TÜRKİYE GIDA VE İÇECEK

TÜRKİYE GIDA VE İÇECEK

yayınıdır. ALKİDER ALKOLLÜ İÇKİ ÜRETİCİLERİ VE İTHALATÇILARI DERNEĞ ASÜD AMBALAJLI SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ SANAYİCİLERİ DERNEĞİ BALDER ARI ÜRÜNLERİ İLE SAĞLIKLI YAŞAM PLATFORMU BEBESAD BEBEK BESİNLERİ SANAYİCİLERİ DERNEĞİ BMÜD BİRA VE MALT ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ BYSD BİTKİSEL YAĞ SANAYİCİLERİ DERNEĞİ DFGD DİYABETİK VE FONKSİYONEL GIDA ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ ETBİR KIRMIZI ET SANAYİCİLERİ VE ÜRETİCİLERİ BİRLİĞİ DERNEĞİ GIDAKAT GIDA KATKI VE YARDIMCI MADDE SANAYİCİLERİ DERNEĞİ GİSDER GELENEKSEL ALKOLLÜ İÇKİ ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ MASUDER TÜRKİYE MADEN SUYU ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ MEDER MEŞRUBATÇILAR DERNEĞİ MEYED MEYVE SUYU ENDÜSTRİSİ DERNEĞİ MÜMSAD MUTFAK ÜRÜNLERİ VE MARGARİN SANAYİCİLERİ DERNEĞİ NÜD NİŞASTA VE GLİKOZ ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ ORGÜDER ORGANİK ÜRÜN ÜRETİCİLERİ VE SANAYİCİLERİ DERNEĞİ PAKDER TARIM ÜRÜNLERİ, HUBUBAT, BAKLİYAT İŞLEME VE PAKETLEME SANAYİCİLERİ DERNEĞİ PDD PİRİNÇ DEĞİRMENCİLERİ DERNEĞİ SALKONDER SALÇA, DONDURULMUŞ VE KON- SERVE GIDA SANAYİCİLERİ DERNEĞİ SETBİR TÜRKİYE SÜT, ET, GIDA SANAYİCİLERİ VE ÜRETİCİLERİ BİRLİĞİ SUDER AMBALAJLI SU ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ SUTHER SUSAM, HELVA VE REÇEL İMALATÇILARI DERNEĞİ ŞARAPDER ŞARAP ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ ŞEMAD ŞEKERLİ MAMÜL SANAYİCİLERİ DERNEĞİ TMSD TÜRKİYE MAKARNA SANAYİCİLERİ DERNEĞİ TÜGİDER TÜM GIDA DIŞ TİCARET DERNEĞİ 2

İÇİNDEKİLER Başkandan... 4 I. BÖLÜM: AVRUPA BİRLİĞİ GIDA ve İÇECEK SANAYİ... 5 1-1 AB Gıda ve İçecek Sanayi nde Önemli Göstergeler... 6 1-2 AB Gıda ve İçecek Sanayi nin Yapısı... 7 1-3 AB Dış Ticareti (2014)... 8 1-4 Hanehalkı Harcamaları ve Gıda ve İçecek Ürünleri... 10 1-5 Gıda Tedarik Zinciri... 11 1-6 Dünya Trendleri... 11 II. BÖLÜM: TÜRK GIDA ve İÇECEK SANAYİ NE AİT BAZI EKONOMİK VERİLER... 13 2-1 Gıda ve İçecek Sanayi nde İşletme Sayıları... 14 2-2 Gıda ve İçecek Sanayi nde İstihdam... 16 2-3 Gıda ve İçecek Sanayi nde Toplam Üretim... 18 2-4 Gıda ve İçecek Sanayi nde Satış Ciroları... 20 2-5 Gıda ve İçecek Sanayi nde Katma Değer... 22 2-6 Gıda ve İçecek Sanayi nde İş Gücü Verimliliği... 24 2-7 Gıda ve İçecek Sanayi nde Yoğunlaşma... 26 2-8 Gıda ve İçecek Sanayi nde Yabancı Sermaye... 28 III. BÖLÜM: TÜRKİYE DE HANEHALKI TÜKETİM HARCAMALARI İÇİNDE GIDA ve İÇECEK SANAYİ NİN YERİ... 30 3-1 Hanehalkı Tüketim Harcamalarının Harcama Gruplarına Göre Dağılımı... 31 3-2 Henahalkı Gıda ve İçecek Harcamaları... 32 3-3 Hanehalkı Harcamaları İçinde Gıda ve İçecek Harcamalarının Yeri... 32 3-4 Gıda ve İçecek Harcamalarının Bölgelere Göre Dağılımı... 33 3-5 Gıda ve İçecek Sanayi nin Ana Harcama Gruplarına ve Ülkelere Göre Fiyat Düzeyleri... 34 IV. BÖLÜM: TÜRK GIDA VE İÇECEK SANAYİ NDE AR-GE... 35 4-1 Gıda ve İçecek Sanayi AR-GE Harcamaları... 36 4-2 Harcama Gruplarına Göre AR-GE Harcamalarının Dağılımı... 37 4-3 Gıda ve İçecek Sanayi nde AR-GE Harcamalarının Dağılımı... 38 4-4 AR-GE Faaliyetlerinde İstihdam... 39 V. BÖLÜM: TÜRK GIDA ve İÇECEK SANAYİ NDE BAZI EKONOMİK GÖSTERGELER... 40 5-1 Büyüme... 41 5-2 Fiyat Endeksleri... 45 5-3 Sanayi Üretim Endeksleri... 49 5-4 Kapasite Kullanımı... 52 5-5 Yatırım Teşvikleri... 54 5-6 Üretimde Ücret ve Kazanç Endeksleri... 56 VI. BÖLÜM: TÜRK GIDA ve İÇECEK SANAYİ NDE DIŞ TİCARET VERİLERİ... 60 6-1 İhracat ve İthalat... 61 6-2 Dış Ticaret Dengesi... 71 VII. BÖLÜM: KÜRESEL GIDA PAZARINA AİT BAZI EKONOMİK GÖSTERGELER... 73 7-1 Buğday... 74 7-2 İri Daneli Tahıllar (Kaba Tahıllar)... 75 7-3 Pirinç... 76 7-4 Şeker... 76 7-5 Yağlı Tohum... 77 7-6 Et ve Et Ürünleri... 78 7-7 Süt ve Süt Ürünleri... 79 7-8 FAO Fiyat Endeksleri... 80 3

Her yıl olduğu gibi bu yıl da bir önceki yılın sanayi verilerini titiz ve ayrıntılı bir çalışma sonucunda sektörümüze sunuyoruz. Türkiye Gıda ve İçecek Sanayi Dernekleri Federasyonu olarak öncelikli misyonlarımızdan biri olan sektörün envanterini tutmak, sektörümüzün büyüme endeksli gelişimini ölçmekten ziyade, önümüzdeki yıllarda yapacağımız çalışmalara ışık tutacak bir veritabanı elde etme gayretidir. Öyle ki, envanter verilerini değerlendirdiğimizde bir önceki yıla kıyasla zayıf yanlarımızın güçlendiğini, güçlü yanlarımızın da sürdürülebilir bir ivme kazandığını görüyoruz. Şunu rahatlıkla ifade edebiliriz ki, Türk Gıda ve İçecek Sanayi 2023 hedeflerine ulaşmakta sağlam adımlarla ilerliyor. Bunun başında da 40 milyar dolar ihracat hedefi geliyor. 2014 yılı envanterimizin ana başlıklarına kısaca değinecek olursak bu ifadelerim daha da bir anlam kazanacaktır. Türkiye nin 2014 yılı genel ihracatının %7 si gıda ve içecek sektöründen geldi. 2014 yılında sektörün ihracatı 2013 yılına göre yüzde 4,1 artışla 11 milyar 99 milyon USD olarak gerçekleşti. Gıda ve içecek sanayi ihracatı, Türkiye toplam ihracatından %7 pay aldı. İhracatta ilk 3 ülke Irak, Almanya ve Suriye oldu. 2014 yılı ithalatı ise 2013 yılına göre yüzde 3,3 artışla 5 milyar 617 milyon USD gerçekleşti. Gıda ve içecek sanayi ithalatı, Türkiye toplam ithalatından yüzde 2,3 pay aldı. Geçen yıl ithalatta ilk 3 ülke Rusya, Endonezya ve ABD oldu. Elde edilen bu sonuçlarla, sektörün dış ticaret karşılama oranı 2014 yılında %197,6 seviyesine yükseldi. Gıda ve İçecek sektörümüz 123,5 milyar lira cirosu ve 455 binin üzerinde çalışanıyla imalat sanayi içinde önemli konumda bulunuyor. Rakamlardan görüldüğü üzere hazırlamış olduğumuz 2014 yılı Gıda ve İçecek Sanayi Envanteri, sektörümüzün bulunduğu noktayı en iyi şekilde değerlendirebileceğimiz güçlü bir argüman olma özelliği taşıyor. Tüm sektörümüze, ilgili kurum ve kişilere faydalı olması dileğiyle Şemsi Kopuz TGDF Yönetim Kurulu Başkanı 4

Bölüm:1 Avrupa Birliği Gıda ve İçecek Sanayi* * Bu bölümdeki bilgiler, Avrupa Birliği Gıda ve İçecek Endüstrileri Konfederasyonu (Food Drink Europe), Data & trends of the European Food and Drink Industry, 2014 raporundan derlenmiştir. 5

1.1. Gıda ve İçecek Sanayi nde Önemli Göstergeler EU FOOD AND DRINK INDUSTRY FIGURES İŞ HACMİ (2013) 1,244 Milyar Avro TURNOVER 1 VALUE ADDED 2 1,244 billion Largest manufacturing sector in the EU AB Gıda ve İçecek Sanayi nin Üretim Sektörü İçindeki Payı %15 ÇALIŞAN SAYISI (2013) 4,2 Milyon Kişi 1.8% AB Gıda ve İçecek Sanayi nin Üretim Sektörü İçindeki En Yüksek İstihdam Payı %15 4 of EU gross value added (GVA) İŞYERİ SAYISI (2012) 1 289,000 CONSUMPTION 14% of household expenditure on food and drink products HANEHALKI EMPLOYMENT TÜKETİM 1 ORANI (2013) 4.2 million people % 14 Hanehalkı Leading employer Harcamalarda in the EUGıda ve İçecek Payı KATMA DEĞER ÜRETİMİ (2012) NUMBER OF COMPANIES 2 289,000 % 1,8 ARGE 2 SMEs HARCAMASI (2012) 2,8 Milyar Avro 49.6% of food and drink turnover 63.3% of food and drink employment DIŞ EXTERNAL TİCARET TRADE (2014) 91.7 billion 27.6 billion SEKTÖR R&D İÇERİSİNDE EXPENDITUREKOBİ LERİN PAYI (2012) İHRACAT İTHALAT GIDA VE İÇECEK SANAYİ İŞ HACMİ İÇİNDE 2.8 billion 91,7 Exports Milyar Avro 64,1 Trade balance Milyar Avro % 49,6 DENGE 64.1 billion KÜRESEL 18% İHRACATTA AB NİN PAYI GIDA VE İÇECEK SANAYİ ÇALIŞANLARI İÇİNDE Imports EU market share of global exports Sources: Eurostat, UN COMTRADE, OECD 3 2 27,6 Milyar Avro % 18 % 63,3 Gıda ve İçecek Sanayi AB Ekonomisine Katkı Sağlayan Başlıca Üretim Sektörüdür. 6 Kaynak: 1 FoodDrinkEurope 2013 data 2 2012 data 3 2014 data 4 For definition, see page 23

1.2. Gıda ve İçecek Sanayi nin Yapısı İmalat Sanayi içinde iş hacmi payı % İmalat Sanayi İçinde katma değer payı % İmalat Sanayi içinde istihdam payı % %15 Gıda ve İçecek Sanayi %12.8 Gıda ve İçecek Sanayi %15 Gıda ve İçecek Sanayi 12 Otomotiv 9,7 Kok Köm. ve Petrol Ürün. 8,9 Makine ve Ekipman 54,4 Diğer 11,8 Makine ve ekipman 9,8 Metal ürünler 9,3 Otomotiv 56,3 Diğer 11,6 Metal ürünler 10,1 Makine ve ekipman 8 Otomotiv 55,3 Diğer İş Hacmi, İstihdam, Katma Değer ve İşletme Sayısının Alt Sektörler Bazında Dağılımı İş Hacmi (%) İstihdam (%) Katma Değer (%) İşletme Sayısı (%) Fırıncılık ürünleri ve unlu mamuller, et ürünleri, süt ürünleri, içecekler ve diğer gıda ürünleri alt sektörleri toplamı iş hacminin 3/4 ünü, çalışan ve işyeri sayısı bakımından ise %80 ini oluşturmaktadır. Et Ürünleri Diğer Gıda Ürünleri İçecekler Süt Ürünleri Fırıncılık Ürünleri ve Unlu Mamüller Hayvan Yemleri İşlenmiş Meyve Sebze Katı ve Sıvı Yağlar Öğütülmüş Tahıl ve Nişasta Ürünleri Balık Ürünleri Kaynak: FoodDrinkEurope 7

