ANALOG DEVRE TASARIMI VE SİMÜLASYONU

ANALOG DEVRE TASARIMI VE SİMÜLASYONU Analog Ölçü Araçları ve Üreteçleri ISIS programının elektronik laboratuarında 12 tane ölçü aleti ve cihaz bulunmaktadır. unlardan 4 tanesi analog test cihazı, 8 tanesi dijital test cihazıdır. Şimdi analog test cihazlarını inceleyeceğiz. Ampermetre Ampermetreler analog veya dijital olarak iki ayrı türde kullanılabilen ölçü aletleridir. Devreden geçmekte olan akımı ölçerler. Yapım amaçlarına göre bir kaç Miliamper'den yüzlerce Amper'e kadar ölçüm yapabilirler. u ölçüm DC veya AC akım ölçümü olabilmektedir. ISIS programı kütüphanesinde birçok ampermetre bulunmaktadır. Ölçüm yapacağınız devrede en uygun olanı hangisi ise kütüphaneden o ampermetreyi çağırmalısınız. Voltmetre DC Ampermetre Voltmetreler gerilim (potansiyel fark) ölçmeye yarayan cihazlardır. Devreye paralel bağlanırlar. Temel olarak DC voltaj ve AC voltaj ayrı ölçülürler. ISIS programı kütüphanesinde birçok voltmetre bulunmaktadır. Ölçüm yapacağınız devrede en uygun olanı hangisi ise kütüphaneden o voltmetreyi çağırmalısınız. DC Voltmetre 1

Osilaskop Elektriksel işaretlerin ölçülüp değerlendirilmesinde kullanılan aletler içinde en geniş ölçüm olanaklarına sahip olan osilaskop cihazıdır. Osilaskop, işaretin dalga şeklinin, frekansının ve genliğinin aynı anda belirlenebilmesini sağlar. Osilaskop Osilaskop tasarım alanına çağrıldıktan sonra ölçüm yapılacak noktalara osilaskobun bağlantısı yapılır. İki kanal birden kullanılabilir. ağlantı işlemi bittikten sonra devre çalıştırılırsa ekrana osilaskop paneli gelir. Osilaskop panelinden istenilen ayarlar yapılır. Sinyal Jeneratörü Osilaskop Önpaneli Sinyal jeneratörü devrenize uygulayacağınız sinüsoidal, kare dalga ve testere dişi biçiminde sinyaller üretir. Sinyal Jeneratörü 2

Sinyal jeneratörü tasarım alanına çağrıldıktan sonra ölçüm yapılacak noktalara Sinyal jeneratörünün bağlantısı yapılır. ağlantı işlemi bittikten sonra devre çalıştırılırsa ekrana Sinyal jeneratörünün ön panel görüntüsü gelir. Devrenizin simülasyonu esnasında sinyal jeneratörü ile ilgili ayarları ön panel aracılığı ile yapabilirsiniz. Sinyal Jeneratörü Önpaneli Analog Devre Uygulamaları Tasarım alanında devre oluşturulması 1. Fare imlecini tasarım alanında bulunan attery elemanının üzerine götürünüz ve bir kere sağ tuşa tıklayınız. Elemanın rengi kırmızı olacaktır. 2. Eleman seçili hale geldikten sonra, fare imleci yine elemanın üzerinde iken bir defa sol tuşa tıklayınız. Farenin sol tuşunu bırakmadan bataryayı devrenizi kurmak istediğiniz yere taşıyınız. 3. Elemanı taşımak istediğiniz yere gelince farenin sol tuşunu bırakınız. 4. İşlemi sonlandırmak için fare imlecini tasarım alanında boş bir alana götürünüz ve bir kere sağ tuşa tıklayınız 5. Aynı yöntemi kullanarak bütün elemanları aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi yerleştiriniz. 6. Elemanlar arası bağlantı yapmak için fare imlecini bağlantı yapmak istediğiniz elemanın pini üzerine götürünüz. Göstergenin ucunda x işareti oluşunca bir kere sol tuşa tıklayınız ve bırakınız. 7. ağlantı yapacağınız diğer elemanın pini üzerine gidiniz. Yine x işareti oluşunca bir kere sol tuşa tıklayınız ve bırakınız. öylece iki eleman arasında bağlantı yapmış oldunuz. 8. Elemanlar arası bağlantı yapılırken Dizayn Araçlar çubuğunda bulunan (Enable/Disable - wire auto-router) butonunu aktif hale getiriniz. ilgisayarınız bağlantı yollarını otomatik olarak kendisi birleyecektir. 9. Play butonuna basarak devrenizi çalıştırınız. (Devre elemanları Default değerindedir) 10. Devrede bulunan anahtarın üzerine farenin sol tuşuyla bir defa tıkladığınızda anahtar konum değiştirecektir. 3

