. ' VAKIFLA R : Dergisi XX. SAYI FtAn : 5000 n. KDV - ON-d~. SAHIBi... y-:~7:"..:;::. ~;: SORUM.LU...:(~, Y A2f (Şı:pU MOpO~ü...,:_ i~:~~~~:;.-~--,.~.:' INCELEME KURULL! Wl BAYRAM flriııf.dr. lefet YiNANÇ. ~Dr. 8aliaiddin YIDiVllOIZ, veysi nc.maz ~-.- Abdülbrim ERD0tAN ::-'" TEKNIK YÖNETM~ AbdiiBcerim ERI>OCAN TASt tih Mehmet NARiNCE.. ŞGiaan VELi~LU '4 :J... Hüseyin BAŞKA YA '...- Yayınlanan yazılarda ileri ~fen fikir ve beya~lardan yail sahipleri sonımiudur. Makaleler l(aynak gösterilmejc kaydı ile iktibas edilebilir. On K.lpolc ;. Alq-uJh S\ılıan lrbea gul$ ;. f/lnjı>lşo. 2. SlvasÇılteMl.-...ı.-. ). Seyyid H... Killi~ H... S...l~ or Rilslom boy TOr bewıi. 4.'Qıırad'dı ibfahlın... C; misi lirij bpotı. o~_,.~ lll c.rn;nin ibadoır bı»! ôldı+>nu açıkça ~ir. Aılc.ı ~Ypok ;. S.Sdod 'dı ~ Alıdtlh dir ~ı Türbesi. ı. 8.lldod'dı s.ı..-id Abdii~Q. dlr ~l.ln i Kul/iyı &<>M p ıono,o. TElEFON (Ankara) 3 78 57 6G/0-89 8 as ıldtrı Yer Maı; Matbaa<ıılık Ankara... 988. t :. -: :... ~ 4 ici. D KILER Yrd.Doç.Dr. H aşim KARPUZ. Erzurum Kümbeı Köyü'nde Yer Alan iki Yapı... 5 Mehmtı ÖNDER, Seydişeh i r'de Sen id Harun Külliyesi, V akınarı ve Banisi... 3 Boris DEI"'iKE/A.Osınan UYSAL, Baıı Türkistan'da Atışap Oyma h Birkaç Abide... 29 Atilla ÇETİ.IIj, ll. Meşruti yeı Döneminde Osmanlı Devleti'nde A~iv Çalışmalan... 39 Rernzl DURAN, Konya Sarayönü'nde Üç Ahşap Camii... 47 Dr. Abdüsstfjm VLUÇAM, Bagdad'da Abdülkadir Geylani (K.S.) Kililiyesi... 63 z.kenan BiLiCi, Kastamonu ve Kasabaköy'deki İk i Eseriyle Nakkaş Abdullah Bin Mahmuı ve Sanaı Tarihimizdelçi Yeri... 85 Bozkurt ERSOY, Bergama'da Ku~unlu ve Şadırvanlı Camileri... 95 A. Fulva BODUR, H alıcılık Tarihine Kısa Bir Bakış ve Ko.nya Halıları... 05 Doç.Dr. Ara ALTIJN, Türk Sanat Eserlerinin Merkezi Dökiimanıasyonu H akkında Noılar... 5 Dr. Abdiisselim ULUÇAM, Arapgir Gümrülccü Osman Paşa Camii Hakkında... 9 Doç.Dr. Aynur DURUKAN, Hani. Haruniye (Zeynep Haıun Ya da Zeynebiye) Medresesi... 3 ibnıjıim ATEŞ, Vakıf ve Vatan Savunması... 69 Yrd.Doç.Dr. Hakki ACUN, Sivas ve Çevresi Taribi Eserlerinin Listesi ve Turisı i k De~ erieri... 83 Mustafa ÖZDAMAR, Namazgahlar... 22 İsmail AYTAÇ, Kömürhan... 249 Mehmet ÇA YlRDAC, Kayseri'de Vakıf Kütüphaneleri ve Matbah Emini Ha c ı Halil Efendi Kütüphanesi... 265 Yrd.Doç.Dr.Nusret ÇAM, Erzurum"dalci Yalcuıiye Medresesi ile İlgili Bazı Mü lahazalar... 28'J Prof.Or. Refet YİNANÇ, Eshab-ı Kehf Vakıflan... 3 Prof.Dr. Erol CANSEL, Vakıf, Kuruluşu. işleyişi ve Amacı... 32 Nazif ÖZTÜRK, Ankara'nın Kuruluşunda V akınann Rolü... 329 İsmet BİNARK, Arşiv Malzemesini Tahrib Eden Unsurlar. Bunlara Karşı Korunma Meıodlan ve Arşiv Malzemesinin Restorasyonu... 347 Ramazun ACUN, Bilgisayar ve Vakıf Araşıırmalan... 365 Ömer!>EMiREL, 788 808 Tarihl eriııde Sivas Şer'iye Sicillerinde Geçen Vakliycler... 377 Ru~e n BALTA. Türk Medeni Kanununa Göre Kurulan Vakınar... 385 Dr. Osman KESKİOCL U, Şumnu 'da Türk Islam Eserleri... 389 Prof.Dr. AbdurnıJııruın GÜZEL, VakıOann Milli Birl i kıek i Rolleri ve Hususiyle Demir Baba Türbesi.395 Doç. Dr.Bahaeddin YEDİYlLDlZ, Türk Külıür Sistemi içinde Vakfın Yeri... MIJ Prof.Or. Tuncer BAYKARA, Vakınar Genel Müdürlü~ü Arşivi" ndek i Bir Deftere Göre XVIII. Yüzyıl Baş l a rında V ama... 409 Sadi BAYRA.\/Hayrettin ERSAL, Bulgarisıan " da Müfıü Yard ımc ım Yeı işli re n Bir Vakıf Kuruluş u : Nüvvap... 45 M.Kamil DÜRÜST, Varna'da Akyazıh Sultan Tekkesi.443 Ahmt t CEBEC İ, Silistre San cagı VakıOan ve H. 006 (597-598) Tarihli Silistre Li~ası Vakıf Defıeri ~No : 56})......... 453 Dr. l.aydın YÜKSEL, Bulgaristan'da Türk Mimari E~r l cri... 467 S:ıdi BAYRAM. Bul garisıan"daki Türk VakıOarı ve Vakıf Abideleri... 475 J>r. i..:\yd ın YÜKSEL, Tiırk Mimari Tarihi A raştımıac ıhğı,.c Ekrem Hakkı Ayverdi... 483
HANI, HATUNİYE (ZEYNEP HATUN YA DA ZEYNEBİYE) MEDRESESI Doç. Dr. Aynur DURUKAN iyarbakır'ın 8 km. kuzeyinde bulunan Hani ilçesinde, Ulu C~mf'nin güney-batısında yer alan medrese çalışma mızın konusunu oluşturmaktadır (Res. I). Yerleşim s~kinleri tarafından "Hatuniye, ve "Zeynep Hatun" medresesi adlarıyla anıla n oldukça harap durumdaki yapı, 984 ve 985 yıllarında iki kez tarafımı zdan i ncelenmiş ve planı çıkartı lmı ştır (I). 984 yılında yerinde yapılan incelemeler sırasında yardımcı olan Hacettepe Üniversitesi, Arkeoloji Sanat Tarihi Bölümü Doktora öğrencilerinden Nermin Saman, Bilim uzmanlığı öğrencilerinden Azize Aktaş ve Sevgi Kutluay, mezun öğrencile rden Mehmet Ayyarkın, Konur Yavuz ve Turgay Yazar'a burada teşekkür etmek istiyorum. Titiz çalışmaları ve içten katkıları olmasaydı, araştırmamız bu sürede ve bu boyutta gerçekleşemezdi (2). Ayrıca, 985 yı lıoda medreseyi ikinci kez incelememiz sı rasında gerek plandaki eksikleri tamaml amamıza yardımcı olan,gerekse yerinde bazı mtmari sorunlara açıklık getiren Öğr.Gör.Mimar Mustafa Akpolat'a; medresenin mtm~ri ve süsleme özellikleri konusunda beni aydınlatan Prof.Or. Rahmi Hüseyin Ünal ile Doç. Dr.Ömür Bakırer'e ve yapının eski fotoğraflarını yayınımızda ~~llanılmak üzere veren Doç. Dr. Yılmaz Onge'ye tesekkürü borç bilirim. İnşa kitabesi bulunmayan medreseyle Ügili olarak bugüne kadar monografik bir çalışma yay ınlanmamış olmakla birlikte yapı; bir seyahatname, Diyarbakır ve çevresindeki eserleri ko- nu alan iki kitap, dört genel yayın ve bir makalede incelenmiştir. Yapıyı kısaca tanıtan A. Gabriel, süslemelerinin ı 4. J 5. yüzyıl özellikleri gösterdiğini belirtir (3). Diyarbakır ve çevresindeki yapıları ince lediği eserinde B. Konyar, mtm~rt ve süsleme özellikleriyle ayrıntısız ele aldığı "Hatuniye Medresesi"nin Selçuklu üslobunda ve kubbeli olduğunu, Sancar Şah'ın annesi tarafından yaptırıldığını ileri sürer (4). Mihrap süslemelerioden kısaca söz ettiği makalesinde K. Baykal, yap ı yı "Zeynebiye Medresesi" adıyla tanıtır (5). Anadolu'daki Selçuklu ve Beylikler dönemi medreselerini konu alan kitabında yapıyı, "Bir Kısmı Ayakta Olan Medreseler" grubu içinde ele alan M.Sözen, 972 yılında ayakta olan güney () Medresenin tescil doeyuını incelememi&e, rölöve, keeit ve (Üney cephe çiaiminin oaalitlerini çektinnemiae, Fototraf Artivi' ndeili eeki fototraflarıyla birlikte yayınunuıda kullanmarnın iain veren Vakıfiar Genel Müdürlütü.- Yapı ve Abide İtleri Daireti yetkililerine ve öaellikle Sayın Filia Ofua'a tetekkürü borç bilirim. (2) Medresenin çiaimlerinin bir kıanunı yapan N. Şaınan, A..Alttat. S.Kutluay ve T.Yuar 'ın yanı aıra, ana eyyanın ıüney duvannın aüaleme çiaiminin büyük bir bölümünü yapan Hacettepe Unive... iteei Arkeoloji Sanat Tarihi Bölümü meaunlanndan Defne Karaoemanotlu'na bu vesileyle tetekkur ederim. (3) A.Gabriel, Voyaces Archeolociıuee dana la Turıuie Orientale,I Paris ıg35,. 205. ( ) B. Konyar, Diyarbakır Yıllıtı,UI, Ankara P36,. 365 (5) K. Baykal, Lice-Hani Civaonda Elki Elerler, Karacadal, 2 (lg3g), a.u-20, bil. a.u.