1.3. AB Dış Ticareti (2014) Bölgelere Göre AB Gıda ve İçecek Ticareti (2014, Milyon Avro) İhracat İthalat Toplam Ticaret NAFTA 18,068 6,139 24,207 ANDEAN GRUP 547 1,992 2,538 MERCOSUR 1,961 11,957 13,919 EFTA 8,688 7,003 15,690 AKDENİZ ÜLKELERİ 5,433 2,019 7,452 BALKANLAR 1,985 947 2,932 GCC ACP 8,520 5,363 13,882 CIS 5,313 42 5,355 7,653 1,752 9,404 ASEAN 5,769 9,757 15,526 ACP: Afrika, Karaip ve Pasifik Ülkeleri; ANDEAN GRUP: Bolivya, Kolombiya, Ekvator, Peru ve Venezuela; ASEAN: Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği; BALKANLAR: Arnavutluk, Bosna-Hersek, Hırvatistan, Kosova, Makedonya, Karadağ, Sırbistan; CIS/Bağımsız Devletler Topluluğu: Ukrayna, Ermenistan, Azerbaycan, Belarus, Kazakistan, Kırgızistan, Moldova, Rusya, Tacikistan, Türkmenistan, Özbekistan; EFTA: Avrupa Serbest Ticaret Alanı; GCC: Kuveyt, Bahreyn, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri, Umman, Suudi Arabistan MERCOSUR: Brezilya, Arjantin, Uruguay ve Paraguay; NAFTA: Kanada, ABD, Meksika Kaynak: FoodDrinkEurope 8

AB Gıda ve İçecek İhracatında Alt Sektörlerin Payı (%) (2014) AB nin En Fazla Ticaret Yaptığı İlk 10 Ülke (2014, Milyon Avro) 6 5 4 4 3 3 12 12 23 28 İçecek Diğer Gıda Ürünleri Et Ürünleri Süt ve Süt Ürünleri İşlenmiş sebze ve Meyve Katı ve Sıvı Yağlar Fırıncılık Ürünleri ve Unlu Mamül Balık Ürünleri Hayvan Yemi Öğütülmüş Tahıl ve Nişasta Ürün. İhracat ABD 14.566 Rusya 6.335 Çin 5.583 İsviçre 5.304 Japonya 4.607 Hong Kong 3.662 Norveç 3.146 Kanada 2.592 Avustralya 2.348 S.Arabistan 2.219 İthalat Brezilya 6.706 ABD 4.853 Arjantin 4.341 İsviçre 4.137 Çin 3.655 Endonezya 3.647 Tayland 2.549 Türkiye 2.505 Norveç 1.989 Malezya 1.765 AB Gıda ve İçecek Sanayi ihracatı son 10 yılda ikiye katlanmıştır. NAFTA AB nin en büyük ticaret ortağı olmayı sürdürürken aynı zamanda ihracatının da en yüksek olduğu bölgedir. Sektörler Bazında İhracat ve İthalat (2014, Milyon Avro) Kaynak: FoodDrinkEurope En iyi ihracat performansı gösteren alt sektörler; süt ve süt ürünleri %10, çikolata ve şekerleme %9, fırıncılık ürünleri ve unlu mamüller %9. En iyi ithalat performansı gösteren alt sektörler; çikolata ve şekerleme %17, süt ürünleri %10, hayvan yemi %10. İçecekler Alkollü İçecekler Şarap Maden Suyu ve Alkolsüz İçecekler Diğer Gıda Ürünleri Çikolata ve Şekerleme İşlenmiş Çay ve Kahve Et Ürünleri Süt ve Süt Ürünleri İşlenmiş Sebze ve Meyve Katı ve Sıvı Yağlar Hayvan Yemi Fırıncılık Ürünleri ve Unlu Mamüller Balık Ürünleri Öğütülmüş Tahıl ve Nişasta Ürünleri İhracat 2014 % değişim 2013-2014 2014 25.882 9.630 9.016 2.934 21.339 5.699 2.017 10.857 11.047 5.478 4.800 3.164 3.887 3.511 3.073-6 -4-2 -2 2 9 9 10 7 7 5 3 9 5.076 1.362 2.442 872 10.389 2.689 2.007 6.949 871 8.254 16.708 869 667 16.591 1.747 İthalat % değişim 2013-2014 -1-2 -1 1 3 5 6 6 6 10 10 9

1.3. AB Dış Ticareti (2014) 2015 AB Gıda ve İçecek İhracatı (Milyar Avro) AB Dış Ticareti (2014, Milyon Avro) 9 8 7 6 5 4 2015 2014 2013 2012 2011 2010 2013 2014 2014-2013 (%) İhracat 86.2 91.7 6.4 İthalat 63.2 64.1 1.4 Dış Ticaret Dengesi 23 27.6 20 2015 yılı birinci çeyrek ihracatı 2014 yılı birinci çeyreğine göre %6 artarak en yüksek rakama ulaşarak 22.8 Milyar Avro ya ulaşmıştır. Q1 Q2 Q3 Q4 1.4. Hanehalkı Harcamaları ve Gıda ve İçecek Ürünleri Hanehalkı Tüketim Harcamaları (%) (2013) 2013 yılında bir önceki yıla kıyasla gıda ve içecek ürünleri için yapılan hanehalkı harcamaları sabit kalarak toplamda 1.066 milyar avro olmuştur. %14 Gıda ve İçecek Sanayi 25 Konut, Su ve Enerji 13 Taşıma 9 Eğlence ve Kültür 8 Restoran ve Otel 31 Diğer Kaynak: FoodDrinkEurope 10

1.5. Gıda Tedarik Zinciri 1.6. Dünya Trendleri Gıda Tedarik Zincirinin Yapısı (2012) Küresel Gıda ve İçecek İhracatında Payı Tarım Gıda ve İçecek Tarım ve Gıda Gıda ve İçecek Sanayi Ürünleri Toptan Perakende İş Hacmi (Milyar Avro) 409 1,062 1,255 1,132 Katma Değer (Milyar Avro) 208 206 104 160 Çalışan Sayısı (Milyon) 11.6 4,3 2 6,2 Şirket Sayısı (1000) 12,248 1 289 338 822 1 2010 2012 yılında gıda tedarik zincirinde 24 milyon kişi istihdam edilmiştir. 3.8 trilyon avroyu aşan iş hacmi ile 380 milyar avroluk katmadeğer üretmektedir. AB ABD ÇİN BREZİLYA HİNDİSTAN TAYLAND ENDONEZYA ARJANTİN KANADA 6 7 6 7 5 4 2 4 2 5 4 4 3 3 13 12 2003 2013 20 18 AB Dünya gıda ve içecek sektöründe ihracatta birinci, ithalatta ise ikinci pozisyondadır. Küresel ihracatta AB nin gıda ve içecek alanında %18 payı bulunurken, ithalatta ise payı %14 tür. Kaynak: FoodDrinkEurope 11

1.6. Dünya Trendleri Dünyada en büyük iş hacmini yaratan gıda ve içecek sanayi AB de iken en çok iş yeri ve en yüksek istihdam Çin de bulunmaktadır. Küresel bakış AB gıda ve içecek endüstrisinin iş hacmi, istihdam ve şirket sayısı bakımından anahtar rol oynadığını göstermektedir. Dünyada Gıda ve İçecek Sanayi (2012/2013) Toplam Satış (Milyar Avro) Toplam İmalat Sayısı Satışı İçindeki Pay (%) İstihdam (1000 Kişi) Şirket Sayısı AB 1.244 15 4.220 289.000 ÇİN 767 11 6.740 400.000 ABD 578 13 1.414 25.798 JAPONYA 466 12 1.427 59.458 BREZİLYA 169 22 1.626 32.000 MEKSİKA 102 12 793 170.000 RUSYA 99 15 1 1.300 2 43.016 HİNDİSTAN 95 9 1.700 36.881 KANADA 72 16 288 6.526 AVUSTRALYA 62 23 220 7.507 GÜNEY KORE 32 6 179 23.929 YENİ ZELANDA 27 47 81 3.302 1 2011 2 2009 Kaynak: FoodDrinkEurope 12

Bölüm:2 Türk Gıda ve İçecek Sanayi ne Ait Bazı Ekonomik Veriler 13

2.1. Gıda ve İçecek Sanayi nde İşletme Sayıları Gıda ve İçecek Sanayi nde İşletme Sayıları (2005-2012) SANAYİ Madencilik ve Taşocaklığı Enerji İmalat Sanayi GIDA ve İÇECEK SANAYİ Gıda Sanayi İçecek Sanayi 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 307.949 314.920 321.682 326.804 326.429 305.862 340.334 344.636 2.532 2.164 2.244 2.442 2.393 2.663 3.195 3.366 2.958 2.915 2.842 2.710 3.221 3.271 3.851 4.377 302.459 309.841 316.596 321.652 320.815 299.928 333.288 336.893 30.717 36.728 31.069 34.781 40.077 35.631 39.583 40.719 30.429 36.321 30.635 34.315 39.579 35.172 39.101 40.235 288 407 434 466 498 459 482 484 Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK)'nun 2014 yılında açıklamış olduğu Yıllık Sanayi ve Hizmetleri İstatistikleri 2012 verilerine göre 2005 yılında 30.717 olan gıda ve içecek sanayi işletme sayısı 2012 yılında 10.002 adet artarak (%32,5) 40.719'a ulaşmıştır. İşletmelerin 40.235 i gıda sanayinde, 484 ü ise içecek sanayinde faaliyet göstermektedir. Gıda sanayindeki işletme sayısı 2012 yılında 2005 yılına göre 10.002 (%32,5) adet artarken, içecek sanayindeki işletme sayısı 196 adet (%68,0) artmıştır. Başka bir ifade ile işletme sayılarındaki artış hızı bakımından içecek sanayindeki büyüme, gıda sanayiye göre daha yüksek oranda gerçekleşmiştir. Sanayi sektöründe 2005 yılında faaliyet gösteren işletme sayısı 307.949 iken 36.687 adet artarak 2012 yılında 344.636 ya yükselmiştir. Sanayi sektörü ile aynı eğilimi gösteren imalat sanayinde ise bu sayı 302.459 dan 336.893 e yükselirken, madencilik ve taşocaklığı sanayinde 2.532 den 3.366 ya, enerji sektöründe de 2.958 den 4.377 ye yükselmiştir. İşletme Sayılarındaki Yıllık Değişimler (%) (2006-2012) 2-1 2008-2009 küresel finansal kriz nedeniyle 2010 yılında işletme sayılarında görülen azalmanın ardından 2012 yılında gerçekleşen işletme sayılarındaki artış, sektörün krizi atlattığını ve 2009 yılındaki rakamları yakaladığını göstermektedir. 14

Gıda ve İçecek Sanayi nde Alt Sektörler Bazında İşletme Sayıları 2011 2012 GIDA ve İÇECEK SANAYİ 39.583 40.719 Gıda Sanayi 39 101 40 235 Etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünlerinin imalatı 452 501 Etin işlenmesi ve saklanması 202 214 Kümes hayvanları etlerinin işlenmesi ve saklanması 46 53 Et ve kümes hayvanları etlerinden üretilen ürünlerin imalatı 204 234 Balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması 54 65 Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması 1 522 1 558 Patatesin işlenmesi ve saklanması 23 23 Sebze ve meyve suyu imalatı 117 131 Başka yerde sınıflandırılmamış meyve ve sebzelerin işlenmesi ve saklanması 1 382 1 404 Bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı 852 908 Sıvı ve katı yağ imalatı 847 904 Margarin ve benzeri yenilebilir katı yağların imalatı 5 4 Süt ürünleri imalatı 1 608 1 940 Süthane işletmeciliği ve peynir imalatı 1 243 1 523 Dondurma imalatı 365 417 Öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı 3 494 3 469 Öğütülmüş hububat ve sebze ürünleri imalatı 3 483 3 456 Nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı 11 13 Fırın ve unlu mamuller imalatı 29 327 29 801 Ekmek, taze pastane ürünleri ve taze kek imalatı 27 301 27 623 Peksimet ve bisküvi imalatı; dayanıklı pastane ürünleri ve dayanıklı kek imalatı 1 984 2 129 Makarna, şehriye, kuskus ve benzeri unlu mamullerin imalatı 42 49 Diğer gıda maddelerinin imalatı 1 489 1 598 Şeker imalatı 63 68 Kakao, çikolata ve şekerleme imalatı 1 005 1 029 Kahve ve çayın işlenmesi 165 182 Baharat, sos, sirke ve diğer çeşni maddelerinin imalatı 155 191 Hazır yemeklerin imalatı 20 24 Homojenize gıda müstahzarları ve diyetetik gıda imalatı 12 16 Başka yerde sınıflandırılmamış diğer gıda maddelerinin imalatı 69 88 Hazır hayvan yemleri imalatı 303 395 Çiftlik hayvanları için hazır yem imalatı 296 387 Ev hayvanları için hazır gıda imalatı 7 8 İçecek Sanayi 482 484 Alkollü içeceklerin damıtılması, arıtılması ve harmanlanması 7 6 Üzümden şarap imalatı 92 109 Bira imalatı 4 4 Alkolsüz içeceklerin imalatı; maden sularının ve diğer şişelenmiş suların üretimi 379 365 Alt gruplar itibarıyla en fazla yoğunlaşmanın fırın ve unlu mamuller imalatı grubunda gerçekleştiği en az işletmeye sahip alt grubun ise balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması olduğu görülmektedir. Gıda ve içecek sanayinde faaliyet gösteren işletmelerin gerek sanayi gerekse de imalat sanayi işletmeleri içindeki payının en yüksek olduğu yıl 2009 iken bu oranın en düşük olduğu yıl 2007 dir. 2-1 2005 yılında, gıda ve içecek sanayi işletmelerinin sanayi sektörü içindeki payı %10 iken 2008 ve 2009 yıllarında gerçekleşen artışlardan sonra bu pay 2010 ve 2011 yıllarındaki düşüşe rağmen 2012 yılında %11,8 e çıkmıştır. Gıda ve içecek sanayinin imalat sanayi içindeki payı ise 2005 yılında %10,2 iken bu oran 2012 yılında %12,1 e yükselmiştir. Gıda ve İçecek Sanayi İşletme Sayılarının Sanayi ve İmalat Sanayi İçindeki Payı (%) (2005-2012) 15

