Tarım Ekonomisi ve İşletmeciliği Doç.Dr.Tufan BAL 4.Bölüm Tarım Politikası Not: Bu sunuların hazırlanmasında büyük oranda Prof.Dr.İ.Hakkı İnan ın Tarım Ekonomisi ve İşletmeciliği Kitabından faydalanılmıştır.
2 Tarım Politikasının Tanımı ve Konusu Çiftçilerin ekonomik yaşantılarını iyileştirmek, tarımsal üretimi kamu yararına düzenlemek, kırsal toplumların refahını yükseltmek ve tüketicileri aşırı fiyat artışlarından korumak amacıyla uygulanan devlet önlemleri dizisidir. İki ana dala ayrılır: -Bilimsel Tarım Politikası -Uygulamalı Tarım Politikası
Tarım Politikasının Tanımı ve Konusu 1. Tarım sektörünün genel ekonomideki yeri, 2. Tarımsal gelir düzeyinin saptanması ve iyileştirilmesi, 3. İşletmelerin büyüklükleri ve modernizasyonu ile ilgili politikaların saptanması, tarımsal üretim faaliyetleri arasındaki ilişkilerin düzenlenmesi ve yönlendirilmesi, 4. Tarımsal ürün fiyatlarının saptanması, 5. Tarımda işçi işveren ilişkilerinin yürütülmesinin sağlanması, 6. Toprak ve tarım reformunda izlenecek politikaların tespiti ve uygulanması ile kırsal yerleşim politikasına yön verilmesi, 3
Tarım Politikasının Tanımı ve Konusu 7. Tarımsal eğitim, araştırma ve yayım hizmetlerinin iyileştirici ve geliştirici politikalarının tespiti ve uygulanması, 8. Tarımsal vergilerin düzenlenmesi ve uygulanması, tarımda korumacı politikaların ve sübvansiyonların saptanması, 9. Kırsal nüfusun tarımda istihdam olanakları ve sanayide istihdam edilecek nüfusun tespiti, kırdan kente göçün düzenlenmesi ile ilgili politikaların belirlenmesi ve uygulanması 10. Doğal kaynakları ve çevreyi koruma konusunda devletçe izlenecek politikaların belirlenmesi ve yürütülmesi. 11. Kiracılık ve ortakçılık sorunları, 12. Tarımsal kredilerin refahı ve üretimi arttırmak amacıyla kullanılmasını sağlayıcı politikaların saptanması. 4
5 Tarım Politikasının Amaçları Gelir amacı Diğer amaçlar Üretim ve kendine yeterlilik amacı Dışsatım amacı Verimlilik amacı İstihdam amacı
6 Tarım Politikasının Amaçları Gelir amacı: Bir yıl boyunca çiftçinin işletmesinden sağladığı gelir en azından standart olarak kabul edilen bir sanayi işçisinin bir yılda elde ettiği ortalama gelire eşit olmalıdır. Üretim ve kendine yeterlilik amacı: Tarımsal üretimde mümkün olduğu ölçüde kendine yeterliliğin sağlanması gerekir.
7 Tarım Politikasının Amaçları Verimlilik amacı: İşletmelerde optimal kaynak kullanımının teşvik edilmesi gerekir. İstihdam Amacı: Tarıma dayalı sanayinin geliştirilmesi ve yeni iş alanlarının yaratılması. Dışsatım Amacı: Nitelikli ürünlerin dışsatımı ile döviz girdisi sağlanmalı..
8 Tarım Politikalarının Araçları Fiyat Politikası Yapısal Politika Sosyal Politika Fiyat Politikası: Ekonomide serbest fiyat oluşumunu etkilemek, fiyat istikrarını sağlayarak üretici ve tüketicileri korumak amacı ile alınan önlemlerin tümüdür. Fiyat politikası fiyatları temelde iki şekilde etkiler.
9 Tarım Politikalarının Araçları Fiyatı oluşturan arz ve talep faktörleri üzerine etki ederek (Fiyat dışı müdahale) Doğrudan doğruya ürün ya da girdi fiyatına etki yaparak (Fiyatlara müdahale)
10 Tarım Politikalarının Araçları Bir ürünün arzı: O üründen üretilen miktara stokların ve dışalımların ilave edilmesi ve bulunan toplamdan dışsatımların çıkarılması ile bulunur. Arzdaki artış, yani üretimin fazla olması ve piyasaya sürülmesi her zaman üretici lehine olmaz. Böyle durumda, hükümetler düşük fiyat politikası ile arzı kısıtlayıcı önlemler alırlar. Arzı kısıtlamak istenilen ürün ithal edilen bir ürün ise, dışsatım zorlaştırılarak kısıtlanır, Arzı fazla olan ürün dışsatım ürünü ise, dışsatımı artırarak arz kontrol altına alınabilir. Ama dışsatımı artırmak kolay değilse, arzı azaltmak için ekiliş alanı azaltmak veya stokları arttırılabilir. Devlet arzı ayarlamanın yanı sıra, talebi de artırmak yoluyla piyasaya müdahale edebilir. Destekleme alımları örneği veya reklam, tanıtıcı faaliyetlerle talep yaratma..
