Prof. Dr. M. Nimet Özdaş a Sevgiyle, Saygıyla...

Transkript

1 Prof. Dr. M. Nimet Özdaş a Sevgiyle, Saygıyla... Prof. Dr. M. Nimet Özdaş ( ) 1921 yılında İstanbul'da doğan Mehmet Nimet Özdaş, 1946 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi Makina Fakültesi'nden mezun olmuş, yıllarında Imperial College ve D.I.C. Londra Üniversitesi'nde doktora derecesini almıştır. İstanbul Teknik Üniversitesi'nde 1952 yılında Doçentliğe, 1961 yılında Profesörlüğe yükselmiştir yıllarında Massachusetts Institute of Technology - MIT'de (ABD), yıllarında ABD-Case-Western Reserve Üniversitesi'nde çalışmalarda bulunan Prof. Özdaş, 1963 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi Makine Fakültesi bünyesinde Otomatik Kontrol Kürsüsü'nü kurmuş ve emekli oluncaya kadar yönetmiştir. Prof. Dr. Özdaş, yıllan arasında Türk Otomatik Kontrol Kurumu Genel Sekreter ve Başkanlığı, yılları arasında İstanbul Teknik Üniversitesi Hesap Merkezi Kurucu Müdürlüğü, yılları arasında TÜBİTAK Genel Sekreterliği, yılları arasında NATO ve CENTO Bilim Komitesi Türkiye Temsilciliği, yıllarında International Federation of Automatic Control'un Yönetim Kurulu Üyeliği, yılları arasında TÜBİTAK Bilim Kurulu Üyeliği, yılları arasında Marmara Araştırma Enstitüsü'nün Kurucu Komite Başkanlığı ve Müdürlüğü görevlerinde bulunmuştur yılları arasında NATO Bilimsel İşler Genel Sekreter Yardımcılığı ve NATO Bilim Komitesi Başkanlığı, Modern Toplumların Sorunları Komitesi Başkanlığı, Von Karman Enstitüsü ve Advisory Group for Aerospace Research & Development-AGARD Yönetim Kurulu üyelikleri yapan Prof. Dr. Nimet Özdaş, yılları arasında TÜBİTAK ve TAEK ten sorumlu Devlet Bakanı olarak görev yapmıştır. ***** 1

2 İçindekiler: Nimet Hocam dı Benim... Refet Erim Prof. Dr. MEHMET NİMET ÖZDAŞ veda etti... Şefik Onat Nimet Özdaş Hocayla Yakın Çalışma... Ender Arkun TÜBİTAK ın ve Marmara Araştırma Merkezinin Kurucusu Prof. Dr. Mehmet Nimet Özdaş da Aramızdan Ayrıldı... Prof. Dr. Ergun Türkcan Prof. Dr. M. Nimet Özdaş ın Anısına... Aykut Göker 2

3 Nimet Hocam dı Benim... Refet Erim 07 Ekim, 2014 Son bir buçuk yıl, yaşamımın en çok üzüldüğüm bir dönemi oldu. Çok sevdiğim yakın dostlarımı yitirdim. Önce Aydın Aybay gitti. Fakülteden beri en yakın arkadaşlarımdan biriydi. Daha sonra gerek Toprak Reformu çalışmaları sırasında, gerek Çevre Kanunu nu hazırlarken çok yardımını gördüm, sonraki yıllarda da yakınlığımız devam etti. Turgut Özakman, Ergun Sav ın deyimi ile Cumhuriyet Bebeleri ndendi. Yazdığı tiyatro yapıtlarından 20 den fazlası, başta Devlet Tiyatroları olmak üzere en tanınmış tiyatrolarımızca sahneye konmuş, Kurtuluş Savaşı nı, Cumhuriyetin Atatürk lü yıllarını yazdığı kitaplarla bilmeyenlere öğretmiş bir yazar, benim özelimde de çok alçak gönüllü bir ağabey, bir arkadaştı. Attila Karaosmanoğlu, anaokulundan, yani üç yaşımdan beri, daha sonra lise, Talebe Federasyonu, Devlet Planlama Teşkilatı, AR-DA, Toprak Reformu çalışmaları, en son TÜBİTAK yıl beraber olduğum kardeşimdi. En son da Nimet Hocam ı yitirdim... Türkcan yazısında anlatmış. Nimet Hoca ile birlikte çalışmaya başlamamız, onun TÜBİTAK ın ilk Genel Sekreteri olarak atanmasından sonra, müstafi plancılar ın bürosu AR-DA da, Cevdet Kösemen in beni aday göstermesi ile gerçekleşmişti. Aslında herhalde kendisi de bir şeyler düşünüyordu, yoksa niye beni Cahit Arf hocaya tanıtmak için Atom Enerjisi Kurumu nun Küçük Çekmece kampüsüne götürsün ki... TÜBİTAK ın kuruluş yıllarında Nimet Hoca ile en yakın çalışan iki-üç kişiden biriydim. Havuzlu Sokak taki, Demokrat Parti Milletvekili gazeteci Mümtaz Faik Fenik in eşi Adviye Fenik e ait, bahçe içindeki güzel binanın ön cephesinde bana ayrılan odanın önünden hemen onun makamına geçilirdi. TÜBİTAK Genel Sekreterliği nde kaldığı iki yıl içinde, Türkiye de bir ilk olduğu için bilemediğimiz, bir bilimsel araştırma kurumu nasıl olmalı ve yönetilmeli? sorununun en doğru yanıtlarını oluşturdu, TÜBİTAK ı kurdu. Sonraki yıllarda politikacıların burnunu soktuğu, özerliğinin paramparça edildiği TÜBİTAK, iyi-kötü hala ayakta duruyorsa, Nimet Hoca nın yerleştirdiği temel taşlarının bunda çok büyük payı vardır. TÜBİTAK bir araştırma kurumuydu. O yıllarda Türkiye de ne kamu ne de özel sektör kuruluşları bünyesinde araştırma birimleri henüz oluşmamıştı. Nimet Hoca, hem kendisi araştırma yapacak, hem de bir örnek oluşturarak başka araştırma birimlerinin olması gerektiği gibi kurulup gelişmesini sağlayacak bir Araştırma Enstitüsü yaratmak istiyordu. Şimdi de öyle ya, o yıllarda bir araştırma enstitüsünü ayakta tutacak düzeyde ve sayıda araştırmacı bilim insanları, üniversiteler çoğunlukla orada olduğundan, daha çok İstanbul 3