2.2. Gıda ve İçecek Sanayi nde İstihdam Gıda ve İçecek Sanayi nde İstihdam (2005-2012) SANAYİ Madencilik ve Taşocaklığı Enerji İmalat Sanayi GIDA ve İÇECEK SANAYİ Gıda Sanayi İçecek Sanayi 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2.765.172 2.875.573 2.973.232 3.052.609 2.817.329 3.105.928 3.430.123 3.719.406 85.123 93.956 97.627 97.742 101.411 113.383 124.416 130.908 96.302 97.377 99.302 96.382 131.145 140.193 154.688 165.030 2.583.747 2.684.240 2.776.303 2.858.485 2.584.773 2.852.352 3.151.019 3.423.468 290.810 315.196 311.791 328.653 349.135 384.484 411.435 455.246 280.210 304.572 301.108 317.713 337.176 371.624 397.679 440.942 10.600 10.624 10.683 10.940 11.959 12.860 13.756 14.304 Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri 2012 yılı sonuçlarına göre; 2005 yılında gıda ve içecek sanayinde 290.810 olan çalışan sayısı 2012 yılında 164.436 (%56,5) artarak 455.246 kişi olmuştur. Çalışanların 440.942 si gıda sanayinde 14.304 ü içecek sanayinde olduğu görülmektedir. Gıda sanayinde çalışan sayısı 2005 yılına göre 160.732 kişi artarken (%57,3) içecek sanayinde çalışan sayısı 3.704 kişi (%34,9) artmıştır. Sanayi sektöründe 2005 yılında istihdam edilenlerin sayısı 2.765.172 iken, 2008 yılına kadar bu sayı her yıl düzenli artarak 3.052.609 a ulaşmış, ancak yaşanan küresel ekonomik kriz nedeniyle 2009 yılında bu sayı 2.817.329 kişiye düşmüş 2012 yılında 3.719.406 kişiye yükselmiştir. İmalat sanayinde 2008 yılında 2.858.485 olan çalışan sayısı 2009 yılında 2.584.773 kişiye gerilerken 2012 yılında 3.423.468 kişiye yükselmiştir. Çalışan sayısındaki yıllık değişimler incelendiğinde; sanayi ve imalat sanayinin aksine, 2008 yılına göre, 2009 yılında çalışan kişi sayısı gıda sanayinde %6,1, içecek sanayinde ise %9,3 artmıştır. Gıda sanayi, 2007 yılı hariç, artış eğilimi göstermiş, içecek sanayinde ise çalışan sayısı devamlı artmıştır. Çalışan Sayılarındaki Yıllık Değişimler (%) (2006-2012) 2-2 16

Gıda ve İçecek Sanayi nde Alt Sektörler Bazında İstihdam 2011 2012 GIDA ve İÇECEK SANAYİ 411.435 455.246 Gıda Sanayi 397 679 440 942 Etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünlerinin imalatı 38 464 42 982 Etin işlenmesi ve saklanması 5 999 6 140 Kümes hayvanları etlerinin işlenmesi ve saklanması 26 410 29 490 Et ve kümes hayvanları etlerinden üretilen ürünlerin imalatı 6 055 7 352 Balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması 4 899 5 409 Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması 49 030 50 451 Patatesin işlenmesi ve saklanması 2 906 2 854 Sebze ve meyve suyu imalatı 3 057 4 531 Başka yerde sınıflandırılmamış meyve ve sebzelerin işlenmesi ve saklanması 43 067 43 066 Bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı 12 472 13 422 Sıvı ve katı yağ imalatı 11 453 (-) Margarin ve benzeri yenilebilir katı yağların imalatı 1 019 (-) Süt ürünleri imalatı 33 795 39 524 Süthane işletmeciliği ve peynir imalatı 28 650 33 419 Dondurma imalatı 5 145 6 105 Öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı 24 854 25 295 Öğütülmüş hububat ve sebze ürünleri imalatı 23 872 24 160 Nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı 982 1 135 Fırın ve unlu mamuller imalatı 158 063 181 433 Ekmek, taze pastane ürünleri ve taze kek imalatı 131 515 150 173 Peksimet ve bisküvi imalatı; dayanıklı pastane ürünleri ve dayanıklı kek imalatı 23 187 27 906 Makarna, şehriye, kuskus ve benzeri unlu mamullerin imalatı 3 361 3 354 Diğer gıda maddelerinin imalatı 67 514 72 752 Şeker imalatı 19 627 18 100 Kakao, çikolata ve şekerleme imalatı 25 349 26 223 Kahve ve çayın işlenmesi 12 799 16 258 Baharat, sos, sirke ve diğer çeşni maddelerinin imalatı 3 891 4 496 Hazır yemeklerin imalatı 865 1 622 Homojenize 785 889 Başka yerde sınıflandırılmamış diğer gıda maddelerinin imalatı 4 198 5 164 Hazır hayvan yemleri imalatı 8 588 9 674 Çiftlik hayvanları için hazır yem imalatı 8 432 9 503 Ev hayvanları için hazır gıda imalatı 156 171 İçecek Sanayi 13 756 14 304 Alkollü içeceklerin damıtılması, arıtılması ve harmanlanması (-) (-) Üzümden şarap imalatı 1 069 1 218 Bira imalatı (-) (-) Alkolsüz içeceklerin imalatı; maden sularının ve diğer şişelenmiş suların üretimi 10 734 11 311 2012 yılında, çalışan sayısı bakımından fırın ve unlu mamuller sanayi ilk sırayı alırken (181.433 kişi), balık ve deniz hayvanları ve yumuşakça işleme ve saklama sektörü sonuncu sırada (9.409) bulunmaktadır. 2-2 2012 yılında bir önceki yıla göre; gıda ve içecek sanayinin istihdam açısından payı genel sanayi sektöründe %12,0 dan %12,2 ye, imalat sanayi içindeki payı ise %15,0 dan %13,3 e artmıştır. Gıda ve İçecek Sanayi nde Çalışanların Sanayi ve İmalat Sanayi İçindeki Payı (%) (2005-2012) 17

2.3. Gıda ve İçecek Sanayi nde Toplam Üretim Gıda ve İçecek Sanayi nde Üretim SANAYİ Madencilik ve Taşocaklığı Enerji İmalat Sanayi GIDA ve İÇECEK SANAYİ Gıda Sanayi İçecek Sanayi (2005-2012) (Milyon TL) 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 363.219 439.039 482.026 567.025 517.821 633.151 830.068 962.277 7.999 10.563 11.609 15.078 13.924 18.200 25.315 25.998 43.334 49.261 55.684 74.810 83.516 90.482 108.389 139.311 311.885 379.215 414.733 477.137 420.381 524.469 696.364 796.968 46.006 50.075 56.406 66.732 69.504 84.984 103.784 117.096 42.876 46.860 52.617 62.244 64.664 79.476 97.469 110.546 3.130 3.215 3.789 4.488 4.840 5.508 6.315 6.550 TÜİK, Yıllık Sanayi İstatistikleri ne göre; gıda ve içecek sanayinde faaliyet gösteren işletmelerin toplam üretimi 2005 yılında 46 milyar TL iken, 2012 yılında %154,5 artarak 117,1 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Gıda sanayi ve içecek sanayi olarak iki alt grupta incelendiğinde; gıda sanayi üretim değeri, 2005 yılına göre, 2012 yılında 67,6 milyar TL (%157,8) artarak 110,5 milyar TL ye, içecek sanayi üretim değeri de aynı yıllarda 3,4 milyar TL (%109,3) artarak 6,5 milyar TL ye yükselmiştir. Gıda ve içecek sanayinde faaliyet gösteren işletmelerin üretim değeri 2005-2012 yılları arasında, yıllara göre artış eğilimi gösterirken, sanayi sektörünün geneli için de 2009 yılı hariç aynı eğilim söz konusudur. 2005 yılında sanayi sektörü üretim değeri 363,2 milyar TL iken, bu sayı 2009 yılı hariç her yıl düzenli olarak artarak 2012 962,3 milyar TL ye yükselmiştir. Üretim değeri bakımından sanayi sektörüyle aynı eğilimi gösteren imalat sanayinde ise bu değer 2012 yılında 796,9 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Üretimdeki Yıllık Değişimler (%) (2006-2012) 2-3 18

Gıda ve İçecek Sanayi nde Alt Sektörler Bazında Üretim (Milyon TL) (2011-2012) 2011 2012 GIDA ve İÇECEK SANAYİ 103.784 117.096 Gıda ürünlerinin imalatı 97.469 110.546 Etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünlerinin imalatı 12.034 14.931 Etin işlenmesi ve saklanması 2.015 2.846 Kümes hayvanları etlerinin işlenmesi ve saklanması 7.910 9.719 Et ve kümes hayvanları etlerinden üretilen ürünlerin imalatı 2.109 2.366 Balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması 1.186 1.116 Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması 17.675 18.396 Patatesin işlenmesi ve saklanması 1.103 1.260 Sebze ve meyve suyu imalatı 1.349 2.161 Başka yerde sınıflandırılmamış meyve ve sebzelerin işlenmesi ve saklanması 15.223 14.975 Bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı 9.758 11.365 Sıvı ve katı yağ imalatı 7.995 (-) Margarin ve benzeri yenilebilir katı yağların imalatı 1.763 (-) Süt ürünleri imalatı 11.636 14.492 Süthane işletmeciliği ve peynir imalatı (-) (-) Dondurma imalatı (-) (-) Öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı 11.731 11.568 Öğütülmüş hububat ve sebze ürünleri imalatı 10.979 10.712 Nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı 751 856 Fırın ve unlu mamuller imalatı 11.648 13.671 Ekmek, taze pastane ürünleri ve taze kek imalatı 6.450 7.247 Peksimet ve bisküvi imalatı; dayanıklı pastane ürünleri ve dayanıklı kek imalatı 3.709 4.631 Makarna, şehriye, kuskus ve benzeri unlu mamullerin imalatı 1.490 1.792 Diğer gıda maddelerinin imalatı 17.224 19.464 Şeker imalatı 5.266 5.806 Kakao, çikolata ve şekerleme imalatı 6.683 6.684 Kahve ve çayın işlenmesi 2.606 3.612 Baharat, sos, sirke ve diğer çeşni maddelerinin imalatı 1.124 1.288 Hazır yemeklerin imalatı (-) 251 Homojenize (-) 339 Başka yerde sınıflandırılmamış diğer gıda maddelerinin imalatı 1.223 1.484 Hazır hayvan yemleri imalatı 4.576 5.544 Çiftlik hayvanları için hazır yem imalatı 4.497 5.458 Ev hayvanları için hazır gıda imalatı 78 86 İçeceklerin imalatı 6.315 6.550 Alkollü içeceklerin damıtılması, arıtılması ve harmanlanması (-) 296 Üzümden şarap imalatı 228 (-) Bira imalatı (-) (-) Alkolsüz içeceklerin imalatı; maden sularının ve diğer şişelenmiş suların üretimi 4.482 4.712 Alt gruplar itibarıyla incelendiğinde; üretim değeri bakımından en fazla yoğunlaşmanın diğer gıda maddelerinin imalatı grubunda gerçekleştiği, üretim değerinin en az olduğu alt grubun ise balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması olduğu görülmektedir. Gıda ve içecek sanayindeki üretim değerinin gerek sanayi gerekse imalat sanayi üretimi içindeki payı 2012 yılında 2011 yılına göre azalmıştır. 2-3 2005 yılında, gıda ve içecek sanayi üretiminin sanayi sektörü içindeki payı %12,7 iken bu pay, 2009 ve 2010 yıllarında %13,4 e kadar yükselmiş, 2012 yılında ise %12,2 e gerilemiştir. 2011 yılındaki bu pay 2005 yılındaki değerden daha düşük olurken, inceleme dönemindeki en düşük değer %11,4 ile 2006 yılında elde edilmiştir. Gıda ve İçecek Sanayi Üretiminin Sanayi ve İmalat Sanayi İçindeki Payı (%) (2005-2012) 19