32 Doç. Dr. AYNUR DURUKAN bölümünü mtmari özellikleri a ç ı s ından ayrıntılı i nce l ediği "Hatuniye Med reses i"n i n avlusunun kapalı o l abi l eceğ i ni belirtir. Ayrıca, mtmart ve süsleme ö zelliklerini dikkate alarak yapıy ı en erken 3.y üzyılın sonuna tarihler ve ilk kez medresenin güney bölümünün planını yayınlar (6). Di yarbakır ili~~eki yap ı ları incelediği kitabında R.H.Unal, "Zeynebiye (Hatuniye) Medresesi"nin ayakta olan güney bölümünü mtmart ve süsleme özellikleriyle ayrıntıl ı olarak tanıtır. Yap ı y ı mtmart açıdan kapalı aviulu med rese l eı:le karşılaştırır, kita belerini ve süslemelerini değerlen direrek 2.yüzy ıl sonu 3. yüzyıl başlar ı na tarihler, ilk kez süsleme çizimlerini verir (7). Anadolu'daki Artuklu dönemi yap ı larını ele a l dığ ı yayında A. Altun, "Hatuniye Medresesi"n i mtmart ve süsleme özellikleriyle tanıtarak 3. yüzyıl son l arında yapılmış bir medrese ola bileceği ni ileri sürer ve söz konusu tarihlendirmesi nedeniyle Artuklu dönemine yerleştiri l mesinin kuşku l u olduğunu belirtir (8). Anadolu Selçuklu mtmart süslemesiyle ilgili eserinde G. Schneider, "Hatuniye Medresesi"nin güney eyvanındaki süslemelerden ikisinin çizimini verir ve yap ı yı R.H. Ünal gibi l2.yüzyı l sonu 3. yüzyıl başlarına tarihler (9).. Yapın ı n Bugünkü Durumu Medrese, güney cephesiyle iç avlunun güney ve kuzeyinde yer alan hacimler dışında oldukça harap bir durumdadır. Yapıyı mtmart ve süsleme özellikleri açısınıian tanıta n yayınların büyük bir kısm ı nda, ya l nızca medresenin güney kanadına ilişkin bilgilere ve çizimiere yer verilmişti r (lo). Bunun nedeni, 977 yılına kadar medresenin diğer bölümlerinin toprak ve moloz altında kalmış olmasıdır. Yapı, I977 yılında Vakıflar Genel Mü dürlüğü'nce temizlenerek bugünkü haliyle ortaya çıkarılmıştır ( I ). Yapının en iyi d u rumda olan bölümleri güney ve kuzeyidir. Güney kanatta ana eyvanla iki yanındaki hacim Ierin duvar yükseklikleri 2. 0-4.62 m., medresenin diğer bölümlerinde ise yaklaş_ık. 92-4.00 m. aras ın da değişmektedir (Şek:3-5). Yapın ı n en çok tahrtp olmuş bölümü, porta li n de yer a ldı ğ ı doğu kanattı r. Doğu cephede, eksenin kuzeyindeki portalin ya l n ı zca ik i ya n duvarı 4.40 m. yüksek l iğe kadar ayaktadır. Portalin iç ve dış kaplamaları tümüyle dökül m üş, gi r iş eyvanı da büyük ölçüde tahrip olmuştur (Res:2-3). 940 y ıl ı nda ya pının kesme taşlarından bir kısmının sökülerek ilkokul inşaa tında kullanıldığı belirtilir (I 2). A y rı c a üst yap ı, batı kanattaki iki hacim ve kuzeybatıdaki mekan dışında büyük ölçüde y ı kıktır (Şek: 3-4, Res.l,ll,l4). K u zeybatı mekanın tonozunda çatlaklar ve göçükler görülür. Avlu zemini de toprak ve molozla do l muş, yak l aşık 0.50-0.60 m. yükselmiştir (Res.: ı ı -2, I 5). ve üç ey bir medresedir (4). Avlu, dört vanlı 2. Plan Ta n ıtımı(l3) Yapı açık avlulu, revak sız (6) M. Söıen, Anadolu Medreaeleri. Selçuklu ve Beylikler Devri, Il, İstanbul 972, s. 53-56, Şek.3 (plan), Res.34. {7) R.H.Ünal, Diyarbakır İli'ndeki Baıı Türk-İslam Anıtları Üıerine Bir İnceleme, Erıurum 975, s. 49-66, şek. 8 (Pian)-ıS, Res.28-37. (8) A.Altun, Anadolu'da Artuklu Devri Türk Mimariai'nin Gelişmesi, İstanbul 978, s.257-259, P lan: 37, Res: 34-343. (9) G. Schneider, Bauornamente des seldschuken in Kleinaııien, Wiesbaden 980, s. 9, Şek.348, 364. (0) Kşl. M. Söıen, a.g.e, s. 53-56, Şek.3 ; R.H.Ünal, a.g.e., s.49-66, Şek.8-5 ; A. Altun, a.g.e., s. 257-259, Plan 37. (ll) Bu bilgi, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Ya pı ve Abide İtleri Dairesi yetkililerinden alınm ıştır. (2) M.Söıen, a.g.e., s. 54. (3) Yapın ın bugünkü durumunu yansıtan ilk planı, / 60 ölçekli olarak 978 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü, Abide ve Yapı İşleri-D.a i resi elemanlarından İbrahim Çetin tarafından çiıilmiştir. (4) Bazı yayınlarda, yapının kapalı aviulu bir medrese olabileceği belirtilmektedir. Kşl. M. Sözen, a.g.e, 8. 55; R.H.Ünal, a.g.e., 8. 49, 65. Buna karşılık, A.Aitun, a.g.e., s. 257 de, B.Konyar 'ın kaydından avlunun kubbeli ol abileceği gibi bir anlam çıkmakt ~y;a da, bugün için bunu kesinlikle anlayabilmenin mün ı kün olmadığına işaret etmektedir. Arattırmacıların değerlendirmeleri, yapının temiılenmeden önceki dıırumu dikkate alınarak yapılmıştır. Ancak bugün, avluau kareye yakın dikdörtgen planlı olmakla birlikte, medreeenin kapalı aviulu olduğunu gösterecek herhanri bir kahntı mevcut değildi r.
HANİ, HATUNİYE MEDRESESi 33 yandan kapalı mekanlar ve eyvanlarla sınırlanır. Bugün tek katlı olan medresinin doğu ve batı kanatlarında, duvar kalınlığı içine yerleştirilmiş birer merdiven, yapının bazı hacimlerinin iki katlı olabileceğini düşündürmektedir ( 5). Medrese doğu cephede, eksenin kuzeyindeki 2.83m. lik porta! çıkıntısı dışında düzgün dikdörtgen planlıdır. Güney ve kuzeyde simetrik olarak kapalı hacim-eyvan-kapalı hacim düzenlemesi görülürken, benzer simetrik özellikler doğu ve batı kanatlarda karşımıza çıkmaz. Batıdaki iki kapalı mekana karşılık, doğuda bir giriş eyvanı ve bir kapalı hacim yer alır. Yapının tüm mekanları dikdörtgen planlı ve oldukça farklı boyutlardadır. Yapıdaki kapalı hacimler birer kapıyla avluya açılır. Doğudaki kapalı mekanın batı duvarı tümüyle yıkılmış olmakla birlikte, eksenin kuzeyinde kapı eşiği belli olmaktadır. Batıda kuzeydeki mekanın kapısı eksenin güneyinde, güneydeki mekanın kapısı eksenin kuzeyindedir. Kuzey ve güneyde, doğudaki mekanların kapıları eksenin batısında, batıdaki mekanların kapıları eksenin doğusundadır. Medresede güneydeki hacimierin tümünde, doğu kanatta eksenin güneyinde, kuzey kanatta ekseni n batısında ve batı kanatta eksenin kuzeyindeki hacimde toplam dokuz pencere görülür. Güney duvarında eksene simetrik birer, doğu ve batı du v arlarında eksende birer pencerenin bulunduğu güneydeki a na eyvan dışındaki mekanlarda eksende birer pencere vardır. Ana e y vanın doğusundaki mekanın güney duvarında yer alan pencere büyük ölçüde yık ılmış, buna karşılık batıdaki pencere doldurulmuştur. Yalnızca ana e yvanın doğu ve batı duvarlarındaki pencereler bitişik mekanlara, diğerleri dışa açılır. Ana eyvanın güney duvarında, eksendeki içten ve dıştan y arım yuvarlak mihrap nişinin yanı sıra, giriş eyvanının güney duvarında birbirine bitişik iki dikdörtgen niş yer alır ( 6). Yapının iki mekanının örtü sistemi büyük ölçüde ayaktadır. Batı kanatta kuzeydeki hacim kuzey-güney doğrultusunda, kuzeybatı mekan doğu-batı doğrultusunda beşik tonazla örtülüdür. Kuzey eyvanla doğu ve güneydeki kapalı hacimler dışındaki mekanlarda tonoz başlangıçları görülür. Doğudaki gırış eyvanı ile kuzeydoğu mekanın orijinalde doğubatı doğrultusunda, güneydeki ana eyvanın kuzey-güney doğrultusunda beşik tonazla örtülü olduğu kalınulardan anlaşılmaktadır (7). 8.80x ı 0.35 m. ölçüterindeki medrese avlusu, kuzey-güney doğrultusunda kareye yakın dikdörtgen planlı ve revaksızdır. Üstü açık olan avlunun batısında, kapalı mekanların önünde, tonoz başlangıçlarından doğu-batı doğrultusunda beşik tonozla örtülü oldukları anlaşılan dikdörtgen planlı birer eyvan bulunur. Batıdaki eyvan düzenlemesinin simetriği doğuda görülmez. Temelde merdiveni gizlerneyi amaçlayan bu düzenleme ilc hem yer kaybı,hem de her iki mekanın ortak duvarına merdiven yükünün binmesi önlenmiştir. Böylelikle, statik ve işlevsel açıdan başarılı bir çözüme ulaşılmıştır. Batıdaki düzenlemenin doğuda görülmemesinin nedeni, doğudaki merdivenin daha küçük boyutlu olması ve duvar kalınlığı içine yerleştirilebilmesidir. Ayrıca, bu kanatta tek kapalı mekanın yer alması da (ıs) Kanımızca batı kanattaki iki kap alı mekanla doğu kanattaki bir kapalı mekan çift katlı olarak düzenlenmiş olabilir. Batıdaki üst kat mekanlarının önünde, alttaki eyvanların üstünde bir sahanlık biç imlendiri l miş olmalıdır. Doğuda ise, merdivenin d o ğ rudan üst kat mekanının kapısına açılması akla yakındır. (6} Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'ndeki r ölöv e projesinde, içine girilemeyen batı kanadın güneyindeki mekanın ba t ı duvarı ekseninde dikdört gen bir niş gös terilmiştir. ( 7) Kapısı molor. taş larla dolmuş olduğundan içine girilemeyen batı kanatta güneydeki mekanın, kuzey mekan gibi kuzey-güney yönünde beşik tonozla örtülü olduğu, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşiv i 'ndeki rölöve projesinden anlaşılmaktadır. Ayrıca, doğu kanattaki kapalı mekanın batıdakiler gibi kuzey-güney doğrultusunda dikdörtgen planlı olduğu dikkate alınarak, aynı yönde be,ik tonor.la örtülü olduğu düfü nüıebilir.
34 Doc. Dr. AYNUR DURUKAN eyvanlı bir düzenlemeyi gereksiz hale getirmiştir. Batıdakine simetrik bir eyvan düzenlemesi, giriş eyvanının ö nünün kapanmasına da yol açacaktı (Plan -2). 3. Dış Tasvir Medresenin dışında toprak seviyesinde farklılıklar görülür. Toprak seviyesi güney cephede yaklaşı k 0.50-0.60 m., kuzey cephede.50-2.00 m. yükselmiştir. Güney cephenin batı köşesinde toprak seviyesinin ı.00-.50 m. ye kadar yükseldiği izlenir (Şek:5,Res:5). Buna karşılık kuzey cephede, hacimierin örtüsü ile yol yaklaşık aynı seviyededir (Res: ı). Doğu cephede, toprak seviyesi yak l aşık 0.50-0.80m. yükselmiştir (Res: 3).Batı cephede, kuzeydekine benzer bir durumla karşılaş ırı z. Doğu cephe, medresenin en çok tahrip olmuş cephesidir. Eksenin kuzeyindeki porta!, orijinal özellikleri saptanamayacak ölçüde harap olmuştur. Ancak kalıntılarda, portalin dışa yaklaşık 2.63 m. çıkıntılı olduğu anlaşılmaktadır (Res.3). Çevre halkı, bir ~üyük kemer ve tonozdan söz etmişler; yakın zamana kadar aya~ta olan bu öğelerin, medresenin toprak altında kalan bölümlerini ortaya çıkartma çalışmaları sırasında yıkıldığını belirtmişlerdir. Ancak, yapının eski fotoğraflarında kemer ve tonozun görülmemesi, söz konusu tahribatın daha öneeye ait olduğunu göstermektcdir (Res.2). Cephede, eksenin güneyindeki hacmin doğu duvarı büyük ölçüde yıkıktır;buna karşılık, -güneydoğu mekanın doğc duvarı.22 m. yüksekliğe kadar ayaktadır. Güney cephe, medresenin en iyi korunmuş cephesidir. Batı sı ve orta bölümü, yaklaşık örtü sistemine kadar a yaktad ır. Buna karşılık doğu bölüm tahrip olmuş, doğudaki mekanın güney duvarı büyük ölçüde yıkılmıştır. Eksene simetrik ana eyvan pencereleri yarı yüksekliğe kadar toprak seviyesi altında kalmış, üst kısımları da büyük ölçüde moloz taşlarla doldurulmuştur. Dikdörtgen biçimindeki ana eyvan pencerelerinin lentolarıncia kitabeli birer şerit yer alır (Res:5,8-9). Diğer iki pencereden batıdakinin dış kısmı büyük ölçüde tahrtp olmuş ve moloz taşlarla doldurulmuştur, doğudaki ise yıkılmıştır (Res.6-7). Pencere ara la rı nda ver alan beıemeli yatay bordür, yanıa;ındaki dikey bordürler gibi pencereleri üstten sın ırlar. Batıda çift yönlü bir kademelenme yapan bordür, doğuda tek yönlü olarak karş ımıza çıkar. Ana eyvanın iki yan ındaki mekanların dış cephelerinde görülen bu değişik düzenleme, belki de mekanların işlev farklılığından kaynaklanmış ola bilir. Eksendeki kalıntının, ana cyvanın mihrabını destekleyen ya rım yuvarlak bir payanda olduğ u anlaşılmaktadır (Şek. 5, Res.5). 4. İç Tasvir Medresenin ı çı de büyük ölçüde tahrip olmuştur. Yapıya gir i şi sağla va n doğudak i portalin kaplamaları ta~amen dökülmüştür. Gi ri ş eyvanı nın kuzey duvarı, kapla malı olarak tonoz başlangıcına kadar ayaktad ır.g üney duvarda, eksenin bat ı sında tahrip olmu ş iki dikdörtgen niş ile merdiven kalınttsının dört basamağı, doğuda ise kapı sövelerinin alt kısımları görülür. Tonoz başlangıcı ya lnı z kuzeyde belirgind ir. Eyvanın güneyindeki mekanın doğu duvarı büyük ölçüde, batı duvarı ise tümüyle yıkıkt ır. Doğu duvar ekseninde,alt kısmından orijinalde dikdörtgen biçiminde olduğu anlaşılan, moloz taşlarla doldurulmuş bir pencere açıklığı ; batıda, eksenin kuzeyinde.02 m. genişliğindeki kapı eşi ği belli olma k tadır. Kuzey ve güney duvarlar yaklaşık.00 m. yüksekliğe kadar kaplamalarıvla ayaktadır. Üst yapıs ı tümüyle yıkıktır; ancak orijinalde, batı kanattaki mekanlar gibi kuzey. güney yönünde beşik tonoıla örtülü o ld uğu düşünülebilir (Res: I). Kuzey kanatta doğudaki mekana, güney duvarı nda ekseni n batısında ki bir kapıyla girilir. Kapı büyük ölçüde tahrip olduğundan orijinal biçimi tesbit edilememektedir. Ancak, mtmart özellikleri açısından büyük ölçüde batıdaki mekana benzerlik gösterdiğinden, aynı tipte dikdörtgen biçiminde bir kapısı olduğu düşünülebilir. Batı ve kuzey rluvarları sağır olan mekanın doğu duvarı
