama Ziraat Y.M.Değ., Bileşim Alt.Dağ.Kan.ve Öd.Sis. Fintek Fin.Tek.Hiz. 6- Ziraat Sigorta AŞ , , , ,7 TCZB, Ziraat Fin.Kiralama Ziraat Y.M.Değ., Bileşim Alt.Dağ.Kan.ve Öd.Sis. Fintek Fin.Tek.Hiz. 7- Fintek Finansal Teknoloji Hiz. AŞ , , , TCZB,T.Halk Bankası, Bileşim AŞ 8- Bileşim Alt.Dağ.Kan.ve Öd.Sis.AŞ , , , TCZB,T.Halk Bankası, Zirat Finansal Kir.AŞ 9- Halk Yatırım Menkul Değerler AŞ , , , ,4 T.Halk Bankası, Halk Sigorta AŞ 10- Halk Gayrimenkul Yat.Ort.AŞ , , , T.Halk Bank., Halk Sigorta, Halk Hayat ve Emeklilik, Halk Yat.Menk.Değerler 11- Türkiye Kalkınma Bankası AŞ , , , Sümer Holding Toplam (V) , , , ,0 Genel toplam (I+II+III+IV+V) , , , ,9

267 Genel Rapor Sayıştay A -İktisadi devlet teşekkülleri : 1 - Devlet Malzeme Ofisi (DMO) , Et ve Balık Kurumu Genel Müdürlüğü , (48.854) 3 - Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü , Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu (MKE) , Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) , Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu (TKİ) (Konsolide) , Ege Linyitleri İşletmesi Müessesesi Müdürlüğü , Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi Müdürlüğü , Güney Ege Linyitleri İşletmesi Müessesesi Müdürlüğü , Seyitömer Linyitleri İşletmesi Müessesesi Müdürlüğü , Türkiye Taşkömürü Kurumu (TTK) (Konsolide) , ( ) TTK Amasra Taşkömürü İşletme Müessesesi , (37.733) TTK Armutçuk Taşkömürü İşletme Müessesesi , (62.237) TTK Karadon Taşkömürü İşletme Müessesesi , ( ) TTK Kozlu Taşkömürü İşletme Müessesesi , (91.333) TTK Üzülmez Taşkömürü İşletme Müessesesi , (91.436) 8 - Türkiye Petrolleri AO (TPAO) , Türkiye Şeker Fabrikaları AŞ , ( ) 10 - Boru Hatları İle Petrol Taşıma AŞ (BOTAŞ) , ( ) 11 - Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt AŞ , ( ) ( ) 12 - Elektrik Üretim AŞ (Konsolide) , Hamitabat Elektrik Üretim ve Tic. AŞ (HEAŞ) , Kemerköy Elektrik Üretim ve Tic. AŞ (KEAS) , Soma Elektrik Üretim ve Tic. AŞ (SEAŞ) , Yeniköy Elektrik Üretim ve Tic. AŞ (YEAŞ) , Türkiye Elektromekanik Sanayii AŞ (TEMSAN) , (36) (26.236) 14 - Türkiye Elektrik İletim AŞ , Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü (ÇAYKUR) , (74.557) 16 - Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM) , B -Kamu iktisadi kuruluşları : Kuruluşlar 17 - T.C. Devlet Demir Yolları (TCDD) (Konsolide) , ( ) Türkiye Vagon Sanayii AŞ (TÜVASAŞ) , Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii AŞ (TÜLOMSAŞ) , Türkiye Demiryolu Makinaları Sanayii AŞ (TÜDEMSAŞ) , T.C. Posta ve Telgraf Teşkilatı (PTT) , Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ ) , Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü (KEGM) , (54.367) C -Özel kanunlarına göre denetlenen kuruluşlar : 21 - İstanbul Olimpiyat Oyunları Haz. ve Düzenleme Kurulu Atatürk Orman Çiftliği (AOÇ) , Türkiye Kalkınma Bankası AŞ (Konsolide) , Ekici Tütünleri Satış Piyasalarının Desteklenme İşleri 0 0 ( ) (3.168) - (8.815) 25 - Milli Piyango İdaresi (MPİ) Türkiye Radyo Televizyon Kurumu (TRT) , Türkiye Vakıflar Bankası A.O , Toplu Konut İdaresi Başkanlığı (TOKİ) Şeker Kurumu (95) (*) Mali kuruluşların gelir kalemleri farklı olduğundan satış hasılatları tabloda gösterilmemiştir. Sayıştay'ın denetimine giren kuruluşlar hakkında 2011 yılına ilişkin başlıca bilgiler Varlıklar (Bin TL) Net satış Tahakkuk Sermaye (Bin TL) Kaynaklar (Bin