2.4. Gıda ve İçecek Sanayi nde Satış Ciroları Gıda ve İçecek Sanayi nde Satış Ciroları SANAYİ Madencilik ve Taşocaklığı Enerji İmalat Sanayi GIDA ve İÇECEK SANAYİ Gıda Sanayi İçecek Sanayi (2005-2012) (Milyon TL) 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 380.033 457.665 502.704 589.185 546.096 662.519 865.789 962.006 7.814 10.521 11.121 15.152 13.222 18.758 24.224 25.998 43.438 49.227 55.690 74.602 83.417 90.989 108.622 139.310 328.781 397.917 435.893 499.431 449.457 552.772 732.943 796.968 48.155 52.410 58.306 69.918 73.446 88.767 109.873 123.560 45.041 49.208 54.490 65.420 68.524 83.229 103.646 116.966 3.114 3.202 3.816 4.498 4.921 5.537 6.228 6.594 TÜİK Yıllık Sanayi İstatistikleri sonuçlarına göre; gıda ve içecek sanayinde faaliyet gösteren işletmelerin yapmış olduğu toplam ciro 2005 yılında 48,2 milyar TL iken; 75,4 milyar TL (%156,6) artarak 2012 yılında 123,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Gıda sanayi ve içecek sanayi olarak iki alt grupta incelendiğinde; gıda sanayindeki cironun 2005 yılına göre 71,6 milyar TL (%159,7) artarak 2012 yılında 116,9 milyar TL ye, içecek sanayi cirosunun ise aynı yıllarda 3,4 milyar TL (%111,8) artarak 6,5 milyar TL ye yükseldiği görülmektedir. Sanayi sektörünün geneli için ciro değeri 2005 yılında 380 milyar TL iken, 2009 yılı hariç her yıl düzenli olarak artarak 2012 yılında 962 milyar TL ye yükselmiştir. Ciro değeri bakımından sanayi sektörüyle aynı eğilimi gösteren imalat sanayinde bu değer, 2012 yılında 796,9 milyar TL, madencilik ve taşocakçılığı sanayinde 25,9 milyar TL, enerji sektöründe ise 139,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Gıda ve içecek sanayinde faaliyet gösteren işletmelerin yapmış oldukları ciro değeri 2005-2012 yılları arasında, yıllara göre artış eğilimi gösterirken, sanayi sektörünün geneli için de 2009 yılı hariç aynı eğilim söz konusudur. Satış Cirolarındaki Yıllık Değişimler (%) (2006-2012) 2-4 20

Gıda ve İçecek Sanayi nde Alt Sektörler Bazında Satış Ciroları (Milyon TL) (2011-2012) 2011 2012 GIDA ve İÇECEK SANAYİ 109.873 123.560 Gıda ürünlerinin imalatı 103.646 116.966 Etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünlerinin imalatı 12.482 15.171 Etin işlenmesi ve saklanması 2.220 2.964 Kümes hayvanları etlerinin işlenmesi ve saklanması 8.026 9.662 Et ve kümes hayvanları etlerinden üretilen ürünlerin imalatı 2.236 2.545 Balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması 1.266 1.147 Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması 18.304 19.329 Patatesin işlenmesi ve saklanması 1.162 1.276 Sebze ve meyve suyu imalatı 1.309 2.112 Başka yerde sınıflandırılmamış meyve ve sebzelerin işlenmesi ve saklanması 15.832 15.941 Bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı 10.932 12.352 Sıvı ve katı yağ imalatı 9.141 (-) Margarin ve benzeri yenilebilir katı yağların imalatı 1.790 (-) Süt ürünleri imalatı 12.754 15.443 Süthane işletmeciliği ve peynir imalatı (-) (-) Dondurma imalatı (-) (-) Öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı 13.306 12.955 Öğütülmüş hububat ve sebze ürünleri imalatı 12.420 12.044 Nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı 886 912 Fırın ve unlu mamuller imalatı 12.216 14.253 Ekmek, taze pastane ürünleri ve taze kek imalatı 6.701 7.563 Peksimet ve bisküvi imalatı; dayanıklı pastane ürünleri ve dayanıklı kek imalatı 3.852 4.754 Makarna, şehriye, kuskus ve benzeri unlu mamullerin imalatı 1.664 1.936 Diğer gıda maddelerinin imalatı 17.351 20.434 Şeker imalatı 5.249 6.117 Kakao, çikolata ve şekerleme imalatı 6.993 7.057 Kahve ve çayın işlenmesi 2.397 3.742 Baharat, sos, sirke ve diğer çeşni maddelerinin imalatı 1.162 1.366 Hazır yemeklerin imalatı (-) 249 Homojenize (-) 375 Başka yerde sınıflandırılmamış diğer gıda maddelerinin imalatı 1.223 1.527 Hazır hayvan yemleri imalatı 5.035 5.882 Çiftlik hayvanları için hazır yem imalatı 4.957 5.796 Ev hayvanları için hazır gıda imalatı 78 86 İçeceklerin imalatı 6.228 6.594 Alkollü içeceklerin damıtılması, arıtılması ve harmanlanması (-) 282 Üzümden şarap imalatı 192 (-) Bira imalatı (-) (-) Alkolsüz içeceklerin imalatı; maden sularının ve diğer şişelenmiş suların üretimi 4.516 4.796 Alt gruplar itibarıyla incelendiğinde; ciro değeri bakımından en fazla yoğunlaşmanın diğer gıda maddelerinin imalatı gerçekleştiği, ciro değerinin en az olduğu alt grubun ise balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması olduğu görülmektedir. Gıda ve içecek sanayindeki ciro değerinin gerek sanayi gerekse imalat sanayi cirosu içindeki payı, 2012 yılında 2011 yılına göre artmıştır. 2-4 2005 yılında, gıda ve içecek sanayi cirosunun sanayi sektörü içindeki payı %12,7 iken; bu pay, 2009 ve 2010 yıllarında %13,4 e çıkmış; 2012 yılında ise %12,8 e gerilemiştir. Gıda ve İçecek Sanayi nde Satış Cirolarının Sanayi ve İmalat Sanayi İçindeki Payı (%) (2005-2012) 21

2.5. Gıda ve İçecek Sanayi nde Katma Değer Gıda ve İçecek Sanayi nde Katma Değer SANAYİ Madencilik ve Taşocaklığı Enerji İmalat Sanayi GIDA ve İÇECEK SANAYİ Gıda Sanayi İçecek Sanayi (2005-2012) (Milyon TL) 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 73.906 87.038 92.062 110.318 105.221 126.004 157.785 166.200 2.910 3.945 4.551 7.246 5.519 7.363 10.113 11.314 10.751 8.295 8.512 9.269 14.967 19.413 18.721 22.288 60.245 74.798 79.000 93.804 84.735 99.229 128.950 132.598 7.381 8.001 9.165 10.984 11.856 13.043 14.700 17.302 6.591 7.192 8.190 9.819 10.571 11.631 13.228 15.740 790 808 975 1.165 1.285 1.412 1.472 1.562 TÜİK Yıllık Sanayi İstatistikleri sonuçlarına göre; gıda ve içecek sanayinde faaliyet gösteren işletmelerin yaratmış oldukları toplam katma değer, 2005 yılında 7,4 milyar TL iken, 2012 yılında %134,4 oranında artarak 17,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Gıda sanayi ve içecek sanayi olarak iki alt grupta incelendiğinde; gıda sanayinin 2012 yılında yarattığı katma değerin 15,7 milyar TL, içecek sanayinin katma değerinin ise yaklaşık 1,6 milyar TL olduğu görülmektedir. Gıda sanayindeki katma değer, 2005 yılına göre 9,1 milyar TL (%138,8) artarken, içecek sanayindeki katma değer 772 milyon TL (%97,7) artmıştır. 2005-2012 yılları arasında gıda ve içecek sanayinde faaliyet gösteren işletmelerin yaratmış oldukları katma değer yıllara göre sürekli olarak artan bir eğilim gösterirken, sanayi ve imalat sanayinde 2009 yılında bir düşüş söz konusu olmuştur. 2005 yılında sanayi sektörünün geneli için katma değer 73,9 milyar TL iken, 2009 yılı hariç 2012 yılına kadar her yıl düzenli olarak artarak 166,2 milyar TL ye ulaşmıştır. Yaratılan katma değer bakımından sanayi sektörüyle aynı eğilimi gösteren imalat sanayinde ise bu değer, 2012 yılında 132,6 milyar TL, madencilik ve taşocakçılığı sanayinde 11,3 milyar TL, enerji sektöründe ise 22,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Katma Değer Yıllık Değişimler (%) (2006-2012) 2-5 22

Gıda ve İçecek Sanayi nde Alt Sektörler Bazında Katma Değer (Milyon TL) (2011-2012) 2011 2012 GIDA ve İÇECEK SANAYİ 14.700 17.303 Gıda Sanayi 13.228 15.740 Etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünlerinin imalatı 1.346 1.782 Etin işlenmesi ve saklanması 128 219 Kümes hayvanları etlerinin işlenmesi ve saklanması 987 1.267 Et ve kümes hayvanları etlerinden üretilen ürünlerin imalatı 230 296 Balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması 237 243 Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması 1.790 1.997 Patatesin işlenmesi ve saklanması (-) 349 Sebze ve meyve suyu imalatı (-) 361 Başka yerde sınıflandırılmamış meyve ve sebzelerin işlenmesi ve saklanması 1.303 1.287 Bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı 694 700 Sıvı ve katı yağ imalatı 523 (-) Margarin ve benzeri yenilebilir katı yağların imalatı 171 (-) Süt ürünleri imalatı 1.595 1.927 Süthane işletmeciliği ve peynir imalatı 1.092 1.291 Dondurma imalatı 503 637 Öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı 993 1.109 Öğütülmüş hububat ve sebze ürünleri imalatı 827 952 Nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı 166 157 Fırın ve unlu mamuller imalatı 2.443 3.099 Ekmek, taze pastane ürünleri ve taze kek imalatı 1.605 1.980 Peksimet ve bisküvi imalatı; dayanıklı pastane ürünleri ve dayanıklı kek imalatı 710 951 Makarna, şehriye, kuskus ve benzeri unlu mamullerin imalatı 128 169 Diğer gıda maddelerinin imalatı 3.706 4.381 Şeker imalatı 1.317 1.505 Kakao, çikolata ve şekerleme imalatı 1.295 1.471 Kahve ve çayın işlenmesi 487 715 Baharat, sos, sirke ve diğer çeşni maddelerinin imalatı 191 211 Hazır yemeklerin imalatı (-) 43 Homojenize (-) 101 Başka yerde sınıflandırılmamış diğer gıda maddelerinin imalatı 323 335 Hazır hayvan yemleri imalatı 424 501 Çiftlik hayvanları için hazır yem imalatı 413 492 Ev hayvanları için hazır gıda imalatı 11 10 İçecek Sanayi 1.472 1.562 Alkollü içeceklerin damıtılması, arıtılması ve harmanlanması (-) (-) Üzümden şarap imalatı 51 55 Bira imalatı (-) (-) Alkolsüz içeceklerin imalatı; maden sularının ve diğer şişelenmiş suların üretimi 820 896 Alt gruplar itibarıyla incelendiğinde ise katma değer bakımından en fazla yoğunlaşmanın diğer gıda maddeleri imalatı grubunda gerçekleştiği, yaratılan katma değerin en az olduğu alt grubun ise balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması olduğu görülmektedir. Gıda ve içecek sanayinin, sanayi ve imalat sanayi içindeki payı 2005 yılında sırasıyla %10,0 ve %12,3 iken 2009 yılında %11,3 2-5 ve %14,0 a yükselmiştir. 2009 yılından sonra ise azalarak 2012 yılında ise önceki yıla göre artarak sanayi içinde payı %12,4, imalat sanayi içindeki payı ise %13,0 olarak gerçekleşmiştir. Gıda ve İçecek Sanayi Katma Değerinin Sanayi ve İmalat Sanayi İçindeki Payı (%) (2005-2012) 23