4 yöresindeydi. Bu yüzden, TÜBİTAK ın merkezinin Ankara da olmasına karşın, enstitüyü İstanbul civarında kurmak istiyordu. Gebze de, bugün Türkiye nin en büyük araştırma merkezinin bulunduğu, 4 km. sahili olan, 8 km2 araziyi bir hafta sonu keşfetti. Ama, enstitünün kurulması bir yana, arazinin TÜBİTAK tarafından kamulaştırılması için Başbakan Demirel in, Kurumun bağlı olduğu ve kamulaştırma yazısını bir türlü imzalamayan Bakan Seyfi Öztürk e, imzala şunu diye talimat vermesinin sağlanması bile, Nimet Hoca nın bu kez Bilim Kurulu üyesi olarak tekrar TÜBİTAK ta görev almasına kadar bekledi. Kamulaştırma sürecini, Gebze de kiraladığımız büronun bulunduğu binada, Ankara dan gelenlerin yatabilmesini sağlayan odada geçirdiğim 4-5 ay içerisinde ben sonuçlandırmıştım. Nimet Hoca, TÜBİTAK Bilim Kurulu nun kendisine verdiği yetkiyi en iyi biçimde kullanarak, Marmara Araştırma Merkezi nin Tatbiki Matematik, Yöneylem, Malzeme, Elektronik, Kimya Mühendisliği, Makine, Gıda Teknolojisi birimlerinin oluşmasından, Türkiye de o güne kadar örneği olmayan en büyük Araştırma Kentini yalnızca laboratuvarları ve yönetim birimleri değil, konaklama tesisleri ve lojmanlarıyla kuran kişi oldu. Temeli atıldıktan sonra, iki yıldan iki ay kadar kısa bir sürede ( ) Enstitü nün ilk yapıları tamamladı ve Bilim Kurulu aynı gün toplantı yaptığı için (!) katılamadığı bir törenle faaliyete geçti. Yaptığım çeşitli görevler dolayısıyla verilen kimlik kartlarını saklarım. En kıymetlisi, Nimet Hoca nın, Marmara Araştırma Merkezi nin personeli olmadığım halde bana verdiği kimlik kartımdır. Nimet Hoca bu işleri yaparken, bir yandan da NATO Bilim Komitesi nde Türkiye yi temsil ediyordu Mart ında, Komite Başkanı nın değişeceği anlaşıldı, bu göreve gösterilen adaylar arasında T.C. Hükümeti nin önerisiyle Nimet Hoca da yer aldı. Aralarında Nobel Ödüllü bilim insanlarının da bulunduğu bir komiteye, Türkiye den bir adayın başkan seçilmesi çok beklenen bir şey değildi ama, NATO Genel Sekreteri Dr. Jozeph Lunds un da tercihi ile, Prof. Özdaş Bilim Kurulu Başkanlığına atandı ve 7 yıl bu görevi yaptı. Türkiye ye tekrar döndüğünde ben hala TÜBİTAK ta Genel Sekreter Yardımcısı idim ve gene Türkiye nin en sıkıntılı dönemlerinden biriydi. Sonunda beklenen oldu 12 Eylül de askerler yönetime tekrar el koydular. Henüz yeni hükümet kurulmamıştı. Bir sabah sekreterim sizi Sn. Turhan Feyzioğlu telefonla arıyor dedi ve telefonu bağladı. Biz henüz bilmiyorduk ama - daha sonra bırakacak olduğu- yeni hükümeti kurma görevini meğer o üstlenmiş. Bana Nimet Hoca ya nasıl ulaşabileceğini sordu, adresini, telefon numarasını verdim. Birkaç gün sonra Nimet Hoca aradı. Ankara ya geleceğini söyledi. Gelişinden bir gün sonra Kabine açıklandı. Yeni emekli olmuş Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Bülent Ulusu Başbakan, Prof. Dr. Nimet Özdaş da Devlet Bakanı olmuştu. Birkaç gün sonra da TÜBİTAK ile Atom Enerjisi Kurumu nun kendisine bağlandığını öğrendik. Göreve başladıktan sonra beni çağırdı. Ecevit döneminde (1974) Bakanlar Kurulu Sekreterliği yaptığım için Başbakanlığı iyi biliyordum, herhalde birkaç şey soracak diye gittim. Hazırlan, seni Çevre Müsteşarı yapacağım dedi. Hocam, ben çevreden anlamam dedim. Daha kim anlıyor ki, öğrenirsin dedi. 4

5 Bakanlık yaptığı 4 yıla yakın sürede, ben de Çevre Müsteşarı olarak en yakınında çalıştım. Bu süreçteki en yakın ekibi, dostlarım Atila Candır, Şefik Onat ve Ender Arkun u da unutmayacağım. O yıllarda, hem hukukçu olduğumdan, daha çok da TÜBİTAK ta ve Bakanlar Kurulu Sekreterliği nde edindiğim deneyimle, yaptığımız en önemli iş -Türkiye için gene bir ilk olan- Çevre Kanunu nu hazırlamak ve yürürlüğe girmesini sağlamak oldu. Benim katkımın olmadığı bir diğer önemli ilk ise, Türk Bilim Politikası dokümanının hazırlanması ve Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu nu oluşturan KHK nın yürürlüğe sokulmasıdır. Önce çok muhterem eşi Suna Hanım ı kaybettik ve ardından da, bundan sonra zaten pek toparlanamayan Nimet Hoca yı... Uzun lafın kısası, ülkemizin en yararlı, yaşaması en çok gereken insanları, birer birer bizi bırakıp gidiyorlar hep. Kader işte... ***** 5

