HOCHCHULE BBEACH Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü Elektrik esislerinde Dağıtım ve Koruma EE 455 Prof. Dr. İsmail Kaşıkçı Prof. Dr. İsmail Kaşıkçı, 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü DEİN İÇEİĞİ. Elektrik dağıtım sistemleri. Hatalar, tipleri ve etkileri. AG ve YG de opraklama 4. AG Aşırı akım koruma cihazları 5. öleler 6. Hat koruması 7. ransformatör koruma 8. Motor koruma 9. Jeneratör koruma. Akım ve gerilim trafoları Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa eite
ELEKİK MÜHENDİLİĞİ ANA KONULA Alınması Gereken Dersler: - Elektrik Mühendisliğine Giriş - Elektrik Ölçme - Güç Elektroniği 4 - Elektrik Makineleri 5 - Elektromekanik Enerji Dönüşümü 6 - Enerji Üretimi 7 - Enerji İletimi 8 - Enerji Dağıtımı 9 - Güç istemlerinin Analizi - Elektrik esisleri - Elektrik esis Proje - Elektrik esislerinde Koruma - Elektriğin Endüstride Uygulanması 4 - Güç Elektroniği 5 - Güç Kalitesi 6- Kontrol tekniği 7 - Elektrik ürücü istemleri 8 - Aydınlatma 9 - Yüksek Gerilim ekniği - Elektrik antralları - Elektrik Enerjisi Ekonomisi opraklama - Otomasyon Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa eite Elektrik Güç istemlerinin asarım ve Planlanması. EC/EN tandartları, AG/YG Elektrik Şebekeleri. Kısa devre ve hata akımlarının hesaplanması (EC 699). Şok Akımlara Karşı Güvenlik Önlemleri (EC 6 64-4-4) 4. Kablo ve İletkenlerin Aşırı Akımlara Karşı Korunması (EC 64-4-4) 5. Elektrik esislerinde Gerilim Düşümü Hesabı (EC 6 64-5-5) 6. elektif eçicilik ve Back-up-Koruma (EC 6 64-5-5) 7. AG ve YG Elektrik esislerinde opraklamalar opraklama, Koruma, ve Potansiyel Dengeleme iletkenleri (EC 6 64-5-54, HD 67 ) 8. İlk Denetleme ve Deneyler (EC 6 64-6-6) 9. Elektrik esislerinde Koruma. ransformator ve Asenkronmotor Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 4 eite 4
. Elektrik Dağıtım istemleri İletim antral ransformatör Demir yolu ulaşımı Araştırma ve büyük sanayiler anayi, büro, iş hanları mağaza ve oteller Konutlar Küçük işletmeler, tarım ve konutlar Hastane Ofis Binası ünel Havalimanı icaret Merkezi Alışveriş Merkezi Prof. oland Koenigsdorff Prof.Dr.-ng. Dr. İsmail Kaşıkçı, 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü eite 5 ayfa 5 5 Yılında Elektrik Şebekeleri Prof. Dr.-ng. oland Koenigsdorff Prof. Dr. İsmail Kaşıkçı, 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü eite 6 ayfa 6
Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 7 eite 7 AG Dağıtım şebekelerinin incelenmesi Basit radyal şebeke a) Kısmi yedek şebeke Yedek radyal şebekeler b) am yüklü şebeke n.k ÖY n.k n.k n.k AG Ana panosu n.a n.a r P oplam cosϕ P ( n ) r cosϕ ( n ) a i r P oplam cosϕ n.a: normalde açık; n.k: normalde kapalı; ÖY: önemli yükler; a i : trafonun yükleme faktörü Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 8 eite 8
anayi Dağıtım şebekeleri Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 9 eite 9 anayi dağıtım şebekeleri (ay sistemi) anayi dağıtım şebekeleri (Optimum ay sistemi) Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa eite
