CELAL BAYAR ÜNİVERSİTESİ İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLER FAKÜLTESİ MALİYE BÖLÜMÜ



Benzer belgeler
Yılları Bütçesinin Makroekonomik Çerçevede Değerlendirilmesi

Artış. Ocak-Haziran Oranı (Yüzde) Ocak-Haziran 2014

KAMU FİNANSMANI VE BORÇ GÖSTERGELERİ

1 TÜRKİYE CUMHURİYETİ DÖNEMİ (TÜRKİYE) EKONOMİSİNİN TARİHSEL TEMELLERİ

FİNANSAL SERBESTLEŞME VE FİNANSAL KRİZLER 4

ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş GRUPLARA YÖNELİK GELİR AMAÇLI KAMU BORÇLANMA ARAÇLARI EMEKLİLİK YATIRIM FONU YILLIK RAPOR

NUROL YATIRIM BANKASI A.Ş YILI İKİNCİ ÇEYREK ARA DÖNEM FAALİYET RAPORU

PAZAR BÜYÜKLÜĞÜ YATIRIM MALĐYETLERĐ AÇIKLIK EKO OMĐK VE POLĐTĐK ĐSTĐKRAR FĐ A SAL ĐSTĐKRAR

İZMİR TİCARET ODASI EKONOMİK KALKINMA VE İŞBİRLİĞİ ÖRGÜTÜ (OECD) TÜRKİYE EKONOMİK TAHMİN ÖZETİ 2017 RAPORU DEĞERLENDİRMESİ

tepav Mart2011 N POLİTİKANOTU Cari Açığın Sebebini Merak Eden Bütçeye Baksın Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı

Mali İzleme Raporu Eylül 2005 Ön Değerlendirme

BİRİNCİ BÖLÜM TÜRKİYE EKONOMİSİNE PANORAMİK BAKIŞ...

ORTA VADELİ PROGRAMA İLİŞKİN DEĞERLENDİRME ( )

AÇIKLANAN SON EKONOMİK GÖSTERGELERDE AYLIK DEĞERLENDİRME RAPORU

Türkiye Ekonomisi 2000 li yıllar

Ekonomi Bülteni. 17 Ağustos 2015, Sayı: 23. Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı

Ekonomi Bülteni. 18 Temmuz 2016, Sayı: 28. Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı

ORTA VADELİ PROGRAM ( ) 8 Ekim 2014

Dünya ve Türkiye Ekonomisindeki Gelişmeler ve Orta Vadeli Program. 22 Kasım 2013

RUS TÜRK İŞADAMLARI BİRLİĞİ (RTİB) AYLIK EKONOMİ RAPORU. Rusya ekonomisindeki gelişmeler: Aralık Rusya Ekonomisi Temel Göstergeler Tablosu

Kamu Finansmanı ve Borç Göstergeleri

Kıvanç Duru 2015 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Programı Değerlendirmesi

Mali İzleme Raporu Mart 2006 Bütçe Sonuçları Öndeğerlendirme. Yönetişim Etütleri Programı

TÜRKİYE DÜZENLİ EKONOMİ NOTU

ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş PARA PİYASASI LİKİT EMEKLİLİK YATIRIM FONU(KAMU) YILLIK RAPOR

2015 MAYIS ÖZEL SEKTÖRÜN YURT DIŞINDAN SAĞLADIĞI KREDİ BORCU GELİŞMELERİ

Cari işlemler açığında neler oluyor? Bu defa farklı mı, yoksa aynı mı? Sarp Kalkan Ekonomi Politikaları Analisti

Ekonomik Göstergeler Neyi Gösteriyor? 2013 e Bakış ve 2014 Beklentileri

CARİ İŞLEMLER DENGESİ

CARİ İŞLEMLER DENGESİ

IMF KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜMÜ

A Y L I K EKONOMİ BÜLTENİ

2012 yılı merkezi yönetim bütçesine bakış

DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER

Finansal Krizler ve Türkiye Deneyimi. Nazlı Çalıkoğlu Aslı Kazdağlı

ZORLUKLAR, FIRSATLAR VE STRATEJĐLER

CARİ İŞLEMLER DENGESİ

AÇIKLANAN SON EKONOMİK GÖSTERGELERDE AYLIK DEĞERLENDİRME RAPORU

Sermaye Piyasası Kurulu Başkanı. Dr. Vahdettin Ertaş. Finansal Erişim Konferansı. Açılış Konuşması. 3 Haziran 2014

Türkiye Ekonomisi 2014 Bütçe Büyüklükleri ve Bütçe Performansı Raporu

DEVLET BAKANI SAYIN MEHMET ŞİMŞEK İN YAPISAL REFORMALARIN MAKROEKONOMİK ETKİLERİ KONFERANSI AÇILIŞ KONUŞMASI (26 EKİM 2007 ANKARA)

MALİYE POLİTİKASI II

EKONOMİ POLİTİKALARI GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Ağustos 2012, No: 38

Makro Veri. TÜİK tarafından açıklanan verilere göre -5,6 puan olan dış ticaretin büyümeye katkısını daha yüksek olarak hesaplamamızdan kaynaklandı.

A Y L I K EKONOMİ BÜLTEN İ

MALİYE BAKANI SAYIN MEHMET ŞİMŞEK İN MAKROEKONOMİK GELİŞMELER İLE 2013 YILI İLK YARI MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇE GERÇEKLEŞMELERİNİ

2005 YILI İLERLEME RAPORU VE KATILIM ORTAKLIĞI BELGESİNİN KOPENHAG EKONOMİK KRİTERLERİ ÇERÇEVESİNDE ÖN DEĞERLENDİRMESİ

MALİYE BAKANI SAYIN MEHMET ŞİMŞEK İN MAKROEKONOMİK GELİŞMELER İLE 2010 YILI OCAK- HAZİRAN DÖNEMİ MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇE GERÇEKLEŞMELERİNİ

KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ DEVLET PLANLAMA ÖRGÜTÜ

TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ

2017 YILI İLK ÇEYREK GSYH BÜYÜMESİNİN ANALİZİ. Zafer YÜKSELER. (19 Haziran 2017)

Küresel gelişmeler, Türkiye ekonomisi ve bankacılık sektörü. 21 Ocak 2015

EKONOMİ POLİTİKALARI GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Temmuz 2012, No: 36

Maliye Bakanı Sayın Mehmet Şimşek in Konuşma Metni

Küresel İktisadi Görünüm

Finansal Piyasa Dinamikleri. Yekta NAZLI

BANK MELLAT Merkezi Tahran Türkiye Şubeleri 2014 II. ARA DÖNEM FAALİYET RAPORU

EKONOMİ DEKİ SON GELİŞMELER Y M M O D A S I P R O F. D R. M U S T A F A A. A Y S A N

TÜRKİYE EKONOMİSİ. Prof.Dr.İlkay DELLAL Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü

Bankacılık sektörü değerlendirmesi ve 2012 yılı beklentileri

8. Finansal Piyasalar. 8.1 Finansal Koşullar ve Para Politikası

ANKARA EMEKLİLİK A.Ş. DENGELİ EMEKLİLİK YATIRIM FONU FON KURULU FAALİYET RAPORU

Türk Bankacılık ve Banka Dışı Finans Sektörlerinde Yeni Yönelimler ve Yaklaşımlar İslami Bankacılık

AÇIKLANAN SON EKONOMİK GÖSTERGELERDE AYLIK DEĞERLENDİRME RAPORU

2002 HANEHALKI BÜTÇE ANKETİ: GELİR DAĞILIMI VE TÜKETİM HARCAMALARINA İLİŞKİN SONUÇLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ

T.C. MALİYE BAKANLIĞI

EKONOMİ POLİTİKALARI GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Kasım 2013, No: 76

AB Ülkelerinin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Aday Ülkeler

EKONOMİ POLİTİKALARI GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Eylül 2013, No: 72

TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ?