6 Prof. Dr. MEHMET NİMET ÖZDAŞ veda etti... Şefik Onat Türkiye nin yetiştirdiği, dünya çapında, en önemli bilim adamlarından birisi, Prof. Dr. Mehmet Nimet Özdaş ı kaybettik. Toprağı bol olsun. Her zaman anılacak bizlerce. O benim eniştemdi. Çok sevdiğim kuzinim, güzeller güzeli, rahmetli Suna nın eşi. Ve kardeşim Prof. Dr. Haluk Onat ardından ailemiz içinde bana en çok destek veren, yolumu açan, beni ve yaptıklarımı takdir eden kişiydi. Hayatta attığı önderlik niteliğindeki adımlarda fikrimi almak nezaketini gösteren, oturup benimle saatlerce tartışan, çok yüksek düzeyde bir entelektüeldi o. Bugün gericilerin el koyduğu ve kendi amaçlarına kullandıkları TÜBİTAK ı (Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu) düşünce safhasından gerçeğe dönüştüren; aynı şekilde bu kurumun bir parçası olarak MAM ı (Marmara Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Merkezi) var eden bir bilim adamıydı o. MAM ı projelendirme safhasında beni defalarca çağırıp fikir düzeyinde tartışması unutamayacağım dönemlerden biridir. İlk eşim Leylâ yı değerlendirip özel asistanı olarak TÜBİTAK ta görev veren; son yurt dışı görevimden Türkiye ye dönüşümde Dışişleri Bakanlığından bir süre uzaklaşmak arzum sonucu, yüklendiği Devlet Bakanlığında çalışmak istemem üzerine, bir an bile tereddüt etmeden beni Dışişleri Bakanlığından ödünç isteyen ve bu nedenle beni bırakmak istemeyen Dışişleri Bakanı sevgili İlter Türkmen le mücadele edip, sonunda Başbakanlığa Özel danışmam olarak atanmamı sağlayan Nimet Özdaş tır. Askeri dönemde kurulan Hükümette kendisini bilim ve teknoloji, çevre sorunları ve kurulması düşünülen nükleer santralin geçekleştirilmesi için Devlet Bakanlığına atanmasını sağlayan kimdir tam bilmiyorum. Ama tahminim kendisini, vasıflarını, uluslararası düzeyde başarılarını yakından tanıyan Başbakan Bülent Ulusu olsa gerektir. Özdaş ın yanında biri teknik (Atilla Candır), diğeri siyasi (bendeniz) Özel Danışman olarak görev yaptık. Bürokrasiden en yakın danışmanları ise Çevre Müsteşarı Refet Erim, TAEK Türkiye Atom Enerjisi Kurumu Başkanı Prof. Dr. Nejat Aybers ve İTÜ Rektörü Prof. Dr. Kemal Kafalı idi. Türkiye tarihinde Nimet Özdaş liderliğinde ilk kez bir Bilim Politikası belirlendi. Bu çalışmaya 350 bilim adamı katıldı. Kilit kişi Kemal Kadafar dı. Atila Candır, TUBİTAK Uzmanlarından Ender Arkun ve ben sonunda hazırlanan belgenin editörlüğünü yaptık. Ayrıca belgedeki Enformasyon bölümünü de uzun araştırmalar ve ulusal ve uluslararası grup çalışmaları ardından ben yazdım. Sonunda Türk Bilim Politikası onaylandı ve kanunlaştı. Ardından Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu oluşturuldu. 6

7 Türkiye nin ilk Çevre Kanunu gene Özdaş liderliğinde, harika Müsteşar Refet Erim ve ekibi tarafından hazırlandı ve kanunlaştı. Özellikle Ankara da hava kirliliğinin en yüksek düzeylere ulaştığı dönemdi ve Özdaş ın beni kolumdan tutup, arabayla sokak sokak dolaştırıp, simsiyah duman çıkaran bacalara sahip binalara ikaza göndermesini hiç unutamam. Gelelim ülkenin inşa etmek istediği ilk nükleer santrala. Özdaş ın öğretileriyle ben, ileri düzeyde bir çevreci olmama rağmen, Türkiye nin nükleer enerjiye mutlaka sahip olması gerektiğine inanan bir kişiyim. İlk santral için Nejat Aybers ve ekibiyle tüm hazırlıkları yöneten Özdaş, Hükümetin olurunu alarak ilk ihaleyi açtı ve sonunda Kanadalı Candu teknolojisine sahip firma kazandı. Burada Özdaş ın bir müthiş davranışını anlatmadan geçemem. Özdaş, ihalenin Candu teknolojisi sunan bir firmaya verilmesine önem atfediyordu. Öyle görünüyordu ki ihaleyi bir Fransız firma kazanacak. Bir gün Dışişleri Bakanlığı Müsteşarı, yakın arkadaşım (hatta uzaktan akrabam) Özdem Sanberk beni çağırdı; ihalenin Fransızlara gidebileceğine dair duyum aldıklarını söyleyip, Doğru mu? diye sordu. Onayladım. Sanberk, yıllardır ASALA terör örgütünün eliyle şehitler veren Dışişlerinin, bu örgütü hâlâ terör örgütü ilan etmeyen ve destek veren Fransa nın bir firmasına böyle önemli bir ihaleyi verdirmeyeceğini, bunun için elinden geçeni yapacağını belirtip, görülerini Özdaş a aktarmamı istedi. Tabii aktardım, Dışişleri Over my dead body, diyor dedim ve benim de tamamen bu görüşü desteklediğimi ifade ettim. Nimet hoca dondu kaldı. Mesai saati sonunda oturup biraz konuşmamızı istedi. Öyle yaptık. O konuşmayı, Ülkesi uğruna şehitler veren Dışişleri böyle düşünüyorsa hiçbir Fransız firma benden onay alamaz! diyerek bitirmiştir. Sonunda bilindiği gibi kazanan aynı teknolojiyi sunan Kanadalı firma olacaktı. Tabii sonradan, arkadan gelen hükümetlerin, yabancı büyük güçlerin geri plan müdahaleleriyle işi dalgalanmaya bırakması ve Türkiye nin hiçbir zaman bir nükleer santrala sahip olamaması ayrı bir konudur. Bakanlığı sırasında Özdaş, hafta içinde, Enerji Bakanı olanı yakın dostu Fahir İlkel ile kiraladıkları bir evde kalırdı. Hafta sonunu ise İstanbul da ailesi ile geçirirdi. Pek çok akşam, mesai bittiğinde Fahir İlkel, Özdaş ın odasına gelir, birer kadeh viski eşliğinde benim de katıldığım sohbetler yer alırdı. O gün kendi Bakanlıklarında ve de Türkiye de meydana gelen olaylar, askeri yönetimin yürüttüğü politika, siyasi ortam, ayrıca kendi aileleri ile ilgili hikâyeler, vb. Çok ilginç, renkli, aydınlatıcı sohbetler... Nasıl unuturum? Bu dönemde Hükümette bir İç Kabine vardı. Ulusu başkanlığında Nimet Özdaş ve Fahir İlkel in de dâhil olduğu, 7-8 Bakandan oluşan bir İç Kabine. Bunlar, yanlarında en yakın danışmanlarıyla birlikte çok sık toplanır, ülkenin en kritik konuları tartışılır ve omuzu kalabalıklardan oluşan Milli Güvenlik Konseyine götürülecek politika önerileri belirlenirdi. Ardından defalarca, Özdaş ın yanında, MGK nın bu önerileri ele aldığı toplantılarına katıldım bu toplantılar sırasında ve hemen ardından pek çok şeye tanık oldum. İzlediklerim elbet bende kalacak. Ama en azından, bazı duyduklarım, gördüklerim sonucu her türlü askeri darbeden nefret eder hale geldiğimi bu vesile ile ifade etmeliyim. 7