EC ve EN tandartları, ürkiye de Yönetmelikler Ankara Mart tandartlar can ve mal güvenliği için en asgari kurallardır. Uygulanmaları zorunludur. 896 958 6 Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa eite EC 6 64: Binalarda Elektrik esisleri EC 664-: Amaç, Kapsam, Dayanak ve Uygulama, anımlar Bölüm : Kısım : anımlar (VDE ) Bölüm : (VDE ) Genel Karakteristiklerin Belirlenmesi Kısım : Genel Karakteristiklerin Belirlenmesi En büyük talep gücü Eşzamanlılık faktörü Beslemenin niteliği Dağıtım kaynakları esisin devre düzeni Uyumluluk Bakım Besleme kaynakları Dış etkiler Bölüm 4: Güvenlik Önlemleri Kısım 4: Şok akımlara karşı güvenlik önlemleri Kısım 4: ermik etkilere karşı koruma Kısım 4: Kablo ve iletkenlerin aşırı akıma karşı korunması Kısım 44: Aşırı gerilime karşı koruma Kısım 45: Düşük gerilime karşı koruma Kısım 46: Ayırma ve açmalara karşı koruma Bölüm 5: Donanımın seçimive koruma için güvenlik önlemleri Kısım 5: Genel önlemlar Kısım 5: Kablo ve iletken tesisleri Kısım 5: Açma ve kontrol cihazları Kısım 54: opraklama, koruma iletkeni ve potansiyel dengeleme iletkeni Kısım 55: Diğer elektrik malzemeleri Bölüm 6: İlk denetleme ve deneyler Kısım 6: Denetlemenin önemli kısımları Gözle denetleme Kontrol ve ölçme Koruma ve potansiyel dengeleme iletkeni Elektriksel ayırma ile koruma Yalıtım direncinin ölçülmesi Otomatik kesme ile koruma Döner alan ölçümü Gerilimin ölçülmesi Diğer ölçümler Kısım 56: Güvenlik amaçlı kurulan elektrik tesisleri Bölüm 7: Özel tesisatlar veya yerler için özel kurallar Kısım 7: Banyo ve duş yerleri Kısım 7: ıbbî yerler Kısım 78: Kalabalık toplulukların bulunduğu binalar, Kısım 7: Uçan yapılar, gösteri amaçlı araba ve karavanlar Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Kısım 7 Ege... üniversitesi,... KısımMühendislik 7...... Fakültesi, Kısım 7.. Elektrik-Elektronik.... Kısım 7...... Bölümü ayfa eite........
ürkiye de Kullanılan Normlar:. Elektrik İç esisleri Yönetmeliği EC 6 64 (VDE ). opraklamalar Yönetmeliği EC 6 64 ün Kısımları HD 67 (VDE 4). Proje Hazırlama Yönetmeliği Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa eite EC ve EN Normları: EC 6 64: Binalarda Elektrik esisleri EC 6 99: Elektrik esislerinde Kısa Devre Hesapları EC 65: Binaların Yıldırıma Karşı Korunması HD 67 : YG Elektrik esislerinde opraklama Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 4 eite 4
DN tandartları. DN 8 Binalarda Yapı Bağlantı Kutuları esisleri (Bina, oda ve tesis yerleri, ölçüler). DN 8 Binalarda ayaç esisi. DN 84 emel opraklama 4. DN 487 ali Dağıtım Panoları 5. eknik Yapı Bağlantı Şartnamesi (Enerji dağıtımı yapan firmalar) 6. DN 85 Binalarda Elektrik esisleri. Kısım: Plan ve tasarım ilkeleri. Kısım: Asgari donatımın cinsi ve yapısı*. Kısım: İletken, şalter ve prizlerin düzenlenmesi Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 5 eite 5 Dünyada Elektrik İç esisleri Norm Grupları Uluslar arası EC 664 Electrical installations of buildings gelecekte: Low voltage installations Avrupa HD 84 Binalarda Elektrik esisleri gelecekte: HD 664 AG Elektrik esislerinin Kurulması Yerel (Örnek: Almanya) DN VDE (VDE ) AG Elektrik esislerinin Kurulması Yerel (Örnek: ürkiye) ürk tandartları Enstitüsü Elektrik İç esisleri Yönetmeliği Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 6 eite 6
Bilgisayar Programları:. imaris Design (iemens). Doc Win (ABB). ECODAL (chneider) 4. NEPLAN (ABB) 5. Digilent (Fichter) 6. incal (iemens) Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 7 eite 7 Adımda akım devresi hesabı: (Projelerde dikkate alınması gereken hususlar). İşletme (tasarım) akımının hesaplanması. Aşırı akım koruma cihazının nominal akımının tesbit edilmesi. Kablo veya iletken kesit hesabının yapılması 4. Kısa devre hesaplarının yapılması 5. Şok akımlara karşı güvenliğin sağlanması (Otomatik açma) 6. Gerilim düşümü hesaplarının yapılması 7. elektif seçiciliğin sağlanması 8. opraklama, koruma ve potansiyel dengelemenin yapılması 9. Çizimlerin, şekil ve şemaların yapılması. esisin denenmesi, ölçülmesi ve devreye alınması Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 8 eite 8