TÜRKİYE DE MAHALLİ İDARELERİN MALİ YAPISI

DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER

ISLAMIC FINANCE NEWS ROADSHOW 2013-TURKEY

AÇIKLANAN SON EKONOMİK GÖSTERGELERDE AYLIK DEĞERLENDİRME RAPORU

MAKROİKTİSAT BÖLÜM 1: MAKROEKONOMİYE GENEL BİR BAKIŞ. Mikro kelimesi küçük, Makro kelimesi ise büyük anlamına gelmektedir.

ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş GELİR AMAÇLI ESNEK EMEKLİLİK YATIRIM FONU YILLIK RAPOR

ORTA VADELİ PROGRAM

EKONOMİ POLİTİKALARI GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Nisan 2013, No: 56

BASIN DUYURUSU ŞUBAT AYI ENFLASYONU, İLERİYE YÖNELİK BEKLEYİŞLER VE FAİZ ORANLARI

EKONOMİK VE MALİ POLİTİKA GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Aralık 2011, No:16

7,36% 5,1% 15,4% 10,1% 87,1 57,1 2,7 17,75% Mayıs 18 Nisan 18 Mayıs 18 Haziran 18

Merkez Bankası 1998 Yılı İlk Üç Aylık Para Programı Gerçekleşmesi ve İkinci Üç Aylık Para Programı Uygulaması

EKONOMİ POLİTİKALARI GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Nisan 2013, No: 58

Makro Veri. Cari açık yeni rekorda. Tablo 1: Cari Denge (milyon $) -month,

Ekonomi Bülteni. 14 Kasım 2016, Sayı: 44. Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı

SERMAYE PİYASASI KURULU BAŞKANI SN. DOÇ. DR. TURAN EROL UN

Mali İzleme Raporu. İstikrar Enstitüsü MAYIS 2012 AYLIK BÜTÇE UYGULAMA SONUÇLARI RAPORU

TEB HOLDİNG A.Ş YILI 2. ARA DÖNEM KONSOLİDE FAALİYET RAPORU

TÜRKİYE EKONOMİSİ MAKRO EKONOMİK GÖSTERGELER (NİSAN 2015)

Ekonomi Bülteni. 29 Haziran 2015, Sayı: 17. Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı

2015 HAZİRAN ÖZEL SEKTÖRÜN YURT DIŞINDAN SAĞLADIĞI KREDİ BORCU GELİŞMELERİ

7.36% 2.9% 17.9% 9.7% % Temmuz 18 Nisan 18 Temmuz 18 Ağustos 18


Makro İktisat II Örnek Sorular. 1. Tüketim fonksiyonu ise otonom vergi çarpanı nedir? (718 78) 2. GSYİH=120

TÜRKİYE PLASTİK SEKTÖRÜ 2014 YILI 4 AYLIK DEĞERLENDİRMESİ ve 2014 BEKLENTİLERİ. Barbaros Demirci PLASFED - Genel Sekreter

plastik sanayi Plastik Sanayicileri Derneği Barbaros aros DEMİRCİ PLASFED Genel Sekreteri

Plan Ödemeler Dengesi, tanım, kapsamı Ana Hesap Grupları Cari Denge, Sermaye Hesabı Dengesi Farklı Ödemeler Dengesi Tanımları Otonom ve Denkleştirici

A Y L I K EKONOMİ BÜLTENİ

5.21% -11.0% 25.2% 10.8% % Eylül 18 Ağustos 18 Eylül 18 Ekim 18 AYLIK EKONOMİ BÜLTENİ ÖZET GÖSTERGELER. Piyasalar

EKONOMİK VE MALİ POLİTİKA GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Eylül 2011, No:4

Transkript:

CELAL BAYAR ÜNİVERSİTESİ İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLER FAKÜLTESİ MALİYE BÖLÜMÜ

CELAL BAYAR ÜNİVERSİTESİ İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLER FAKÜLTESİ MALİYE BÖLÜMÜ TÜRKİYE'DE 1980 SONRASİ MALİ POLİTİKALAR" XVI. TÜRKİYE MALİYE SEMPOZYUMU 28-31 MAYIS 2001 ANTALYA MANİSA 2002

Copyright Celal Bayar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi MANİSA Her hakkı saklıdır. Bu yayının tümü ya da bir bölümü, önceden yazılı izin alınmaksızın hiçbir şekilde ve yöntemle çoğaltılamaz, basılıp yayınlanamaz. Kaynak gösterilmek şartıyla alıntı yapılabilir. Dizgi ve baskı öncesi hazırlık: Arş. Grv. Ahmet UTKUSEVEN (IfBF Maliye Bölümü) İsteme Adresi: Celal Bayar Üniversitesi X İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye Bölümü Uncubozköy Kampusu 45030 MANİSA Telefon: (236) 233 06 57-233 38 65-233 37 20 Faks: (236) 233 27 29 ISBN 975-8628-01-1 Baskı: EMEK Matbaacılık San. ve Tic. Ltd. Şti Telefon: (236) 231 13 01 Faks: (236) 232 20 21

SUNUŞ Ülkemizde maliye bilimi ile uygulama arasındaki bağı giderek sağlamlaştıran ve maliye bilim insanlarının yıllık genel kurulu niteliğini kazanan Türkiye Maliye Sempozyumlarının on altıncısı, 28-31 Mayıs 2001 tarihleri arasında Antalya, Kemer, Çamyuva'da bulunan Naturland Tatil Köyü tesislerinde ev sahipliğimizde gerçekleştirilmiştir. Her yıl ülke gündeminde öne çıkan bir sorunun gerek akademisyenler gerekse uygulamanın içinde yer alan bürokrat ve siyasetçiler tarafından etraflıca ele alındığı, çözüm önerilerinin ortaya konduğu bu toplantıların bu yıla ait konusu Organizasyon Komitesi tarafından "1980 Sonrası Mali Politikalar" olarak belirlenmiştir. Bilindiği gibi son yirmi yılda İvme kazanan küreselleşme olgusu, mallar ve hizmetler ile, emeğin ve sermayenin önündeki ulusal engellerin kaldırılması yoluyla bu faktörlerin en verimli alanlara giderek küresel refahın arttırılabileceğini, bunun da uzun vadede tüm tarafların lehine sonuç vereceğini öngörmektedir. Küreselleşme bağlamında bu sürece en hızlı ayak uyduran faktör ise sermaye olmuştur. İletişim teknolojisinde kaydedilen inanılmaz gelişmenin de yardımıyla günümüz dünyasında 2 trilyon Dolar'a yakın bir sermaye 24 saat boyunca dünya üzerinde kârlı alanlara/ülkelere doğru hareket halindedir. Bu olgunun özellikle az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde ciddi mali krizlere yolaçtığını son yirmi yılda yaşananlar göstermiştir. Bu çerçevede 1990'lı yıllarda Türkiye Ekonomisinin içine girdiği süreç, devamlı istikrarsızlık üreten bir nitelik arzetmektedir. Mali kriz şeklinde ortaya çıkan, tekrarlarca periyodu giderek kısalan ve bıraktığı hasar gitgide büyüyen bu durumun zirve noktasını 2001 yılında yaşanan Şubat Krizi oluşturmuştur. Cumhuriyet döneminde yaşanan en derin mali kriz olarak nitelenen bu süreç halen devam etmektedir. Dolayısıyla 1980'li yılların başından itibaren uygulamaya konan mali politikaların geniş bir çerçevede derinliğine irdelenmesi/sorgulanması geleceğe ışık tutmak açısından önem taşımaktadır. Bu sempozyumda, her biri ciddi bir emeğin ve titiz bir araştırmanın ürünü olarak sunulan bildiriler ve yapılan tartışmalar/yorumlar yoluyla bu amacın gerçekleştirildiği inancındayım. Sempozyumun gerçekleştirilmesi bir çok özverili çabanın bir araya gelmesiyle mümkün olabilmiştir. Bu çerçevede başta Organizasyon Komitesi olmak üzere, sürekli desteklerini ve değerli yardımlarını esirgemeyen Rektörümüz Sayın Prof. Dr. Tuna TANER'e, Sermaye Piyasası Kurulu Başkanı'na, Maliye Bakanlığı Müsteşan'na, Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürü'ne, Gelirler Genel Müdürü'ne, Sayıştay Başkanı'na, Hazine Müsteşarlığı yetkililerine ve gerek bildiri sunarak, gerekse değerli tartışma ve yorumlarıyla katkıda bulunanlara teşekkürü borç bilirim. Sempozyumun başarıyla gerçekleştirilmesinde ve kitaplaştırmasında işin mutfağında çalışan ve yükünü çeken Bölümümüz öğretim üyesi ve yardımcılarını her şeyin yolunda gitmesi için gösterdikleri gerçekten olağanüstü çaba ve titizlikten ötürü kutlar, kendilerine teşekkür ederim. Kitabın ilgilenen herkese ve her kuruma yararlı olmasını diliyorum. Prof. Dr. Naci Birol MUTER Celal Bayar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dekanı ve Maliye Bölümü Başkanı