Kondansatörün Şarj Devresi 11. Devredeki akım yollarını görmek ve gerilim hattını renklendirmek için sırasıyla; System Set Animation Options seçeneklerini aktif hale getiriniz. Karşınıza gelen iletişim penceresinden Show Wire Voltage by Colour ile Show Wire Current With Arrows seçeneklerini aktif hale getiriniz. Yukarıdaki devredeki elemanın değerinin veya sembol isminin değiştirilmesi 1. Main Modes araç çubuğu üzerinde bulunan (Instant edit mode) butonuna sol tuş ile tıklayınız. 2. Fare imlecini tasarım alanında bulunan direncin üzerine götürünüz ve bir kere sol tuşa tıklayınız. 3. Edit Component penceresi açılacaktır. 4. Component Reference kutusundan direncin sembolünü R2 yapınız. 5. Resistance kutusundan direncin değerini 5K yapınız. 6. Edit component penceresinde bulunan Hidden kutuları onaylarsanız elemanın sembolü ve/veya değeri tasarım alanında gözükmez. 7. Edit component penceresinde bulunan Edit all properties as text seçeneği sayesinde istediğiniz değişiklikleri text olarak yapabilirsiniz. 8. Edit Component penceresini kapatınız. 9. (Instant edit mode) butonu aktif iken kondansatör üzerine sol tıklayınız. Kondansatör için açılan Edit Component penceresinden kondansatörün sembolünü C2, kapasite değerini 100μF olarak değiştiriniz. 4

Direnç için Edit Component Penceresi 10. Aynı yöntemi uygulayarak bataryanın sembolünü E, değerini 15V yapınız. 11. Play butonuna basarak devrenizi çalıştırınız. 12. Kondansatörün şarj olmasını izleyiniz. 13. Devrenizdeki gerilim hatlarını ve akım yollarını gözlemleyiniz. Tasarım alanında blok oluşturmak ve oluşturulan bloğun taşınması 1. Tasarım alanında blok oluşturmak istediğiniz bölgenin sol üst noktasına fare imlecini getiriniz. 2. Farenin sağ tuşuna basılı tutarak oluşturmayı düşündüğünüz bloğun sağ alt köşesine doğru sürükleyiniz. 3. itiş noktasına vardığınızda sağ tuşu bırakınız. 4. Oluşturduğunuz blok içerisindeki elemanlar ve yollar kırmızı rengi alır. loğun çerçevesi ise açık mavi renk olur. öylece bloğu oluşturmuş oldunuz. 5. Oluşturduğunuz bloğu tasarım alanında istediğiniz yere taşımak için Edit Toolbar üzerinde bulunan (Move Tagged Objects) butonuna tıklayınız. 6. Fare göstergenizi taşımak istediğiniz yere doğru sürükleyiniz. 7. loğu taşımak istediğiniz alana götürdükten sonra sol tuşa tıklayınız. öylece bloğu taşımış oldunuz. Analog devrede akım ölçülmesi 5