iemens: MA 5. Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 9 eite 9 ABB: NEPLAN Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa eite
. Elektrik esislerinde Kısa Devre Hesapları (EC 6 99) Hatalar, tipleri ve etkileri kv kv Press hop 5 4 5 6 9 Paint hop 4 ystem Adm. Building Press hop Body hop Paint hop ocial Building Assembly hop Compr. upply, Utilities ransformer Powerstation.4kV GVA Utilities 9 6kV M M5 M6 M Utilities 9.4kV Body hop.4kv 5.4kV 5.4kV G ocial Building.4kV 4 ystem Emergency upply-bb Assembly hop 6 G ~ kv kv.4kv kv.4kv.4kv Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa eite Elektrik esislerinde Hatalar Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa eite
anımlar: PEN B n L -N/ L -N/ L -N -faz Kısa devre L -L L -L L -L -faz L -L -L -faz L L L N PE İletken hatası Gövde hatası U B U F oprak hatası B oprak A Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa eite Kısa devre akımlarının karakteristikleri: Hesaplama metotları F cn > k i p k th ma k k,, k kee k ip k id.a. A Başlangıç simetrik kısa devre akımı epe kısa devre akımı Kararlı durum kısa devre akımı Kısa devre akımının d.a. bileşeni id.a. d.a. bileşeninin başlangıç değeri > CE, est k a Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 4 eite 4
Elektrik tesislerinde kısa devre akımları k Üç kutuplu kısa devre akımı panolarda dinamik zorlamaları kontrol etmek için hesaplanır. cn > k kmin ek kutuplu kısa devre akımı son devrede otomatik açmanın istenilen zamanda gerçekleşmesinin kontrolü için hesaplanır. > kmin a Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 5 eite 5 Elektrik tesislerinde kısa devre akımları '' k i p c U c U n n k k + X k χ '' k χ,+,98 k X e k χ,,8,6,4,,,,4,6,8,, '' k min '' k min cmin U n U n k max /X '' k max '' k max cmax U n '' '' U n k pol k pol k min Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 6 eite 6
Kısa devre yerindeki eş değer gerilim kaynağı Q A L Last U nq, kq HV t r : LV Fehlerstelle Qt X Qt K X K L X L F Q A k ~ c U n Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 7 eite 7 imetrik bileşenler ~ U UN (L) U ~ U VN U (L) ~ U WN U U (L) N N U U N U N U N U j m a 4 e e a Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 8 eite 8
u u u u V W ( t) ( t) ( t) uˆ cosωt, uˆ cos uˆ cos ( ωt π / ) ( ωt + π / ) a e j,5 + j,866 + j a e j4,5 j,866 j a + a + a Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 9 eite 9 Her asimetrik sistem positif, negatif ve sıfır bileşenlere ayrılır. + + Pozitif bileşen Negatif bileşen ıfır bileşen Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa eite
Prof. Dr.-ng. oland Koenigsdorff eite Prof. Dr. İsmail Kaşıkçı, 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa Akımların hesaplanması (Örnek: ) k Şebeke Q Kısa devre yeri HV LV L L L L L L Hata akımları Prof. Dr.-ng. oland Koenigsdorff eite Prof. Dr. İsmail Kaşıkçı, 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa E F. Şebeke çizilir. Hata yeri belirlenir U. ransfer matriksi yazılır a a a a a a a a imetrik bileşen komponentleri