İÇİNDEKİLER SUNUŞ İÇİNDEKİLER Prof. Dr. Halil NADAROĞLU'na Saygı ORGANİZASYON KOMİTESİ iii iv viı viii AÇILIŞ KONUŞMALARI 1 Prof. Dr. Naci Birol MUTER 2 Celal Bayar Üniversitesi İİBF Dekanı ve Maliye Bölüm Başkanı Prof. Dr. Tuna TANER 3 Celal Bayar Üniversitesi Rektörü BİRİNCİ OTURUM 5 Oturum Başkanı: Prof. Dr. Aykut HEREKMAN 6 Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi 1980 Sonrası Uygulanan Maliye Politikaları ve Türkiye Ekonomisi Üzerindeki Etkileri 7 Prof. Dr. Erhan YILDIRIM - Doç Dr. Refia YILDIRIM Çukurova Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi 1980 Sonrası Harcama Politikaları 25 Ahmet ŞAHİN Maliye Bakanlığı Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü TARTIŞMALAR 33 İKİNCİ OTURUM 39 Oturum Başkanı: Prof. Dr. Arif NEMLİ İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Ülkemizde Kamu Harcamalarının Siyasi Niteliği Üzerine Bir İnceleme 41 Prof. Dr. Engin ATAÇ - Prof. Dr. Beyhan ATAÇ - Yrd. Doç. Dr. Tayfun MOĞOL Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Küreselleşme Sürecinin Ekonomi Üzerindeki Etkileri ve Kamu Harcamaları:1980-2000 69 Prof. Dr. Hikmet İYİDİKER Mersin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi TARTIŞMALAR 83 ÜÇÜNCÜ OTURUM 87 Oturum Başkanı: Prof. Dr. Macit İNCE 88 Gazı Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi iv

Konsolide Bütçe Harcamalarının Kamu Kesimi Genel Dengesindeki Yeri ve önemi 89 Yrd. Doç. Dr. Pınar AKKOYUNLU İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Türkiye'de Konsolide Bütçe Harcamalarının Gelişimi (1980-2000) 97 Yrd. Doç. Dr. Sezai TEMELLİ İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Kamu Maliyesinde Kamu İşletmeciliğinin Yeri ve Analizi: Döner Sermaye İşletme Uygulamasının Analizi 115 Yrd. Doç. Dr. Özhan ÇETİNKAYA Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi TARTIŞMALAR 140 DÖRDÜNCÜ OTURUM 147 Oturum Başkanı: Prof. Dr. Nezihe SÖNMEZ 148 Emekli Öğretim Üyesi 1980 Sonrası Vergi Politikaları 149 Cihan TERZİ Maliye Bakanlığı Gelirler Genel Müdürlüğü Türkiye'de 1980 Sonrası Vergi Politikalarının Optimum Vergi Kuramına Göre Değerlendirilmesi 161 Doç. Dr. Refia YILDIRIM Çukurova Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi TARTIŞMALAR 172 BEŞİNCİ OTURUM 179 Oturum Başkanı: Prof. Dr. Halil NADAROĞLU 180 Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Kamu Yatırımlarının Dış Kaynakla Finansmanı ve Hazine Borç Hesaplarına Yansımaları 181 Coşkun CANGÖZ Hazine Müsteşarlığı Kamu Finansman Genel Müdürlüğü Sayıştay Tarafından Reddedilen Dış Borçlara İlişkin Hesaplar 199 Ömer KARAMOLLAOĞLU Sayıştay Başkanlığı Borçlanma Dışında Kullanılan Dış Proje Kredisi Uygulamaları: Devirli Garantili Krediler 227 Oğuz ÇALIK Sayıştay Başkanlığı TARTIŞMALAR 258 PANEL: Güçlü Ekonomiye Geçiş Açısından İktisat ve Maliye Politikaları 267 Oturum Başkanı: Prof. Dr. Selahattin TUNCER 268 Emekli Öğretim Üyesi, İktisadi Araştırmalar Vakfı Danışmanı, YMM

Prof. Dr. Turgay BERKSOY 268 Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dr. Doğan CANSIZLAR 272 Sermaye Piyasası Kurulu Başkanı Prof. Dr. Kamil MUTLUER 275 Sayıştay Başkanı Prof. Dr. Oğuz OYAN 278 Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi TARTIŞMALAR 282 POSTER BİLDİRİLER 291 Hazine'nin Muhtemel Yükümlülükleri Çerçevesinde KİT Görev Zararları ve Yap-İşlet-Devret Modeline Bir örnek: İzmit Su Projesi 292 Nuran ÇELEBİ - Ayşe EFENDİ Sayıştay Başkanlığı 1980 Sonrası Borçlanma Politikaları 307 Doç. Dr. Türkmen DERDİYOK Maliye Bakanlığı Maliye Yüksek Eğitim Merkezi Başkanlığı Yarı Mali İşlemler 317 Şeref EFE Sayıştay Başkanlığı Kamusal Niteliği Bağlamında Türkiye ve Güney Kore'de Eğitimin Finansmanı 321 Yrd. Doç. Dr. M. Mustafa ERDOĞDU Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Katma Değer Vergisi İade Sistemi ve Yeminli Mali Müşavirlerin İşlevi 350 Sami KAZICI - Halil BAŞAĞAÇ Türkiye Serbest Muhasebeci, Mali Müşavirler ve Yeminli Mali Müşavirler Odaları Birliği (TÜRMOB) Türkiye'de 1980-2000 Döneminde Gerçekleşen Gelir Dağılımının İstenen Vergi ile Eğitim ve Sağlık Harcamaları İlişkisi 379 Prof. Dr. Mehmet E. PALAMUT - Yrd. Doç. Dr. Mehmet YÜCE Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Bir Vergi Politikasızlığı Örneği:4369 ve 4444 Sayılı Yasalarda Gelirin Kavranmasına İlişkin Yaklaşımlar 400 Yrd. Doç. Dr. Yusuf Ziya TAŞKAN Gaziosmanpaşa Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Türkiye'de Kamu Harcamalarının GSMH İçindeki Payının Anafizi ve Ülkelerarası Karşılaştırma 410 Arş. Grv. Binhan Elif YILMAZ - Arş. Grv. Nazan SUSAM İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi vi