2.6. Gıda ve İçecek Sanayi nde İş Gücü Verimliliği Gıda ve İçecek Sanayi nde İş Gücü Verimliliği SANAYİ Madencilik ve Taşocaklığı Enerji İmalat Sanayi GIDA ve İÇECEK SANAYİ Gıda Sanayi İçecek Sanayi (2005-2012) (TL) 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 26.727 30.268 30.964 36.139 37.348 40.569 46.000 44.685 34.187 41.990 46.614 74.134 54.422 64.939 81.284 86.431 111.634 85.188 85.714 96.167 114.126 138.473 121.027 135.054 23.317 27.865 28.455 32.816 32.782 34.788 40.923 38.732 25.382 25.383 29.395 33.421 33.958 33.923 35.728 38.007 23.523 23.615 27.201 30.904 31.352 31.298 33.262 35.697 74.538 76.083 91.235 106.529 107.450 109.798 107.009 109.211 TÜİK Yıllık Sanayi İstatistikleri sonuçlarına göre; gıda ve içecek sanayinde iş gücü verimliliği (çalışan başına katma değer) 2005 yılında 25.382 TL iken, 2012 yılında %49,7 oranında artarak 38.007 TL olarak gerçekleşmiştir. Gıda sanayi ve içecek sanayi olarak iki alt grupta incelendiğinde; verimlilik değerinin 2012 yılında gıda sanayi için 35.697 TL, içecek sanayinde ise 109.211 olduğu görülmektedir. Buna göre Gıda Sanayi ndeki verimlilik, 2005 yılına göre %51,8 oranında, İçecek Sanayi nde ise %46,5 oranında artmıştır. 2005 yılında sanayi sektörünün geneli için iş gücü verimliliği 26.727 TL iken, 2012 yılında 44.685 TL ye yükselmiştir. İmalat sanayinde ise bu değer 23.317 TL den 38.732 TL ye yükselmiştir. Madencilik ve taşocakçılığı sanayinde 34.187 TL den 86.431 TL ye, enerji sektöründe ise 111.634 TL den 135.054 TL ye yükselmiştir. İmalat sanayi ile kıyaslandığında, genel olarak gıda ve içecek sanayi işgücü verimliliğinin daha iyi olduğunu söylenebilir. Sektör, 2005, 2007, 2008 ve 2009 yıllarında imalat sanayine göre daha verimli çalışırken, 2006, 2010 ve 2011 yıllarında daha verimsiz çalışmış ve 2012 ise yaklaşık aynı değere ulaşmıştır. 2005-2011 yılları arasında sanayi sektörü verimliliği yıllara göre sürekli olarak artış eğilimi gösterirken, Gıda ve İçecek Sanayi nin verimliliği de 2010 yılı hariç benzer bir eğilim göstermiştir. 24

Gıda ve İçecek Sanayi nde Alt Sektörler Bazında İş Gücü Verimliliği (TL) (2011-2012) 2011 2012 GIDA ve İÇECEK SANAYİ 35.728 38.007 Gıda Sanayi 33.262 35.697 Etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünlerinin imalatı 34.998 41.454 Etin işlenmesi ve saklanması 21.401 35.722 Kümes hayvanları etlerinin işlenmesi ve saklanması 37.383 42.952 Et ve kümes hayvanları etlerinden üretilen ürünlerin imalatı 38.063 40.236 Balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması 48.281 44.929 Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması 36.503 39.575 Patatesin işlenmesi ve saklanması (-) 122.336 Sebze ve meyve suyu imalatı (-) 79.625 Başka yerde sınıflandırılmamış meyve ve sebzelerin işlenmesi ve saklanması 30.257 29.876 Bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı 55.657 52.172 Sıvı ve katı yağ imalatı 45.686 (-) Margarin ve benzeri yenilebilir katı yağların imalatı 167.723 (-) Süt ürünleri imalatı 47.194 48.763 Süthane işletmeciliği ve peynir imalatı 38.102 38.622 Dondurma imalatı 97.826 104.278 Öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı 39.953 43.859 Öğütülmüş hububat ve sebze ürünleri imalatı 34.633 39.413 Nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı 169.294 138.495 Fırın ve unlu mamuller imalatı 15.457 17.083 Ekmek, taze pastane ürünleri ve taze kek imalatı 12.204 13.184 Peksimet ve bisküvi imalatı; dayanıklı pastane ürünleri ve dayanıklı kek imalatı 30.625 34.078 Makarna, şehriye, kuskus ve benzeri unlu mamullerin imalatı 38.080 50.247 Diğer gıda maddelerinin imalatı 54.892 60.221 Şeker imalatı 67.115 83.142 Kakao, çikolata ve şekerleme imalatı 51.083 56.113 Kahve ve çayın işlenmesi 38.058 43.999 Baharat, sos, sirke ve diğer çeşni maddelerinin imalatı 49.085 46.859 Hazır yemeklerin imalatı (-) 26.360 Homojenize (-) 113.303 Başka yerde sınıflandırılmamış diğer gıda maddelerinin imalatı 76.854 64.945 Hazır hayvan yemleri imalatı 49.366 51.831 Çiftlik hayvanları için hazır yem imalatı 48.998 51.722 Ev hayvanları için hazır gıda imalatı 69.288 57.874 İçecek Sanayi 107.009 109.211 Alkollü içeceklerin damıtılması, arıtılması ve harmanlanması (-) (-) Üzümden şarap imalatı 47.643 45.284 Bira imalatı (-) (-) Alkolsüz içeceklerin imalatı; maden sularının ve diğer şişelenmiş suların üretimi 76.427 79.198 Alt gruplar itibarıyla incelendiğinde; 2012 yılında çalışan başına katma değer tutarının en yüksek bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı, en düşük ise fırın ve unlu mamuller imalatı grubunda olduğu görülmektedir. 2-6 2012 yılında işgücü verimliliği 2011 yılına göre sanayi sektöründe %2,9 azalırken gıda sanayinde %7,3, içecek sanayinde ise %2,1 artış göstermiştir. İş Gücü Verimliliğinde Yıllık Değişimler (%) (2006-2012) 2-7 Aşağıda 25

2.7. Gıda ve İçecek Sanayi nde Yoğunlaşma Türkiye İstatistik Kurumu, 2014 yılında Sanayi ve Hizmet Sektöründe Yoğunlaşma Çalışması 2012 yılı sonuçlarını açıklamıştır. Bu çalışmada temel alınan yoğunlaşma oranı (CR4), bir ekonomik sınıftaki en büyük 4 girişimin ciroları toplamının, o ekonomik sınıftaki toplam ciro değerine bölünmesiyle elde edilmiştir. (CR8) ise bir ekonomik sınıftaki en büyük 8 girişimin ciroları toplamının, o ekonomik sınıftaki toplam ciro değerine bölünmesiyle elde edilmiştir. 2012 yılı CR4 değerlerine göre gıda ve içecek sanayi alt sektörlerinin 9 u çok yüksek, 5 i yüksek, 10 u orta ve 5 i de düşük derecede yoğunlaşma oranına sahiptir. İçecek sanayinde yer alan alt sektörler genelde yüksek ve çok yüksek derecede yoğunlaşma oranına sahipken, gıda sanayinde yer alan alt sektörler daha çok orta ve düşük yoğunlaşma segmentinde yer almaktadır. Bunun nedeni içecek sanayindeki işletme sayısının az olmasıdır. Düşük derecede yoğunlaşma (CR4<30) Orta derecede yoğunlaşma (30<CR4<50) Yüksek derecede yoğunlaşma (50<CR4<70 Çok yüksek derecede yoğunlaşma (CR4>70) Gıda ve İçecek Sanayi nde Alt Sektörler bazında Yoğunlaşma Oranları (2012) CR4 CR8 Girişim Yoğunlaşma Sayısı Derecesi Bira imalatı 99,97 100,00 5 Çok Yüksek Margarin ve benzeri yenilebilir katı yağların imalatı 97,19 100,00 6 Çok Yüksek Alkollü içeceklerin damıtılması, arıtılması ve harmanlanması 96,51 100,00 6 Çok Yüksek Homojenize gıda müstahzarları ve diyetetik gıda imalatı 95,22 99,28 16 Çok Yüksek Dondurma imalatı 95,20 97,22 423 Çok Yüksek Ev hayvanları için hazır gıda imalatı 91,98 100,00 8 Çok Yüksek Patatesin işlenmesi ve saklanması 88,17 97,95 26 Çok Yüksek Şeker imalatı 80,99 91,15 72 Çok Yüksek Nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı 75,20 96,31 14 Çok Yüksek Kahve ve çayın işlenmesi 68,80 78,76 189 Yüksek Hazır yemeklerin imalatı 66,16 83,50 32 Yüksek Peksimet ve bisküvi imalatı; dayanıklı pastane ürünleri ve dayanıklı kek imalatı 57,44 77,94 2.135 Yüksek Alkolsüz içeceklerin imalatı; maden sularının ve diğer şişelenmiş suların üretimi 56,88 66,67 377 Yüksek Üzümden şarap imalatı 56,11 67,51 110 Yüksek Balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması 49,78 64,21 69 Orta Sebze ve meyve suyu imalatı 48,37 66,68 132 Orta Etin işlenmesi ve saklanması 47,01 60,12 228 Orta Başka yerde sınıflandırılmamış diğer gıda maddelerinin imalatı 44,93 66,81 96 Orta Makarna, şehriye, kusktus ve benzeri unlu mamullerin imalatı 43,96 71,64 50 Orta Kümes hayvanları etlerinin işlenmesi ve saklanması 42,26 72,09 53 Orta Baharat, sos, sirke ve diğer çeşni maddelerinin imalatı 38,37 50,47 227 Orta Kakao, çikolata ve şekerleme imalatı 37,33 55,66 1.041 Orta Süthane işletmeciğliği ve peynir imalatı 34,26 44,40 1.556 Orta Et ve kümes hayvanları etlerinden üretilen ürünlerin imalatı 33,81 49,59 255 Orta Sıvı ve katı yağ imalatı 24,94 39,25 938 Düşük Çiftlik hayvanları için hazır yem imalatı 21,95 31,26 409 Düşük Başka yerde sınıflandırılmamış meyve ve sebzelerin işlenmesi ve saklanması 15,93 23,51 1.422 Düşük Öğütülmüş hububat ve sebze ürünleri imalatı 10,81 17,38 3.495 Düşük Ekmek, taze pastane ürünleri ve taze kek imalatı 6,81 9,55 28.202 Düşük 26

Bira ve damıtılmış alkollü içeceklerin imalatı sektörleri gibi işletme sayıları oldukça az olan alt sektörler en yüksek yoğunlaşma oranlarına sahipken, işletme sayıları oldukça fazla olan ekmek, taze pastane ürünleri ve kek imalatı ve öğütülmüş hububat ve sebze ürünleri imalatı sektörlerindeki yoğunlaşma oranları ise oldukça düşük seviyelerdedir. Gıda ve İçecek Sanayi Alt Sektörlerinde Yoğunlaşma Oranları (2012) İşletme sayısı 100 ün üzerinde olmasına rağmen, dondurma imalatı sektöründeki yoğunlaşma oranının çok yüksek seviyelerde çıkması, bu sektörde ilk dört firmanın piyasaya yön verdiğini göstermektedir. Yine aynı şekilde peksimet, bisküvi imalatı, dayanıklı pastane ürünleri ve kek imalatı sektöründeki %57,44 lik yoğunlaşma oranı da sektörde faaliyet gösteren çok sayıda işletme olmasına rağmen, ilk dört firmanın piyasada ne derece etkili olduğunu göstermektedir. Çok Yüksek Yüksek Orta Düşük 27

2.8. Gıda ve İçecek Sanayi nde Yabancı Sermaye T.C. Merkez Bankası verilerine göre; gıda ve içecek sanayinde faaliyet gösteren yabancı sermayeli firmaların sayısı 1954-2009 yılları arasında kümülatif olarak 393 adet iken, 2009-2014 yılları arasında 154 adet (%39,2) artarak 547 ye yükselmiştir. Gıda ve içecek sanayinde, 2009-2014 yılları arasında en fazla yabancı sermayeli firmanın faaliyete geçtiği yıl 64 firma ile 2010 yılı olurken, en az yabancı sermayeli işletmenin faaliyete geçtiği yıl 9 firma ile 2014 yılı olmuştur. Gıda ve İçecek Sanayi nde Yabancı Sermayeli Firma Sayısı Tarım Sektörü Sanayi Sektörü Madencilik ve Taşocaklığı İmalat Sanayi Gıda Ürünleri ve İçecek İmalatı Elektrik, Gaz ve Su Hizmetler Sektörü Toplam 2-8 Kaynak: TC Merkez Bankası 1954-2009 2010 2011 2012 2013 2014 1954 Birikimli 2014 TOPLAM 338 61 70 55 39 63 626 4.720 622 700 490 484 449 7.465 449 81 101 20 23 11 685 3.853 422 463 321 317 313 5.689 393 64 45 20 16 9 547 418 119 136 149 144 125 1.091 16.786 2.574 3.573 3.722 3.254 3.524 33.433 21.844 3.257 4.343 4.267 3.777 4.036 41.524 Uluslararası Yatırım Girişimlerinin Ülkelere Göre Dağılımı (2014) Kaynak: TC Merkez Bankası İmalat sanayinde, 2014 yılı sonu itibarıyla faaliyet gösteren yabancı sermayeli firmaların (5.689 adet) %9,6 sı gıda ve içecek sanayinde (547 adet) faaliyet göstermektedir. Gıda ve içecek sanayinde faaliyet gösteren 547 yabancı sermayeli işletmenin 100 ü (%18,3) Almanya menşeilidir. Bir başka ifade ile sektörde faaliyet gösteren her beş yabancı sermayeli firmanın neredeyse biri Almanya kökenlidir. Sektörde en fazla yabancı sermayeli işletmeye sahip ülkeler sıralamasında Hollanda 47 firma ile ikinci sırada yer alırken, bu ülkeyi Fransa (30), ABD (29) ve İtalya (27) izlemektedir. 28