Prof. Dr.-ng. oland Koenigsdorff eite Prof. Dr. İsmail Kaşıkçı, 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 4. imetrik komponentler akımı hesaplanır ( ) ( ) ( ) a a a a + + + + + + ~ U U U ~ ~ ~ cu n E k 5. Bağlantı şemaları verilir Prof. Dr.-ng. oland Koenigsdorff eite 4 Prof. Dr. İsmail Kaşıkçı, 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 4 6. ek fazlı hata akımı hesaplanır ve düzeyine transfer edilir a a a a ( ) E E + + + + E k k + + + + E + +.. cu n k + +
Empedans ve hata akımlarının hesaplanması Şebeke fiderleri ) ransformatörsüz Q c U nq kq X Q Q,995, X Q Q k c Un k Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 5 eite 5 ) ransformatörlü c U % Q nq Qt k r t u kq r kr Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 6 eite 6
ransformatör u r P kr r % ıfır empedanslar Dy U K XK ' U X K K + jx X X, 95 Dz, Yz X, X,4 u kr P % U r P r U kr kr rlv rlv r Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 7 eite 7 K κ c,95 +,6 κ max Nispi eaktanz X U r r Yy X 7... X enkron jeneratör G X d G,5...,5X d G ~ U rg / K G U U n rg + x c max d sin ϕ rg + G K ( + GK G G jx d G jx d ) x d k U c U X rg G n d K / / G rg Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 8 eite 8
Havaî hatlar ve kablolar L X L l l κ L ` l X X ` l π f L L L L X L X [ + ( Θ C) ] C α C x ıfır empedanslar: X X L L L L Çizelge Çizelge Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 9 eite 9 Havaî hatlar için birim uzunluğundaki reaktansı ' X L X ' L μ d π f + ln fμ π 4n r 4 n d + ln r Burada: İletkenler veya bandılların merkezleri arası geometrik ortalama uzaklık, r ek iletkenin yarı çapı. İletkenin bandıl olması durumunda, r nin yerine n r B nr n nin geçmesi gerekir. Burada, bandılın yarı çapıdır (EC 699-), n bandıldaki iletken sayısı, tek iletken için n alınır. μ 4π x 7 H/m. Pratik değerler: x x x ' ' ',8mΩ / m,mω / m,mω / m Kablo ve iletkenler Havai hatlar Baralar Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 4 eite 4
rafo üzerinden beslenen motorlar Q kq k U nq kv r r + r + r A M ~ M ~ U n 6kV ~ M M M M 4 M B M ~ U n, 4kV P rm r c. U,8 nq r kq, PrM Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 4 eite 4 N sistemde çevrim empedansının ve tek kutuplu kısa devre akımının hesaplanması Bara Bara, Ana pano PEN? L L L PE N Çevrim empedansı için eşdeğer şeması PE X X F F X L L B X PEN PEN X PE PE Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 4 eite 4
. Empedans değerlerinin hesaplanması. ransformator. Havai hat. İletken 4. PEN iletkeni 5. PE iletkeni kmin ( Q + F L,,, PEN PE, X X X, F L X X + PE L PEN + c + oplam: + X i min L p ) κ U + (X n Q k + X X + X kmin L + X c min + X U L ) n kmin i p cmin κ () U + () n k c k U n k mit ( ) ( k) k k Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 4 eite 4 istemde topraklama direncinin ve hata akımının hesaplanması Q, X Q, X H 5V + KA U + L A, X L A A Lveya Δn a LA + A U + B U + + + + KA + LA A A B B M ~ L A X L A L L L N L PE X L PE A? B A H Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 44 eite 44
. AG ve YG Elektrik esislerinde opraklamalar EC 6 64-5-54 EN 55 Şok Akımlara Karşı Güvenlik Önlemleri EC 6 64-4-4 Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 45 eite 45 A.A etkilerinin akım-zaman bölgeleri Akımınakış süresi ms 5 5 5, Açma akımı, a,5 Başlangıç akımı CD ma AC- AC- AC- AC-4 Genellikle bir tepki yoktur Genellikle zararlı bir fizyolojik etki yoktur ca.,75 s ca.,4 s vulnerable Phase 5 b C AC-4-:Ventriküler fibrilasyon olasalığı <%5 AC-4-:Ventriküler fibrilasyon olasalığı %5 5 C C AC-4-:Ventriküler fibrilasyon olasalığı >%5 5 5 ma ehlikeli fizyolojik etkiler, ağır yanıklar ve ölüm olayları görülür Vücut akımı U U U H V Organik bir hasar olmaz. Geçici kalp kasılmaları, kaslarda kramp, nefes almada zorluklar görülür P L????? Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 46 eite 46