Vefatını bu kitabın basımı sırasında teessürle öğrendiğimiz, maliye bilimine ve Türkiye Maliye Sempozyumlarına unutulmaz katkılarıyla her zaman hatırlanacak olan değerli hocamız Prof. Dr. Halil NADAROĞLU'nun aziz anısı önünde saygıyla eğiliriz. vîi

XVI. TÜRKİYE MALİYE SEMPOZYUMU ORGANİZASYON KOMİTESİ PROF. DR. AYKUT HEREKMAN Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi PROF. DR. NACİ BİROL MÜTER Celal Bayar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi PROF. DR. BEYHAN ATAÇ Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi PROF. DR. NİHAT FALAY İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi PROF. DR. TURGAY BERKSOY Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi PROF. DR. SELÇUK CİNGİ Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi PROF. DR. MEHMET TOSUNER Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi PROF. DR. BİNNUR ÇELİK Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi DOÇ. DR. DOĞAN ŞENYÜZ Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi YRD. DOÇ. DR. MUSTAFA AKKAYA Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi AHMET KESİK Maliye Bakanlığı viii

1980 SONRASI MALI POLİTİKALAR XVI. TÜRKİYE MALİYE SEMPOZYUMU 28-31 MAYIS 2001 ANTALYA AÇILIŞ KONUŞMALARI Prof. Dr. Naci Birol MUTER Celal Bayar Üniversitesi İ.İ.B.F. Dekanı ve Maliye Bölümü Başkanı Prof. Dr. Tuna TANER Celal Bayar Üniversitesi Rektörü CELAL BAYAR ÜNİVERSİTESİ İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLER FAKÜLTESİ MALİYE BÖLÜMÜ MANİSA

Açılış Konuşmaları, XVI. Türkiye Maliye Sempozyumu. 28-31 Mavıs 2001. Antalva. AÇILIŞ KONUŞMALARI SUNUCU: Sayın Rektörlerim, Sayın Sayıştay, Maliye Bakanlığı, Hazine ve Meslek Kuruluşlarının Değerli Mensupları, Sayın Öğretim Elemanları, Sayın Davetliler, Yazılı ve Görsel Basınımızın Değerli Mensupları, "Türkiye'de 1980 Sonrası Mali Politikalar" konulu XVI. Maliye Sempozyumu'na hoş geldiniz. Celal Bayar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye Bölümü olarak sizlerle birlikte olmaktan mutluluk duyuyoruz. Sempozyumumuzun açılışında sizleri Ulu Önder Atatürk ve ebediyete intikal etmiş maliye bilim insanlarının saygın anıları önünde bir dakika saygı duruşuna ve hep birlikte İstiklal Marşımızı okumaya davet ediyorum. - Teşekkür ederim. Açılış konuşmalarına geçmeden önce Üniversitemizi tanıtan kısa bir barkovizyon gösterisi sunuyoruz. Açılış konuşmalarını yapmak üzere Celal Bayar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye Bölüm Başkanımız ve Dekanımız Sayın Prof. Dr. Naci Birol Muter'i davet ediyorum. PROF. DR. NACİ BİROL MUTER Celal Bayar Üniversitesi İ.İ.B.F. Dekanı ve Maliye Bölüm Başkanı Değerli Rektörler, Maliye Bakanlığı'nın Değerli Mensupları, Değerli Hocalarım ve Meslektaşlarım, Sayın Davetliler; XVI. sı Celal Bayar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye Bölümü'nce düzenlenmiş olan "Türkiye Maliye Sempozyumu" na hoş geldiniz. Bildiğiniz gibi, artık her yıl Mayıs ayı içinde yapılması gelenekselleşmiş olan Türkiye Maliye Sempozyumları, maliye topluluğunu bir aile haline getirmiştir. Sempozyumlarda her yıl ele alınan farklı konularla ülkemizin mali sorunları ayrıntılı olarak irdelenmektedir. Bu bakımdan, geçmiş yıllarda sunulmuş olan tebliğler hatırlandığı zaman, bugün yaşamakta olduğumuz kriz konusunda asla bir sürprizle karşı karşıya olmadığımız gibi, bu krize kararlı adımlarla nasıl gelindiğini de görürüz. Sayın Konuklar, Değerli Meslektaşlarım; bu sempozyumda da ortaya konulacak veriler ve değerlendirmeler, bundan öncekilerde olduğu gibi, Türkiye'de yaşanan ekonomik krizlerin nedenlerinin daha iyi anlaşılmasına olanak sağlayacaktır. 1950'li yılların sonlarında ortaokul öğrencisi iken, 1970'lerin başında doktora öğrencisi iken, 1970'li yılların sonunda asistan iken, 1994'te profesör iken bu ülkede yaşanan krizleri hatırlıyorum. Ama, 2001 yılına geldiğimizde artık bu krizlerin en üst noktasına ulaştık. Geldiğimiz noktada yapısal reformlardan, bunların zorunluluğundan bahsediliyor. Mutlaka acilen çıkarılması gereken yasalar gündeme geliyor. Ancak, fikrimce sonuçta yapılması gereken şey; Türkiye'de "Devlet" kavramının veya konseptinin yeniden gözden geçirilerek yurttaşların devlete karşı yükümlülüklerinin ve devletin de karşı sorumluluklarının kapsam ve sınırlarının neler olduğunun yeni baştan açıkça şekillendirilmesidir. Halen çok ilginç bir vatan sevgisi anlayışına sahip olduğumuz kanısındayım. Genelde vatanımızı çok severiz ve vatan için canımızı vermeye hazır olduğumuzu söyleriz, ama "vergi" söz konusu olunca daha farklı bir tutum içine girdiğimizi kolayca gözlemleyebiliriz. Kanımca bu durum, yukarıda vurguladığım temel yapısal reformun gerekliliğinin bir kanıtıdır. Yurttaşın devlete karşı en önemli yükümlülüğünün vergi ödemek; devletin yurttaşlara karşı temel görevinin ise, ülkenin istikrar içinde gelişmesini ve ekonomik bunalımlardan mümkün olduğunca uzak kalınmasını sağlamak olduğunun önemle vurgulanması gerekmektedir. 2