1. ATTERY, RES ve CAPACITOR elemanlarını tasarım alanına çağırınız. 2. ISIS programı ana penceresinde Tasarım Araç Çubuğunda bulunan (Virtual Instruments) butonuna farenin sol tuşu ile bir kere tıklayınız. Malzeme kutusunun ismi INSRUMENTS olarak değişecektir. İçeriğinde ise ISIS kütüphanesinde bulunan cihazların ve ölçü aletlerinin ismi yer alacaktır. unlardan DC AMMETER yi seçiniz. 3. Aşağıdaki devreyi kurunuz. 4. DC güç kaynağınızın değerini 20V a, sembolünü E olarak değiştiriniz. 5. Direnç değerinizi 1kΩ yapınız. 6. Kondansatör kapasitesini 1000μF, çalışma voltajını 25V olarak ayarlayınız. 7. (Instant edit mode) butonu aktif iken ampermetrenin üzerine tıklayınız. Karşınıza gelen Edit Component penceresinden ampermetreyi microampers olarak ayarlayınız. 8. Play butonuna basarak devrenizi çalıştırınız ve ampermetreyi gözlemleyiniz. 9. Devrenizdeki elemanların değerlerini istediğiniz değerlerde değiştirerek ampermetreyi tekrar gözlemleyiniz. Analog devrede gerilim ölçülmesi İşlem Adımları 1. Tasarım alanına aşağıdaki devreyi kurunuz. 2. Voltmetre olarak DC VOLTMETTER i seçiniz. 6

3. Devrenizi çalıştırınız. Voltmetreyi ve ampermetreyi gözlemleyiniz. 4. Devrenizdeki elemanların değerlerini değiştirerek voltmetreyi ve ampermetreyi tekrar gözlemleyiniz. Osilaskopta yarım dalga doğrultmaç devresinin giriş-çıkış sinyal şekillerinin gözlemlenmesi. 1. Device kütüphanesinden RES, TRAN-2PS, 1N4001 elemanlarını çağırınız. 2. Osilaskobu ve AC Voltmetreyi tasarım alanına çağırınız. 3. Gadgets araç çubuğunda bulunan (Generatör) butonuna sol tıklayınız. Malzeme kutusuna getirilen jeneratörlerden SINE olanını seçiniz. 4. Gadgets araç çubuğunda bulunan (Inter-sheet Terminal) butonuna sol tıklayınız. Malzeme kutusuna getirilen terminallerden GROUND elemanını seçiniz. 5. Şekildeki devreyi kurunuz. Yarım Dalga Doğrultmaç Devresi 6. (Instant edit mode) düzenleme moduna giriniz ve tasarım alanında bulunan SINE elemanını seçiniz. Aşağıda belirtilen ayarları yapınız. 7. Tekrar tasarım alanına dönünüz ve düzenleme modundayken transformatörü seçiniz Karşınıza gelen düzenleme penceresinden aşağıdaki ayarları yapınız. 7

8. ISIS programında transformatörün çalışması için primerine bir direnç bağlanması zorunludur. u direncin değeri 1µΩ dur. 9. Play butonuna basarak devrenizi çalıştırınız. 10. Devre çalışmaya başlayınca osilaskobun önpanel görüntüsü ekrana gelecektir. Osilaskop ayarlarını şekildeki gibi ayarlayınız. Osilaskobun Önpanel Görüntüsü 11. Eğer osilaskobun önpanel görüntüsü ekrana gelmezse Debug VSM Oscillocope seçeneklerini çalıştırınız. 7812 Entegresiyle güç kaynağı devresinin yapılması. 1. Şekilde görülen elemanları malzeme kutusuna çağırınız. 8

2. Aşağıdaki devreyi tasarım alanına kurunuz. 3. (Instant edit mode) düzenleme moduna giriniz ve tasarım alanında bulunan SINE elemanını seçiniz. Açılan düzenleme penceresinden sinyalin ismini VSIN, RMS değerini 220V ve frekansını 50Hz olarak ayarlayınız. 7812 Entegresi İle Yapılan Güç Kaynağı Devresi 4. Play butonuna basarak devrenizi çalıştırınız. 5. Devrenin çıkışına bağlanan DC voltmetre 12V gösterecektir. Öngerilimli seri kırpıcı devresinin yapılması. 1. Kütüphaneden 1N4001, RES, CELL, ALTERNATOR elemanlarını çağırınız. 2. Şekildeki devreyi kurunuz. 3. Düzenleme modundayken alternatörün genliğini 12V, frekansını 100Hz olarak ayarlayınız. Öngerilimli Seri Kırpıcı Devresi 4. Yine düzenleme modundayken DC gerilim kaynağının sembolünü E, gerilim değerini 5V olarak ayarlayınız. 5. 5V üzerine sol tıklayınız. Açılan Edit Component Value penceresinden Style butonunu aktif hale getiriniz aşağıda belirtilen 9