N istemin incelenmesi: Dağıtım panosu L L L PE PEN Koruma Potansiyel dengeleme iletkenleri (KPD) N B6A B A emel topraklama Ana topraklama klemensi (AK). N sistemde topraklama tesisatın ana öğesi değildir.. Hata akımı çevrim empedansı tarafından tayin edilir. U (V) t a (s)? 4? Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 47 eite 47 istemin incelenmesi L L N Dağıtım panolarında PE ve N klemensleri kesinlikle birleştirilemez.. sistemde topraklama tesisatın ana öğesidir.. oprak hatası akımı topraklama direnci tarafından tayin edilir. Direnç toprağın cinsine, nemine, sıcaklığına ve topraklama tesisinin yapısına, şekline ve aşınma durumuna bağlıdır. B oprak Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 48 eite 48 A L L PE N PE Δn 4 A ma B/6 A Ana topraklama klemensi (AK) L
istemin incelenmesi (EC 6 64-7 Kısım 7) L L PE Potansiyel dengeleme iletkenleri PDB DM CD CD A M ~. hata. hata d C E DM: Yalıtım izleme düzeneği, CD: Artık akım koruma düzeneği Bu sistemin veya N ile birlikte hastanelerde, maden ocaklarında ve çok hassas tesislerde kurulması zorunludur. Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 49 eite 49 opraklayıcı çeşitleri opraklayıcı olarak aşağıdaki malzemeler kullanılabilir. ) emel topraklayıcı (Kullanılması zorunludur) ) Gözlü topraklayıcı ) Şerit topraklayıcı 4) Halka topraklayıcı 5) Derin topraklayıcı 6) Yıldız topraklayıcı 7) Ağ topraklayıcı 8) Levha topraklayıcı (Kullanılması yasaktır) Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 5 eite 5
(x,5)mm emel opraklama ADB opraklama filizi E ρ E π. D Bağlantı klemensleri L B D 4 π Çelik donatımlı temel topraklayıcıya örnek Mesafe tutucu Beton oprak Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 5 eite 5 opraklama tesisleri, koruma iletkenleri ve koruma potansiyel dengeleme iletkenlerinin gösterilmesi LP LP PE PE-K Koruma iletkeni (Güvenlik için) Koruma iletkeni klemensi (Güvenlik için) ekpd V PE ekpd V PE AG dağıtım panosu Duş veya banyo kabini V ekpd ekpd PE İ opraklama iletkeni (Hata akımının toprağa akıtılması için) ekpd Ek koruma potansiyel dengeleme KPD koruma potansiyel dengeleme emel topraklama Yıldırım koruma topraklaması LB Yıldırım koruma tesisi PE-K C Metal su borusu C Pis su boruları İ KPD İ PE PE V KPD KPD AB (K) KPD emel topraklama PE KPD V PE Kalorifer AG dağıtım panosu EL PE-K Binanın temeli EDAŞ Enerji girişi V C Metal gaz borusu C4 Klima tesisi C5 Kalorifer boruları C6 Metal borular (banyoda) C7 Yabancı iletkenler İşletme cihazları Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 5 eite 5
YG Elektrik esislerinde opraklamalar opraklamalar Yönetmeliği (HD 67, Bölüm 9: Power installations exceeding AC kv) U U U E ϕ E E E Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 5 eite 5 Direklerde topraklama tesisleri 4,5kV 4V/ V Dağıtım panosu topraklaması rafo yıldız noktası topraklaması Direk topraklaması Parafudr topraklaması Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 54 eite 54