Açılı? Konuşmaları. XVI. Türkiye Malive Sempozyumu. 28-31 Mavıs 2001. Antalva. Sözlerime son verirken, bu sempozyumun gerçekleştirilmesinde görüş ve önerileriyle Bölümümüzü sürekli destekleyen Değerli Rektörümüz Sayın Prof. Dr. Tuna Taner'e, hazırlık aşamalarında başta Anadolu Üniversitesi olmak üzere bize büyük destek veren üniversitelere ve Maliye Bakanlığı'nın değerli mensuplarına, Sayın Prof. Dr. Aykut Herekman'ın şahsında Organizasyon Komitesi üyelerine, özel çabaları için Prof. Dr. Nihat Falay ve Prof. Dr. Turgay Berksoy'a burada şükranlarımı sunmak isterim. Ayrıca, sempozyumun bütün yükünü taşıyan Celal Bayar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye Bölümü öğretim elemanlarına ve hizmetlerini en iyi şekilde sunmaya özen göstereceğine İnandığım Naturland çalışanlarına da burada teşekkür eder, sempozyumun başarılı geçmesi dilekleriyle saygılarımı sunarım. SUNUCU: Açılış konuşmalarını yapmak üzere Rektörümüz Sayın Prof. Dr. Tuna Taner'i davet ediyorum. PROF. DR. TUNA TANER Celal Bayar Üniversitesi Rektörü Hepimizin minnet borcumuzu zevkle ifade ettiğimiz Değerli Hocalarımız, Değerli Rektörler, Türk Maliye ve Mali Yargı Yaşantısının Saygıdeğer Mensupları, Sevgili Meslektaşlarım, Değerli öğrenciler, Değerli Katılımcılar; XVI. Türkiye Maliye Sempozyumu Celal Bayar Üniversitesi'nin düzenlediği önemli milli konvansiyonlardan bir tanesidir. Celal Bayar Üniversitesi, Türkiye Muhasebe Eğitimi Sempozyumlarından düzenlemiştir, mühendislikle ilgili millî kongrelerden düzenlemiştir, tıpla ilgili milli kongrelerden düzenlemiştir. Ayrıca şimdiye kadar iki de uluslararası; biri iktisat alanında, biri tarih alanında kongre düzenledi. Celal Bayar Üniversitesi Türk Üniversite Sistemi'nin gelişen yönünün bir yansımasıdır. Bu nedenle ev sahipliğini yaptığımız bu toplantıda Türk Üniversite Sistemi'nin birçok sorununa rağmen güvenilecek, sevilecek yönleri bulunduğunu, objektif bir değerlendirme için, elimizdeki kapasitelerin değerini tekrar hatırlamamız için bunu söylüyoruz. Türkiye Maliye Eğitimi Sempozyumları olarak başlayan, dokuz defa, 1985-1993 yılları arasında tekrarlanan, sonra 1994 yılından bu yana yedi defa Türkiye Maliye Sempozyumu olarak devam eden bu toplantının geçmişine kısaca bir bakmak İstedim. Bunu sizlerle paylaşıyorum. Üç toplantı "eğitim" başlığı altında yapılmış, altı toplantı "vergi" ağırlıklı, "kaynak" ağırlıklı, bir toplantı "kullanım" ya da "harcama" ağırlıklı, beş toplantı da "kriz yönetimi ve kurumsallaşma"yı öngörmüştür. Ben akademik hayata iktisat asistanı olarak başladım, sonra İşletme alanında doktora yapıp, muhasebe alanında çalışmalarımı sürdürdüm. Benim asistanlığımda, hocalarımız bize derse girmemizi önersinler diye gözlerine bakardık ve tabi gözümüz mikro iktisat vermekteydi, makro iktisat vermekteydi. Ama nedense bize konjonktür ve bunalımlar dersi düşerdi. Konjonktür ve bunalımlar dersi ikinci sınıf derslerden diye düşünürdük ve bilinenleri burada anlatacağız, olsa olsa onları daha değişik bir kompozisyon içerisinde, odağını değiştirerek anlatacağız diye dersi küçümserdik. Ama hocalarımızın bize küçümsenecek değil, aslında yetişmemiz için, öğrenmemiz için bir fırsat verdiklerini, bugün geriye baktığımda daha iyi görebiliyorum. Konjonktür ve bunalımlar dersi, bugünkü işlerin, bugünkü krizlerin temel çerçevesinin çizildiği dersti. Türkiye Maliye Sempozyumları'nın genel perspektifinden bugüne geldiğimizde, bugünkü toplantının, sempozyumun, iki çalışma biriminin genel bakış ve toplu değerlendirmeye alındığını, dört çalışma biriminin kaynak kullanımıyla, harcamalarla ilgili olduğunu, beş biriminin kaynak oluşturma, vergi konularıyla ilgili olduğunu, bir konunun İse çok özel kamu işletmeciliği ile ilgili, unique, kendine has, nev-i şahsına münhasır, sui generis bir toplantı birimi olduğunu görüyoruz. 3

Ag))ı Konuşmaları, XVI. Türkiye. Malive Sempozyumu, 28-31 Mavıs 2pQ1. Anlalva. Toplum hepimizden, üniversitelerden, maliye örgütümüzden, politikadan, üst karar oluşturma, izleme, değerlendirme ve denetleme birimlerinden ne bekliyor? Öncelikle ne bekliyor? Genel dengelerine sahip, gelişimini hedefleri ile sürdüren, güçlü bir Türkiye bekliyor. Biz bunun için sürekli iki alanda sorulara cevap vermek durumundayız. Yine eski günlerden bir anıyı hatırladım, O zaman iktisat anlatmadan önce, iktisat tarihini ve iktisadi düşünceleri iyice hazmetmemizi isterlerdi. O günlerden kalan bir söz: "pecunia nerva republica" "para devletin siniri". Bu sorunları çözmemiz için hangi amaçlarla, ne tür ve ne kadar kaynak kullanacağımıza, kullanımlarımızı harcamaları halinde nerelerden sağlayacağımıza ve harcama dilimlerinin birbirlerine oranlarının nasıl olması gerektiğine, başka bir deyişle ne kadar vergi, ne kadar iç ve dış borç İle hareket etmemiz gerektiğine doğru karar vermemiz gerekir. Bu doğru karar, sadece Üst yapıdaki belli koordinasyonla sağlanacak bir doğru karar da değil herhalde. Bunun için toplumun bütün kesimlerinin çatı organizasyonu olan politika ile bir genel konsensusa, genel mutabakata, genel birleşime varılması gerekiyor, Bu kapsamda görüşlerin, hedeflerin, uygulama biçiminin ve en önemlisi zamanın kararlaştırılması gerekiyor. Herkesin iyi kötü katıldığı, kimsenin bir tarafından, hayır ben bu işte yokum demediği bir genel mutabakat. Ona göre günlük düzenlemeleri ayarlamalıyız, ona göre yapısal değişimin dozunu, yönlerini, ölçülerini ayarlamalıyız. Kurumsal gelişmeler, mevzuat düzenlemeleri, eğitim ve özel hedefli yaklaşımlar, örneğin kayıt dışı ekonominin kayda alınması gibi projeler halinde, ana perspektifler hafinde bu uyuşmaya göre yürürlüğe girmelidir. İktisat politikası, maliye politikası, siyasi kararlılık buna göre oluşmalı ve Türkiye kapasitelerini kullanabilecek enerjiye ya da diğer şekli ite finans gücüne ulaşmalıdır. Türkiye'nin bu hakkıdır, bize layık olan da bunu gerçekleştirmektir. Hepinizi saygı ile selamlıyorum. SUNUCU: Değerli katılımcılar, sempozyumumuzun sabah oturumuna geçmeden önce kısa bir kahve molamız vardır. Kahve molasından sonra, oturumumuzda görüşmek üzere hepinize afiyet olsun. 4

1980 SONRASI MALİ POLİTİKALAR XVI. TÜRKİYE MALİYE SEMPOZYUMU 28-31 MAYIS 2001 ANTALYA BİRİNCİ OTURUM Oturum Başkanı: Prof. Dr. Aykut HEREKMAN Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi 1980 Sonrası Uygulanan Maliye Politikaları ve Türkiye Ekonomisi Üzerindeki Etkileri Prof. Dr. Erhan YILDIRIM - Doç. Dr. Refia YILDIRIM Çukurova Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi 1980 Sonrası Harcama Politikaları Durmuş ÖZTEK Maliye Bakanlığı Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü CELAL BAYAR ÜNİVERSİTESİ İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLER FAKÜLTESİ MALİYE BÖLÜMÜ MANİSA