8 Gene bu dönemde hafızamdan hiçbir şekilde silinmeyecek olay, Özdaş ın Türk Hükümetini temsil ettiği, Mayıs 1983 te Londra da gerçekleştirilen Türkiye - İngiltere Diplomatik İlişkilerinin 400. Yılı törenlerine katılmamızdır. Rahmetli Rahmi Gümrükçüoğlu o sırada Londra da Türk Büyükelçisiydi. Zarif eşi Elçin hanımla birlikte bizlere harika ev sahipliği yaptılar, müthiş bir programı yürüttüler. Büyükelçiliğimizde gerçekleştirilen davete Kraliçe II. Elizabeth bizzat katıldı. Bir hafta sürdü kutlamalar, sergiler, konferanslar, seminerlerle dolu program. Ve açılış konuşmasını Bakan Nimet Özdaş yaptı. Öncesinde hazırlıklarımız sırasında, yapacağı konuşmanın temelini oluşturmak üzere hiç kimsenin bilmediği, görmediği bir belge bulmamı istedi benden. O zaten her zaman böyleydi, her attığı adım özel ve ilk olma niteliği taşımalıydı! Çok araştırdım ama mutlaka şansın da yardımıyla bir tarihçi/arşivcide bir belge buldum. Londra ya tayin edilen (gerçi 200 yıl sonra) ilk yerleşik Büyükelçi Yusuf Agâh Efendi nin maiyetinde Başkâtip olarak yer alan Mahmut Raif Efendi nin yolculuk ve Londra daki törenleri anlattığı günlüğü! Havalara uçmuştu Nimet hoca. Kaleme aldığım (tabii Özdaş ın kendisinin değişikleri dâhil) ve Londra da muhteşem İngilizcesiyle yaptığı açılış konuşması (Arşivlik bir belgedir, aşağıya kopyalıyorum) sonucu, salonda bulunan büyük kalabalıktan geçmişini bilmeyen pek çok kişi/akademisyen Nimet hocayı tarih profesörü sandı, bu algıyla sorular sordu, tebrik etti. Hiç bozmadı kendisi ve müthiş cevaplar yarattı. Hep birlikte çok gülmüştük o akşam Sefarette! Aslen makine/uçak/otomatik kontrol mühendisi olan ve yıllarca İTÜ de hocalık yapan Nimet Özdaş, TÜBİTAK ın ilk genel sekreteriydi ( ); 70 li yılarda da, 7 yıl süreyle( ), NATO nun Genel Sekreter Yardımcılığını üstlenmişti. Bu görevin olağanüstü önemi, NATO gibi bir kuruluşun bilimsel işlerden sorumlu Genel Sekreter Yardımcılığı olmasıdır. Özdaş bu pozisyona bir politikacı ya da diplomat olarak değil, bilimsel yeteneği ve düzeyi nedeniyle atanmıştır. Uluslararası kuruluşlarda Özdaş gibi mevkilerde hizmet vermiş çok az kişi vardır. Hatırladıklarım Atilla Karaosmanoğlu, Kemal Derviş, İlter Türkmen, İhsan Doğramacı, Hikmet Çetin ve şimdi çok gündemde olan Ekmelettin İhsanoğlu. Nimet hocanın kaleme aldığı TÜBİTAK'ın İlk Yılları ve Bir Enstitünün Doğuşu kitabı ardından deneyim ve izlenimlerini anlatacağı diğer kitaplarını bekledik hep. Bir zamanlar hevesliydi, hatta ben yakın bir sınıf arkadaşımı devreye soktum, yazdıklarının hem editörlüğünü yapsın, hem de bilgisayara aktarsın diye. Ama anlayamadığım nedenlerle bu işten vazgeçti. Bir noktada da notlarını taşıyan belgeleri kaybettiğini söyledi. Çok yazık oldu bu cevherin deneyimleri topluma aktarılamadı... Bu nadir insanın hatırası önünde saygıyla eğiliyorum... 8