HANİ. HATUNİYE MEDRESESi 35 ekseninde, dışa açılan dikdörtgen bir pencere görülür. Kuzey ve güneyde tonoz başlangıcı belli olmaktadır (Res.l3-4). Eksendeki kareye yakın dikdörtgen planlı eyvanın duvarları.67 m. yüksekliğe kadar kaplamalı olarak ayaktadır. Güneyi doğrudan avluya açılır. Üst yapısı yıkık olduğundan. kemer veya benzeri bir ögenin kalıntısı belli olmamaktadır. Doğu ve batı duvarları sağır olan ey va nın kuzey duvarında eksende, bugünkü zemin seviyesinden başlayan 0.26 m. genişliğinde, 0.5 m. derinliğinde ve 0.40 m. yüksekliği nde dikdörtgen bir açıklık yer alır. Bu açıklığın içinde bir künkün olduğu anlaşılmaktadır. Söz konusu açıklık, bir araştırmacımız tarafından avluda bu.lunduğu belirtilen havuzla ilişkili olabilir (ı 8). Bu görüşün doğruluğu. ancak avluda yapılacak bir kazı çalışmasıyla açıkhk kazanabilir. Güneydeki yoğun bezemeli ana eyvanla karşılaştırıldığında son derece sade bir görünüme sahip olan bu eyvan, belki de selsebilli bir eyvan olarak düzenlenmiş o labilir (Res.l3). Batıdaki mek~n. bovut ve biçim açısından doğudaki ~ek~na benzer. Diğer duvarları sağır olan mek~na, güneydeki dikdörtgen biçiminde kapıyla girilir. Büyük ölçüde ayakta olan tonozunda çatlaklar vardır (Res. ı 2). Batı kanatta, eksenin kuzeyindeki mekana basık kemerli bir kapıyla girilir (Res.J6). Kuzey-güney yönünde dikdörtgen planlı ve bcşik tonazla örtülü mek~n ı n batı duvarındaki pencere dikdörtgen biçimindedir ve doldurulmuştur. Güneydeki mek~nın girişi doldurulmuş olduğundan içine girilcmemiştir. İki mekan doğu kanattan farklı otarak doğrudan avluya değil. önlerindeki eyvaniara açılır lar. K uzey-güney doğrultusunda dikdörtgen planlı eyvanların tonoz başlangıçları kuzey ve güneyde görülür. Doğrudan avlu ya açılan eyvanların 2.45 m. kalınlığındaki ortak duvarlarına yerleştirilmiş merdivcnin kalıntısı güçlükle belli olmainadır (Şek. 3, Res.lS- 7). Güney kanatta, batıda yer alan mekana dikdörtgen biçiminde bir kapıyla girilir. 4.50x4.90 m. ölçüterindeki kareye yakın dikdörtgen plan lı mekanın duvarları kaplamasız olarak ayaktadır. Doğu duvardaki, büyük ölçüde tahrip olmuş pencerenin orijinal özellikleri tesbit edilememekle birlikte, boyutu dikkate alındığında doğu mekandaki pencere gibi dikdörtgen biçiminde olduğu anlaşılmaktadır (Res.l9). Güney duvardaki pencerenin üst kısmı tümüyle tahrip olmuş ve büyük ölçüde moloz taşlarla doldurulmuş t ur (Res. 20). Mekanın örtü sistemi tamamiyle yıkıktır. Ancak, ı 984 yılındaki incelememiz sırasında kuzeydoğu köşede tesbit edilen kemer başlangıcı, orijinalde kubbeyle örtülü olabileceğini düşündürmektedir (Res.2). Nitekim, yapının eski fotoğraflarında pandantif kalıntısı görülmektedir (Res.22). Ayrıca, yapının temizlenmeden önceki durumunu tanıtan araştırmacılar, bu mekanın orijinalde kubbeyle örtülü olduğunun anlaşıldığını belirtmişlerdir ( 9). Buna karşılık, yapının temizlik çalışmaları sonrasında Vakıflar Genel Müdürlüğü elemanlarınca çıkartılmış planında, mckan kuzey-güney yönünde bcşik tonozla örtülü olarak gösterilmiştir. Ana eyvan, medresenin en iyi korunmuş bölümlerinden biridir. Güney duvardaki kemer kalın t ısı ilc doğu ve batıdaki tonoz başlangıçları, eyvanın orijinaldc kuzey-güney doğrultusunda beşik tonazla örtülü olduğunu göstermektcdir (Şek.4). Güney duvarında üçlü bir düzenleme görülür. Eksende sivri kemcrli yarım yuvarlak mihrap nişi, ekscnc simetrik, sivri kcmerli nişlcr içine açılmış birer dikdörtgen pencere yer alır(res.23-24). Mihrap nişi dıştan geometrik geçme! i bir bordür, düz bir silme ve üç sıra mukarnaslı bir şeritle kuşatılmıştır(res.25). Kemer başlangıcı üstünde iki ayet şeridi, üstte ortada enine dikdörtgen bir pano ve iki ya nında silmcli iki sivri kemer bulunur (Şe k. 8, Res. 23). Doğu ve batı du va rlarda yer alan sivri kemerli nişlcr içine {8) B.Konyar, a.g.e., s. 365. (9) Kşi.M.Sö ~en, a.g.e., s. 5-4; R.H.Ünaı, a.g.e., s. 65; A. Altun, a.g.e., 8.257.
36 Doc. Dr. A YNUR DURUKAN açılmış dikdörtgen pencereler üç yandan ikişer bordürle sınırlandırılmıştır. Dıştaki dar bordürlerin üst kısımları büyük ölçüde tahrip olmuştur. İç kısmının üstü tümüyle yıkılmış olan batı pencere, bugün sivri kemerli bir açıklık görünümündedir (Res.26). Doğu pencerenin üstünde bir ayet kitabesi, düz bir silmeden sonra iki sıra mukarnas ve bitkisel bezerne görülür (Res.27-28). Pencerelerin üstünde, doğu ve batı du varları tümüyle, güney duvarı da ortadaki mihrap dışında dolaşan bir ayet şeridi yer alır (Res.27). Ana eyvanın doğusundaki mekan, medresenin en çok tahrip olmuş hacimlerindendir. Doğu ve kuzey duvarları kısmen, batı duvarı ise 2. 50-3.00 m. yüksekliğe kadar ayaktadır. Batı duvardaki pencere dikdörtgen biçimindedir, üstünde silmeli aynajı kemerli ve ortasında rozet bulunan bir alınlık görül ür(rcs.29-30). Güney d u va rı n orta kısmı büyük ölçüde yıkık tır, yalnız batıda söve kalınıısı dikkati çeker. Eski bir fotoğrafından, sövelerinde bitkisel bezemeli birer bordür ve iki yanında silmeli kemerler olduğu anlaşılan moloz taşlarla doldurulmuş bir pencere görülmektedir (Res.3 ). Mekanın örtü sistemi tamamiyle yıkılmıştır. Ancak, boyut ve biçim açısından batıdaki mekana benzer özellikler yansıtması dolayısıyla, orijinalde aynı tipte pandantifli bir kubbe ile örtülü olduğu düşünülebilir. Nitekim, yapının temizlenmeden önceki durumunu tanıtan araştırmacılar, bat ı mekan gibi orijinaldc kubbeyle örtülü olması gerektiğini belirtirler. Buna karş ılık, yapının temizlik çalışmaları sonrasında Vakıflar Genel Müdürlüğü elemanlarınca çıkartılmış planında, batıdaki mekan gibi kuzey-güney yönünde beşik tonozla örtülü olarak gösterilmiştir. Medresenin açık avlusu revaksız.dır, zemini toprak ve motozia dolmuştur (Res. 5). Kareye yakın dikdörtgen planlı avlunun kubbeyle örtülü olduğunu gösterecek herhangi bir kalıntı mevcut değildir. Ayrıca, batı kanattaki eyvanlı düzenlemenin simetdğinin doğuda görülmemesi ve her iki yandaki merdiven kalıntıları, avlunun kubbeylc örtülü olmadığının kanıtı olarak değ erlendirilebilir. Avlunun dört yanında kemer kallotısı veya buna işaret edebilecek herhangi bir ögenin bulunmaması, kanımızca avlunun kubbcyle örtülü olması ihtimalini ortadan kaldırmaktadır. Ayrıca, eyvanların tonoz kalıntıları da bu ihtimali güçleştirmektedir. Ancak, temizlik çalışmaları öncesinde medresede incele~~ yapmış araştırmacılarımızdan R.H.Unal, güneydeki tonoz örtülü ana eyvan ile iki ya nınd a k kubbeli mekanları dikkate alarak, b~ şemanın daha çok kapalı aviulu medrcselerle benzerlik gösterdiğine işaret etmektedir (20). Ayrıca B.Kon ya r'ın "Medresenin en mühim kısmı dört kc~ mer üzerine oturtulmuş olan ve şimdi kubbesi yıkılan parçasıdır" doğrultusundaki ifadesinin de, bu görüşün benimsenmesinde etkili olduğu kanaatindeyiz. Ancak, araştırmacının bu ifadeyle bağlantılı olarak verdiği fotoğrafın avlunun değil, ana eyvanın batısındaki mekanın kubbesi olduğunu düşünüyoruz (2). Toprak ve moloz dolu olduğu için zemin seviyesi belli olmayan avluda havuza rastlanmamıştır. Ancak B. Konyar, havuzun varlığından söz etmektedir (22). Çevre halkı da avlunun ortasında bir havuz bulundu ğunu ve medresenin doğusundaki su kaynağından havuza su getirildiğini belirtmişlerdir. Avluda yapılacak küçük bir kaz! _çalışması bu konuya açıklık getirebılır. B.Konyar'ın gözleminden hareketle. bir cyvandan bu havuza suyun getirilmesi akla yak ındır. Bu takdirde daha önc;e kuzey eyvanla ilgili olarak öne sürdüğümüz görüşün doğruluğu tartışılabilir. Kuzey duvarında künk bulunan ve gerek düzenleme, gerekse süsleme açısından simettiği güney e y vandan çok farklı ve sade bir görünü _ ~e sahip olan kuzey eyvanın, selsebilli bır eyvan olarak yapılmış olması mümkündür. (20) R.H.Ünal, a.g.e, s. 65. (2) B.Konyar, a.g.e., s. 365, Res.244. (22) Ay. es.,.365.
H ANİ, HA TUNİYE MEDRESESi 37 Medrese avlusunun doğu ve batısında, simetrik olarak eksende yer alan mcrdivenler, yapının bazı bölümlerinin iki katlı olduğunu düşündürmektedir. Ancak, yapın ı n bugünkü harap durumunda, hangi bölümlerin çift katlı olduğunu belirlemek oldukça güçtür. Medresenin kuzey ve güneyinde görülen simetrik özelliklerin ve büyük boyutlu mekanların doğu ve batıda görülmemesi, bu kanatlardaki mekanların orijinalde iki katlı olabileceğini düşündürmektedir. Mekanların küçük boyutları da bu ihtimali güçlendirmektedir. 5. Malzeme ve Teknik Yapıda, kesm ~ ve moloz taş olmak üzere iki tür malzeme kullanılmıştır. Örgü malzemesi olarak yapının her bölümünde düzensiz moloz taş kullanımı görülür. Alt ve üst yapıda düzenli kesme taşlar, kaplama malzemesi olarak düz istif tekniğinde uygulanmıştır. Kesme taşlar arasında -2 cm., moloz taşlar arasında 3- Ocm. kalınlığında beyaz kireç harç kullanılmıştır. Ayrıca, farklı boyutlardaki düzensiz moloz taşlar arasına yer yer küçük taş parçaları yerleştirilmiştir (Res.5, 2-4, 23). Pencereleri doldurmak amacıyla kullanılmış moloz taşlar, örgü malzemesine o ranla daha düzenli bir teknik gösterir (Res.20). 6. Süsleme Medresenin içinde ve dışında yazı, geometrik ve bitkisel bezerne olmak üzere üç tür taş süsleme görülür. Süsleme programı genelde yapının güney cephesinde ve ana eyvanın duvarlarında karşımıza çıkar. Güney cephede, pencereleri kuşatan bordürler dışında bitkisel bezemenin; içte ise yazı ve geometrik süslemenin egemen olduğu görülür (Şek.6-8). Ayrıca, güneydoğu mek:nda geometrik bezerne örneği pencere üstünde yer alır. Mekanın eski fotoğraflarından birinde, geometrik ve bitkisel bezemeli parçalar dikkati çeker (Res.3). Medresenin avlusunda bulunan ve portale ait olduğunu sandığımız bir bordür parçasında da geometrik süsleme görülür (Res. 45). Ayrıca, avluda ve ana eyvanın içinde bulunan iki parça düğümlü yazı örneği içerir (Res. 46). Medresedeki süsleme programını güney cephe, ana eyvan ve güney doğu mekan olmak üzere üç ana grupta inceleyebiliriz. Ayrıca, porta! parçası ve avlu ile ana eyvanda bulunan parçalardaki bezerneler de ele alınacaktır. Güney cephede yoğunluğuna göre bitkisel, geometrik ve yazı olmak üzere üç tür süsleme ile karşılaşmaktayız. Bugünkü zemin seviyesinden yaklaşık.60 m. üstte, zencirek motifli bir silmeyle sınırlandırılmış bitkisel bezcmeli kademeli bir bordür dolaşır. Ancak, batıda çift taraflı olarak görülen kademelenme, eksenin doğusunda yalnızca tck taraflı olarak uygulanmıştır. Doğu ve batı mekanların güney cephelerinde karşım.ıza çıkan bu değişik düzenleme, belki de mekanların farklı işlevlerini vurgulamak için yapılmış olabilir. Ancak. yapının bugünkü durumunda kesin bir şey söylemek mümkün değildir. Batı köşeden 2.43 m içte başlayan bordürün doğuda.65 m., batıda.43 m.lik bölümü tamamen tahrip olmuştur. Aynı bordür, cephenin belirli bölümlerinde dikey olarak da devam ederek hem eksene simetrik ana eyvan ve yan mekan pencerelerini dıştan sınırlar, hem de arada içieri bezernesiz iki dikdörtgen pano oluşturur (Şek 6-7,; Res.5, 7). Güney cephedeki bitkisel bczcmcli bordürü kuşatan zcncirek motifli silme yaklaşık 0,20 m. kalınlığındadır. 0,45 m. kalınlığındaki bitkisel bezcmcli bordürdc rümt-palmet dizisi görülür. İki yandaki ro.m!ler ortadaki palmet motifine çerçeve oluşturur; palmet sapları r0mleri, romt sapları ise palmetin tepe yaprağını biçimlendirir (Şck. 6, 7- O; Res. 7, 33-34). Eksene simetrik ana eyvan pencereleri üç yandan geometrik bezemeli bir bordürle kuşatılır. İki yanda 0.40 m. kalınlığındaki bordür üstte O. 5 m.yc çıkar. Geometrik geçmenin ana motifini yan yana ve üst üste sıralanmış sckizgenler biçimlendirir. Sckizgenlcrin ikişer cephesini kesen sekizgen kesitleri birbirleriyle de kcsişcrck zencirck benzeri basık altıgenler oluşur. Böylelikle.