Oturum Başkanı PROF. DR. AYKUT HEREKMAN Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Şahsım adına ve tertip komitesi adına burada teşekkürlerimi arz etmek isterim. Bu toplantıyı biz de birkaç kez hazırladığımız ve yaptığımız için bunun zorluğunu çok yakından biliyoruz. Hele bu ekonomik krizde böyle bir toplantıyı böylesine başarılı bir şekilde başlatması büyük bir başarı oldu, kendilerini özellikle kutluyorum. Sempozyumumuzun konusu "Türkiye'de 1980 Sonrası Maliye Politikaları". Bugünkü birinci oturum, 1980 Sonrası Uygulanan Maliye Politikaları ve Türkiye Ekonomisi Üzerindeki Etkileri. Bu bildiriyi Prof. Dr. Erhan Yıldırım sunacaklar. İkincisi ise, 1980 Sonrası Harcama Politikaları. Bu bildiriyi de Sayın Durmuş Öztek sunacaklardı, Maliye Bakanlığı Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürü. Kendilerinin işleri olduğu için Yardımcıları Sayın Ahmet Şahin sunacaklar. Biraz önce Sayın Rektörümüzün ve Sayın Dekanımızın da burada konuşmalarında maliye politikalarının önemi üzerinde duruldu ve bu üç gün, bu maliye politikalarının Önemi üzerinde durulacaktır. Benim takıldığım, Türkiye'de 1980 sonrası maliye politikaları ve ben merak ediyorum, yani, maliye politikaları 80'den sonra var mıydı diye yani. İlk önce bir bunu tartışsak, yani, mevcudu tartışacakmışız gibi bir intiba var, ama bence böyle bir şey var mıydı yok muydu? İlk önce bunu tartışmakta gerek olacak zannediyorum. Hepimizin bildiği gibi, maliye politikası, iktisat politikasının bir aracı. Fakat yıllardan beri zannediyorum biz bu aracı pek kullanmıyoruz ve kullanmamaya gayret ediyoruz. Efendim, ben tıp fakültelerinden bilirim, genel cerrahlar diğer cerrahları hep aşağılarlar. Çünkü, onlar genel cerrahtır diğerleri daha parsiyel cerrahlardır. Biz de maliyeciler olarak bu iktisatçılar, işletmeciler içerisinde bir türlü üniversitelerde yerimizi bulamadık gibi geliyor. Hele son yıllarda, gittikçe de bizim derslerimizi ve bizim konularımızı ya kaldırdılar, ya da seçimlik haline getirdiler. Ben İstanbul'a gittiğimde Galatasaray Üniversitesi'nde örneğin, İşletme Fakültesi'nde falan maliye dersi yoktu, iktisat bölümlerinde mesela, bütçe derslerini kaldırdılar ve gittikçe küçülüyoruz ve zannediyorum Türkiye'de önemli değil bu maliye politikası ve bunun eğitimi de yavaş yavaş önemini kaybetmeye başladı. Sanıyorum bundan sonraki bir sempozyumda "eğitim" konusuna dönmemiz ve eğitimin önemini belirtmemiz ve sonra da iktisat politikası içerisinde maliye politikasının çok önemli olduğunu vurgulamamız gerekecek. Belki büyüklerimiz de maliye politikasına yavaş yavaş inanmaya başlarlar ve Türkiye'de bütün bu benim gördüğüm kadarıyla ekonomik bunalımların nedeni hep maliye politikasından ortaya çıktı. İktisat politikasından ortaya çıkmadı, yani, özel sektörde pek sorunumuz yok. Kamu sektöründe sorunumuz var ve maliye politikasının da gördüğümüz kadarıyla adı var fakat kendisi yok. Efendim, ben sözü daha uzatmadan, Sayın Erhan Bey'e veriyorum. Buyurun efendim. 6

1980 SONRASI UYGULANAN MALİYE POLİTİKALARI VE TÜRKİYE EKONOMİSİ ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ PROF. DR. ERHAN YILDIRIM - DOÇ. DR. REFİA YILDIRIM Çukurova Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi. 1. Giriş Dünya ekonomisi 1970'lerin başında yaşadığı ekonomik bunalım sonucu yeni bir yapılanma dönemine girmiştir. Türkiye ekonomisi de yeni dünya düzeni olarak adlandırılan bu yeni yapıya 1980 yılından beri uyguladığı iktisat politikaları ile uyum sağlamaya çalışmaktadır. Türkiye bu süreç içersinde, 1980, 1983, 1984, 1994 ve sonuncusu 1999 yılında olmak üzere 5 stand-by anlaşması imzalamıştır. 1999 yılında imzalanan stand-by anlaşmasının 2001 yılında başarısızlıkla sonuçlanması sonucu tarihindeki en büyük ekonomik krizi yaşayan Türkiye, IMF ile yeni bir stand-by anlaşması yapma hazırlığı içerisinde bulunmaktadır. Bu çalışma, 20 yıllık süreç İçerisinde uygulanan maliye politikaları ve bunların sonuçlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Maliye politikasında amaçlar genellikle; tam istihdamı, fiyat istikrarını, üretim artışı ve sürdürülebilir büyümeyi sağlamak; ödemeler dengesini, faktör ve gelir dağılımını iyileştirmek; kamusal gereksinimleri karşılamak, sektörel ve bölgesel öncelikleri belirlemek, tüketim alışkanlıklarını değiştirmek, temel mallar arzını güvence altına almak, nüfus artışını ve yapısını kontrol altına almak olarak sınıflandırılabilir. Bu amaçlara ulaşmak için devlet bütçesi ve ona ilişkin tüm unsurları kapsayan kamu harcamaları, kamu gelirleri ve devlet borçlanma araçları olmak üzere üç temel grup altında toplanan maliye politikası araçları kullanılır. Bu çalışmada maliye politikasının harcama araçları, kamu yatırım, cari ve transfer harcamaları olarak üç temel grup altında toplanarak incelenmiştir. Transfer harcamaları ise KİT'lere transferler, borç faiz ödemeleri ve diğer transferler olarak ayrıştırılmıştır. Kamu gelirleri araçları, dolaylı ve dolaysız vergiler ve diğer kamu gelirleri olarak ele alınmış devlet borçları ise iç ve dış borçlar birlikte değerlendirilmiştir. Çalışma dört bölümden oluşmaktadır. İkinci bölümde Türkiye'de 1980-2000 döneminde uygulanan maliye politikaları ve bunların ekonomi üzerindeki etkileri incelenmiştir. Üçüncü bölümde Türkiye ekonomisi için oluşturulan dinamik bir IS-LM modeli ve çözümlemesi verilmektedir. Dördüncü bölüm sonuç kısmından oluşmaktadır. 2. 1980-2000 Döneminde Uygulanan Maliye Politikaları Türkiye ekonomisinde 1980-2000 döneminde uygulanan iktisat politikaları 24 Ocak İstikrar Kararları ile belirlenen ana çerçeve içinde sürdürülmüştür. Söz konusu kararlarda ve Haziran 1980 tarihinde IMF'e, 3 yıllık stand-by anlaşması için verilen niyet mektubunda, Türkiye iktisat politikasının temel açılardan yeniden düzenleneceği ve bu programın geleneksel kısa dönem istikrar programı olmadığı açıklıkla belirtilmiştir (DPT, 1981). Söz konusu programın ana noktaları şunlardır: i) Üretim sektörüne uygulanan dolaysız hükümet müdahalelerinin azaltılması ve bunun yerine ağırlığın piyasa mekanizmasına, rekabete, özel girişimciliğe ve dolaylı hükümet teşviklerine verilmesi; ii) İçe dönük kalkınma stratejisinin, ihracatta önemli artışlar ve tedrici ithalat liberasyonları ile dışa dönük kalkınma stratejisi ile değiştirilmesi; 7