2009-2014 arasında gıda ve içecek sanayindeki uluslararası yatırım giriş istatistikleri tutar olarak incelendiğinde; en fazla yatırım girişinin 2,2 milyar dolarla 2012 de gerçekleştiği görülmektedir. İmalat sanayinde de uluslararası yatırım girişlerinin en yoğun olduğu yıl 4,3 milyar dolarla yine 2012 dir. 2012 yılında 2011 yılına göre 3,3 kat artarak 2,2 milyar dolar olarak gerçekleşen gıda ve içecek sanayi uluslararası yatırım girişi, 2014 yılında 2012 yılına göre %74,6 oranında azalarak 558 milyon dolar seviyesine kadar gerilemiştir. 2010 yılında gıda ve içecek sanayine yabancı sermaye girişi 124 milyon dolardır ve bunun imalat sanayi içindeki payı %13,4 dür. Bu oran 2012 yılında maksimum düzeye (%50,7) ulaşmış ve 2014 yılında %19,3 olarak gerçekleşmiştir. Uluslararası Sermayeli Şirketlerin Faaliyette Bulundukları İllerin Sektörlere Göre Dağılımı(1954 2015 Uluslararası Sermayeli Ocak) Şirketlerin Faaliyette Bulundukları İllerin Sektörlere Göre Dağılımı (1954-2015 Ocak) İstanbul Antalya Ankara İzmir Muğla Tarım Sektörü 195 112 26 75 25 Sanayi Sektörü 4.330 357 636 555 77 Madencilik ve Taşocakçılığı 287 31 130 60 8 İmalat Sanayi 3.400 271 314 423 63 Gıda Ürünleri ve İçecek İmalatı 270 38 26 58 6 Elektrik, Gaz ve Su 643 55 192 72 6 Hizmetler Sektörü 20.087 3.975 1.852 1.491 1.438 Toplam 24.612 4.444 2.514 2.121 1.540 Sektörler Bazında Uluslararası Yatırım Girişimleri (Milyon $) (2010-2014) Gıda Ürünleri ve İçecek İmalatı Uluslararası Sermayeli Şirketlerin Sayılarının İllere Göre Dağılımı(1954-2015 Ocak) İlk On İl İlin Adı Şirket Sayısı İstanbul 24.612 Antalya 4.444 Ankara 2.514 İzmir 2.121 Muğla 1.540 Mersin 1.056 Bursa 631 Gaziantep 607 Aydın 581 Kocaeli 461 Diğer İller 3.132 Toplam 41.699 29

Bölüm:3 Türkiye de Hanehalkı Tüketim Harcamaları İçinde Gıda ve İçecek Sanayi nin Yeri 30

3.1. Hanehalkı Tüketim Harcamalarının Harcama Gruplarına Göre Dağılımı TÜİK tarafından yapılan hanehalkı tüketim harcamaları araştırması 2011-2013 yılları sonuçlarına göre; hanehalkı harcamaları içinde konut, su, elektrik ve yakıt birinci sırayı alırken, ikinci sırayı gıda ve içecekler almaktadır. Yıllar Bazında Hanehalkı Tüketim Harcamalarının Harcama Gruplarına Göre Dağılımı (%) (2011-2013) 3-1 2011 yılında %21,0 olan gıda ve içecek harcamalarının toplam harcamalar içindeki payı, 2012 yılında %19,9, 2013 yılında ise %20,1 düzeyindedir. Gıda ve içecek harcamaları payındaki bu değişim gıda harcamaları payındaki azalmadan kaynaklanmıştır. Zira, inceleme döneminde alkollü ve alkolsüz içecek harcamaları paylarında çok fazla bir değişiklik olmamıştır. Gıda ve içecek harcamalarının toplam harcamalar içindeki payı, inceleme dönemi başı ve sonu itibarıyla 0,9 puan azalırken, eğitim hizmetleri ile eğlence ve kültür harcamaları 0,4 puan artmıştır. Toplam harcamalar içinde en yüksek paya sahip olan konut, su, elektrik ve diğer yakıtlar harcamalarının payı ise 0,8 puanlık azalışla %25,0 olarak gerçekleşmiştir. Hanehalkı Tüketim Harcamalarının Harcama Gruplarına Göre Dağılımı (%) (2011-2013) HARCAMA TÜRLERİ 2011 2012 2013 GIDA VE İÇECEKLER - Gıda - Alkolsüz İçecek - Alkollü İçecek 21,0 19.3 1.4 0.3 19,9 18.2 1.4 0.3 20,1 18.5 1.4 0.3 GİYİM VE AYAKKABI 5,2 5,4 5,3 KONUT, SU, ELEKTRİK VE DİĞER YAKITLAR 25,8 25,8 25,0 MOBİLYA, EV ALETLERİ VE EV BAKIM HİZMETLERİ 6,4 6,7 6,6 SAĞLIK 1,9 1,8 2,1 ULAŞTIRMA 17,2 17,2 17,4 HABERLEŞME 4,0 3,9 4,0 EĞLENCE VE KÜLTÜR 2,7 3,2 3,1 EĞİTİM HİZMETLERİ 2,0 2,3 2,4 LOKANTA VE OTELLER 5,7 5,8 5,9 ÇEŞITLI MAL VE HIZMETLER 4,3 4,2 4,3 31

3.2. Hanehalkı Gıda ve İçecek Harcamaları 3.3. Hanehalkı Harcamaları İçerisinde Gıda ve İçecek Harcamalarının Yeri TÜİK tarafından düzenli olarak her yıl yapılan hanehalkı tüketim harcamaları araştırması sonuçlarına göre, hanehalkı başına ortalama aylık gıda ve içecek (alkollü ve alkolsüz) harcaması 2013 yılında 2008 yılına göre %39,6 oranında artarak 371 TL den 518 TL ye yükselmiştir. Söz konusu yıllar arasında toplam aylık hanehalkı tüketim harcaması ise %58,1 oranında artarak 1.626 TL den 2.572 TL ye yükselmiştir. Başka bir ifade ile toplam hanehalkı tüketim harcamaları, gıda ve içecek harcamalarından daha yüksek oranda artmış, bunun sonucunda da gıda ve içecek harcamalarının toplam hanehalkı tüketim harcamaları içindeki payı giderek azalmıştır. Gıda ve içecek harcamalarının toplam hanehalkı harcamaları içindeki payı 2008 yılında %22,8 iken 2010 yılında %22,0, 2012 yılında %19,1 ve 2013 yılında %20,1 dir. TÜİK hanehalkı tüketim harcamaları araştırması sonuçlarına göre; düşük gelirli hanehalkları, yüksek gelirli hanehalklarına göre gıda ve içecek harcamalarına iki kata yakın daha fazla pay ayırmaktadır. Gelire göre sıralı %20,0 lık gruplar itibarıyla tüketim harcamalarının dağılımı incelendiğinde; 2013 yılında gelirden en çok pay alan beşinci %20,0 lık grupta gıda ve içecek harcamalarının payı %14,6 iken, gelirden en fazla pay alan birinci grupta bu pay %28,8 dir. Bir başka önemli bulgu ise; 2002 ve 2013 yılları arasında gıda ve içecek harcamalarının toplam harcamalar içindeki payının tüm gelir gruplarında azalmakta olduğudur. 2002 yılında %19,0 olan beşinci gruba ait bu pay 2013 yılında da %14,6 a gerilemiştir. Yine aynı şekilde en düşük gelire sahip olan birinci gelir grubunda da %38,7 olan payın, 2012 yılında %29,0 a, 2013 yılında ise %28,8 e gerilemiş olduğu görülmektedir. Yıllar İtibariyle Aylık Hanehalkı Gıda ve İçecek Harcamaları (TL) (2008-2013) 2008 2009 2010 2011 2012 2013 GIDA VE İÇECEKLER 371 392 407 445 471 518 Gıda 343 362 375 410 431 475 Alkolsüz içecekler 25 26 28 29 33 36 Alkollü İçecekler 3 4 4 6 7 7 TOPLAM HANEHALKI HARCAMALARI 1.626 1.688 1.843 2.120 2.366 2.572 Gıda ve Alkolsüz İçecek harcamalarının Gelir Gruplarına Göre Dağılımı (%) (2002-2013) 3-2 32

3.4. Gıda ve İçecek Harcamalarının Bölgelere Göre Dağılımı Bölgelere Göre Gıda ve Alkolsüz İçecek Harcamalarının Payları (%) Gıda ve Alkolsüz İçecekler Üç Büyükşehrin Gıda ve Alkolsüz İçecek Harcamaları Payları (%) 2004-06 2005-07 2006-08 2007-09 2008-10 2009-11 2010-12 2011-13 3 İstanbul 20,7 20,6 19,3 18,9 17,9 17,6 16,6 16,3 Batı Marmara 25,8 23,6 23,2 22,8 23,0 21,1 19,5 19,9 Ege 23,0 23,1 23,2 23,8 22,4 21,9 19,9 19,1 İzmir 19,9 21,1 21,5 22,0 20,3 20,1 18,4 17,8 Doğu Marmara 23,3 23,3 22,1 22,2 21,3 20,8 19,9 19,2 Batı Anadolu 22,5 21,8 20,6 20,4 20,0 19,4 18,7 18,3 Akdeniz 26,6 25,8 24,5 24,5 24,4 23,8 22,3 20,8 Orta Anadolu 31,2 29,3 27,4 26,1 25,8 25,1 23,6 23,5 Ankara 21,0 20,3 19,9 19,5 19,0 18,4 17,6 17,3 Batı Karadeniz 30,0 28,4 28,3 27,1 26,8 26,1 25,2 24,5 Doğu Karadeniz 29,0 27,8 26,1 26,8 26,8 26,8 25,1 24,6 Kuzeydoğu Anadolu 32,2 29,7 29,6 29,2 30,3 29,7 28,1 26,9 Ortadoğu Anadolu 33,8 32,0 29,3 27,1 26,8 25,1 24,7 25,0 Güneydoğu Anadolu 39,6 39,3 37,5 33,1 30,0 28,1 27,4 27,0 Yeni nüfus projeksiyonlarına dayanmaktadır. TÜİK bölgesel hanehalkı tüketim harcamaları araştırması sonuçlarına göre; 2011-2013 döneminde hanehalkı harcamaları içinde gıda ve alkolsüz içeceğe en fazla pay ortalama %27,0 ile Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde ayrılmıştır. Bu bölgeyi %26,9 luk payla Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi izlerken, üçüncü sırayı %25,0 lık payla Ortadoğu Anadolu Bölgesi almaktadır. Üç büyük ilimizin gıda ve alkolsüz içecek harcamaları payı incelendiğinde ise 2011-2013 dönemi ortalaması olarak en yüksek payın %17,8 ile İzmir e ait olduğu anlaşılmaktadır. Bu ili %17,3 lık payla Ankara, %16,3 lık payla da İstanbul takip etmektedir. Bu bulgulardan da anlaşılabileceği üzere, refah seviyesi yüksek ve göreceli olarak daha gelişmiş olan bölgelerde, gıda ve alkolsüz içecek harcamalarının toplam harcamalar içindeki payı, diğer bölgelere göre daha düşük düzeydedir. 33