11 Tarım Politikalarının Araçları Tarımsal Ürün Fiyatlarına Müdahale Yolları Doğrudan doğruya fiyatlara müdahale, üretimi arttırmak için ve çiftçilerin gelirlerini yükseltmek amacıyla uygulanır. Dışsatım ürünlerini teşvik Tarım ürünlerinin talep esnekliklerinin düşük olması, üretimde dalgalanmalara ve buna bağlı olarak ürün fiyatlarında ve buna bağlı olarak da üretici gelirlerinde dalgalanmalara yol açar. Bu durum, devlet tarımsal ürün fiyatlarına müdahalesini zorunlu kılar. Devletin bu müdahalesinin başlıca amaçları:
12 Tarım Politikalarının Araçları Ürün fiyatlarını düzenleyerek tarımsal üretim ve gelirdeki dalgalanmaları hafifletmek, Tarım sektörü ile tarım dışı sektörler arasındaki gelir dengesizliklerini gidermek, Üreticilerin gelirlerini arttırmak ve tüketicileri aşırı fiyat artışlarından korumak, Üretimi arttırmak istenen ürünler lehine nispi fiyat avantajları sağlayarak, üretimin bileşimini değiştirmek, Kaynak dağılımı ve kullanımını düzenlemek, Tarım ürünleri dışsatımını teşvik etmek.
13 Tarım Politikalarının Araçları Tarımsal Ürün Fiyatlarına Müdahalenin Zararları Ürünün bir bölümünü tüketen küçük işletmelerde görülür. İşletme büyüdükçe ürün maliyetleri de düşeceğinden, büyük çiftçinin bu yönden de avantajlı olduğu açıktır. Üretim ve ürün verimleri bölgeden bölgeye değiştiğinden desteklemede bölgesel dengesizlikler de doğurmaktadır. Fiyatların yüksek düzeyde olması küçük çiftçiler, tükettiği malların fiyatlarının yükselmesi yüzünden de zarar görürler. Fiyatlara müdahalenin etkisi fiyat dışı müdahalelere göre daha çabuk ortaya çıkar.
14 Tarım Politikalarının Araçları Sabit fiyat düzeyinin saptanması Destekleme fiyatlarının tespitinde üç yola başvurulmaktadır. Fiyat aralığının saptanması En düşük fiyat düzeyinin saptanması
15 Tarım Politikalarının Araçları 1.Sabit fiyat sisteminde tek fiyat söz konusudur Ticaretin tamamen veya kısmen devlet elinde olduğu hallerde başvurulan bir müdahale şeklidir. a. Daha ziyade tüketicileri koruma amacı taşır (Belediye-ekmek fiyatları) b. Devlet fiyatlara özellikle savaş ya da darlık zamanlarında vesika (kupon) usulü müdahale yapar. c. Kar hadlerini tespit de fiyat uygulamasının bir diğer şeklidir.
16 Tarım Politikalarının Araçları 2.Garanti fiyat aralığı ile fiyatların belirlenen en yüksek ve en düşük sınırlar arasında hareketine izin verilir. 3.En düşük fiyat düzeyini taban fiyat oluşturur ve bu fiyatla piyasadaki dalgalanmada fiyatın tabanı çizilir.
Fiyat Saptamada Dikkate Alınan Faktörler 17 Ürünlerin üretim masrafları ve bunlardaki değişmeler Genel fiyat düzeyi Çiftçilerin net gelirleri Diğer ürünlerin arz, talep ve fiyat düzeyi İşletme büyüklükleri Alternatif kullanma olanakları Dışsatım, pazarlama ve stok durumu Ürünlerin dünya fiyatları
18 Destekleme Fiyatı Saptama Yöntemleri 1.Gelir Yöntemi (Pek kullanılmıyor) 2.Üretim maliyetleri yöntemi (En çok kullanılan) 3.Parite fiyatı yöntemi (Taban fiyat tespiti için) 4.Ekonometrik modeller yöntemi (Garanti fiyat hesaplanması) 5.Fark ödeme sistemi (prim sistemi) 6.Doğrudan gelir desteği
19 Fark Ödeme Sistemi Tarımsal ürünlerin üretim maliyetleri piyasa fiyatının üstünde olduğunda, tüketicilerin ödediği fiyatları etkilemeden, ürün fiyatlarını ve üretici gelirlerini adil bir seviyeye getirmek için kullanılan bir araçtır. Türkiye de ilk defa 1993 yılında pamukta Prim Sistemi adı altında uygulanmıştır. Bu sisteme göre Yüksek Planlama Kurulu devlet adına fark ödeme sistemi uygulayacak ürün için bir hedef fiyat ve bir de garanti fiyat (müdahale fiyatı) denilen iki fiyat belirlemektedir.