38 Doc. Dr. AYNUR DURUKAN sekizgenterin ve kesitlerinin orta k ı s ı m larında sekiz kollu yıldız motifleri ortaya çıkar. Yıldızların ortası n da, bir kısmı tahrip olmuş rozctler yer alır (Şek: 6-7,Res.35). Eksenin doğusundaki ana cyvan penceresinin lentosunda, zemini kıvrık dallı ve romt dolgulu, nesih yazılı bir ~yet frizi görülür (Res. 8-9). Batıdaki ana eyvan penceresinin büyük ölçüde tahrip olmuş lentosunda da, orijinaldc ayn ı tipte bir ayet frizinin b u l unduğu kalınulardan anlaşılmaktadır (Res.! O). Güney cephenin doğusundaki, büyük bölümü tahrip olmuş pencerenin batısında, bitkisel bczcmeli bordürün iç kısmında geometrik geçme motifli bir friz yer alır. Altıgcnlerlc, farklı yöndeki kırık çizgilerin kesişmesinden oluşan geçmeli düzenlemede, aralarda beşgenler ve bakiava motifleri ortaya çıkar (Şck.9, Res.36). Ana eyvanda, yoğunluğuna göre geometrik, yazı ve bitkisel bezerne olmak üzere üç tür süsleme ilc karşılaşmaktayız (Şek.8). Güney duvardaki nişlerin kemer silmeleri balık sırtı motifiyle, mihrap nişinin kemer silmesi ise burmalı olarak biçimlendirilmiştir (Res:23-25). Mihrap nişi dıştan, geometrik geçme motifli bir bordürle üç yandan sınırlanır. İki yanda 0.40 m., üstte 0.76 m. kalınlığındaki bordür, kırık çizgilerin iç içe geçmesinden oluşan bir bezemeyle süslüdür. Birbiriyle kesişen bitişik altıgen kesitleri süslemenin ana motifidir. Bu motiflerin farklı doğrultularda kesişmesi~je, birbirini doksan derecelik açıyla kesen zencirek benzeri basık altıgenler ve aralarda kare, beşgen ve b:ıklava motifleri ortaya çıkar (Şek. ı ı, Res.38). Ana eyvanın güney duvarında, üstteki iki sıra mukarnaslı bordürle sınırlandırılmış düzenlemede, altta zemini kı vrık dallı ve romt dolgu lu, nesi h yazılı iki ayet frizi ve üstlerinde geometrik geçme motifli bir pano yer alır (Şck.8, Res. 39). Pano yüzeyindeki. bezeme, altıgenlerin ve kırık çizgilerin iç içe geçmesinden oluşur;aralarda beşgen ve bakiava motifleri ortaya çıkar (Şek. 9. Res.39-40). Panonun bezemesi, güney cephenin doğ usu n daki pencerenin geometrik geçmeli frizini hatırlatır. Güney duvarın üst kısmındaki mukarnas bordürlü düzenlemenin iki vanında, zencirek silmcli birer si-vri kemer yer alır. Silmeler üstte düğüm. altta palmet motifi oluşturur ( Şck.l2. Res.4l-42). Kemer yüzeyleri. güney cephedeki ana eyvan pencerelerinin geometrik geçme motifli bezemelerini tekrarlar. Ana eyvanın doğu ve batı duvarlarındaki pencereler d ı ştan iki bord ü rlc kuşatılmıştır. Üst kısmı tahrip olmus dış bordürde, silmeterin farklı yönlerd~ iç içe geçmesiyle has ı r örgü motifi oluşturulmuştur (Res.26). Daha geniş olan iç bordür. güney cephedeki ana eyvan pencerelerini kuşatan bordürde ve ana eyvanın güney duvarındaki silmeli kemer yüzeylerinde görülen geometrik geçme motifiyle bezelidir (Res. 43). Kemer köşe! ikierini kısmen kaplayan silme li üçgen yüzey,r0mlerin oluşturduğu zencirek benzeri düğüm morifiyle süslüdür. Kemer silmclcri, güne\ duvardaki niş kemerlerinde olduğu gibi balık sırtı motiflidir (Res.26). Ana cyvanın doğu duvarındaki pencere Jcntosunda nesi h yazılı bir ~yet, üstte ka v sara kısmında iki sıra mukarnas dolgudan sonra kıvrık dal, romt ve palmetlerden oluşan bir düzenleme görülür (Res. 27-28). Ana eyvanda, mihrap bölümü dışında pencerelerin üstünde, duvarları bovdan boya dolaşan zemini kıvrık daiıı ve romt dolgu lu, nesi h yazı lı bir c vet frizi yer alır. Üstten zencirek motifli dar bir şeritle sınırlandırılmıştır (Şek. ı 3, Res.24-44). Ana eyvanjn doğusu n daki mekanın batı duvarındaki pencerenin üstündeki silmeli aynalı kemerli alınlığın ortasında, geometrik geçme motifli bir rozet yer alır. Rozetin yüzeyinde, ortadaki sekizgenin her cephesini cksende kesen zencirek benzeri basık altıgenler, ortada sekiz kollu bir yıldız matiri oluşturur (Res.30). Bu düzenlemenin benzerlerini farklı bir uygulamayla güney cephedeki ana eyvan pencerele rini kuşatan bordürlerde, ana eyvanın
HAN İ. HA TU NİYE MEDRES ESİ 39 güney duvarıodak i silme! i kemerierin yüzeylerinde ve ana eyvanın yan duvarlarındaki pencereleri sınırlayan bordürlerde görürüz. Doğu mck.:lnın güney duvarının ona kısmı bugün yıkıktır. Ancak eski fotoğraflarında. moloz taşlarla doldurulmuş olduğu anlaşılan pencerenin üst kısmı tahrip olmuş sövelerinde bitkisel bezeme, iki yanında zencirek motifli silmeli kemer parçaları görülür. Pencere sövelerinin alt kısımları. büyük ölçüde tahrip olmuş romt-pal~et dizisi\"le bezelidir. İki yandaki. üst kısıml;rı kırık olan kemer parçalarının alt kısımlarında silmclcrle birer palmct motif i oluşturulmuştur (Rcs.3-32). Yüzeyi bezernesiz bırakılmış kemer parçalarının benzeri, ana eyvanın güney du, arındaki silmeli kemerlerdir. Ancak bu kemerierin yüzeyleri. dah' önce de belirtildiği gibi geometrik geçme motifleri yle süslüdür. Yapının avlusunda bulunan ve porta! nişini kuşatan bordürlerden birine ait olduğunu san d ığımız parça da. geometrik geçme motifli bir bezerne görülür. Ortadaki sekizgenin ikişer cephesini kesen sekizgen kesitleri birbirleriyle de kesişerek zencirek benzeri basık altıgenler oluşur ve ortalarında sekiz kollu yıldız motifleri ortaya çıkar (Res. 45). Bu bezernenin benzeri, güney cephedeki ana eyvan pencerelerini kuşatan bordürlerdc. ana ey, anın güney duvarındaki silmcli kemerierin yüzeylerinde, c ana eyvan ın yan duvarlarındaki pencereleri sınırl:ıyan bordürlerde görülür. Yapının içinde, c dışında. çeşitli kısımlarda görülen bu bczemc. medresenin en karakteristik süslcmcsi olarak dikkati çekmektcdir.!vcdrcscnin avlusunda ve ana cyvanda, yüzeyleri düğümlü ncsih yazılı. sekiz kollu yıldız biçiminde iki parça bulunmuştur. Bunların. K. Baykarın sözünü ettiği ve M.Sözcn ilc R. H.Ün::ırın yayınladıkları fotoğraflarda ::ına cy, anın güney du, arında üstteki mukarnas bordürlü dikdörtgen panonun üstünde iki yanda görülen rezetler olduğu sanılmaktadır (Res. 46) (23). 7. Tarihlendirme Medresenin inşa kitabesi ve vakfiyesi elimize geçmemiştir. B:lnisi ve inşa tarihi kesin olarak bilinmeyen yapı, araştırmacılarca farklı dönemlere tar i h le n m ek tcd ir. B.Konyar. "Hatuniye Medresesi" o larak isimlendirdiği yapıyı, kaynak göstermeksizin Sancar Şah'ın annesine m:.\ etmekte ve "Selçuklu tarzının k ıymetli numunclerindcn" olduğunu ileri sürmektedir. Araştırmacı. 292 tarihli bir kayıtta "Hani kasabasının Haruniye Medresesi ilc mcrbutatından olup Mardin sancağına t:'lbi Hasankeyf'te bulunan Z eyncbiye zaviycsi"nden söz edildiğini belirtmdaedir (24). Buna karşılık K.BaykaL "Zeynebiye Medrcscsi" olarak isimlcndirdiği ya pı y ı, "Selçuk Artuk" deni sanatının ilk enmozcci" olarak nitclcndirmektcdir (::5). "Zcynebiyc (Hatuniyc) l'vedresesi"ni m!m:'lrt özellikleri açısından kapalı avi ulu medreseler içinde değerlendiren R.H.Ünal, "kit:lbeler"in ve bitkisel süslemenin ö zelliklerini dikkate alarak yapıyı 2. yüzyıl sonu 3.yüzyıl başlarına tarih Iernektedir (26). G.Schneider, R.H.Ünal ' ı izleyerek "Hatuniye Mcdrcsesi" ni 2.yüzyıl sonu 3.yüzyıl başlarına yerleştirmektcdir (27). A.Aitun, "Hatuniye Medrescsi"nin. "Artuklu Mmh ÜslObu" egemenliğindeki bölgede daha geç dönemde. 3.yüzyıl sonlarında yapılmış olabileceğini düşünmenin mümkün olduğunu, e bu nedenle Artuklu dönemine yerleştirilmesi kuşkulu bir yap ı olarak görülmesi gerektiğini belirtmektcdir (:?.8). B.Konyar'ın tarihlernesinin kesinlik taşımadığını, urgulayan ivt.sözcn. geçiş ögesi olarak kullanılan pandantif- (23) K. Baykal, a.g.e., s. 5 de, milıra bın ii ~ tiindeki dikdö rtgen süsıemenin iki yanınd a bulunduğ unu bel i rttiği seki~ koli u ikişer yıldı:ıın içinde i~ im ve ı :ır i h yaıı\ı olduğunu. ancak o kun::ıma dığın ı h ~ lirıir. Ay rıc :. b kı.. ~i.söı.en, a.g.e., Res. 34 e; R.H. t.'n:d, :ı. g. <'.. He ~. 34. (H) B. Konyar, a.g.e., ~ - 365. {25)!<.Baykal, a.g.rn., ~- lf. (26) R.H.l"nal, :ı. g. e., ~ - 66. (27) G. Schneider, :. g.e, s.l9. (28) A Altun, a.g.e.. ~. 257.