düzenlemeyi yapınız. Yazının boyutu büyüyecektir. (Edit Component Value Style penceresinden istediğiniz elemanın stil ayarlarını yapabilirsiniz.) 6. Direncin değerini 1KΩ yapınız. 7. Devrenizi çalıştırınız. Devrenizin giriş-çıkış sinyallerini osilaskoptan gözlemleyiniz. Osilaskobun Önpanel Görüntüsü 8. Seri kırpıcı devrelerde çıkış sinyali devreye bağlanan DC gerilim kaynağının ve diyodun değerine ve yönüne bağlı olarak değişir. Ohm kanunu deneyinin yapılması 1. Aşağıda görülen devreyi kurunuz. 2. ataryanın değerini 10V, Direncin değerini 6Ω olarak ayarlayın. 3. Play butonuna basarak devrenizi çalıştırınız. Ampermetre ve voltmetredeki değerleri okuyarak bir yere kaydediniz. 10

4. Direnç değeri 6 Ω olarak sabit iken, devreye uygulanan gerilimi 9V olarak tanımlayınız. 5. Play butonuna basarak devrenizi çalıştırınız. Ampermetre ve voltmetredeki değerleri okuyarak bir yere kaydediniz. 6. ataryanın değerini 10V da sabit tutarak devredeki direnci 8Ω olarak tanımlayınız. 7. Play butonuna basarak devrenizi çalıştırınız. Ampermetre ve voltmetredeki değerleri okuyarak bir yere kaydediniz. 8. Kaydettiğiniz değerlere bakarak devreye uygulanan gerilimle devreye bağlanan direncin değerlerine bağlı olarak akımın nasıl değiştiğini gözlemleyiniz. Ohm Kanunu Deneyi Kirşof akım kanunu deneyinin yapılması 1. Aşağıda görülen devreyi kurunuz. 2. ataryanın değerini 10V, dirençlerin değerini 5Ω, 6Ω, 7Ω, 8Ω, olarak tanımlayınız. 3. Devrenizi çalıştırınız. Ampermetreden okuduğunuz değerleri bir yere kaydediniz. 4. ataryanın değerini 15V olarak tanımlayınız. 5. Devrenizi çalıştırınız. Ampermetreden okuduğunuz değerleri bir yere kaydediniz. 6. ataryanın değeri 10V da iken direnç değerlerini 1KΩ, 3KΩ, 5KΩ ve 7KΩ olarak tanımlayınız. Kirşof Akım Kanunu Deneyi 11

7. Devrenizi çalıştırınız. Ampermetreden okuduğunuz değerleri bir yere kaydediniz. 8. Kaydettiğiniz değerlere bakarak devreye uygulanan gerilimle devreye bağlanan direncin değerlerine bağlı olarak akımın nasıl değiştiğini gözlemleyiniz. Kirşof gerilim kanunu deneyinin yapılması 1. Tasarım alanına aşağıdaki devreyi kurunuz. 2. ataryanın değerini 30V, Dirençlerin değerini 10Ω, 20Ω, 25Ω, olarak tanımlayınız. Kirşof Gerilim Kanunu Deneyi 3. Devrenizi çalıştırınız. Voltmetrelerden okuduğunuz değerleri bir yere kaydediniz. 4. ataryanın değerini 40V olarak tanımlayınız. 5. Devrenizi çalıştırınız. Voltmetrelerden okuduğunuz değerleri bir yere kaydediniz. 6. ataryanın değeri 30V da iken direnç değerlerini 5KΩ, 10KΩ, ve 15KΩ olarak tanımlayınız. 7. Devrenizi çalıştırınız. Voltmetrelerden okuduğunuz değerleri bir yere kaydediniz. 8. Kaydettiğiniz değerlere bakarak seri bağlı farklı değerlerdeki dirençlerin devreye uygulanan gerilimi nasıl paylaştıklarını gözlemleyiniz. NPN tipi transistörle yapılan emiteri ortak yükselteç devresi tasarlanması. 1. Aşağıdaki devreyi kurunuz. 2. Devreyi çalıştırınız. 12