3.5. Gıda ve İçecek Sanayi nin Ana Harcama Gruplarına ve Ülkelere Göre Fiyat Düzeyleri Gıda ve alkolsüz içecekler grubunda 37 ülke içinde Norveç 176 lık endeks değeri ile en pahalı ülke olurken, Makedonya 59 luk endeks değeri ile en ucuz ülkedir. Türkiye nin gıda ve alkolsüz içecekler grubundaki fiyat düzeyi endeksi 86 olup, bu grupta AB ortalamasından daha düşüktür. EUROSTAT ve OECD iş birliğiyle yürütülen 2013 yılı Gıda ve içki satınalma gücü paritesi çalışmasında, 37 ülkeye ait karşılaştırmalı fiyat düzeyi endeksleri verilmektedir. Türkiye nin gıda grubundaki fiyat düzeyi endeksi 86 olup, bu grupta yer alan süt, peynir ve yumurta, bitkisel ve hayvansal yağlar ve diğer gıdalar alt gruplarında fiyat düzeyinin, AB ortalamasından daha yüksek olduğu görülmektedir. Diğer taraftan, Türkiye nin en yüksek fiyat düzeyi 207 endeks değeri ile alkollü içecekler grubunda olup, AB ortalamasının 2 katından daha fazladır. Türkiye, alkollü içecekler fiyat seviyeleri bakımından, 37 ülke arasında Norveç ve İzlanda nın ardından en pahalı üçüncü ülke konumundadır. Bu durum alkollü içecekler üzerindeki ağır vergi yükünün bir sonucudur. Ana Harcama Gruplarına ve Ülkelere Göre Fiyat Düzeyleri (AB27=100) (2013) Ülkeler Gıda ve Alkolsüz İçecekler Gıda Ekmek ve Tahıllar Kaynak: News Release, 99/2014, Avrupa Birliği İstatistik Ofisi (EUROSTAT Et Balık Süt, Peynir ve Yumurta Bitkisel ve Hayvansal Yağlar Meyveler ve Sebzeler Diğer Gıdalar Alkolsüz İçecekler Alkollü İçecekler Norveç 176 175 176 168 139 199 171 166 206 193 282 İsviçre 150 155 144 217 157 130 146 144 137 114 116 Danimarka 141 136 158 128 126 116 137 130 174 182 140 İsveç 125 125 135 129 117 116 116 139 118 124 160 Finlandiya 123 123 134 124 118 121 108 126 117 124 174 Avusturya 122 123 138 136 127 103 121 124 114 115 97 İzlanda 120 120 135 123 102 115 92 120 132 124 209 Lüksemburg 118 121 119 132 129 120 115 120 110 102 91 İrlanda 117 116 109 112 111 118 100 135 117 129 171 İtalya 112 114 114 115 115 127 104 104 120 96 100 Belçika 112 113 110 121 124 112 112 105 111 104 100 Fransa 108 109 106 123 110 97 97 116 102 96 92 Almanya 108 109 106 131 111 95 104 110 98 104 81 Güney Kıbrıs 108 107 119 88 120 144 116 85 124 114 117 Yunanistan 101 101 109 91 112 130 118 75 123 106 128 ingiltere 101 99 88 97 94 102 100 113 101 115 139 Malta 100 99 97 84 106 114 112 99 119 110 114 AB27 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 Slovenya 99 100 102 95 101 101 119 97 109 93 103 Hollanda 97 98 90 118 100 93 81 98 90 92 100 İspanya 94 94 112 83 90 93 94 97 103 86 88 Hırvatistan 93 92 98 74 100 102 99 88 109 108 104 Portekiz 91 90 100 75 78 104 97 92 115 93 91 Slovakya 89 88 84 73 107 98 118 92 98 105 91 Estonya 89 88 86 81 95 87 112 94 96 95 105 Letonya 87 85 81 75 80 96 113 86 98 109 109 Türkiye 86 85 70 72 85 119 106 78 103 96 207 Çek Cumhuriyeti 84 83 73 72 103 91 101 88 95 97 96 Macaristan 80 79 73 72 89 84 98 79 94 85 80 Karadağ 78 77 71 67 78 75 103 86 96 87 97 Litvanya 78 76 77 63 75 89 98 77 86 97 94 Bosna-Hersek 76 75 73 69 75 78 93 74 89 82 83 Sırbistan 75 75 68 66 92 84 101 71 93 83 81 Bulgaristan 71 70 59 60 74 94 97 61 87 80 67 Romanya 69 69 61 60 70 94 94 62 89 76 74 Arnavutluk 68 67 67 50 76 85 87 66 82 92 72 Polonya 62 60 59 55 67 62 73 56 73 79 93 Makedonya 59 58 55 57 64 70 68 49 71 66 69 34

Bölüm:4 Türk Gıda ve İçecek Sanayi nde AR-GE 35

4.1. Gıda ve İçecek Sanayi AR-GE Harcamaları Yıllar Bazında AR-GE Harcamaları (2006-2013) (Bin TL) 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 İmalat Sanayi 1.185.734 1.714.012 1.954.471 2.014.640 2.035.381 2.569.482 3.124.160 3.610.675 Toplam İçindeki Pay (%) 72,8 68,2 64,1 62,3 51,6 53,3 53 51,3 Değişim (%) 24,4 44,6 14 3,1 1 26,2 21,6 15,6 Gıda ve İçecek Sanayi 59.997 46.967 60.754 75.253 60.859 75.734 82.434 123.673 İmalat Sanayi İçindeki Pay (%) 5,1 2,7 3,1 3,7 3 2,9 2,6 3,4 Değişim (%) 103,9-21,7 29,4 23,9-19,1 24,4 8,8 50,0 Ticari Kesim Ar-Ge Toplamı 1.629.088 2.513.487 3.048.503 3.235.272 3.942.908 4.817.272 5.891.215 7.031.519 Değişim (%) 25,5 54,3 21,3 6,1 21,9 22,2 22,3 19,4 Türkiye İstatistik Kurumu AR-GE faaliyetleri araştırması sonuçlarına göre; 2006 yılında 59,9 milyon TL olan gıda ve içecek sanayi AR-GE harcamalarının, %106,1 oranında artarak 2013 yılında 123,6 milyon TL ye yükseldiği görülmektedir. Gıda ve içecek sanayi AR-GE harcamaları 2007 yılında bir önceki yıla göre %21,7 oranında, 2010 yılında ise %19,1 oranında düşüş göstermiştir. İnceleme dönemindeki diğer yıllarda ise AR-GE harcamaları artış gösterirken, 2006 yılında elde edilen %103,9 luk artış inceleme dönemindeki en yüksek oranlı artış olmuştur. İmalat sanayinde yapılan AR-GE harcamaları, 2013 yılında, bir önceki yıla göre %15,6 oranında artarken; gıda ve içecek sanayi %50,0 ile daha yüksek bir oranda artış göstermiştir. Bu bulgu, 2009 kriz yılından sonra gelen 2010 yılında azalan sektöre ait AR-GE harcamalarının 2011, 2012 ve 2013 yıllarında tekrar artmaya başlamış olduğunu göstermesi bakımından dikkate değer bir bulgudur. Gıda ve içecek sanayi AR-GE harcamalarının, imalat sanayi AR-GE harcamaları içerisindeki payı 2006 yılında %5,1 iken 2007 yılında %2,7 seviyesine gerileyen pay, 2008 yılında %3,1 e, 2009 yılında ise %3,7 ye yükselerek imalat sanayi içindeki payını az da olsa arttırmıştır. Takip eden yıllarda azalmaya başlayan bu pay; 2010 yılında %3,0, 2011 yılında %2,9 ve 2012 yılında ise %2,6 seviyelerine kadar gerilemiş, 2013 yılında %3,4 seviyelerine tekrar yükselmiştir. 36

4.2. Harcama Gruplarına Göre AR-GE Harcamalarının Dağılımı Harcama Gruplarına Göre AR-GE Harcamaları (2006-2013) (Bin TL) 2006 yılında, Türkiye de yapılan AR-GE harcamaları 1,6 milyar TL seviyesinde iken 7 yıl içinde 4,3 kattan fazla artarak 2013 yılında 7 milyar TL düzeyine kadar yükselmiştir. İnceleme dönemindeki tüm yıllarda yapılan AR-GE harcamaları içerisinde en yüksek payı alan sektör, imalat sanayi olmuştur. Bu sektörü sırasıyla hizmetler, madencilik ve tarım sektörleri izlemiştir. 2013 döneminde, gıda ve içecek sanayi AR-GE harcamaları içinde personel harcamaları birinci sırayı alırken bunu diğer cari harcamalar ve makine-techizat izlemektedir. Gıda ve içecek sanayinin toplam AR-GE harcamaları içerisindeki payı, 2006 yılında %3,7 oranında iken, daha sonraki yıllarda azalmaya başlamış, 2013 yılında ise %1,8 seviyesine kadar gerilemiştir. Sektörler Yıl Personel Makine- Teçhizat Sabit Tesis Diğer Cari TOPLAM İmalat Sanayi 2006 361.518 144.315 17.280 662.621 1.185.734 2007 562.270 346.525 94.781 710.437 1.714.012 2008 682.012 284.585 88.460 899.414 1.954.471 2009 848.700 223.512 30.967 911.460 2.014.640 2010 878.647 178.518 45.026 933.191 2.035.381 2011 1.106.534 397.897 52.343 1.012.708 2.569.482 2012 1.322.948 443.773 70.106 1.287.333 3.124.160 2013 1.587.463 455.459 101.262 1.466.490 3.610.675 Gıda ve İçecek Sanayi 2006 13.956 6.612 432 38.998 59.998 2007 22.469 5.171 1.367 17.961 46.968 2008 25.663 12.509 2.383 20.199 60.754 2009 28.134 14.378 2.211 30.531 75.254 2010 28.969 7.817 190 23.883 60.859 2011 37.783 11.364 1.213 25.373 75.734 2012 40.045 14.434 1.121 26.834 82.434 2013 44.291 33.475 4.034 41.872 123.673 TOPLAM 2006 606.620 175.921 24.069 822.477 1.629.087 2007 967.007 400.854 158.963 986.663 2.513.487 2008 1.228.327 353.040 186.773 1.280.362 3.048.502 2009 1.489.760 335.803 72.999 1.336.710 3.235.272 2010 1.857.154 297.054 229.482 1.559.219 3.942.908 2011 2.310.950 603.645 122.866 1.779.811 4.817.272 2012 2.937.207 620.179 99.711 2.234.117 5.891.215 2013 3.640.398 656.631 187.413 2.547.075 7.031.519 37

4.3. Gıda ve İçecek Sanayi nde AR-GE Harcamalarının Dağılımı 2013 yılında 2006 yılına göre yaklaşık 2 kat artarak 123,6 milyon TL ye yükselen gıda ve içecek sanayi AR-GE harcamalarının 44,3 milyon TL si personel, 41,8 milyon TL si diğer cari, 33,5 milyon TL si makine ve teçhizat ve 4 milyon TL si de sabit tesis harcamalarından oluşmaktadır. 2006 yılında 59,9 milyon TL seviyesinde olan gıda ve içecek sanayi AR-GE harcamalarının 38,9 milyon TL si diğer cari harcamalardan, 13,9 milyon TL si personel harcamalarından, 6,6 milyon TL si makine teçhizat ve 432 bin TL si ise sabit tesis harcamalarından oluşmuştur. Başka bir ifade ile 2006 yılında %23,3 olan gıda ve içecek sanayi AR-GE harcamaları içindeki personel harcamaları payı, 2013 yılında %35,8 e yükselmiştir. Diğer cari AR-GE harcamalarının payı 31,1 puan azalarak %65,0 dan %33,9 a düşerken, AR-GE ile ilgili olarak yapılan makine ve teçhizat harcamalarının payı %11,0 dan %27,1 e, sabit tesis AR-GE harcamalarının payı ise %0,7 den %3,3 e yükselmiştir. AR-GE Harcamalarının Dağılımı (%) (2006-2013) 4-2 38

4.4. AR-GE Faaliyetlerinde İstihdam 4.4.1. AR-GE Faaliyetlerinde İstihdam Edilen İnsan Gücü 4.4.2. Gıda ve İçecek Sanayi nde AR-GE Faaliyetinde Çalışanlar Gıda ve içecek sanayi AR-GE faaliyetinde çalışanların sayısı 2006 yılında 473 iken, %82,5 oranında artarak 2013 yılında 863 e yükselmiştir. Türkiye de AR-GE faaliyetlerinde istihdam edilen eleman sayısı 2006 yılında 18.030 kişi iken, 2013 yılında 3 kattan fazla artarak 58.391 e; imalat sanayinde çalışanların sayısı ise yaklaşık 2,5 kat artarak 10.949 kişiden 27.243 e yükselmiştir. 2013 yılında gıda ve içecek sanayi AR-GE çalışmalarında istihdam edilenlerin 501 i (%58,1) araştırmacı olarak görev yaparken, 239 u (%27,7) teknisyen ve 123 ü (%14,3) de diğer destek personeli olarak görev yapmaktadır. İnceleme döneminin başlangıç yılı olan 2006 yılında ise araştırmacı olarak görev yapanların oranı %62,4 iken, teknisyen olarak görev yapanların oranı %28,1, diğer destek personelinin oranı da %9,5 seviyesindedir. Görüldüğü gibi 200 den 2012 ye araştırmacı ve teknisyen oranı azalırken, diğer destek personeli oranı artmıştır. Sektörlere Göre İstihdam Edilen AR-GE Personeli (2006-2013) Sektörler Yıl Araştırmacı Teknisyen Diğer Destek Personel Toplam AR-GE 4-3 Personelinin Dağılımı (%) İmalat Sanayi 2006 6.100 3.149 1.700 10.949 2007 8.405 4.228 1.909 14.542 2008 9.467 4.246 2.030 15.742 2009 13.085 7.371 2.989 23.445 2010 13.242 8.120 3.226 24.588 2011 13.706 7.101 2.272 23.079 2012 15.090 8.035 2.515 25.640 2013 16.507 8.060 2.677 27.243 Gıda ve İçecek Sanayi 2006 295 133 45 473 2007 344 157 119 620 2008 385 165 87 637 2009 514 252 97 863 2010 540 267 88 895 2011 385 315 80 780 2012 473 220 73 766 2013 501 239 123 863 TOPLAM 2006 11.242 4.718 2.070 18.030 2007 15.293 6.374 2.594 24.261 2008 18.025 6.550 2.886 27.461 2009 24.523 9.949 4.185 38.657 2010 29.800 11.589 4.533 45.922 2011 30.404 11.259 3.745 45.408 2012 35.034 12.861 4.338 52.233 2013 40.207 13.634 4.550 58.391 39