40 Doc. Dr. A YNUR DURUKAN erle, istifçi süsleme anlayışına ve motiflerin biçimine dayanarak "Hatuniye Medresesi" ni 3. yüzyı l sonları 4. yüzyıl başlarına yerleştirmektcdir (29). Mtmart açıdan bir tarihlerneye gitmeyen A. Gabriel, yapının süslemelerinin 4.5.yüzyıl karakterine uygun olduğunu ileri sürmektedir (30). Sözü edilen yayı nların. ya nı sı ra, yapını n Ankara Vakıflar Genel Müdürlüğü'deki 974 tarihli Anıt fişinde bansi ve vakıfı Zeynep Hatun" olarak gösterilen "Hatuniye Medresesi" 3. yüzyıl sonları na tarihlenmekte ve 629 H/ 292 M.tarihli bir ka yıtta medresenin adının geçtiği belirtilmekte d ir (3 ). Araştırmacılarca 2.yüzy ıl ortalarından 5. yüzyıla kadar oldukça geniş bir zaman kesiti ıçıne yerleş tirilen medresenin inşa tarihi ve bant adı veren bir kitabesinin, vakıf kaydının bulunmaması hak lı olarak çeşi tli tartışmalara yol açmıştır. Yapının yöre halkı arasında iki farklı adla, Hatuniye ve Zeynep Hatun medresesi olarak tanındığı bilinmektedir. Nitekim, Haruniye Medresesi adından hareket eden B.Konyar yapının, Kızıltepe yakınındaki "Hatuniye Kalcsi"nin b<ı nt si Sanear Şah'ın annesi tarafından yaptırıl dığını ileri sürmüştür (32). Ancak, iki yapı arasında kurulacak benzerlikler çok sınırlı olduğundan ve elimizde bu görüşü kanıtiayacak bir veri bulunmadığından, söz konusu tarihlendirmenin kesinliği oldukça tartışmalıdır. Vakıflar Genel Müdürlüğü'd eki anıt fişinde bant ve vakıf adı olarak belirtilen Zeynep Harun'un, araştırmacıların, özellikle de R. H.Ün al'ın yaptığı değerlendirmeler dikkate alındığında daha sağlıklı bir yakıştırma o ldu ğu görülmektedir (33). Ayrıca, B. Konyar tarafından ve Vakıflar Genel Müdürlüğü 'n deki anıt fişinde belirtilen 292 tarihli kayıtta, Hani kasabasının Hatuniye Medrcsesi' ne bağlı H asankeyf' deki Zeyncbiyc Zaviyesi'ndcn söz edilmesi ve K.Baykal'ın, kaynak göstermeksizin yapıyı Zeynebiye Medresesi olarak isimlendirmesi de bu görüşü doğrular niteliktedir (34). Tarih kaynakları ve yayınları, Hani'delci medrese hakkında hiç bir bilgi vermczler. Yalnızca bir yayında, vakıflarından söz edilmeksizin Zeynep -btun'un adı geçmektedir. Bu yayından Zeynep Hatun'un, Artuklu cmiri Ncemeddin Alpt'nin karısı olduğunu,.c 7 y ılı Temmuz'unda Mardin'de, cfat ederek oraya gömüldüğünü öğreniyoruz (35). 292 tarihli kayıtla Vakıflar Genel Müdürlüğü'ndeki anıt fisi ve yukarıda belirtilen yayındaki biigiler bir bütün olarak ele alındığında. medresenin ölümünden önce Zeynep Hatun tarafından veya belki de ölümünden kısa bir süre sonra, ı 76 \'ltında ölen eşi Ncemeddin Alpt taraf~ndan yaptırılmış olabileceği düşünülcbilir.nitckim R.H. Ünal da. mtm~rt,.c süsleme özelliklerini değerlendirerek ya pıyı 2.yüzyıl sonu 3. yüzy ıl başlarına yerleştirmek tcdir (36).Bu vak laşım, yap ının tarafımızdan bir,.;rsayım olarak öne sürülen inşa tarihinin. mtmart ve süslemc özellikleriyle de belirli bir boyutta destektendi ğini göstermektedir. Ancak, medresen in inşa ı::ırihi ve bantsi hakkında daha kesin bir yargıya varabilmek için. dönemin tarih kaynaklarının ve vakıf kayıtlarının Hani'deki medrese açısından incelenmesi gerekmektedir. 8. Değerlendirme titizlikle Hani'deki yapı, revaksız açık aviulu ve üç eyvanlı bir mcdresedir. Kare' c yakın dikdörtgen planlı avlusunda h avuz bulunduğu araştırmacılarca belirtilmiştir. Kuzeydeki, sclsebilli obra~ düzenlendiği san ılan cyvandan havuz :ı suyun aktarıldığı düşünülen mcdrcscdc. (29) M. Söıen, a.g.e., s. 53, 55. (30) A Gabriel, a.g.e., s. 205. (3) Vakıflar Genel Müdürlüğü Yö\pı ve Abid e h leri Dairesi Arşivi, Hani-Hatuniye Medresesi Anı t f:> ı 974 yılında, yapının temi~lenerek ort.aya çıkö\rı: masından üç yıl önce Zafer Bayburtluoğlu tar::ıfın d:ı n hazırlanm ıştır. (32) B.Konyar, a.g.e., s. 365. (33) R.H. Ünal, a.g.e.,s. 65-66. (34) K.Baykal, a.g.m., s. ıs. (35) O. Turan,Doğu Anadolu Türk Devletleri T ~. rihi, İstanbul 973,s. l65. (36) R.H.Ünal, a.g.e, s. 66.
HA:--:i. H.-\TU:\İ'ı E :\IEDRESESİ 4 doğu ve batı kanatların önünde yer a lan merdiven kalıntılarının. hiç değilse bu kanatlard::ıki mckjnların iki katlı olduğuna işaret cttıgı kanısındanz. Kuzey cy, anl:ı yaklaşık eş boyutla~da ve beşik tonozla örtülü olduğu anlaşılan ana cy,anın iki yanındaki k:nc, c yakın dikdörtgen planlı mck:'lnl:lr;n. ara ş tırmacıların görüşlerine katılarak pandantiflcrle geçilen birer kubbe\'lc örtülü olduklarını düşünüyoruz. D o~ u da eksenin kuzeyindeki giriş cyyanı,.c batı kanattaki mck:'lnların önlerinde yer alan cy,anl:.ır da dahil olmak üzere. yapının diğer mck:'lnlnrının beşik tonozl:ı örtülü olduklar ı kalıntıl:lrd:-ın anlaşılmaktadır..-\rtuklu yapıs ı oiduğunu s:ındığ ımı z Hani'deki medre s cı~in. sözü edilen mm:'lrt özellikleri açı s ından.-\nadolu'd:-ıki Selçuklu,.c Beylikler dönemi açık a\ lulu medreseleriyle karş ıl aş tırmalı değerlendirme s i y apılacaktır. Anadolu'daki Selçuklu,.c Beylikler dönemi medreselerinde a, lu. yapının en önemli ögesidir..-\.kuran'ın d:-ı belirtildiği gibi a, ıu. medresenin çeşitli birimlerini bir :ıraya toplayan bir c ~hk noktasıdır (.37). Söz ko nusu dönemde yapıldığını sapt:ıyabildiğimiz :ılt mışsekiz :ıçık ayiulu mcdresedcn, H:ıni'dcki örneğimiz dı ş ında yalnızca o nunun adusu kareye yakın dikdö n ge n planlıdır. Bu örneklerden Di y arbakır' daki 93 tarihli \csudiye,.c 98 ı:ırihli Zinciriye \cdresel eri.-\.rtuklu yapısıdır. Cç yapı Selçu klu. diğer l'e ş yapı ise Beylikler dönemine aittir r38ı. A, Jusu rc, aksız olan medreseler s:ıyıea daha da sınırlıdır. Hani'deki y:ıpı dışında altı medresenin dah::ı re, :ıksız a, lusu olduğu s:ınılm::ıktadı r. Bu örneklerden ikisi.-\rtuldu. diğerleri Bc y li~der dönemi yapı s ıdır ( 39ı. An.:ak. A rıuklu yapısı ol:ın :. t:ırihli H:ırzcnı T:ıccddin ~esud \cdrescsi'ni bnı araşıırm:ı cıla r a, lusu rc, aklı örne Kle r :ıra s ın d :ı değerlendirirler ( -W). Gerçekten de. yapının a, lusunun doğusund::ı. o rijin:ılde re,:ıklı olduğunu düşündürc.:-ck!-;emer kalıntıları me,cuıtur. D iğ er Artuklu örneği. bu gü n k ı s men :ı y:ı k ı :ı ol :ı n 'c 3. yüzyılın ilk -;r.yrcğinc t:ırihlcn d i- rilen Mardin'deki Marufiye Medresesi' dir. Söz konusu yapıların avlularında rc, ak kullanımının ortadan kalkması, re vaklı olup olmadıkları tartışmalı Harzem T:ıceddin Mcsud ve 4. y üzyılın ikinci çeyreği ne tarihleneo Peçin Kcpez Yelli medreseler dışında,.:ı,,lu boyu tlarının kanısındayız. küçülmesiyle açıklanabilir H:ıni'dcki medrese dışında. Anadolu ' d:ıki ::ıçık aviulu Selçuklu ve Beylikler dönemi medreselerinden dokuzund:ı h:ı, uz bulunur (-tl). A.Kuran, üs- (37} A.K ur:ın, An:ıdo l u Medreseleri,, Ankara E '6>-. >. 3:!. {38) Diyarbakır ~e sııdiye (A. Altun, a.g.e., s. 30-4:!, plan ı.t ).Z inci~iye (A. Allun, a.g.e., s. :!2- ~ 9) 3. yiizyı lın ilk çeyreğine yerl eşt iril e n A l:ı ca Kar:ıhis:ır ( A. Kur:ı n. :ı. g. e, s.g3-g5, Şek.3 }. 27 tarihli Si\':ıs Bu ruciye ( A. Kur:ın, a.g.e., s. 90-92, Şek.49), 3. :: (izy ılın ikinci yarısına yerleşiirilen Afyon Hisarardı (:\.S<Szen, a.g.e.,, İ s t anbul 970, s. 27-30, Şek.22), 39 <!0 t:ırihli Korkuteli Emir Sinaneddin (M.Sözen, :ı. g.c., ı, L 73-li'8, Şek.3), 4. yüzyılın ikinci çeyreğine y e rl eşti r ilen Peçin-Kepe:ı Yelli (M. Sözen, :ı.&. e., I. ~. 75 79, Şek.!:! ),!373 t:ırihli Ob:ık öy (:\. S(:'zen. :q;.e., I. s.35-39, Şek. 24), 378 t:ırihli M:ı ~i; ::o. İ sh~. k D"Y (:\f.s(:'zen. a.g.e., I. s.83-8 7, Şek. 33),..,! 3t: ı- 8:'! ~ ri hli K:ır:ı m:ın Hatuniye (:\i.sö zcn, :..,;.e.,. ;.4( -44, Şek. ~ 5) ~cdreseleridir. (3{ ) H :ır:ı.;m T ;-ıce,idi n!-ie~ud (A.Kuran, a.g.e., s. 3( - 33. ~.: ic 3-4}, :\brdin ~:ınıfiye (A.Aitun, :ı. g. e., ı. s. 43-5. ;:-!:ın!:>), P eçin- Kepeı Yelli (M.Sö zen, o.g.e.,, s. 75-79, Şek.!:? ; A.Arel, "Me nteş e Beyliği Devrince P ecir: Ş.:,lıri ", A n:ıdolu S:ın:ıtı Ar:ı ~t ırmal:ırı, ı (968), s. 69-9i'-. bil.s. 93-94, şek. 3}, Ob:ık ö y, 3i5 t~.r i h li Peç!n A hmed G:ız.i ( ~. Sözen, :-ı. g.e., I. s. 79- ı ~ :?. ~ek 3:? },.e \hnis:ı ısh a k Bey ~edr ı-se l e ridir. ~ ~ - ) K şl. A. G:ıbr iel, a.g.e., s. 53-54,bil.s.53, Şek. 43; A A : :ıın, :ı.ı;. e., s. 6- \-6, bil.s.! Gl. ( 4 J ) ı :!05 t:ırihli K:ıyser i Çift e ( A. K u r~on, :ı.g.e., s. ('5-Gi. Şek. 32 ), 242-43 t:ırihl i l<onp Sırç:ı lı ( ~i.s ö zen. :o. ı;;. e... s. ı G0-6 5, bıl. s. ı G3, Şek.3 7 ). 202-63 : ~.~ i:ı: : Sin0p A lfıi ye (F. Aydın,"Siııop Alcı iye (Si:k ym: n P en :ıııe ) :\fedresesi", V ak ıo : r Dergisi, 0 (9i 3), s. 2 5ı- 272, i:>i! s. :!Gl. Şek.2, 9- ı o, Res.i'),l2i :arihli S:v:ıs G i:' k (A.Km:. n, :ı. g.e., s.92-96, Şek. 5; M. S c z e : ı. :. ı;.,.. ı s. 40-48, bil. s. 40, Şek. 8). 30-2 ı:ı rı Ui E ~rici: ~ D:ı::d:. r fky (:\I.Si:i z.en, :ı. g. ~. T, s. l CG- 7~. l: ıl. s. ~\. ~ek 30).K:r:lnlan Hatuniye (M. S ö z en ~ :ı.ı;.e.. l.s. l4 ~. ~, k Z5), 3~5 t:ır ilıli :\i :ı rd i n Zinciriye (\. s~ z<cn, :. ı;;. ~. ı. s. JH- 93, bil. s. ı 90, Şek. 34),