20 Fark Ödeme Sistemi Hedef fiyat sosyal fiyat olarak kabul edilebilir. Tarımsal üretim maliyetlerine göre hesaplanır. Garanti fiyat ise taban fiyata benzemektedir. Ancak, bu fiyat saptamasında Dünya fiyatları, dikkate alınmaktadır. Garanti fiyat alımla görevlendirilen ilgili tarım satış kooperatifleri aracılığıyla üreticilere ödenmekte, hedef fiyatla garanti fiyat arasındaki fark ise, devlet tarafından Ziraat bankası kanalıyla destekleme primi olarak üreticilere verilmektedir.
21 Doğrudan Gelir Desteği Fiyatın arz ve talebe göre oluşması en ideali Tarımsal üretim doğa koşullarına bağlı olduğundan risk ve belirsizlikler çoktur. Bu tür olumsuzlukları giderebilmek için tüm Dünya da tarım kesimini desteklemektedir. Doğrudan Gelir Desteği: Piyasa fiyatına müdahale edilmeden üreticiye devletçe önceden yapılan (birim alan veya hayvan başına) gelir transferidir. ABD, Kanada, Meksika, Norveç, İsviçre, Kore, Japonya ve AB ülkelerinde uygulanmaktadır. AB de toplam tarımsal destekler içindeki payı %30, ABD de ise %10 civarındadır.
22 Doğrudan Gelir Desteği Türkiye de 2002-2008 yılları arasında uygulanmıştır. Bu uygulama vesilesiyle Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS) uygulamaya sokulmuştur. Desteklenecek Ürünlerin Nitelikleri - Önemli bir dışsatım ürünü olmalı, - Temel gıda maddesi olmalı, - Geniş bir kitle tarafından tüketilmeli, - Ürün arzında veya üretiminde dalgalanma olmalı, - Tarımsal endüstrinin hammaddesi olmalı, - Belirli bir ekolojik bölgede yetiştirilmeli, - Tarım tekniği yönünden ürünün üretilmesinde yarar olmalı
Doğrudan Gelir Desteği 23
Doğrudan Gelir Desteği 24
25
26 Doğrudan Gelir Desteği 2012 yılında tarımsal destekleme ödemeleri içinde en yüksek paylar; %31,2 oranında 2.430 milyon ile alan bazlı tarımsal destekleme ödemelerinde, %30,9 oranında 2.400 milyon ile fark ödemesi destekleme hizmetlerinde, %28,1 oranında 2.183 milyon ile hayvancılık destekleme ödemelerinde, %19,4 oranında 1.510 milyon ile arz açığı olan ürünlere yapılan ödemelerde olmuştur.
27 Yapısal Politikaların Genel Amaçları 1. Toprak ve insan ilişkilerinin düzenlenmesi, 2. Sulama ve toprak ıslahı gibi alt yapı yatırımları, 3. Doğal kaynakların korunması ve sürdürülebilir üretim anlayışına göre kullanımı, 4. Modern teknolojinin tarıma sokulması, 5. Tarımsal girdilerin bilinçli kullanımının yaygınlaştırılması, 6. Tarımsal pazarlama ve standardizasyon hizmetlerinin etkinleştirilmesi, 7. Kredi sorunlarının çözümlenmesi ve dışsatımın gerçekleştirilmesi.
28 Yapısal Politikaların Araçları 1. Kurumsal Reformlar 1. Toprak reformu 2. Toprak toplulaştırılması 2. Kredi Politikası 3. Girdi Politikası ve Sübvansiyonlar 4. Üretim Politikası ve Ürün Sübvansiyonları 5. Ticaret Politikası 6. Eğitim Politikası
29 Sosyal Politikalar 1.Çiftçilerin vergilerini indirmek veya hafifletmek, 2.Gerekirse yeni vergiler koymak ya da mevcut vergilerdeki aksaklıkları gidererek, 3.Vergi dağılımında sosyal adaleti sağlamak, 4.Çiftçilerin ve tarım işçilerinin sorunlarına eğilerek, 5.Sosyal güvenlik açısından gerekli olan bazı haklar vermek
30 İletişim Bilgilerim Doç.Dr.Tufan BAL Süleyman Demirel Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü, Isparta. e-posta: baltufan@yahoo.com http://tufanbal.net