1 PROF.DR.HASAN BESIM DENEYSEL HAYVAN MODELLERI DESAM/DEHAM YDÜ 2017
2 MODEL NEDIR? Bilimsel anlamda Model, kompleks bir antitenin daha basit ve ulaşılabilir hale getirilmiş, orijinali ile benzerlikler içeren versiyonudur Biyolojik süreçlerin anlaşılması için, hipotezi bilimsel kurallara göre kurulmuş araştırmalarda ve biyolojik testlerde kullanılan canlılara model organizma denir. Hayvan Modeli ise insanlara ait bir hastalıkta, insana herhangi bir zarar vermeden, veya etik bir soruna neden olmadan, hastalığı daha iyi anlamaya, tedavi yöntemlerini test etmeye yarayan çalışmaların yapıldığı insan haricindeki bir hayvandır Modeller «izomorf» lardır.
3 MODEL ORGANIZMA? Temel ökaryotik hücre fonksiyonlarının çalışılmasında Saccharomyces Sinyal iletişimi veya genlerin koordineli fonksiyonları Caenorhabditis elegans veya Drosophila İnsan hastalık modelleri Basit omurgalı hayvanlar ( kurbağa, zebrafish) veya memeli Hayvanlar (fare, sıçan, tavşan..)
4 İNSAN VE DIĞER HAYVANLAR ARASıNDAKI BIYOLOJIK BENZERLIKLER İnsan ve hayvanlar arasında görünüşte belirgin bir farklılık olmasına rağmen fizyolojik ve anatomik anlamda kayda değer benzerlikler bulunmaktadır Fare den maymun ve diğer primatlara kadar tüm hayvanların benzer organları (kalp, beyin, böbrekler, bağırsaklar..vs) ve organ sistemleri (GİS, solunum sistemi, KVS..) bulunmaktadır. Benzerliğin yanı sıra bu organ ve sistemler benzer şekilde fonksiyon göstermektedir İnsan ve hayvanlarda tedavi amacı ile kullanılan ilaçlar da büyük oranda benzerlik göstermektedir İnsan ve fare genetik materyali %99 oranında benzerlik göstermektedir
5 At a physiological and anatomical level, humans and other animals are remarkably similar
6 Türler arasındaki farklılıklar nedeniyle, kullanılan hayvan modelleri, hastalıkların anlaşılmasında ne kadar önemli olursa olsun, insanı tam olarak yansıtmaz! Model asla prototipinin aynı değildir Modeller asla son sözü sağlamaz ama yaklaşık bir fikir verir
7 NOBEL ÖDÜLÜ HAYVAN ARAŞTıRMALARı Yüz yıldan daha uzun bir süredir her yıl en iyi bilimsel araştırmalara Nobel Ödülü verilmektedir Tıp ya da fizyoloji alanında verilmiş 108 Nobel Ödülü nün 96 adeti hayvan çalışmalarına verilmiştir
8 NEDEN HAYVAN MODELI? «If you are going to study a human disease that you can t, for ethical reasons, perform the initial work in humans; you have to develop a model.» The Animal Research War, by Michael Conn and James Parker Araştırmalar her zaman deney tüpünde (invitro) yapılamayabilir. Hayvan modelleri insan cevabını daha yakın simüle etmeye yarar sağlaması nedeni ile kullanılmaktadır Hayvan modelleri her zaman kusursuz olmayabilir. Hayvanlarda farklı hastalıklar ya da insanlardan farklı cevaplar olabilir Bazı hayvanlar bir model için uygun bulunurken diğer bir hayvan türü başka bir model için daha uygun olabilmektedir
9 ARAŞTıRMADA KULLANıLAN HAYVANLAR Bağımlılık Maymun Alzheimer Hst Fare Ambliyopi retinal transplant Köpek, kedi, fare Antikoagülanlar Sıçan, tavşan, maymun Tip 1 DM Fare Yüz transplantı Maymun Parkinson Hst Makak Maymunları PKOS Maymun