YG` de sınırlı akım süreleri için izin verilen en yüksek dokunma gerilimleri 9 V 8 7 6 5 4 U p Dokunma gerilimi 9 8 7 6 5 4 c b a 4 5 6 7 8 9, 4 5 6 7 8 9 4 5 6 7 8 9 Akım süresi t a) Hayvanlardaki zamana bağımlı dokunma gerilimi b) Eski VDE 4 deki dokunma gerilimi c) Yeni kabul edilen eğri Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 55 eite 55 Yıldız noktası direk topraklanmış şebekeler s k N k c + min U + n k ek kutuplu hata akımı oprak kısa devresi Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 56 eite 56
Yıldız noktası bir direnç üzerinden topraklanmış şebekeler L L L k ka U E > 5V U B 75V k ek kutuplu hata akımı oprak kısa devresi Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 57 eite 57 Yıldız noktası kompanse edilmiş şebekeler L L L D c U n ω L X D U E 5V U B 75V D...5% e st CE CE CE D CE e st ω C % E CE c U n ( HD 67) ek kutuplu hata akımı oprak hatası Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 58 eite 58
Yıldız noktası yalıtılmış şebekeler L L L A < CE < 5A CE F U E 5V U B 75V C E C E C E CE ω C E c U n ek kutuplu hata akımı oprak hatası Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 59 eite 59 opraklama sistemlerinin tasarımı için ilgili akımlar Yüksek gerilim sisteminin tipi Yıldız noktası yalıtılmış şebekeler oprak teması kompanse edilmiş şebekeler öndürme bobinli tesislerde öndürme bobinsiz tesislerde sıl yüklenme ile ilgili akımlar opraklayıcılar opraklama iletkeni - - 6) 6) kee kee 9) opraklama gerilimi ve dokunma gerilimleri ile ilgili akımlar 9) 7) E r C r + E E L r e st ) e st Yıldız noktası değeri düşük bir empedans üzerinden topraklanmış şebekeler k 4) k E 5) oprak teması kompanze edilmiş ve geçici olarak yıldız noktası değeri düşük empedans üzerinden topraklanmış şebekeler Yıldız noktası geçici olarak topraklanmış tesislerde Öteki bütün tesislerde öndürme bobinli tesislerde öndürme bobinsiz tesislerde - k 4) 8) k 6) ) kee E E r + E L r 5) e st ) e st Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 6 eite 6
4. Aşırı Akım Koruma Cihazları İletken ve Kabloların Aşırı Akımlara Karşı Korunması EC 64-4-4 (HD 84.4.4) PEN (N) L L L Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 6 eite 6 EC EN 669 E gg MCCB EC EN 6947 MCB EC EN 6898 EC EN 68- CD (KA) Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 6 eite 6
Aşırı akımlara karşı akım devresinin korunması: k Dağıtım panosu Aşırı akım koruma düzeneği Koruma cihazının nominal akımı Koruma cihazının açma akımı n b z r İletken değerleri İşletme akımı, tasarım akımı İletkenin sürekli akım taşıma kapasitesi İletkenin çizelgeden okunan sürekli akım taşıma kapasitesi 5... a n,45 z kmin Yük P,kW Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 6 eite 6 Aşırı yükte koruma Bir kabloyu ya da yalıtılmış iletkeni aşırı yüke karşı koruyan koruma cihazının karakteristikleri aşağıdaki iki koşula uygun olacaktır: Anma kuralı: b n z etikleme kuralı:, 45 z Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 64 eite 64
İşletmede kablo ve iletkenlerin yüklenebilirliği için düzeltme faktörlerine dikkat edilmelidir. z f f f r f f f f r 4 : : : : : Kabloların döşeme türü aslak: Çizelge A., PVC Kabloların yığılması aslak: Çizelge A,7 EY..5 Değişen ortam sıcaklıkları aslak: Çizelge A,4 İşletme türü Çizelgeden okunan değer İşletme sıcaklığı: PVC: 7 C VPE: 9 C Kısa devre sıcaklığı: PVC: 6 C VPE: 5 C PE : 5 C Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 65 eite 65 5 saniyeye kadar olan açma zamanları yaklaşık olarak aşağıdaki formül ile hesaplanabilir: : İletkenin kesiti (mm ) t k k '' k Kısa devrede koruma k : Hata akımı (A) k : Malzeme katsayısı ( ) t k : Açma süresi (s) A s mm Çok kısa süreli açma zamanları için (t <,s) aşağıdaki formül kullanılır: t/s tk k Kablo veya iletken Koruma cihazının geçirgenlik enerjisi İletkenin ²t yükleme değeri Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 66 eite 66 MCB gg /A