9 9

10 10

11 11

12 12

13 13

14 14

15 15

16 ********************* 16

17 Nimet Özdaş Hocayla Yakın Çalışma... Ender Arkun Dönemin başbakanı Sn. Bülent Ulusu, Nimet Hocaya çok güvenirdi. Özellikle hükümetin önünde çözülmesi gereken içeriği teknik olan bir sorun varsa Nimet Hocanın tekniğe olan hâkimiyeti ya da iki bakanlık arasında tartışma konusu olan bir konu varsa Nimet Hocanın uzlaştırma yeteneği hep kendisini aranan insan yapardı. Nimet Hoca makine mühendisiydi uzmanlık alanı da otomasyondu, ancak havacılıktan elektroniğe, savunma sanayisine ve madenciliğe kadar her konuda derin bilgisi ve kültür zenginliği vardı. Çok ve hızlı okurdu, okudukları arasında hoşuna giden bir şey varsa onu hemen en yakınında olanlarla paylaşırdı. Bilgiler, özellikle gerekli olanlar, hemen onun kelleğinde yer ederdi. Bazı yeni Türkçe deyimlerle arası iyi değildi, özellikle bellek sözcüğüne kızardı saçsız başına vurarak kellek diye yankılardı. Sebep yerine neden kullanılmasına da kızardı, bu ve buna benzer onunla yakın çalışırken ve yazı yazarken kullanılmamasına özen gösterilmesi gereken sözcükler vardı. Benim Nimet Hocayla tanışmam gene Sn. Başbakan tarafından onun teknik kültürünün başa çıkabileceğini öngördüğü bir başka görev nedeniyle olmuştu. Bakanlar kuruluna yansımış olan konu, Zonguldak ilinde kömür madenciliği nedeniyle içeriği boşaltılmış ve terk edilmiş yer altı galerilerinin çökmesi sonucunda yer üstüne kadar uzanan zemin çökmeleri ve bunun sonucunda yapılı çevrenin zarar görmesiydi. Zonguldak ilinde kömür madenciliğinden vazgeçilemeyeceğine göre, ciddi bir kentsel sorun oluşturan bu duruma nasıl bir çözüm getirilebileceğinin araştırılması gerekmekteydi. Nimet hoca, uzak olduğu bu konuda katkıda bulunabilecek bir uzmanın TÜBİTAK ta bulunabileceğini düşünerek, o zamanki teknik yardımcısı Sn. Atilla Candır dan böyle bir teknik kişi için TÜBİTAK la iletişim kurmasını istemişti. Böyle konulara en yakın TÜBİTAK birimi o zamanki Yapı Araştırma Enstitüsü idi. Ben de o sırada Yapı Araştırma Enstitüsü, Yapım Uygulama Araştırma Ünitesinin Başkanıydım, orada hiç birimiz böyle bir konuda uzman değildik ama konuya en yakın Ünitenin başkanı olarak benim adım Bakanlığa önerildi ve ben de istenen gün ve saatte Sn. Candır ile görüşmek üzere Başbakanlık (eski) binasındaki odasına gittim. Bir ay kadar sonra o odanın benim çalışma odam olacağı aklımdan bile geçmemişti. Nimet Hoca, Atilla Bey, o zaman çevre müsteşarı olan Sn. Refet Erim ben ve başkaları Nimet Hocanın makam aracı ve eskortlarla birlikte Zonguldak a gittik. Vali bey tarafından karşılandık kısa nezaket sözcüklerinden sonra (Nimet Hoca lafı uzatmayı hiç sevmezdi) Vali Bey, yanımıza ilin yetkili teknik sorumlularını vererek olayı yerinde görmeye gittik. Çökme (subsidence) nedeniyle, aralarında kamu binaları ve okulların da bulunduğu hasar gören binaları gördüm, resimler çektim, madene indim, notlar aldım ve o günün akşamında bizler Ankara ya ve ben de işimin başına döndüm. Bir hafta kadar sonra içinde fotoğrafların da bulunduğu, durumu saptayan ve sonuç bölümünde çözüm önerilerini de içeren bir raporu Sn. Atilla Candır a sundum. Bence görevim sona ermişti. Onlar açısından da öyle olduğunu düşünüyordum çünkü sonrasında beni arayan soran olmamıştı. 17