Emiteri Ortak Transistorlü Yükselteç Devresi 3. Sinyal jeneratörü önpanelini şekildeki gibi ayarlayınız. Sinyal Jeneratörünün Önpanel Görüntüsü 4. Osilaskop ayarlarını şekildeki gibi ayarlayınız. Şekil 55. Osilaskobun Önpanel Görüntüsü 5. Osilaskop ekranı gözlemleyiniz. (Üstteki sinyal giriş sinyalidir, alttaki sinyal ise çıkış sinyalidir.) 6. Osilaskop ekranında da görüldüğü gibi girişteki sinyal çıkışta yükseltilmiştir. 7. Devredeki direnç değerlerini değiştirerek osilaskoptaki dalga şekillerini gözlemleyiniz. 13

Opamplı alçak geçiren filtre devresinin tasarım alanında grafiğinin oluşturulması 1. Aşağıdaki devreyi kurunuz. 2. Gadgets araç çubuğunda bulunan (Generator) butonuna tıklayınız. Açılan sinyal çeşitleri arasından SINE sinyalini seçiniz. SINE sinyalinin devre bağlantısını yapınız. 3. ( Instant edit mode) düzenleme moduna giriniz. SINE üzerine sol tıklayınız. İsmini Vg olarak değiştiriniz. Amplitude değerini 10V ve Frekansını 1MHz olarak ayarlayınız. 4. Çıkışta bulunan çıkış probunu ise Gadgets araç çubuğunda bulunan (Voltage Probe) düğmesi ile oluşturunuz. Düzenleme moduna giriniz ve ismini Vo olarak değiştiriniz. Alçak Geçiren Filtre devresi 5. Gadgets araç çubuğu üzerinde bulunan (Simulation Graph) düğmesine tıklayınız. Açılan malzeme kutusundan FREQUENCY grafik çeşidini seçiniz. 6. Fare imlecini tasarım alanına götürünüz. Grafiği oluşturmayı düşündüğünüz yere sol tuş ile tıklayınız ve sol tuşa basılı tutarak bir dikdörtgen oluşturunuz. itiş noktasına geldiğinizde sol tuşu bırakınız. İçi boş olan bir grafik elemanı tasarım alanınızda oluşacaktır. Frekans Responsu Grafiği Oluşturmaya aşlama 14

7. Graph Add Trace seçeneklerini çalıştırınız. Açılan Add Phasor Trace penceresinden Probe 1 aşağıya açılır kutudan Vg yi seçiniz ve OK butonuna basınız. 8. Tekrar Graph Add Trace seçeneklerini çalıştırınız. Yine Probe 1 aşağıya açılır kutudan Vo yu seçiniz ve OK butonuna basınız. Add Phasor Trace Penceresi 9. u işlemleri yaparak grafiğimizde göstermek istediğimiz sinyalleri belirlemiş olduk. Grafiğimizin y eksenini oluşturmuş olduk. Grafikte y ekseninin oluşturulması 10. Grafiğin sinyalleri göstermesi için Graph Simulate Graph seçeneklerini çalıştırınız. Grafik şekildeki gibi olacaktır. u grafikte de frekans responsu görülmez. Frekans Responsu Grafiği Oluşturuluyor 11. Frekans Responsunu görebilmek için Graph Edit Graph seçeneklerini çalıştırınız. Aşağıda gösterildiği gibi düzenlemeleri yapınız. OK butonuna basarak işleminizi onaylayınız. 15

Edit Transient Graph Penceresi 12. Graph Simulate Graph seçeneklerini çalıştırınız. öylece frekans responsu grafiğini oluşturmuş oldunuz. Frekans Responsu Grafiği 13. Templatte Set Graph Colours seçeneklerini çalıştırarak grafiğiniz ile ilgili renk ayarlarınızı kendiniz yapabilirsiniz 14. Graph Frequency Response seçeneklerini çalıştırarak grafiği zoomlayınız. Pencerenin altındaki araç düğmelerini kullanarak grafiğin görüntüsünü istediğiniz gibi ayarlayabilirsiniz. 16