Kablo ve iletkenler:. asarım akımı,. Kabul edilebilir en büyük sıcaklık,. Gerilim düşümü sınırı, 4. Kısa devre ve toprak hata akımlarına bağlı olarak oluşan elektromekanik zorlamalar, 5. Açıkta olan iletkenlerde ortaya çıkabilecek diğer mekanik zorlamalar, 6. Kısa devre ve toprak hatası korumalarının çalışması için gerekli en büyük empedans sınırı, dikkate alınarak belirlenecektir. Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 67 eite 67 5. Elektrik esislerinde Gerilim Düşümü Hesabı EC 6 64-5-5 Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 68 eite 68
EC 6 64 Kısım 4 e göre otomatik açma şartları l müsade ( mω) ' l C Şebeke Ana iletken Pano Cihaz Kofre kwh DP l max DN 85 ΔU,5% ΔU,5% Q Q EC 6 64 Kısım 5 ve DN 85- e göre gerilim düşümü ΔU ΔU lac ~ b cosϕ κ lac κ b ~ ΔU 4% l κ ΔU Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 69 eite 69 b cosϕ cosϕ l b cosϕ κ ΔU 6. Elektrik esislerinde elektif Açma ve Koruma EC 6 64-5-5: Elektrik tesislerinde cihazların seçimi, tesisi, koruması ve ayırması EC 6 64-7-7: ıbbi yerler EC 6 64-7-78: Kalabalık toplulukların bulunduğu binalar, aslak norm Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 7 eite 7
esislerde seçicilik ayaç panoları Binalarda Yapı Yönetmelikleri s s s s s s s s Bölgesel Yönetmelikleri Ana iletkenler Ana tablo Belediye Yönetmelikleri MCCB Yangın Yönetmelikleri Ana besleme kablosu Ana kablo eknik Bağlantı Şartnameleri Yapı bağlantı kutusu gg Genel Proje alimatları Muf Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 7 eite 7 igortalar ile devrelerin korunması ve seçicilik n? ADP gg t (s) A 6 6 5 4 6 5A 5A 8A P n A Kısa devre akımı n, 6 n t s,7s - 6 6 5 4 4 k 8A p (A) igorta bandları birbirine değmemelidir. ±6% band kaymasına dikkat edilmelidir. NH-igortaları EC 669- - VDE66- - A bis 5A Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 7 eite 7
Minyatür kesiciler ile devrelerin korunması ve seçicilik (MCB) aman t Dakika 6 Aşırı yükte açma F B? F F B6A 5 aniye,4, A 4 4 5 B C D 5 4 4 5 Gecikmesiz kısa devrede açma 5, 4 6 8 4 68 x Anma akımı n MCB Minuture Circuit Breaker EC 6898- (EC 6947-) - n,5a bis 5A, cn - 5kA Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 7 eite 7 Güç kesiciler ACB, MCCB (EN 6947-) (ermik manyetik şalterler) L Aşırı yükte açma tandard Optional t 4 t L Gecikmeli kısa devrede açma tandard Optional t sd t Gecikmesiz kısa devrede açma t a (s) tandard On Optional Off rn g r t r sd n 6-6 A cu 5 - ka N G Nötr iletkeni koruması tandard,5 x r Optional Off oprak hatasında açma tandard Optional t g t,,,5 t g t sd 5 5 x n i n 6-6 A cu 45- ka L Long time, inverse time delayed overload release hort-time delay short-circuit release nstantaneous short-circuit release G Ground Fault Protection Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 74 eite 74
7. Elektrik esislerinde Ölçümler EC 64 64-6-6 Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 75 eite 75 Her proje tesis edikdikten sonra aşağıdaki deneylerin yapılması zorunludur:. Ana ve tamamlayıcı potansiyel dengeleme, koruma iletkenlerinin sürekliliği,. Yalıtım direnci gerilim altındaki iletkenler ve her bir gerilim altındaki iletken ve toprak arasında, tesis enerjilenmeden önce,. sistemde kurulan topraklayıcının yayılma direnci, 4. N sistemde çevrim empedansı, 5. ek faz kısa devre akımı ve olası toprak hatası akımı, 6. CD mekanik ve elektriksel olarak ölçülecektir. 7. Döner alan ölçülecektir. Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 76 eite 76