18 Nimet Hoca o sıralarda iki yakın danışmanı, idari konularda Dış İşleri Bakanlığından yeni ayrılmış Sn. Şefik Onat ve teknik konularda eski bir DPT uzmanı ve makine mühendisi olan Sn. Atilla Candır ile birlikte çok değer verdiği bir etkinliği başlatma noktasındaydı: Türk Bilim Politikası. Türkiye de ulusal değer üreten bilime en çok katkıda bulunmuş olan bilim insanlarının içinde en ön sırada kuşkusuz Nimet Özdaş Hoca gelir. TÜBİTAK ın bilimsel değer üreten bir kurum olarak biçimlendirilmesi, dünya çapında örnekleriyle boy ölçüşebilecek nitelikteki bir araştırma merkezi olarak Marmara Araştırma Merkezinin kişisel gayretiyle sıfırdan başlayıp bir dev teknik/teknolojik araştırma merkezine dönüştürülmesi hep onun tarafından Türkiye ye sunulmuş önemli armağanlardır. Nimet Özdaş Hocanın Türk bilimine olan çok güçlü katkısı yalnız bunlarla ölçülemeyecek kadar dahi olsa bunlar en önemlileridir. Bir ulusun bilimsel gelişme hedefleri koyması ve o hedeflere ulaşabilmek için gerçekçi bir yol haritası denebilecek uzun vadeli bir bilim politikası olması, gelişmiş ve gelişme yolunda olan pek çok ülke için benimsenen bir yöntemdi. Türkiye, o dönemde kalkınma planları yapmakta ve bilim bu planların içinde cümleler, bazen de paragraflar şeklinde yer almaktaydı. Amaç ekonomiydi, bilim ise, özellikle teknoloji biçimiyle ona destek olarak görülmekteydi. Bilimi yalnız bilim çerçevesinde temel ve uygulamalı olanlarıyla birlikte bir büyük uzun vadeli politika dokümanı içeriğinde ele almak henüz gündemde değildi. Atilla Bey in özel sektörden aldığı reddedemeyeceği bir üst yöneticilik teklifi nedeniyle Nimet Hocanın danışmanlığından ayrılma noktasında olması, onun yerini alacak birine gereksinim doğurmuştu. Nimet Hoca, yerine birini bulma görevini de Sn. Atilla Candır a vermişti. Sonra bana kendisinin anlattığına göre, o koşuşturma içinde bir kenara atılmış bulunan benim Zonguldak raporumu o sıralarda okuma fırsatını bulmuş, yalın bir mühendis kafasıyla durum saptayan ve çözüme doğru mantıklı adımlarla ilerleyen raporum ilgisini çekmiş, sıkışık zamanlama içinde daha iyi birisini bulma zorluğuyla olsa gerek, beni kendi yerini doldurmak üzere Nimet Hocaya önermişti. Nimet Hoca beni çağırdı, Atilla Candır ın ve Şefik Onat ın da bulunduğu bir ortamda konuştuk. Belki başlangıçta pek gözü tutmamıştı ama 1983 yılı için programlanmış seçimlere bir yıl kadar bir süre kaldığından ve ondan önce Bilim Politikası belgesinin oluşturulmasının gereğini düşünerek beni görevlendirdi. Sanırım sonrasında kararından pişman olmamıştır, çünkü yakın çalıştık ve gelen yüzlerle katkıyı derleyerek Türk Bilim Politikası belgesinin büyükçe bir bölümünü kaleme almış olmam (o zaman bilgisayar kolaylığı yoktu) ve bu bölümlerin küçük düzeltmelerle Hocanın onayını alması bu yargıya varmamı sağlıyor. Görevlerimiz bittikten sonra da karşılıklı sevgi ve saygıya dayalı ilişkilerimiz sürmüştü. Nimet Hoca çok iyi bir müzakereciydi. İngilizce ve Fransızca dillerini çok akıcı olarak ve rahatlıkla kullanırdı. Bir sonuca varmak istediği zaman toplantıdaki kişileri akıcı dili ve uygar yaklaşımına karşın kaçılması olanaklı olmayan bir yola sokarak istediği sonucu elde etmede ustaydı. Ama sonuç almak istemediği zaman, örneğin başlangıçta alınmış olan bir karardan bakanlar kurulunda son anda vazgeçilmişse ve yurt dışından gelen firma yetkililerini geri çevirmek için gecikilmişse kültürel derinliğini ve mizah anlayışını kullanarak saatler süren toplantıyı bir noktaya ulaşamadan bitirmede de ustaydı. Nimet hoca sağlığına da çok dikkat ederdi 80 li yaşlara geldiği zamanlarda bile iyi bir masa tenisi oyuncusu olmayı sürdürebilmişti. Gene odasındaki bir toplantı öncesindeki anımı anlatarak bitireyim. Hoca nın eski Başbakanlık binasındaki geniş odasında gene 20 kadar kişinin katıldığı bir toplantının başındaydık, odacı zile cevap verip geldiğinde Nimet Hoca 18

19 katılımcılara ne içersiniz diye sordu. Çeşitli istekler vardı: çay, açık çay, orta şekerli kahve, soğuk bir şey, neskafe, sade kahve vb. Hoca bütün bunları dinledikten sonra, Bu sağlıksız şeyleri neden içiyorsunuz? Oğlum herkese ıhlamur getir diyerek odacıyı göndermişti. Nimet hocayla birlikte geçirdiğim bir yıl kadar sürede hiç çalışmadığım kadar yoğun çalışmıştım, çünkü Nimet Hoca yanındakileri en çok verimi alacak şekilde çalıştırmayı çok iyi bilirdi ve kendisi de öyle çalışırdı. Ama bu dönem belki de yaşamımın en mutlu dönemlerinden biriydi, Nimet Hocayla çalışmak kendi başına bir eğitimdi. Nimet Hocayı sevgiyle ve rahmetle, birlikte çalıştığım arkadaşım Şefik Onat ı ve o dönemde Çevre Müsteşarı olan Refet Erim Ağabeyimi sevgiyle anıyorum. ********** 19