Erhan Yıldırım - Refia Yıldırım. XVI. Türkive Malive Sempozyumu. 28-31 Mavıs 2001. Anlalva- iii) Daha önce yabancı yatırımların yasaklandığı sektörler dahil, doğrudan yabancı sermaye yatırımları için konulmuş engellerin azaltılması. Bu program, Türkiye ekonomisini liberal bir yapıya dönüştürerek dünya ekonomisi ile bütünleştirmeyi amaçlamakta ve dünya ekonomisi içinde kendine verilecek işlevi yüklenmeye hazır olduğunu göstermekteydi. Türkiye'de 1980'den günümüze kadar uygulanan iktisat politikalarının nihai hedefi bu amaçların gerçekleştirilmesidir. Maliye politikasının genellikle para politikasının gölgesinde kalmakla birlikte, ekonominin liberalleşmesini ve dışa açılmasını destekleyici yönde uygulandığı görülmektedir. Türkiye ekonomisinin liberalleştirme sürecinde, kuramsal yapıya uygun bir sıra takip edilmiştir. Birinci aşamada yurtiçi üretimde, ikinci aşamada dış ticarette ve nihayet üçüncü ve son aşamada ise finansal sektörde liberalleşmeye gidilmiştir. Bu nedenle uygulanan maliye politikalarını yurtiçi üretimde ve dış ticarette serbestleşmenin, sağlandığı 1980-1988 ve finansal alanda liberalleşmenin gerçekleştiği 1989-2000 dönemi olarak iki ana döneme ayırarak incelemek daha yararlı olacaktır. 2.1. Maliye Politikası; 1980-1988 Türkiye ekonomisinde yapısal dönüşümü hedefleyen 24 Ocak İstikrar Tedbirleri'nin, bu amaca ulaşabilmesi için öncelikle enflasyonu düşürmesi ve Ödemeler dengesi sorunlarını aşması gerekmekteydi. Bu nedenle öncelikle bu iki konu üzerinde duruldu. Ödemeler dengesi sorunu ilk aşamada dış borçlarla halledilirken, enflasyonu düşürmek için sıkı para politikası uygulaması başlatıldı. Şekil 1: Enflasyon 160 -i 140 - E ro 120 - L: 100 - O c o 80 - >% 60 - İf) (D 5= 40 - C LU 20-0 - İTİ I I Tl T T T T I I I 1 I 1 I I I I II 1 1 I I T I T I I 1 1 1 I I M I 1 1 I 1 M M I I 1 I I I I I I I 1 T M 1 T I T 1 T I I T T I I 1 I 1 T I 1 I I KO" no^ ^ ^ A& -d> «P" < " Ç& & rft op" ^ -O" ao> op> ço> S>> Enflasyon Plato Türkiye'de enflasyon oranı 1982 yılının 2. çeyreğinde en düşük düzeyine ulaştıktan sonra tekrar yükselme eğilimi içerisine girmiştir. 1982.3-1987.4 döneminde %40, 1988.1-1993.4 döneminde %60, 1994.1-1998-2 döneminde %90 ve son dönemde %57 platosuna oturmuştur. Türkiye ekonomisinde maliye politikası, kamu sektörünün geleneksel olarak en büyük borç alan kesim olması nedeniyle, para politikası ile sıkı bir ilişki içindedir. Bu dönemde kamu kesiminin açıkları, genellikle T.C. Merkez Bankası tarafından kamu kesimine açılan kısa dönemli kredilerle finanse edilmektedir. Söz konusu kredilerin geri dönüşünün olmaması bunları uzun dönemli kredi haline dönüştürmektedir. Bu nedenle sıkı para politikası, kamu sektörüne açılan kredilerin sınırlandırılması ile uygulanmıştır. Bu nedenle sıkı para politikası aynı zamanda yapısal bütçe açıklarının da azaltılmasını zorunlu kılmıştır. Bunun sonucu 24 Ocak İstikrar Tedbirleri ile birlikte daraltıcı maliye politikası uygulamasına başlanmış fakat 1983 yılından sonra sıkı maliye politikası giderek terk edilmiştir. Bu dönemdeki maliye politikasının amacı, orta vadede bütçe açıklarını GSMH'nın yüzde 1-2 düzeyine çekmek ve aynı zamanda kamu harcamalarını azaltmaktı. Kamu kesimi bir bütün olarak dikkate alındığında, kamu kesimi borçlanma gereği 1979 ve 1980 yıllarında GSMH'nın sırasıyla %7 ve %9'una yükselmiştir. Bu yükselişte 8

Erhan Yıldırım - Refia Yıldırım, XVI. Türkiye Maliye Sempozyumu, 28-31, Mayıs 2001, Antalya konsolide bütçe açıkları ve KİT açıkları önemli bir rol oynamıştır. Bu nedenle ilk olarak geciktirilmiş KİT zamlarının yapılması KİT'lerin açıklarının azalmasına yol açmış ve kamu kesimi borçfanma gereğinin 1981 yılında GSMH'nın %4'üne düşmesini sağlamıştır. 1987 yılında kadar Şekil 2'de görüldüğü gibi KİT'lere yapılan transferler sürekli olarak azaltılmış ve 1986.4'te reel olarak 20 milyar TL'ye düşmüştür. Bu tarihten sonra, çok küçük bir sıçrama ile 1987-1990 döneminde 123 milyar TL'lik bir platoya, 1991-1995 dönemi için 210 milyarlık bir platoya ve 1996 yılından sonra tekrar düşerek 2000 yılına kadar 126 milyar TL'lik bir platoya düşmüştür. 1800 -ı 1600-1400 - p! 1200-1000 - ro 800-600 - 400-200 - 0 Şekil 2: Transfer Harcamaları N <, > flf.c^ <p> çd> çd> cp> ^ N on op> ~d> ç& fo d> <p> 0 on KİT TRA Diğ.Tr Transfer harcamaları, KİT'lere transferler ve faiz ödemeleri dışında, vergi iadeleri, sosyal güvenlik, kamulaştırma, yatırımları hızlandırma ödenekleri, devlet iştiraklerine katılım payı, belediyeler, uluslar arası kurumlara katılım payı, kredi yurtlar, tarımsal destekleme, fon ödemeleri, program dışı görev zararları ve diğer transferlerden oluşmaktadır. KİT transferleri ve borç faizleri dışındaki transfer harcamalarını diğer transfer harcamaları altında topladığımızda; bu harcamaların 1983 yılına kadar bir düşüş göstermekle birlikte, 1983 yılından itibaren yükselerek 1988 yılının ikinci çeyreğinde tepe noktasına ulaştığı görülmektedir. Enflasyonla mücadele ile dışa açık bir ekonomik yapıya dönüşme amaçları arasında bir çelişkinin ortaya çıkması nedeniyle, enflasyonla mücadele ikinci plana inerken, dışa açılma birinci sıraya oturmuştur. Bu nedenle 1983 yılına kadar azalan transfer harcamaları, bu tarihten sonra, bu harcamaların en önemli kalemini oluşturan ihracata verilen teşviklerin hızla artması nedeniyle yükselmeye başlamış ve 1989 yılında tepe noktasına ulaşmıştır. 1981-1989 yıllan arasında ihracat teşviklerinin kamu gelirlerine oranı ile kurumlar vergisinin kamu gelirlerine oranı Şekil 3'de gösterilmiştir. _ 25,0 -ı Şekil 3: İhracat Teşvikleri ve Kurumlar Vergisi 20,0-15,0 - M 10,0 - (D O E 5,0-0,0 s * teşvik vergi Kaynak: Erinç Yeldan, Türk Ekonomisinde Krizin Oluşumu 1990-1993 s.25 Şekilden de anlaşılacağı üzere, ihracata verilen teşviklerin kamu gelirlerine olan oranı, kurumlar vergisinin kamu gelirlerine olan oranını 1986 yılı haricinde sürekli olarak aşmakta ve %22 ye kadar çıkmaktadır. 9