10 MODEL HAYVANLAR OMURGASIZLAR Caenorhabditis elegans-nematod OMURGALILAR Guinea pig Kobay (Cavia porcellus) Tavuk (Gallus gallus domesticus) Kedi (Felix cattus) Köpek (Canis Lupus familiaris) Fare (Mus musculus) Sıçan (Rattus norvegicus) Zebra balığı (Danio rerio) Bakteriyal enfeksiyonlarda konak Gelişim çalışmaları ve mikromanüpilasyon Nörofizyolojik araştırmalar Solunum ve kardiyovasküler çalışmalar Klasik model hayvan Toksikoloji ve diğer Gelişim çalışmaları ve toksikoloji-toksipatoloji
11 HANGI HAYVANı SEÇMELIYIZ? Alternatif bir yöntem var mı? Hayvan dışı modeller kullanılmalı!!! İn vitro çalışmalar yapılmalı
12 HANGI HAYVAN? İnsan genomu ile homolojisi yüksek olmalı Kısa yaşam döngüsüne sahip olmalı Jenerasyonlar arası süre kısa olmalı Embriyonik gelişimine müdahalenin kolay ve gelişimi kolayca incelenebilir olmalı Kolay kültüre alınabilmeli Deney manipülasyonuna uygun olmalı Genetik uygulamalar için uygun olmalı Etik açıdan sorun oluşturmamalı Organizma büyüklüğü uygun olmalı Kolay bulunabilir ve uygulanabilir olmalı Ekonomik açıdan hesaplı olmalı
13 HAYVAN MODELLERI İndüklenmiş modeller Spontan modeller Negatif modeller Olası modeller
14 İNDÜKLENMIŞ MODEL Bu modelde amaç çeşitli yollarla oluşturulan hastalıkları, hedef organizmada görülenlere benzer kılmaktır Cerrahi yolla ya da diğer yöntemlerle hayvanlarda deneysel olarak oluşturulan hastalıkların hedef organizmada görülenlere benzetilmeye çalışılır Streptozosin ile DM oluşturmak CCl4 ile karaciğer yetmezliği oluşturmak Deneysel tıkanma sarılığı modeli İskemi- reperfüzyon modeli Deneysel sepsis ya da adezyon modeli vb
15 İndüklenmiş modeller tür seçimi yapmaya imkan veren modellerdir. Genomlarına yabancı bir DNA yerleştirilen transgenik hayvanlar da indüklenmiş modellerdir
16 SPONTAN MODEL Genetik olarak kendiliğinden oluşan ve insandakine benzer patofizyoloji gösteren hastalıkların hayvanlar üzerinde geliştirilmesi Doğal olarak genetik varyantlardan yararlanılabilir Knock-out farelerde astım Atimik fareler T hücresi içermezler ve rejeksiyon mekanizması olmadığından diğer canlılardan yapılan nakillerde önemli modellerdir.
17 NEGATIF MODEL Bazı hastalıkların hiç gelişmediği hayvan türlerinin kullanıldığı modellerdir Genellikle deneysel bir sonucu doğrulamak için kullanılan kontrol hayvanlarıdır Bir uyarıya reaksiyon göstermeme durumu vardır Enfeksiyon hastalıkları ile ilgili modeller genellikle bu hastalığa duyarlı modellerde uygulanmaktadır. Etkilenmeyen hayvanlar ise negatif model olarak seçilip daha çok da kontrol hayvanı olarak kullanılabilmektedir Örneğin tavşanlarda gonokok enfeksiyonu gibi bir durum gerçekleştirilemez
18 OLASı MODEL (ORPHAN) Bazı hastalıklar ilk olarak hayvanlarda tanımlanmıştır. Bu tip modellerde yapılan çalışmalar benzer bir hastalığın insanlarda da görülmesi durumunda adapte edilebilmektedir Koyunlardaki Visna Hast, Marek Hast, Bovin Spongioform esefalopati (BSE) gibi hastalıklar örnek verilebilir.