20 TÜBİTAK IN VE MARMARA ARAŞTIRMA MERKEZİNİN KURUCUSU PROF. DR MEHMET NİMET ÖZDAŞ DA ARAMIZDAN AYRILDI [*] PROF. DR. ERGUN TÜRKCAN (TÜBİTAK ın İlk Bilim Politikası Uzmanı) Prof. Özdaş ı ilk kez, tam 50 yıl önce Ankara da bir mühendislik bürosunda gördüm. 278 sayılı Kuruluş kanunu 1963 Temmuz unda kabul edilmiş olan Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu nu kurmak için eski öğrencileri ve dostlarından oluşan bir büroda, Ankara yı ve çevreyi fazla bilmediği için yardım ve bilgi almaya çalışıyordu. Ben bu büroda, eski plancıların bir-kaç kuruş kazanmak için OECD den aldığı bir Pilot Projede çıraklık ediyorum, yedek subayım. Diğerleri hoca, eski plancı, maliyeci, mühendis, deneyimli insanlar; Dr. Attila Karaosmanoğlu, Ayhan Çilingiroğlu, Dr. Necat Erder ve diğerleri Devlet Planlama Teşkilatı nı kurmuş bir ekip, şimdi Birinci Planda kendi koydukları bir hedefin yani TÜBİTAK diye bilinecek kurumun gerçekleşmesine, bu kez dışarıdan yardım ediyorlar. Bu takımın direktörü de Prof. Dr. Erdal İnönü, TÜBİTAK Kanunu nun çıkmasına ve ilk organların seçimine de katkı vermiş, Bilim Kurulu Başkan Vekili. Ama icra organlarıyla, maliyesi ve personeliyle Kurumun çatısını Genel Sekreter olarak M. Nimet Özdaş çatacak, zor iş. Sahneyi unutmuyorum: Prof. Özdaş, AR-DA nın sahibi Yük. Müh. Cevdet Kösemen in masası önünde, bana çok çabuk, çok iyi adamlar bulmalısınız. İyi İngilizce bilen bir sekreter, muhasip, bana bir yardımcı, uzmanlar vesaire Elindeki çek defterini sallayarak, (rakamı yanlış hatırlıyor olabilirim), Burada 7 milyon lira var, ayrıca sakin bir bina arıyorum, ama müstakil olsun diyor. Ayhan Çilingiroğlu, bildiği çok iyi bir sekreterin ismini verdi; Cevdet Kösemen, işte yardımcın diye eski plancı Refet Erim i gösterdi ve ayrıca salondaki bizleri yani genç çırakları işaret ederek, bunlar da uzmanların olur. Böylece, 1965 yılı Mart ında askerlik bitince, Havuzlu Sokak 16 da (o zamanki Sovyet Sefaretinin, şimdiki Ticaret Ataşeliği arkası) Bilim Politikası Ünitesinin ilk uzman yardımcı atanarak, sadece benim değil, Türkiye de bizim projeyi yürütenlerden başka kimsenin fazla bilmediği bir alana girdim. Zaten Pilot Proje, OECD nin az gelişmiş üyelerinin (Türkiye, Yunanistan, Portekiz gibi) bilim-teknoloji politikaları yoluyla kalkınmalarını hızlandırmak için formüller aranması için sürdürülüyordu; başka deyişle TÜBİTAK ın ana işlevlerinden birisi buydu. Nimet Hoca, artık Danışman olarak Kuruma yardımda bulunan Karaosmanoğlu tarafından önerilen bu Üniteyi kurmakta tereddüt etmemiş ve onun tavsiyesiyle beni atamıştı. Yalnız, işinin kolay olmadığını, o zaman bilmesek de, sonraki çalışmalarımız sırasında bir şekilde anlayacaktık. Çünkü onun üstünde kimisi onun da hocası, çok önemli bilimciler, Ord. Prof. Dr. Cahit Arf, Prof. Dr. Mustafa İnan, Ord. Prof. Ratip Berker, Prof. Dr. Erdal İnönü, Prof. Dr. Feza Gürsey gibi, Kurumu bir bilim akademisi gibi görüp, büyük mühendislik projeleri, kalkınmaya yardım etmek gibi işlere girmemeyi tercih ediyorlardı; bu işler DPT nin yani plancıların işleriydi. Zaten, çok ileri tarihte, BTYK, Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu işlevsel hale gelinceye kadar, kurum pasif bir proje destekleyicisi, Araştırma+Geliştirme (AR-GE) fikrinin yayıcısı ve geleceğin bilim adamlarını yetiştirme görevi yaptı. Oysa, mesleği [*] Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji dergisinin 05 Eylül 2014 tarihli sayısında yayımlanmıştır. 20

21 mühendislik olan ve dünyayı bilen, Türkiye nin fakirliğini gören (o zaman, bazı temel mallar dışında hemen hiç bir üretim yoktu) TÜBİTAK ın Kurucu Genel Sekreteri buna rıza gösterecek bir şahsiyet değildi. Ancak, bir büyük sanayi araştırmaları enstitüsü fikrini DPT ye ve zamanın Başbakanı Süleyman Demirel e kabul ettiren odur. Bunu gerçekleştirmek de tabii, ona düştü. Prof. Özdaş ın kendi üniversitesi İTÜ den aldığı 2 yıllık izin bitince Haziran 1964 de başladığı Genel Sekreterlik görevinden Temmuz 1966 da Kurumdan ayrıldı. Fakat tam da ayrılamadı. Çünkü, Bilim Kurulu, 1969 tarihinde onu 3 kişilik bir Enstitü Komitesini başkanlığına getirdi. İşte, 24 Temmuz 1972 de Gebze de açılan (o zamanki adı Marmara Bilimsel ve Endüstriyel Araştırma Enstitüsü) şimdi Marmara Araştırma Merkezi (MAM), TÜBİTAK ve Türkiye nin en büyük, kapsamlı bir araştırma kompleksi olarak faaliyete geçecektir. Bu merkezin kurulmasından sonra NATO da Bilim ve Araştırmadan sorumlu Genel Sekreter Yardımcısı oldu. Sonraki tarihlerde, TÜBİTAK ın da bağlı olduğu Devlet Bakanı olarak, Türkiye nin ilk resmi bilim politikası beyaz kitabını, Türk Bilim Politikası dokümanını hazırlattı. Bu kitabın içinde, daha sonra kurulacak BTYK ve bundan sonraki politika kararlarının temel hedefleri ve mantığı, ilk kez formüle edildi. Bu her zaman genç, dinamik, güler yüzlü, alçak gönüllü, çok kültürlü hocanın yaptıklarını, sadece onun eski bir uzmanı olarak, gördüğüm kadarıyla anlattım; aysbergin ucu kadar. Büyük insanların asıl yaptıkları suyun altında, görünmeyen kısmında kalır. Nimet Hocamla, en son Türk Bilim Tarihi Kurumu tarafından 25 Ekim 2003 tarihinde Yıldız Sarayında Cumhuriyet ve Bilim konulu, Prof. Dr. Ekmeleddin İhsanoğlu, Prof. Dr. Erdal İnönü, Prof. Dr. Emre Dölen ve benim katıldığım bir panelde beraber olmak mutluluğuna eriştim. Beni bu mesleğe alan insanın karşısında sınavda hissettim kendimi. Bu panelin zabıtları da, sanırım onun basılı son makalesi olmuştur. Bu makalede, Nimet Özdaş Hocam Bilim Politikası Dokümanının hedef yılı olan 2003 bazında, Türkiye yi dünya ile mukayese ederek, yapılanlar, yapılmayanlar şeklinde bir muhasebe ya da nihai bir bilanço çıkarıyordu. 1 Sonra, ev sahibi Ekmeleddin Bey in bizi resmi arabasıyla, Beşiktaş İskelesine bıraktırdığını hatırlıyorum. Kadıköy e giderken, vapurda, çok eski günleri konuştuk, bilim politikası ve TÜBİTAK dedikoduları yaptıydık; vapur ne kadar çabuk iskeleye yanaşmıştı Oysa bu vapurun, onu bizden alıp meçhule götüren son gemi olduğunu nasıl bilebilirdim? Nur içinde yat Hocam. 1 M. N. Özdaş, Bilim ve Teknoloji Politikası, Türkiye de Bilim Politikasının Kırk Yılı, , İhsanoğlu (Editör), Türk Bilim Tarihi Kurumu, içinde, s