TL) Memurlar Sözleşmeliler İşçiler Toplam personel Yatırımlar GSYH'ya Sabit kıymetler hasılatı eden için yapılan Dönem katkı (Üretici Ödeme Ortalama Ortalama Ortalama Ortalama nakti sonucu Kasa ve Alacaklar Edinme Birikmiş Stoklar Diğer Toplam Yıllık gider Yıllık gider Yıllık gider Yıllık gider (*) fiyatları ile) vergiler Esas Ödenmiş oranı Toplam sayı sayı sayı sayı ödemeler Öz Yabancı değeri amortisman % banka varlıklar Kişi Bin TL Kişi Bin TL Kişi Bin TL Kişi Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL (Ek : 8/1)

268 Genel Rapor Sayıştay Sayıştay'ın denetimine giren kuruluşlar hakkında 2011 yılına ilişkin başlıca bilgiler (Ek : 8/2) Varlıklar (Bin TL) Net satış Tahakkuk Sermaye (Bin TL) Kaynaklar (Bin TL) Memurlar Sözleşmeliler İşçiler Toplam personel Yatırımlar GSYH'ya Sabit kıymetler hasılatı eden için yapılan Dönem katkı (Üretici Kuruluşlar Ödeme Ortalama Ortalama Ortalama Ortalama nakti sonucu Kasa ve Alacaklar Stoklar Diğer Toplam Yıllık gider Yıllık gider Yıllık gider Yıllık gider (*) fiyatları ile) Edinme Birikmiş vergiler oranı sayı sayı sayı sayı ödemeler Esas Ödenmiş Öz Yabancı Toplam değeri amortismanlar % bankalar varlıklar Kişi Bin TL Kişi Bin TL Kişi Bin TL Kişi Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL Bin TL D sayılı Kanun'a tabi kuruluşlar : Karadeniz Bakır İşletmeleri AŞ , (322) Sümer Holding AŞ , (12.372) ( ) 32 - Türkiye Denizcilik İşletmeleri (TDİ) , (28.023) 33 - Türkiye Halk Bankası AŞ , Halk Portföy Yönetimi AŞ , (315) Halk Finansal Kiralama AŞ , Halk Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı AŞ Ankara Doğal Elektrik Ür. Ve Tic. AŞ , (387) Türkiye Elektrik Dağıtım AŞ , ( ) Boğaziçi Elektrik Dağıtım AŞ , İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım AŞ , Dicle Elektrik Dağıtım AŞ ,0 ( ) ( ) Vangölü Elektrik Dağıtım AŞ ,0 ( ) ( ) Aras Elektrik Dağıtım AŞ , (18.771) Toroslar Elektrik Dağıtım AŞ , Akdeniz Elektrik Dağıtım AŞ , Gediz Elektrik Dağıtım AŞ , Menderes Elektrik Dağıtım AŞ , (1.071) Göksu Elektrik Dağıtım AŞ , (3.990) Tütün, Tütün Mamulleri Tuz ve Alkol İşl. AŞ (TTA) , ( ) ( ) 37 - Başkent Doğalgaz Dağıtım AŞ , DOĞUSAN Boru San. ve Tic. AŞ , (1.207) E -Özel hukuk hükümlerine tabi kuruluşlar : 39 - Tasfiye Halinde Türkiye Emlak Bankası AŞ , T.C. Ziraat Bankası AŞ , Emlak Konut Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı AŞ , İller Bankası , Ziraat Yatırım Menkul Değerler AŞ , Bileşim Alternatif Dağıtım Kanalları ve Ödeme Sist. AŞ , FİNTEK Finansal Teknoloji Hizmetleri AŞ , Ziraat Portföy Yönetimi AŞ , Ziraat Finansal Kiralama AŞ , (38.411) Ziraat Hayat ve Emeklilik AŞ , Ziraat Sigorta AŞ , TÜRKSAT Uydu Haberleşme Kablo TV ve İşletme AŞ , Birlik Sigorta AŞ , (8.932) 52 - Birlik Hayat Sigorta AŞ , İstanbul Menkul Kıymetler Borsası İstanbul Altın Borsası Vakıf İnşaat, Restorasyon ve Ticaret AŞ , (324) 56 - Türk İhracat Kredi Bankası AŞ (EXİMBANK) , Halk Yatırım Menkul Değerler AŞ , Halk Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı , Acıpayam Selüloz San. Tic. AŞ , (198) 60 - Arıcak Turizm ve Ticaret AŞ , (2) 6 - (573) 61 - Kalkınma Yatırım Menkul Değerler AŞ , Marmara Teknokent AŞ (MARTEK) , Merkezi Kayıt Kuruluşu AŞ , Türkiye Petrolleri Petrol Dağıtım AŞ , (47.800) (*) Mali kuruluşların gelir kalemleri farklı olduğundan satış hasılatları tabloda gösterilmemiştir.