42 Doç. Dr. A YNUR PUR UKAN tü açık veya kapalı olsun, Anadolu medreselerinin avluları ortasında bir havuz yapı l masının ıtdet olduğunu, ancak bunların bir çoğunun zamanla ortadan kalktığını belirtir (42). Örneklerden tck Artuklu yapısı olan Mardin' deki 385 tarihli Zinciriye (Sultan İsa), Akkoyunlu eseri olan ve 5. yüzyılın i kinci yarıs.ı na yer l eşt i rilen Kasımiye (Sultan Kasım) medreselerinde selsebilli bir eyvandan havuza su aktarılır. Buna karşılık, avlusunda havuz bulunup bulunmadığ ı nı kesin olarak belirlenemeyen ve Artuklu yapısı olan Mardin'deki Marufiye, 3. yüzyı l ın ilk yarısına yerleştirilen Şehidiye medreselerinin kuzey evyanları selsebillidir (43). Bu yapılardaki selsebilli eyvanın özellikleri ve Artuklu medreselerinde selsebiili eyvan kullanımının oldukça yaygın olması da, Hani'deki medresenin kuzey eyvanının selsebilli olduğu yolundaki düşüncemizi desteklemektedir. Anadolu'daki Selçu klu ve Beylikler dönemi açık aviulu medreselerinde genellikle iki veya dört eyvan şeması uygulanmıştır (44). İki Artuklu,ik~ Selçuklu ve iki Beylikler dönemi medresesi de, Hani'deki medresede olduğu gibi üç eyvanlıdır (45). Ancak, Artuklu yapısı o lan Mardin' deki Şehidiye ve Harzem' deki Taceddin Mesud medreseleri. örneğimizden farklı olarak cami ile medresenin kaynaştırıtdığı yap ı lardır. Selçuklu ve Beylikler dönemi medreselerinde öğrenci hücreleri genellikle avlunun iki yanına yerleştirilmiştir, k ı şlık dershanej dershaneler ana eyvanın bir veya iki ya n ındadır (46). Türbe, cami ile birlikte inşa edilmiş Artuklu yapılarından Harzem Taceddin Mesud ve Mardin Şeh i diye Medreselerinde avlunun bir yanında yer a lan caminin doğusuna, diğer örneklerde ise genellikle bir eyvana bitişiktir (47). Hani'deki medresede avlunun, giriş eyvanının bulunduğu doğu kanat da dahil olmak ü zere, iki yandan küçük boyutlu öğrenci hücreleriyle kuşatıldığı görülür. Buna karşılık kuzey ve güney de, eksendeki eyvanların iki yanında yer alan mekanların türbe, kütüphane, k ı şlık dershane vb. işlevler ile kul l anı l mış oldukları düşünü l ebilir. Ancak yapının bugünkü durumunda, eyva n ıara simetr ik mekanların işlev l eri sapta n amamaktadı r. Yine de, ana eyvanı n iki yanındaki mekanlardan birinin farklı bir işieve sahip olduğunu, güney cephe düzenlemesi de düşündürmektedir. Ancak, birçok Selçuklu ve Beylikler dönemi medresesinden fa r klı olarak bu yap ı da ana cvvanın bir yanındaki mekan ı n kışlık dcrshane veya kütüphane, diğerinin tü r be olduğunu saptayacak verilere sahip değiliz. Hani'deki Medrescde, avlunun kuzey ve güneyinde oldukça simetrik olarak kapalı mekan-eyvan-mekan d ü zcn Icmesi görülür. Buna karşılık batıda iki kapalı mekan, doğudaı ise giriş eyvanı ve bir kapalı mek:ln yer alır. Gerek kuzey ve güneydeki simetrik düzenlemenin, gerekse doğu ve batıdaki rnrklı düzenlemenin benzerini Anndolu'daki Selçuklu ve Beylikler dönemi açık avlulu medreselerinde göremiyoruz. Ancak, genellikle güneyde yer alan bcşik tonozla örtülü ana eyvan ilc iki yanındaki kubbeyle örtülü mekanlar Anadolu'daki sekiz açık avlulu medresede 409-0 tarihli Niğde Ak (M.Sö~en, a.g.e., I, s. 94-20, bil. s. 99, Şek. 35) ve 5. yü~yılın ikinci yarısına yerıe~tirilen Mardin Kaııımiye (M.Sözen, a.g. e., ı. s. 202-206, bil. s. 204, Şek.36) medreseleridir. Örneklerden Niğde Ak medresenin avlusunda havuz yerine kuyu bulunur. (42) A.Kuran, a.g.e., s. aı. (43) Şehidiye medresesi için bkı..a. Aitun a.g.e., s. 52-60, bil.s.52, plan 7. (44) A.Kuran, a.g.e., bil. s. 33-34. (45) Har&em Taceddin Mesud, Mardin Şehidiye, 207-8 tarihli Seyitgazi Ümmühan Hahm (A.Kuran, a.g.e., s. 6\J-70, Şek.34), 250 tarihli Akşehir Taş (M.Sözen, a.g. e., I, s. 22-28,bil.s.23, Şek.5), Peçin Kepe& Yelli ve Obaköy medreseleri sayılabilir. A.Kuran, a.g.e., s. 80, Şek.42 de, Akşehir Taş Medrese'yi dört evvanlı olarak restitüe eder. Ayrıca A. Kuran, a. g.e., s. 33 de, açık aviulu Selçuklu medreselerinden Ümmühan Hatun Medresesi ile Kayseri'deki 3.Yü~yıl ba~larına tarihlenen Afgunu ve 238 tarihli Seraecddin Medresesi'ni üç eyvanlı medreseler arasında değerlendirir. (46) A.Kuran, a.g.e., s. 34-40. (47) Ay.es, s.38.
HANİ. HATUI'!lYE MEDRESESi 43 karşımıza çıkar (48). Bu şemayı yansıtan en erken örnek Konya' daki 242-43 tarihli Sırçalı Medrese'dir. Daha erken örneklerde. ana eyvanın iki yanında yine tonozla örtülü mekanlar görülür. Yalnız 267-68 tarihli Kayseri Sahibiye Medrcsesi'nde, kuzeyde yer alan ana eyvanın batısında kubbeyle, doğusunda ise beşik tonozla örtülü birer mekan bulunur (49). Bu açıdan örneğimiz, söz konusu düzenlemeyi yansıtan en erken tarihli ve tek Artuklu medresesi o larak değerlendirilebilir. Ayrıca, güneyde eksendc yer alan ve mescit olarak da kullanılmış oldu.ğunu güney duvarı eksenindcki mihrap nişi ve karşılaştırma örnekleri dolayısıyla düşündüğümüz ana eyvanın güney duvarında. eksende mihrap nişi ve iki yanında birer pencereden oluşan üçlü düzeniernenin benzerleri yalnızca üç y::ıpıda karşımıza çıkar. Bunlard:ın Seyirgazi'deki ~07-8 yıllarına tarihleneo Battatgazi tvcdrcscsi' nde. örneğimizden farklı olarak beden dunrından ıümüyle dışa ta şkın o\::ın ana ey, an mesciı değil türbedir (50). Diğer iki y::ıpıd:ın biri Si, as'taki. açık adulu medrese şeması vansıtan 27-8 ıarihli KcykaYus DarüŞşifası. diğeri Niğde'deki -ıü9-jo tarihli Ak Medrese dir (5). Onüç Selçuklu ve Beylikler dönemi ::ıçık ::ı, Julu medresesinde ve bir darüşşit'::ıd:ı. örnegimizdcn farklı olarak an:ı cy, aı güney du, arında ckscndc dış:ı açılan bir pencere yer :ılır (5~). Diğer yapılarda ana cy, an ın duvarı ya nişlcrlc harcketlendirilmiştir. ya da s::ığır hırakılmıstır. Hani Medrescsi'nde avlunun kuzeyinde görülen düzenleme başka hiç bir yapıda karşımıza çıkmaz. Genellikle Selçuklu ve Beylikler dönemi medrcselerinde. giriş ey\'anının bulunduğu kuzey kanatta "eya yan kanatlarda ikiden fazla mck:ln görülür. Dolayısıyla bu mek:lnların. Hani'deki medreseden farklı olarak güney kanatl:ı simetrik özellikler göstcrmediği dikkati çeker. Halbuki örneğimizde. a\'lunun kuzey, c güneyindeki mckclnların yaklaşık eş bovutlarda oldukları görülür. En önemli farklılıkları örtü sisteminde ve açıklıklarında karşımıza çıkar. Hani'deki medresede. ana eyvanın iki yanındaki mek~nlar, güney duvarlarında eksendeki birer pencere ile dışa, karşılıklı duvarlarında eksendeki birer pencere ile ise ana eyvana açılırlar. Buna karşılık. kuzeydeki mekclnlardan yalnızca doğudakinin doğu öuva rında eksende dışa açılan bir pencere vard ır. Bu düzenlemenin benzeri hiç bir Selçuklu ve Beylikler dönemi medrescsinde karşımıza çıkmaz. Yalnız Niğde'deki Ak Mcdresc'de, Hani Medrescsi'nin güney kanadındaki düzenlemenin tekrarlandığı görülür (53). Bu düzenlemen in başka yap ılarda görülmemcsinin belki de en önemli iki nedeni, birçok Selçuklu ve Beylikler dönemi medresesinde giriş eyvanının Hani'deki med reseden farklı olarak doğuda değil kuzeyde yer alması \'C birkaç örnek dışında selsebilli cyvanın bulunmamasıdır. Bununla birlikte, bazı medreselerde gırış eyvanının iki vanında birer kapalı mekan görülür (54). (48) Konya Sırçalı, Akşehir Taş, Sıvas Buruciye, 336-37 tarihli Aksaray Zinciriye (M.Söı.en, a.g.e., I, s. 34-39, bil. s.37-38, Şek. 7), 339 tarihli Ermenek To! (M.Sözen, a.g.e., I, s.l3-34, bil. s.33, Şek. 23), Kanman Hatuniye,Niğde Ak ve 43-32 tarihli Kayseri Hatuniye (M. Sözen, a.g.e., I, s. 49-52. bil. s. 52, Şek. 27) Medrescleridir. (49} M.Sözen, a.g.e., I, s. 29-33, bil. s. 32. Şek.G. (SO) K~l.A. Kuran, a.g.e., s. 69-70, Şek.34 ; :-..ı.sözen, a.g.e., I, s.9 4 - IOı, Şe k.ig. (5) Sivas Keykavus Dnrüşşifası için bkı. A.Kuran, a. g.e., s. 04, Şek. S5; M. Sözen, a.g.e.,. s. 94- ıo ı, Şek.: I6. {52} Diyarb:ı.kır Zinciriye, Kayseri'deki 23i -38 ~arihli Huand H:ıtun {M.Sözen, a.g.e., I, s.ıo9-3, bil. ~. lll, Şek. 35} ile Afgunu (M.Sör:en, :ı. g. e., I, s.l8-2, bil. s.2, Şek. 4}, Ant:ılya'daki 3. yür.yılın ilk yarısına tarihleneo İmaret (M.Söıen, a.g.e., ı, s.h -7, bil. ~.6, Şek. 3), Sinop Aliiiye, Sivns Buruciye, Eğridir Dünd:ır Bey, Korkuteli Emir Sin:ıneddin, Aksnr:ıy Zin<:iriye, Ermenek T ol, Peçin-Kepez Yelli, Ob:ık ö y ve Kararn:ın Hatuniye Medreuleri ile 308-9 tarihli Amasya 0:. ru~şifasında (M.Söz.en, a.g.e.,, s.207-22, Şek. 37} görülür. (53) K~l. A.Kurnn, "K:ır:ırn:ınlı Medreseleri", Vnkıfl:ır Dergi! i, 8 (969), s.209-223, bil. s.27-29, Şek. 7 ; M. Sözen, ıı.. g. e., I, s.94-20, Şek.35}. (54} Afyon Hisarardı, Antalya İmaret, Sıvas Gök, Korkuteli Emir Sinaneddin, Peçin-Keper: Yelli, Oba-
44 0<"Ç. Dr. A.. YNUR OURUKAN Hani'deki medresenin batı kanadı, önünde bulunan iki eyvanla da alışıl~ mamış özellikler gösterir. Hiç bir açık aviulu medresede bu tür bir düzenleme karşımıza çıkmaz. Bu uygulamanın kanımızca en önemli nedeni, iki mekan arasında yer alan ve simetriği doğuda da bulunan merdivendir. Doğudaki merdiven, giriş eyvanıyla kapalı mek:inın oldukça kalın tutulmuş ortak duvarına yerleştirilebi lmi ştir. Mekan ların küçük boyutlu olduğu batı kanatta aynı düzenleme tekrarlanamadığından, önlerine birer eyvan getirilmiştir. Bu uygulamanın benzer örneği hiç bir medresede karşımıza çıkmaz. Aynı biçimde, doğuda giriş eyvanı ve bir kapalı mekan, batıda iki kapalı mekandan oluşan düzenleme de görülmez. Hani'deki medresede görülen üç eyvanlı, revaksız açık aviulu plan şeması, avluda yer aldığı düşünülen havuzu ve selsebilli eyvan ı y la, daha önce de belirttiğimiz gibi az da olsa Artuklu, Selçuklu ve Beylikler dönemi açık avlulu medreselerinde karşımıza çıkar. Ayrıca, cksende beşik tonozla örtülü ana eyvan ve iki yanında kubbeli kare mekanlardan oluşan düzenleme de bazı medreselerde görülür. Buna karşılık, avlunun diğer üç kanadındaki düzenleme, hiç bir açık aviulu medresedc saptayamadığı mız bir özelliktir. Ayrıca, revaksız o ldu ğu halde avlunun doğu ve batısındaki ikinci kat düzenlemesi de değişik bir uygulamadıt. Bunlara ek olarak, güney cephede görülen kademeli, silmeli bordür9 ve dört pencereli düzenleme de başka hiç bir yapıda karşımıza çıkmaz. Hani'deki medrese, birçok öze ll iğiyle Anadolu Türk mtmartsinde ünik kalan açık aviulu bir Artuk- u Med resesi dir. Medresenin güney cephesinde, ana eyvan duvarlarında, güney-doğu mekanın batı duvarında, pencereleri ve mihrabı kuşatan bordürlerde, duvarları ka~ teden şeritlerde ve panolarda geometrik, yazı ve bitkisel bezerne örnekleri görülür (Şekil. 6-8). Avluda bulunan ve portale ait olduğunu sandığımız bir bordür parçasında da geometrik bezerne karşımıza çıkar. Medresenin süslemelerinin yoğu nluğu dikkate alınarak geometrik bezemelerden başlamak uzere Anadolu Selçuklu ve Beylikler dönemi yapıla rı ile karşılaştırma lı değerlendirmesi yapılacaktır. Medresede, ana eyvanın güney duvarındaki mihrap nişini dıştan kuşatan bordürde üç sıra, üstteki dikdörtgen panoyu sınır la yan bordürde iki sıra halinde mukarnastar yer alır (Res.25). Bordürlerdeki mukarnas dolgunun benzer örnekleri, üçü açık aviulu ve biri kapalı aviulu medrese olmak üzere yedi yapıda karşımıza çıkar (55). Bu örneklerden yalnızca Mardin'deki l 4. yüzyılın üçüncü çeyreğine yerleştiri l en Bab es Sur (Melik Mahmud) Camii ve ı 385 tarihli Zinciriye (Sultan İsa) Medreses i Artuklu yapısıd ır. Medresedeki süsleme bordürlerinde iki tür zencirek motifi uygulamasıvla karşılaşılır. Ana eyvanın duvarlarında. pencere kemerleri üstündeki yatay bo r dürde, basık altıgen lerin içiçe geçmesinden oluşan zencirek motifi dizis i yer alır (Res. 24-25). Bu bordürün benzerleri üçü açık aviulu Artuklu Medresesi olmak üzere altı yapıda görülür (56). köy ve Karaman Hatuniye Medreseleri ile Amasya'da. ki Darüşşifa örnekler arasında sayılabilir. (55) 224 tarihli Malatya Ulu Camii'nde d oğu portalin kur.ey nişi üstündeki yatay panoda, Kayseri Sahibiye Medresesi portalinin dış bordüründe (S. Ögei,Anadolu Selçukluları'nın Taş Ter.yinatı, Ankara 966, Res. 79/a}, 308-9 tarihli Err.urum Yakutiy e Medresesi portalinin dış bordüründe (R.H. Ünal, Les Monuments İslamiques Anc:iens de la Ville d 'Err.urum et de sa R~gion, Paris 968,Res. 27), Mardin Bab es Sur Camii portatini kuşatan bordürde (A.Gabriel, a. g.e., II, Paris 940,!ev. X, ), Mardin Zinciriye Medresesi portalinin dış bordüründe (A.Gabriel, a.g.e., Il, Paris 940, lev.x, ), Mardin Zinciriye Medresesi portalinin dı, bordüründe (A.Gabriel, a.g.e., II,!ev. XVlli, ), 48 tarihli Ahlat Emir Bayındır Türbesi saçak friıinde (N.Tabak, Ah.lat Türk Mimarisi, İstanbul 972, R.55} ve Mardin Kaaımiye Medresesi portalinin dış bordilrunde (A. Gabriel, a.g.e., ll, lev. XVIII, 2) görülür. (56) 92 önceaine yedettirilen Konya Il. Kılı ç Arelan Türbesi portalinin d ş bordürü (S.Ögel, a.g.e., Ree.IO}, 229 tarihli Aksaray Sultan Hanı iç portalinin dış bordürü (S.Ögel, a.g.e., Ree.l6), Mardin Şehidiye Medreseei'nde avlunun kur.ey duvarındaki kemer kalıntısı (A.Aitun, a.g.e., Res. 20}, Bab ea-sur Camii