8. OG ve YG Şebekelerinin Aşırı Akımlara Karşı Korunması Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 77 eite 77 Örnek bir şebeke planlaması ve koruması Ana bara?? /? 5? A Q? n.c. / kv MVA u k %? 54/4,5kV? /? 5? A /? 5? A? /? 5? A İstasyon /? 5? A Kablo uzunlukları a) 5m b) km İstasyon? /? 5? A İstasyon /? 5? A /? 5? A /? 5? A OG Şebekesi rafo /,4kV,8MVA 6% n,pri A n,sek 55A? rafo /,4kV,8MVA 6% n,pri A n,sek 55A rafo /,4kV,8MVA 6% n,pri A n,sek 55A Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 78 eite 78
Koruma cihazlarının kombinasyonu Hatayı tesbit - Çevirici Koruma MCCB AM UM UH Çevirici Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 79 eite 79 Koruma cihazlarının tarihçesi ANALOG MEKANİK DJAL 95 96 97 98 99 Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 8 eite 8
AN ve EC tandartları Koruma Fonksiyonları AN EC Anlamı Numarası simgesi Mesafe rölesi 49 > Aşırı yük 5 >> hızlı aşırı akım 5N E >> hızlı aşırı akım toprak 87 Δ G > Diferansiyel röle 59 U > t Aşırı gerilim rölesi 5 > t bağımlı UM 5N E > t oprak hatası AM 46 Asimetrik yük 7 < Az akım Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 8 eite 8 OG/YG şebekelerinde aşırı akım koruma düzenekleri UM-Koruma düzeneği: abit zamanlı aşırı akım rölesi (Akımdan bağımsız koruma rölesi) AM-Koruma düzeneği: ers zamanlı aşırı akım rölesi (Akıma bağımlı koruma rölesi) XM UM ve/veya AM Fonksiyon için gerekli olan veriler: Hata kriteri için: elektivite kriteri için: Aşırı akım aman Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 8 eite 8
ransformatörlerin aşırı akımlara karşı korunması. Buchholz rölesi ile koruma. ermik röle ile koruma. HH sigortalar ile koruma 4. Diferansiyel röle ile koruma 5. Aşırı gerilimlere karşı koruma Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 8 eite 8 igortalar ile koruma Dört ana kriter dikkate alınmalıdır:. elektif seçicilik. ush akımları. ransformatörün sekonder tarafında oluşan kısa devre akımları Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 84 eite 84
. Akım ve Gerilim Ölçme ransformatörleri i i ` b Akım trafosu İletken Koruma cihazı i i X i i X L L i m X h P * X Koruma Koruma X L L Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 85 eite 85 i [A] P, VA ermik yüklenme tehlikesi B < N <VA ekonder akımı F i % B N B > N VA >VA Fonksiyon tehlikesi Primer akımı i [A] P, VA rafonun nominal yüklenmesi Nominal aşırı akım katsayısı K ssc Çekirdek tipi: P Koruma Doğruluk % bei K ssc n Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 86 eite 86
Bağlantı şemaları İletken kayıpları 6 VA,5mm N 5A 6mm, N A,5mm, 6mm m İletken uzunluğu Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 87 eite 87. Motorların Korunması Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 88 eite 88
. Jeneratörlerin Korunması Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 89 eite 89 Beni dinlediğiğniz için teşekkür ederim. OULAN? üm Derslerinizde ve Yaşamınızda başarılar dilerim! Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 9 eite 9
Çay kahve arası Prof. Dr.-ng. İsmail oland Kaşıkçı, Koenigsdorff 7 Eylül, Ege üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Elektrik-Elektronik Bölümü ayfa 9 eite 9