22 Politik Bilim Prof. Dr. M. Nimet Özdaş ın Anısına... [*] Aykut Göker Prof. Dr. M. Nimet Özdaş üniversitede hocamızdı. Ama o asıl, uzun yıllar sonra, mimarı olduğu Türk Bilim Politikası: ü incelemeye başladığımda benim hocam oldu. Türkiye nin, işin özüne uygun olarak tasarlanmış, uzun vadeli ilk bilim politikası belgesi olan Türk Bilim Politikası ün fikir babası ve mimarı Prof. Dr. M. Nimet Özdaş 17 Haziran da aramızdan ayrıldı... Özdaş, 80'li yılların başında, dönemin TÜBİTAK ve TAEK ten sorumlu Devlet Bakanı olarak, DPT ve TÜBİTAK ın yakın işbirliği ve 300 kadar bilim adamı ve uzmanın katılımıyla, ayrıntılı bir bilim politikası tasarımının ortaya konmasını sağlamıştı. Türk Bilim Politikası: başlıklı bu tasarım onun imzası ile dönemin başbakanına sunulmuştu ( ). Bilim Politikası başlığını taşımasına rağmen, bu bir bilim ve teknoloji politikası tasarımıydı. Zâten, bu politika tasarımının etkin biçimde uygulanmasını sağlamak üzere kurulması öngörülen kurulun adı da, Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu ydu (BTYK) ve bu politikadan günümüze kalan tek emare de bu kurul oldu. Politikanın kendisi ise, neredeyse dönemin başbakanına sunulduğu gün rafa kaldırılmıştır. Özdaş, TÜBİTAK ın ilk genel sekreteriydi ( ); TÜBİTAK Bilim Kurulu Üyeliği yapmıştı ( ); Marmara Araştırma Enstitüsü nün (sonradan Marmara Araştırma Merkezi ) kuruluş döneminde Kurucu Komite Başkanlığı ( ), hemen sonrasında Enstitü Müdürlüğü ( ) görevlerinde bulunmuştu; kısacası, Enstitü nün kurucusuydu. 60 lı yıllarda OECD bünyesinde sürdürülen bilim politikası çalışmalarının yakın izleyicisiydi. NATO da Bilim Komitesi Başkanı olarak çalışmış ( ); bu görevi sırasında, ülkemiz bilim çevresinin de yakından bildiği NATO kaynaklı İstikrar için Bilim Programı nın yürürlüğe konmasını sağlamış; o arada, çok sayıda ülkenin bilim politikasını inceleme fırsatını da bulmuştu. Bu süreçte edindiği bilgi ve deneyimiyle Özdaş, 80 li yıllara gelindiğinde Türkiye için bir şanstı ve ülkenin bilim ve teknolojide sıçrama yapmasının yolunu açabilecek niteliklere ve kendisine yardımcı olacak saygın bir bilim çevresine de sahipti. Ama 12 Eylül ün generalleri, Türkiye yi, kendi bilim, teknoloji ve sanayi gücüne dayanarak bağımsız varlığını sürdürebilen bir ülke hâline getirmek gibi bir öngörüyle ya da buna benzer bir ulusal yönelimle yönetime el koymuş değillerdi. Yıllar sonra Özdaş, önerdiği politikanın rafa kalkmasıyla yitirilen yılları şöyle anlatıyordu: yıllarında Türk Bilim Politikası hazırlanırken bizim için belki G. Kore iyi bir örnek olabilirdi. Ancak o yıllarda...[bu ülkenin] bilim ve teknoloji politikaları hakkında hiç bilgimiz yoktu. Diğer taraftan yayınlar açısından 1982 de Türkiye 43, G. Kore ise 47 nci ülke idi. G. Kore nin, sâdece, AR-GE sistemine büyük yatırım yaptığı biliniyordu. Japonya nın ise II. Dünya Savaşı ndan önce bile kuvvetli bir sanayi bazı vardı ve...japonya da bizim için aradığımız bir örnek olamazdı. Dolayısı ile Türk Bilim Politikası çalışmalarına gelişmiş Batı Ülkeleri nin uyguladıkları politikaları bilerek; fakat kimseyi tam örnek almadan, kendi yolumuzu kendimiz bulalım diye yola koyulduk... Türk Bilim Politikası, 1983 te yayımlandıktan birkaç yıl [*] Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji dergisinin 27 Haziran 2014 tarihli sayısında yayımlanmıştır. 22

23 geçtikten sonra, G. Kore nin bilim politikası dokümanı elimize geçti; büyük benzerlikler olduğunu gördük. Aramızda sâdece çok önemli bir fark vardı. Onlar Japonya dan adapte ederek hazırladıkları politikaları kararlılıkla uyguladılar. Biz ise uygulamadık ve dünyanın en önemli ve değerli iki kaynağından biri olan zamanı en az on yıl israf ettik. [atç.] (Özdaş, M. N., Prof. Dr., [2000] Bilim ve Teknoloji Politikası ve Türkiye, Aralık, TÜBİTAK Yayını, s. 45; Sayın Hocam, siz de tanık oldunuz, o israf hâlâ sürüyor; bilim ve teknolojideki açığımız katlanarak artıyor. Üstelik, aklın yerine dinsel dogmanın giderek egemen olduğu ülkemizde bu açığı kapatma sorunuyla baş edilmesi bir yana, sorunun algılanabilmesi bile güçleşiyor. Ama biz anlatabilme çabamızı sürdüreceğiz; tarihe düştüğünüz dipnotlardan da yararlanarak. ***** 23