HAN İ. HA TU!' iye :'\EDR ESESİ 45 Güney cephedeki bitkisel bezemeli bordürde ve ana eyvanın güney duvarında üstteki kemerlerde. altıgen kes:itli silmelerin iç içe geçmesinden oluşan bir zencirek motifi uygulaması karşımıza çıkar (Şek.6-8. -3: Res. 8. 3:-34. 4-42). Bu türde zenci re k motifler in in iç içe geçmesiyle oluşturulmuş bordürler, biri açık a\ lulu medrese olmak ü zere onbeş yapıda görülür (57). Ana ey\ anın güney du\:ırınd::ı. üstteki kemerierin zencirck motifli silmeleri üstte düğüm motifi oluşturur (Şek.ll,Res. 4--C). Bu uygulamanın benzeri. yalnız Konya'daki :58-64 tarihli İnce Minarcli Medrese nin ınin:ırc kaidesinin kuzey cephesinde!arklı bir yorumla karşımıza çıkar (58). Ana eyvandaki mihrap nişinin kemeri, çapraz kaval silmelerle burmalı olarak (kaytan biçiminde) bezenmiştir (Res. 25). Bu bezeme. Anadolu'daki ikisi kapalı ve biri açık aviulu medrese olmak üzere onbir yapının kemerlerinde, köşe sütuneelerinde, kapı lentolarında veya minare gövdelerindeki bileziklerde görülür (59). Örneklerden yalnızca Sih an daki 5:-57 tarihli U lu Cami Artuklu yapısıdır. Ana eyvanın güney duvarındaki pencere kemerleri. balık sırtı motifi oluşturan silmelcr!e" biçimlendirilmiştir (Rcs.24). Bu uygulamanın benzer örnekleri. dördü açık adulu medrese olmak üzere on yapıdaki kemerlerde veya sütuncelerde görülür (60). Örneklerden Silvan Ulu Camii ve Mardin Şehidiye Medresesi Artuklu yapısıdır. portalinin köşe sütuneeleri (A.Gabriel, a.g.e., II, le,. X, l) ve Zinciriye Medresesi portalinin köşe sütuncelerinde (A.Gabriel, a.g.e., IJ,!ev. XVIII, ) karşımız:ı çıkar. {57) 45 tarihli Niksar Ulu Camii mihrap sütunceleri, 207-0 tarihli Kuruçeşme Hanı iç avlu portali, ı2ı0- tarihli Kayşen Külük Camii mihrap bordürü, 228-29 tarihli Divriği Ulu Camii doğu portali köşe payeleri {A.Gabriel, Monuments Turcs d'anatolie, II, Paris 934,!ev. LXVIII, 2), ı3.yüzyılın ilk çeyreğine yerleftirilen Aksaray Cıncıklı Mescidi'nin balı cephe~i ortaaındaki sağır kemeri kuşatan bordür {Ö. Bakırer, Aksaray Cıncıklı Meııcid Ön Yüz Düzeni için Bir Deneme", Suat Kemal Yetkin'e Armağan, Ankara 984, s. 89-ıOO, Ree. ı, Şek.3), ı23ı-37 tarihli Ağzıkara Han'daki iç portalin dış bordürü (S.Ögel, a.g.e., Res. 36), ı232-38 tarihli Kayseri Sultan Han'da iç porta! kemerinin iç bordürü (S.Ögel, a.g.e., Res:39), 235-40 tarihli Karatay Han'da iç portalin dış bordürü (S. Ögel, a.g.e., Res.54), ı266-67 tarihli Amasya Gök Medrese Camii porta! kemerinin iç bordürü (A.Gabriel, Monu ments Turcs d'anatolie, II, Paris!?34, lev.viii,l), 28ı tarihli Ahlat Buğatay Aka Türbesi'de cephe ~ilmeleri üstündeki dar şerit (N. Tabak, a.g.e., R. 25), 3. yüzyıla tarihlenen Tercan Mama Hatun Türbesi porta! nişlerinin iç bordürü (Y. Demiriz, Osmanlı Mimarisinde Süsleme Erken Devir{ı300-453), İstanbul 979, s.94, ıı2, Res. ı5e), ı285-9 tarihli Erzurum Çifte Minareli Medrese Türbe'si saçak altındaki ikinci bordür (S. Öge! a.g.e., Res. 73), 3. yüzyıl sonuna yerleştirilen Enurum Gümüşlü Kümbet 'in cephelerindeki dikey silmeler (R.H. Ünal, a.g.e., dipnot 55, Re~.04), 3ı2 tarihli Niğde Hüd:ivend Hatun Türbesi porta! kemerinin dış çerçevesi ve ı3ı4 tarihli Tokat Nureddin İbn Sentimur Türbesi portalinde (A.Gabriel, Monuments Turcs d'anatolie, H,P:ıris 934,!ev. XXV, 2) görülür. {58) S.Ögel a.g.e., Res. 75. {59) Diyarbakır surları niş sütuneeleri (A.Gabriel, :ı. g.e., II,dipnot 3,!ev. LXV!ll, ı, 3). 52-57 tarihli Siivan Ulu Camii doğu mihrabının iç kemeri (A.Gabriel, a.g.e., Il, dipnc>t 3, Jev. LXXIX, 3), Malatya Ulu Camii'nde batı portalin köşe sütunceleri, 250 tarihli Konya Karatay Medresesi portalinin köşe sütuneeleri (S. Öge!, :ı.g.e., Res.62), 2~5-9 yıllarına tarihlenen Erzurum Çifte Minareli :-..edrese Türbesi'nin cephelerindeki şi)meli kemerler (R.H.Ünal, a.g.e., dipnot 55, Res.50), 308 t:ırihli Erzurum Emir Saltuk Türbesi cephelerindeki ~itmeli kemerler (R.H. Ünal, a.g.e., dipnot 55, Re~. 0 ), 308 tarihli Erzurum Rabia Hatun T ürbesi cephelerindeki silmeli kemerler (R.H.Ünal, :ı. g.e., dipnc>t 55, Res.l 5 ), 34 tarihli Erzurum Alımediye Medresesi k:ıpı lentosu (R.H. Ünal, a.g.e., dipno t 55, Res.49), 4. yüzyıla yer l eştiri l en Erzurum Anonim Kiimbet' teki saçak altı silmesi (R.H.Ünal, a.g.e., dipnot 55, ReL03), Mardin Kasımiye Medresesi portalinin k öşe sütuneeleri (A.Gabriel, a.g.e., II, d ipnot 3,!ev. XV lll, 2) "e 532 tarihli Diyarbakır Safa Camii minare gövdesinin alt bileziğinde (M.Söz:en, Diyarbakır ' d:. T ürk!>i imari~i. İ stanbul ı 970, Re~.0.e) görlilür. Aynı motif, Buh:.ra'daki 907 tarihli Samanoğlu İsmail Türbesi'nin galeri sütunları gibi An:.dolıı dışı örneklerde de karşımıu çıkar. Bkz.S. Öge!, a.g.e., 'R I'A 2 {60) Silvan Ll lu C:.mii'nin kıı&ey cephesindeki kemerli düı:enlemenin doğu kı~mındaki siit un gövdeleri (A.Altun, a.g.e., Res.57). Mal:ıtya Ulıı Camii'nde avlunun kuteyindeki eyvan siitıınceleri, ı238-39 tarihli Paur Hatun Hanı'nda port<ıl ııişinin
46 Doç. Dr.AYNUR DURUKAN Ana eyvanda, mihrap nişini üç yandan kuşatan iç bordürde, kırık çizgilerin ve altıgen kesitlerinin, birbirini doksan derecelik açı ile kesen basık altıgenlerin kesişmesinden oluşan bir bezeme görülür (Şek. 0, Res. 25, 38). Anadolu-Türk mımarisinde benimsenınediği anlaşılan bu bezernenin benzer örneğini saptayamadık. Ancak, birbirini dik açıyla kesen zencireklerden oluşan bezeme, yakın çevreden bir örnek olması açısından önem taşıyan Hazro'daki ı 6. yüzyıl sonu 7. yüzyıl başlarına yerleştirilen Ulu Cami'in porta! sütuncelerinde karşımıza çıkar (6 ı ). Güney cephenin doğusundaki yıkık pencerenin batısındaki frizde ve ana e yv anın güney duvarında üstteki dikdörtgen panoda, basık altıgcnle rin ve kırık çizgilerin iç içe geçmesinden oluşan bir' geometrik bezerne yer alır (Şek. 9, Res.38-40). Bu süslemcnin benzer örnekleri ya lnızca dört yapıda sapıanabi lmi ştir (62). Örneklerin hiç biri medrese veya Artuklu y apısı değildir. Güney cephedeki ve ana eyvanın yan duvarlarındaki pencere bordürlcri, ana eyvanın güney duvarındaki silmeli kemerler ile portale ait ol duğunu düşündüğü müz bordür parçasında, sekizgenlerin ikişer cephesini kesen altıgenterin oluşturduğu bir bezerne görülür (Şek.6-8, ı ı, 4; Res.8-9, 26, 35, 4-43, 45). Hani'deki medresede en çok u y gulanan süsleme türü olarak karşımıza çıkınakla birlikte, 9enzer örneği yalnızca Ahlat'taki 396-97 tarihli Erzen Hatun Kümbeti'nde kitabe şeridi altındaki frizde uygulanmı ştı r (63). Ana eyvanın güney duvarında, üstteki dikdörtgen panonun altındaki iki yatay şeritte, pencere kemerleri üstünde, mihrap dışında üç du varı dolaşan şeritte ve güney cephede eksenin doğusundaki pencerenin lentosunda, nesih y azılı ayet kitabcleri yer alır (Şek.6-8, 3: Res.8-9, 24, 37, 39, 44). Bunların zemini kıvrık dal ve romtlerle bezenmiştir. Bu tür yazı örnek!eriyle, uçu açık aviulu medrese olmak üzere dört Artuklu yapısında karşılaşıyoruz (64). Güney cepheyi dikey ve yatay olarak bölüntüye uğratan silmcli bord ür romt-palmet dizisiyle bezenmiştir (Şek: 6-7, 0; Res: 8, 33-34). Bu süslemenin benzer örneklerini, altısı açık aviulu ve ikisi kapalı aviulu medrese olmak üzere iki yanındaki niş iternerieri (S. Ögel,a.g.e.,Res.49), Mardin Şehidiye Medresesi portalinin köte aütunceleri, 253-S.C tarihli Akhan portalinde kuzeydoğu nişinin k öşe sütunceleri, 25 tarihli Tokat Seferp~a Türbesi portalinin köşe sütuneeleri (A. Gabriel, a.g.e., II, dipnot 55, lev.xxiv, 2), 27 tarihli Sivas Çifte Minareli Medrese'de portalin orta kısmındaki alt sütunlarm gövdeleri (A.Gabriel, a.g.e., Il, dipnot 55, )ev. XLII, ) ve portalin doğusundaki ni,in kemeri (S.Ögel, a.g.e., Res. 99), Er~urum Çifte Minareli Medrese'nin doğu kanadındaki güneyden ikinci mekanın kapı s ı üstündeki yatay bordür (R.H.Ünal, a.g.e., dipnot 55, Şek. 5), Amasya Darüşşifaeı portalinde içteki alt sütunun gövdesi (S.Ögel, a.g.e., Rea.l6a) ve 325 tarihli Niğde Gündoğdu Türbeai' nin porta! kemerini kutatan kaval silme ve köte sütuneelerin de (A. Gabriel, Niğd e Türk Anıt ları, Çev. A.A. Tütenk, Ankara 962, planş XVI) ka~ıl~ırı~. (6) Yapı için bkz. R.H. Ünal, a.g.e., dipnot 7. a. 32-38, Şek.S. Bu ber.emenin erken örnekleri için bk.r.. G.Schneider, a.g.e., dipnot 9, s.83, lev.27, Şek. 287. (62) 96 tarihli Divriği Sitte Melik Türbesi cephelerindeki nişlerde (S.Mülayim, Anadolu Türk Mimarisinde Geometrik Süslemeler-Selçuklu Çağı-, Ankara 982, lev.ii, Res.l4), Malatya Ulu Camii'nin iç avlusunda batı revakın üçüncü ve dördüncü kemerleri arasındaki bordürde, Kayseri Huand Hatun Türbesi'nin cephelerindeki kemerlerde (S. Mülayim, a.g.e., lev.7, Res.76) ve Tercan Mama Hatun Türbesi portalinin dış bordüründe (R.H.Ünal, a.g.e., dipnot 55, Res.22) ben ~er süsleme örnekleri kafl ımıu çıkar. (63) Yapı için bkz. Türkiye'de... Vakıf Abideler ve Eski Eserleı', II, Ankara 977, s. 292,298. {6.C) 86 tarihli Mardin Ulu Camii'nin kur.ey cephesinin doğusunda (A.Aitun, a.g.e., Res.87) ve doğu cephesinde (A.Gabriel, a.g.e., Il, dipnot 3, lev. CV,.Ca-b), Diyarbakır Meaudiye Medresesi ana eyvanında (A.Altun, a.g.e., R~s. l86-87), Diyarbakır Zinciriye Medresesinin avlu duvarında (A.Altun, a.g.e., Res.68) ve Mardin' deki 206 tarihli Hatuniye Medresesi'nin güney cephesindeki (A.Gabriel, a.g.e., II, dipnot 3, lev. CVI, 2a-d) kitibe feritlerinde benı:er örneklerle kaflıl~ım:.