Erhan Yıldırım - Refia Yıldırım, XVI. Türkiye Maliye Sempozyumu. 28-31 Mavıs 2001, Antalya. Bu dönemde, kurumlar vergisi gelirleri ihracatçı kuruluşlara (bunların hemen hemen tümü kurumlar vergisi mükellefidir) ödenen teşvikleri karşılamaya yetmemekte ve bu kuruluşlara vergi havuzundan ek gelir aktarılmaktadır. Bu bize temel etkisi gelir dağılımı üzerinde olan transfer harcamalarının, bu dönemde nasıl çalıştırıldığını göstermektedir. Transfer harcamaları içinde diğer önemli bir kalemi oluşturan tarım ürünleri satın alımlarındaki harcamaların daha da düşürülmesi, tarımdaki verimliliği artırma amacıyla çelişmekteydi. Bunun yanı sıra bütçeden karşılanan ve giderek artan borç servis ödemeleri de transfer harcamalarının daha da kısılmasında önemli bir engel oluşturmaktaydı. 3000 -i 2500 - FÎ2000 - «1500-11000 - 500 - Şekil 4: Cari ve Yatırım Harcamaları 0 T'T M'TT TT'ri'l M M I I I I I I I I I I I I I I I M I I I I Hf TTTTF HHT'l T* I' "Tl" VI l"l l"l I I İTTİ I I II I II I ö d> s ON no N.d> x fo d>, 6 > < > <p> çd> rp> d> >> <D> <p> qd> cp> ö ON Cari Yatırım Bütçe harcamalarının yatırım ve cari harcamalar kalemlerine bakıldığında bu kalemler üzerinde çok fazla bir daralmaya gitme olanağının olmadığı görülmüştür. Cari harcamalar içinde en önemli kalemi oluşturan ücretlerin zaten çok düşük düzeyde oluşması, ücretlerin daha da düşürülmesini önlemiştir. Cari harcamalar 1983 yılına kadar reel olarak hemen hemen sabit kalmıştır. 1983 yılından itibaren ise bir yükselme eğilimine girmiştir. Bununla birlikte, KİT'lere yapılan transferlerin reel olarak 1980'de toplam harcamaların %15.4'ünden 1985'de %3.4'e düşmesi ve personel harcamalarının reel olarak azalması sonucu bütçe harcamalarının GSMH'ya olan oranı 1980 yılında %24.2'den 1985 yılında %19.3'e düşmüştür (VVolff, 1987, s.132). Bunun yanı sıra kamu harcamalarında temel daralmanın yatırım kaleminde yapılabilme olasılığı üzerinde durulmakla birlikte ülkenin alt yapı yatırımlarının tamamlanması gerektiğinden, yatırım projeleri sayısı azaltılmış ve başlanılmış projelerin bitirilmesine öncelik verilmiştir. Bunun sonucu yatırım harcamalarında 1980-1983 döneminde çok az bir artış olmuştur. Yatırım harcamalarında bu dönem görülen asıl artış, 1983 seçimlerinden sonra alt yapı yatırımlarındaki hızlanma ile birlikte olmuş ve eğilim 1987 yılı sonuna kadar sürmüştür. Yapılan yatırımlar özel kesim yatırımlarını tamamlayıcı nitelikte olan alt yapı yatırımlarıdır. Maliye politikası harcama araçları arasında diğer bir önemli araç, kamu kesimi ücretlerinin belirlenmesidir. Ülkemizde bu iki açıdan önem kazanmaktadır. Birincisi kamu kesiminde çalışanlara ödenen ücret düzeyi, bir anlamda yurtiçi talebi etkilemede önemli bir unsurdur. Diğer taraftan kamu kesiminde ödenen ücretler, özel sektör sanayi kesiminde ödenecek ücretler için önemli bir gösterge olarak kullanılmaktadır. Bu nedenle 24 Ocak Kararları ile birlikte ücretlerin baskı altına alınması, bir yandan iç talebi kısarak işletmeleri dışa yönelmeye zorlamış; diğer yandan düşük ücret politikası ile maliyetleri düşürerek firmalara dış rekabet gücü kazandırılmıştır. Reel ücretler 1986 yılına kadar sürekli olarak düşerken diğer cari harcamalar 1983 sonrası artarak toplam cari harcamaların artmasına yol açmıştır. 10

Erhan Yıid)rtrh - Rşfig Vriclırırn, Xyi. TOrkive Maliye Sempozyumu. 28-31 Mavıs 2001. Arrtaiva. 50-ı Şekil 5: GSYİH'da Ücretlerin Payı 40-30 - 20-10 - 0 TT-n-rTTT-ı-n-rırr-TT ı I T T I I I I I I I I I I I I I I I T T T I I I I I I r r r r r T I I I I I I I I I I I I N < > ^ ^ ^> ^> N # ^> ^ N # ^ S <F N^ ^ N # GSYİH'da Ücretlerin payı Kamu gelirleri açısından bakıldığında 1981 yılında yapılan vergi yasası değişikliklerinde bir önceki dönemde uygulanan en yüksek vergi dilimi en düşük vergi dilimi olarak kabul edilmiş ve üst dilim 25 kat yükseltilirken vergi oranı %60 dan %66'ya yükseltilmiştir. Buna karşılık 2500 Lira olan ilk dilim 400 kat arttırılarak bir önceki dönemin en yüksek tarifesine ulaşmış ve bu dilim için %10 olan vergi oranı %40'a yükseltilmiştir. Vergi yasasındaki değişiklikleri izleyen yıllarda vergi dilimleri sabit tutulurken vergi oranlarının düşürülmesi yoluna gidilmiştir. Tüm bu uygulamalar vergi yapısının üst gelir grupları lehine değiştirmiştir. Diğer bir deyişle gelişmiş ülkelerde o dönemde popülarite kazanan arz yönlü iktisadın ülkemizde kötü bir taklidi olmuştur. Bu dönem vergi gelirlerinin GSYİH içinde oranını düşmesine yol açmakla birlikte KİT ürünlerine yapılan zamların KİT'lere yapılan transferleri azaltması sonucunda kamu kesimi açıklarının düştüğü bir dönem olmuştur. Bu dönemin en önemli özelliklerinden biri de katma değer vergisinin (KDV) 1985 yılında uygulamaya konulmasıdır. Şekil 6'da görüldüğü gibi 1981 yılından itibaren dolaysız vergiler 1985 yılının ikinci yarısına kadar düşerken, dolaylı vergilerin hemen hemen sabit kalması nedeniyle toplam vergilerin GSYİH'ya olan oranı 1985 yılına kadar düşmüştür. 5000 -ı 4500-4000 - _,3500 - -3000 - {5 2500 - = 2000 - s 1500-1000 - 500 - Şekil 6: Dolaylı ve Dolaysız Vergiler 0 TTTTTTI I I I I I I I I I I I I l'tt İTİ I I I ı ı ı 1 ı ı ı ı ı T ı r 1 ı ı ı ı ı ı ı ı I 1 I I ı ı Oo> Nd> rp> -d> Nd> «p> fcd> *o> op^c^ Ko N ^> N «P>.o N «p> «c^ *o> <d> j& & d5b N c&* ds? c& c& c$? c& c& c& rist r& r& <& & & & dolaysız dolaylı Katma değer vergisinin 1985 yılında uygulamaya başlaması ile birlikte vergi gelirlerinin GSYİH içindeki payı yükselmeye başlamıştır. Kurumlar vergisi oranı 1981 yılında %50'ye çıkarılmış aynı zamanda vergi alacağı sistemi benimsenmiştir. 1983 yılından itibaren vergi oranı %40'a ve vergi alacağı oranı da 1/3'e düşürülmüştür (TOBB,1992, s.89). Vergi alacağı sisteminin uygulamada bazı zorluklar göstermesi nedeni ile 1985 yılı sonunda bu sistemden vazgeçilmiştir. 1986 yılından itibaren yürürlüğe giren yeni uygulamaya göre kurumlar vergisi oranı %46'ya yükseltilmiş ve gelir vergisi ile bağlantısı tamamen koparılmıştır. Diğer yandan, 1983 yılından itibaren yürürlüğe giren yeniden değerleme ve azalan bakiyeli amortisman rejimi kurumlar lehine yeni kazanımlar sağlamıştır. 11