19 DOĞRU MODELI SEÇMEK Hayvan çalışmalarından elde edilen bilginin değeri seçilen hayvanın uygunluğu ile ilişkilidir Örneğin anjiyoplasti sonrasında re-stenoz çalışması sonuçları, domuz ve primatların kullanıldığı çalışmalarda insanlardaki sonuçlarla çok daha benzerdir. Küçük hayvanlarda daha farklı sonuçlar alınabilmektedir Yapı ve fonksiyonları insana benzediği için memeliler (sıçan, fare, kobay, hamster) sıklıkla kullanılır Yaşam süreleri kısa, manipülasyon kolay üretimler pratiktir
20 Uygun barındırma olanakları sağlanmalı Hayvanın büyüklüğü, ihtiyaç duyulan sayı, cinsiyeti, yaşı dikkate alınmalı Sonuçları bir türden diğerine ğ aktarırken dikkatli olunmalı! Unutulmamalıdır ki insanlar outbred dir Diğer araştırmacılara yol gösterebilmek için soy, alt soy ve varsa özel genetik özellikler belirtilmelidir
21 ETIK? Hayvan refahı ve minimum sayıda hayvanın kullanılması çok önemlidir R Replacement Araştırmada mümkünse hayvan yerine başka deney materyalleri kullanılmalıdır R Reduction Çalışmada hayvan türü dikkatlice belirlendikten sonra EN AZ SAYIDA hayvan kullanılmalıdır R Refinement Hayvanların çok iyi şartlarda bakılıp beslenmesi sağlanmalı, çevre koşulları standardize edilmelidir
22 GENETIĞE GÖRE DENEY HAYVANLARı İnbred Hayvanlar Kardeşlerin çiftleşmesinden en az 20 jenerasyon sonra elde edilen hayvanlardır. Genetik olarak homojendirler Outbred Hayvanlar Kardeş olmayan hayvanların çiftleşmesi ile elde edilen hayvanlardır. Görünüm aynı olmakla birlikte genetik farklılıklar vardır F1 Hibridler Mutantlar İki farklı inbred soyun çaprazlanması ile elde edililrler. Genetik olarak benzerdirler ancak üreme yetenekleri yoktur Biyomedikal anlam ifade eden mutasyonlu inbred hayvanlardır
23 SıK KULLANıLAR DENEY HAYVANLARı - FARE Biyomedikal çalışmalarda en sık kullanılan omurgalıdır Farklı mutasyonlara sahip inbred 400 civarında türü bulunmaktadır İmmünolojik, transplantasyon, teratoloji ve toksikoloji çalışmalarında kullanılabilirler Farklı soyları arasında anatomik ve fizyolojik farklılıklar vardır
24 SıÇAN Anatomik yapı itibarı ile fareye bezer Çok uyumlu, üretimi kolay ve dayanıklı bir hayvan olması nedeni ile birçok deneysel araştırmada sık bir şekilde kullanılmaktadır Mikrocerrahi, fizyoloji, onkoloji, transplantasyon ve diğer çalışmalarda kullanılabilir
25 KOBAY Ucuz, bakımı kolay uysal bir hayvandır İmmün yanıt, genetik çalışmalar, mikroorganizmalar için konak olarak, aşı ve diğer biyolojik maddelerin üretiminde kullanılabilirler Kulak yapıları nedeni ile otolojik çalışmalara uygundurlar
26 TAVŞAN Atheroskleroz çalışmalarında kullanılır Bazı soylarının sistolik kan basınçları yüksek olduğundan hipertansiyon çalışmalarında kullanılabilirler Çinçilla tavşanları von Willebrant s hastalığı özelliği taşır ve bu çalışmalarda kullanılır.
27 KEDI, KÖPEK, DOMUZ Çok yaygın bulunur ve aynı zamanda evcil bir hayvan özelliği taşımaktadırlar Kediler, fizyolojik deneyler, nörofizyolojik çalışmalar, onkolojik çalışmalarda kullanılabilir Köpekler ise kalp hastalıkları, diyabet, kolit, organ transplantasyonu ve cerrahi tekniklerin geliştirilmesi için kullanılabilir Domuzlar çeşitli biyomedikal araştırmalar, ameliyatlar, özellikle minimal invaziv ameliyatlarda kullanılabilir
28 CERRAHIDE EN SıK KULLANıLAN MODELLER Peritoneal adezyon modelleri İskemi reperfüzyon modelleri İntraabdominal sepsis modelleri Deneysel şok modelleri Rezeksiyon anastomoz patlama basıncı modelleri Transplantasyon modelleri Deneysel tıkanma sarılığı modelleri Deneysel pankreatit modelleri Deneysel kolanjit modelleri
29 CECAL LIGATION AND PUNCTURE
30 KOLON ANASTOMOZU VE PATLAMA BASıNCı
31 PERITONEAL ADEZYON MODELI
32
33 Gereksiz hayvan deneyi yapmayın Mümkünse hayvanların kullanılmadığı diğer bilimsel çalışmalarla araştırmalarınızı yapmaya çalışın Çok gerekli durumlarda, iyi planlanmış ve mümkün olduğunca en az sayıda hayvan kullanılacak çalışmalar planlayın
34 KAYNAKLAR Hau J.Animal Models for Human Disease in Sourcebook of Models for Biomedical Research. Conn PM Eds, Humana Press 2008. Utkan NZ, Cantürk NZ. Deney Hayvanlarının ve Devey Modellerinin Seçimi. İn Cerrahi Araştırma Eds Cantürk NZ, Sayek İ. Nobel Tıp Kitabevi,2005. Ural B, Özkan Ö, Yıldız B et al. Hayvan Modelleri: Molekülden Hastallığa. YK.Terzi. Der Staay FJ. Animal Models of Behavioural Dysfunctions. Basic concepts and classifications and an evaluation strategy. Brain Research Rewievs 52:2006.