H.-\~İ. H.-\Tl-~iYE MEDRESESi 47 on dört yapıda görürüz (65). Bu örneklerin hiç biri Artuklu yapısı değildir. Mtmartsi ve süslcmcsiyle oldukça değ i ş i k özellikler gösteren ve harap bir durumda bulunan Hani'deki Artuklu Medresesi'nin ivedilikle korunmaya alınarak onarılınası gerekmektedir. (65) Silvan Ulu Camii kuey cephesindeki konsollarda (A.Aitun, a.g.e., Res. 5-52), Divriı{i Ulu Camii batı portalinin iç bordüründe (S. Öge\, a.g.e., Res.23), Konya Sırçal ı Medresesi portalinin iç bordüründe (S. Öge!, a.g.e., Res.55-55a), Konya İnce Minareli Medrese portalinin dış bordüründe (S.Ögel, a.g.e., Res.H), Sivaa Buruciye Medreaesi porta! nitinin köte sütunceleri ve dıttalti sütunlarda (A.Gabriel, a.g.e.,il,dipnot 5, lev. XLIX), Sıvaa Çifte Minareli Medreııe'de portalin güneyindeki dikey bordür ve batı cephenin güneyindeki iç bordür ile portalin kueyindeki pencerenin dıt bordüründe (A.Gabriel, a.g.e., Il, dipnot 57, ev.xl; XLill, 2; XLV, -2), Sivas Gök Medrese portalinin iç bordüründe (A.Gabriel, a.g.e., Il, dipnot 57, lev. LVII, ; LVIX, 3), 275 civanna yerleştirilen Tokat Gök Medrese ana eyvanının iki yanındaki iç bordürde (A.Gabriel, a.g.e., ll, dipnot 57, lev. XXIII, l-2), Enurum Çifte Minareli Medrese portalinin dış bordüründe (R.H.Ünal, a.g.e., dipnot 55, Şek.69; S. Ögel, a.g.e., Res.65), Erz.urum Rabia Hatun Türbesi'nde kaidenin üst kısmındaki yatay bordürde (R.H. Una!, a.g.e., dipnot 55, Res.ll6), Amaaya Darüşşi {aşı'nda porıalin iki yanındaki sağır kemerierin çerçevelerinde (A.Gabriel, a.g.e., II, dipnot 57, lev. XI XII), Erliurum Yakutiye Medresesi portalindeki ikinci ve dördüncü bordürlerde (R.H.Ünal, a.g.e., dipnot 55, Şek.l9, Res.32), Niğde Hüdavend Hatun Türbesi portalinin içten ikinci bordüründe (A.Gabriel, a.g.e., ll, dipnot 57, lev. XXV, 2) ve Niğde Gündoğdu Türbesi' nin porta) kemerinde (A.Gabriel, a.g.e., dipnot 60, plant XVI, 2) rüml-palmet dillisinden olutan benıı.er süaleme örnekleri görülür.
4 Doc. Dt. AYNUR DURUJ(AN...
HANi. HATUNİYE MEDRESESi 49 Resun 4 Ham, Medrese, gilney cepbe (Y.ÖDge'c:leQ) Resım S Hani. Medrese, gtjney cephe, batıdan gıibtjntjş
ıso Doç. Dr. AYNUR DURUKAN Resim 8: Ham, Medrese, gijnev c:ephe, dcx.tııdakıana eyvan penceresı
HANi HATUNiYE MEDRESESI ı 5.) Resim : Hanı; Medrese, kuzeyden genel gö[iiniiş..... Resım 6 Hanı Medrese, güney cephe, aogqcıan görijni.lş ' Resım _ Resım 6: Ham. Medrese, bau kanadın kuf:e/' 9: Hani, Medrı:;se, güney cephe, d~dakı ana eyvan penceresmden aynnu.
Doc. Dr. A YNl'R DUR UKAN Re~ 9: Hani, Medrese. güneybatı mek n, doduya bakış Resım 7: Hanı. Medrese, avludan güneybatı köşeye bakış
HA N i H ATUN İ YE t-.-'dr ES ESİ 53 Resim 39: Haİıi,-Medrese, ana eyvan, güney duvann iist böliiınii Resim 40 : Hani, Medrese, ana eyvan, güney duvann iist boliimiindeki dikdörtgen panodan aynntı
54 Doc. Dr. A YNUR DURUKAN Resim 38: Hani, Medrese, ana eyvan, mihrap nişin_i kuşatan bordürden ayrıntı Resim 42 : Hani, Medrese, ana e yvan, gü pey 'duvar, üsiie doğüdajd kemer Resim 43 : Hani, Med~ese, ana e yvan, doğu,duvardaki aynntı
HANİ. H ATUN iye MEDRESESi 55 Resını ll : Hani, Medrese, avludan dc4u kanada bakış Resını 2 Ham, Medrese, avludan kuzey kanada bakış Resim 3 : Hani, Medrese. kuzev kanadın doousu Resim 4. Ham. Medrese, kuzeyd00j meklin, ustten gorünüş Resim 8 : Haru, Medrese. güney kanat Resım IS Ham. Medrese. avludan batı kanada bakış Resım 20 H anı Medrese. gunevbaıı meklin, gıjneye bakış
56 Doc Dr. AYNUR DURUKAN Resun 22 : Hani. Medrese, güneybatı meksn, pandantil kahntısı (R.H ()nal'dan) Resim ll Ilanı,_,., gune'bltı 8kdn. k~~balaş
HANİ. HATUNlYE MEDRESESi 57 Resım 24. Ham, Medrese, ana eyvan. güneybarı köşeye bakış (Y Önge'deiiJ Resım 25 Hani, Medrese. ana eyvan, mıhrap o Önge den)
58 Doç. Dr. A YNUR DURUKAN ReSlin 26. Ham. Medrese, ana eyvan, barı duvann ona böliımti Resim 27. Ham. Medrese. and eyvan. d<x)u duvar Res,m 28. Ham. Medrese, ana eyvan, d~u duı ardakı pencere
HANi. HATUNiYE MEDR ESl Si 59 Resım 29 Ham, Medrese güneydo{lu mek~n kuzeydo<juya bakış Resım 30 Ham. Medrese guneyd~u mekdn. ball duvann orta bo/umu Resım 3 Ha:u, Medrese, güneydo<ju mekan, guney duvar (Vakıflar Genel Mudarlu!}ıl FoıOI)raf Arşıvı'ndenJ Resım 32 Ham Me!iiese. gunerdoo :.:>J'tin 'uney duvann ona bö!umt.ınden ayrınıı (V GM Arşıvınden) Resım 33 Hanı. Medrese guney cepht:..fpki rdmi-palme: bordurunden ayr.nrı H J.a.it ir ı:'u n: t t ~cx!icf: RJt vı..,
60 Ooc. Dr. A YNUR DURUK AN 36- Ham, Medrese, guney cep.'ıe, dooudakı pencereden aynnu 37- Hanı, Medrese. gilney cephe, eksenm de>ousundakı pencere lentosundan ayrıntı 44 Hanı, Medrese, ana eyvan duvarlannaakı yazı şerıdınden ayrınil 46- Ham. Medrese, ana eyvandakı sekızgen rozer 45- Ham, Medrese. avludak ı porta! bordı'ırıi parçası 4 J. Ham. Medrese, ana eyvan. gı,ıney duvar, usrre batıdakı sılme/ı kpmer
--------------------~H~A~N~l~İ.~H~A~TLU~~~'iu,~ E~~~~E~D~R~E~S~E~SLİ ~l6 --. ' ' -... - -... o 2 3 4 5 ı om I Ham, Medrese. Ro!ö\ e PJam
62 Doç. Dr.AYNUR DURUKAN / /... _.../ - - - -:...--- - "'t.:: - -... -~... "'..., ; ~ " ' \ \ j /.:::.-- --::.-- - /,... ---..., t------"------- - /, \ \ / ' / ' /./ /.,,.,. -- -... ' ' ' -...... ' ' \ /,...... """ \ ' ;,,. /./.. ~ /, ı \ \ o 2 3 4 5 0m 2 : Hani, Medrese, Restitasyon Plam Ciı l YA ZAP
- -- o / r.. ~ \ ' ~.y ) - - - - \ Jr~~-~ ' ~; - - - - - - --- ---- '.-_, - -: - - ı r~ i x:r(.!.-- ı ı - o 2 3ITl :ı:: )> z :ı:: )> -ı c: z - -< IT?: rı o ::0 rı vı IT vı - o i Çiı,T. YAZAR
.---- ---- r... ı. r., ~ ı). ı ı. ı 't i /. - - - -. -r-- 3 : Hanı, Medrese. Boyuna Kesıt (Vakıflar Genel Mildilrlü(ıJ Arşivı 'nden düzeltilerek) >r-,... f - - '\. I J ı. ı.' --- -~ - - ~ 4 Hanı. Medrese. Enıne Kesıt ( Vakıflar Genel Müdürl ıi()ü Arşıvı 'nden düzeltilerek)
64 Doç. Dr. AYNUR DURUKAN :;ı o ı~.....--' { ~ ~,.. ı qj N ' :::ı ~--. Q' ~ QJ ı:; - QJ {ı "O - -ı _ı:; \ <ı: ı-.' i '.~. ~,...,:-t " ı-j - ı:; ı "O s: - ~ g : :ı >:: : :ı "O ı ı -~ ::ı ~ ı ı m ı ı tl) QJ tı ı ı E:: :::::ı... cıı ı f :o ı:;::: Cl:).Q ı ı ı ı -':: ~... ~ ı ı ı Q.) <lı.ı:: ı! Q, ı ı ı ~ ~ ı ı ı ı ~!llj~~ı:; ı::: ı :::::ı ::ı ~ ı ı \) tı i ı! - ır -.. Si ı ı &i i L:-ı :/' E:: ~!~ ı <3 ı. ~ ı \:ı ~ ~..; --: ı::: ı:; ~ ~ C() {() ~
HANİ, HATUNİYE MEDRESESi 65 r- --------------------- ı ı,.------------------- --- ı r-------------- ::- -,.. ---- 9 : Hani. Medrese. Güney Cephedeki DcX7U Pencere ve Ana Eyvan Süslemesi, Aynntı C i z.t. YAZAR 0. Ham, Medrese. Giiney Cephe Süslemesi. Aynntı.. '-.
66 Doç. Dr. A YNUR DURUKA N
HANİ, HATUNİYE MEDRESESi 67 3. Hanı. Medrese. Ana Eyvandaki Yazı Şerıdı. Ayrıntı Çiz.S.KUTLUAY ı ı : Hani, Medrese. Ana Eyvan Süslemesi, Ayrıntı C. i ı.. N. Ş A ~ A f\
68 Doc. Dr. AYNUR DURUK AN 2 : Hani, Medrese, Ana Eyvan Süslemesi, Ayrıntı