Bölüm:5 Türkiye Gıda ve İçecek Sanayi nde Bazı Ekonomik Göstergeler 40

5.1. Büyüme 5.1.1. Cari Büyüme 5.1.1.1. GSYİH ve Gıda İçecek Sanayi nde Büyüme (%) (cari fiyatlarla) (1999-2013) 5-1-1 2014 yılında GSYİH cari fiyatlarla %13,6 oranında büyürken gıda ve içecek sanayinde %11,6 büyüme gerçekleşmiştir. 2010 ve 2011 yıllarındaki çift haneli büyüme oranlarından sonra, 2012 yılında büyüme oranı gerek GSYİH gerekse de gıda ve içecek sanayinde tek haneli oranlara gerilemiştir. 2014 yılında ise büyüme oranları yükselişe geçerek cari fiyatlarla gıda ve içecek sanayi için %11,6, GSYİH için ise %13,6 oranında artmıştır. Gıda ve içecek sanayinin cari fiyatlarla en yüksek büyüme hızını %53,1 ile 2000 yılında yakalamış, en düşük büyüme oranı %4,3 ile 2013 yılında gerçekleşmiştir. 41

5.1.1.2. Harcamalar Yöntemiyle GSYİH ve Gıda ve İçecek Sanayi Büyüklükleri Cari Fiyatlarla GSYİH ve Gıda ve İçecek Sanayi (cari fiyatlarla) (1998-2014) GSYİH Gıda ve İçecek Sanayi Miilyon TL Değişim (%) Milyon TL Değişim (%) Pay (%) 1998 70.203-15.031-21,4 1999 104.596 49,0 21.595 43,7 20,6 2000 166.658 59,3 33.056 53,1 19,8 2001 240.224 44,1 48.855 47,8 20,3 2002 350.476 45,9 72.864 49,1 20,8 2003 454.781 29,8 98.080 34,6 21,6 2004 559.033 22,9 113.674 15,9 20,3 2005 648.932 16,1 130.660 14,9 20,1 2006 758.391 16,9 145.616 11,4 19,2 2007 843.178 11,2 160.436 10,2 19,0 2008 950.534 12,7 179.875 12,1 18,9 2009 952.559 0,2 187.803 4,4 19,7 2010 1.098.799 15,4 221.394 17,9 20,1 2011 1.297.713 18,1 255.578 15,4 19,7 2012 1.416.798 9,2 278.699 9,0 19,7 2013 1.567.289 10,6 290.802 4,3 18,6 2014 1.749.782 11,6 330.265 13,6 18,9 5 1-1-2 Gıda ve İçecek Sanayi nin GSYİH İçindeki Yeri (1998-2014) (%) TÜİK in harcamalar yöntemine göre açıklamış olduğu GSYİH verileri çerçevesinde, 1998-2014 yılları arasında Türkiye ekonomisi cari fiyatlarla 24,9 kat büyüyerek 70 milyar TL den 1.749 milyar TL ye yükselmiştir. Söz konusu dönemde gıda ve içecek sanayi 22 kat artarak 15 milyar TL den 330 milyar TL ye yükselmiştir. Gıda ve içecek sanayinin GSYİH içindeki payı 1998 yılı başında %21,4 iken, 2013 yılı sonunda söz konusu pay %18,6 ya kadar gerilemiştir. 2013 yılındaki bu pay inceleme döneminde elde edilen en düşük değer olurken, payın en yüksek olduğu yıl %21,6 ile 2003 olmuştur. 2009 ve 2010 yıllarında GSYİH içindeki payını arttırma başarısı gösteren gıda ve içecek sanayinin payı 2011-2013 döneminde azalma eğilimi göstermiş, ancak 2014 yılında tekrar artışa geçmiştir. 42

5.1.2. Sabit Fiyatlarla Büyüme 5-1-2 5.1.2.1. GSYİH ve Gıda ve İçecek Sanayi nde Büyüme (1998 fiyatlarıyla) (%) (1999-2014) 2014 yılında gıda ve içecek sanayi, GSYİH büyüme oranına (%2,9) göre daha düşük bir büyüme (%1,7) performansı göstermiştir. 1999-2014 dönemini kapsayan yıllık Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYİH) ve gıda ve içecek sanayi sabit fiyatlarla büyüme rakamları incelendiğinde, 2002 yılı hariç diğer tüm yıllarda gıda ve içecek sanayinin büyüdüğü görülmektedir. Gıda ve içecek sanayi, 1998 yılı sabit fiyatlarıyla, en yüksek yıllık artış oranını (%8,7) 2005, en düşük yıllık artışı (%0,7) 2000 yılında göstermiştir. Gıda ve içecek sanayi inceleme döneminde sadece 2002 yılında %0,3 oranında bir küçülme yaşamış, diğer tüm yıllarda değişen oranlarda büyüme sağlamıştır. Bu yılda gıda ve içecek sanayinin küçülmesine karşın, Türkiye GSYİH sı %6,2 oranında büyümüştür. 2011 ve 2012 yıllarında ülke ekonomisi %8,8 ve %2,1 oranında büyürken, gıda ve içecek sanayinde %6,6 ve %2,6 oranında bir büyüme gerçekleşmiştir. 2014 yılında ise sektör %1,7 lik büyüme oranı ile %2,9 luk Türkiye ekonomisi büyüme oranına göre daha düşük bir büyüme performansı göstermiştir. 43

5.1.2.2. Harcamalar Yöntemiyle GSYİH ve Gıda ve İçecek Sanayi Sabit Fiyatlarla GSYİH ve Gıda ve İçecek Sanayi (1998 yılı fiyatlarıyla) (1998-2014) GSYİH Gıda ve İçecek Sanayi Milyon TL Değişim(%) Milyon TL Değişim(%) Pay(%) 1998 70.203-15.031-21,4 1999 67.841-3,4 15.379 2,3 22,7 2000 72.436 6,8 15.485 0,7 21,4 2001 68.309-5,7 15.687 1,3 23,0 2002 72.520 6,2 15.643-0,3 21,6 2003 76.338 5,3 16.702 6,8 21,9 2004 83.486 9,4 16.981 1,7 20,3 2005 90.500 8,4 18.454 8,7 20,4 2006 96.738 6,9 19.172 3,9 19,8 2007 101.255 4,7 19.581 2,1 19,3 2008 101.922 0,7 20.011 2,2 19,6 2009 97.003-4,8 20.214 1,0 20,8 2010 105.886 9,2 20.649 2,1 19,5 2011 115.175 8,8 22.007 6,6 19,1 2012 117.625 2,1 22.585 2,6 19,2 2013 122.556 4,2 23.140 2,5 18,9 2014 126.070 2,9 23.542 1,7 18,7 5-1-2-2 Gıda ve İçecek Sanayi nin GSYİH İçindeki Yeri (1998-2014) (%) TÜİK in harcamalar yöntemine göre açıklamış olduğu veriler çerçevesinde; 1998-2014 yılları arasında Türkiye ekonomisi sabit fiyatlarla yaklaşık 1,8 kat büyüyerek 70 milyar TL den 126 milyar TL ye yükselmiştir. Aynı dönemde gıda ve içecek sanayi büyümesi 1,56 kat artarak 15 milyar TL den 23,5 milyar TL ye yükselmiştir. Kriz yılları olan 1999, 2001 ve 2009 yıllarında ülke ekonomisi daralırken, gıda ve içecek sanayi az da olsa büyüme başarısı göstermiştir. 2002 yılında ülke ekonomisi %6,2 oranında büyürken, bunun tam tersine gıda ve içecek sanayi %0,3 ile 1998-2014 dönemindeki tek küçülmesini yaşamıştır. Gıda ve içecek sanayinin GSYİH içindeki payı sabit fiyatlarla 1998 yılı başında %21,4 iken, 2014 yılı sonunda söz konusu pay %18,7 seviyelerine kadar gerileyerek inceleme dönemindeki en düşük değerini almıştır. Bu payın en yüksek olduğu yıl %23,0 ile 2001 kriz yılı olurken, 2009 yılından sonra gelen yıllarda paydaki azalmalar dikkate değerdir. 44

5.2. Fiyat Endeksleri 5.2.1. Üretici Fiyat Endeksleri (ÜFE) Gıda sanayinde 2014 yılının tümünde elde edilen yıllık ÜFE değerleri, 2013 yılına göre daha yüksek seviyede gerçekleşirken, içecek sanayinde ilk altı ayda 2013 yılına göre daha düşük, yılın ikinci yarısında ise daha yüksek yıllık ÜFE değerleri aldığı görülmektedir. 2014 yılının Ocak ayı dışında diğer tüm aylarında gıda sanayi ÜFE değerleri imalat sanayinden daha yüksek çıkarken, içecek sanayi ÜFE değerleri, Aralık ayı dışında tüm aylarda sanayi ve imalat sanayi ÜFE değerlerinden daha düşük değerlerde gerçekleşmiştir. 2014 sonu itibarıyla gıda ve içecek sanayi ÜFE değerleri (sırası ile %17,34 ve %7,99) sanayi ve imalat sanayi ÜFE değerlerinden (%6,36 ve %7,63) daha yüksek oranda gerçekleşmiştir. Başka bir deyişle gıda ve içecek sanayindeki ÜFE diğer sanayi gruplarına göre daha yüksek oranda artmıştır. Bir Önceki Yılın Aynı Ayına Göre Değişim (2003=100) (%) (2011-2014) Aylar Sanayi İmalat Sanayi Gıda Sanayi İçecek Sanayi 2012 2013 2014 2012 2013 2014 2012 2013 2014 2012 2013 2014 Ocak 11,13 1,88 10,72 12,08 1,46 11,69 10,85 4,93 11,40 7,67 9,46 2,76 Şubat 9,15 1,84 12,40 9,54 2,13 13,01 10,03 5,37 12,63 6,19 13,67 0,93 Mart 8,22 2,30 12,31 8,97 2,08 13,16 10,63 4,76 13,05 5,79 13,59 0,88 Nisan 7,65 1,70 12,98 9,02 1,77 13,51 10,04 5,52 15,45 7,04 12,45 0,00 Mayıs 8,06 2,17 11,28 7,49 1,97 13,35 10,40 5,07 15,88 13,52 5,92 0,70 Haziran 6,44 5,23 9,75 5,97 3,85 12,29 10,14 6,12 15,95 14,40 5,07 0,68 Temmuz 6,13 6,61 9,46 4,46 5,16 11,75 9,45 5,99 17,27 12,34 0,85 6,19 Ağustos 4,56 6,38 9,88 2,82 6,09 10,99 8,62 6,91 16,90 11,90 0,99 6,26 Eylül 4,03 6,23 9,84 2,18 6,66 10,36 7,39 5,71 19,85 12,39 0,76 6,40 Ekim 2,57 6,77 10,10 1,68 6,18 10,84 6,90 5,58 19,23 10,14 2,26 6,57 Kasım 3,60 5,67 8,36 1,64 7,58 9,08 5,93 6,63 18,57 6,80 2,60 8,19 Aralık 2,45 6,97 6,36 1,27 8,45 7,63 5,06 8,61 17,34 7,26 2,15 7,99 45

5.2.1. Üretici Fiyat Endeksleri (ÜFE) 5-2-1 Gıda ve İçecek Sanayi Yıllık ÜFE Oranları 2014 yılı incelendiğinde, yıllık ÜFE değerleri bakımından en düşük fiyat artışlarının elde edildiği ayın gıda sanayi için Ocak, içecek sanayi için Nisan ayında gerçekleştiği anlaşılmaktadır. 2014 yılının ilk yarısında azalma trendine girmiş içecek sanayi ÜFE değerleri Nisan ayında dip yapmış, 2014 yılının ikinci yarısında artan bir eğilim göstermiştir. Gıda sanayi ÜFE si, 2014 yılının Ocak-Eylül döneminde yükselen bir eğilim gösterirken, Eylül ayındaki zirve noktasından yılın sonuna kadar düşüş trendine girmiştir. Gıda sanayi değerleri 2014 yılının ilk üç ayında sanayi ve imalat sanayi değerlerine yakınken, içecek sanayi bu değerlere son iki ayda yakınlaşmıştır. Bu dönemlerin dışında gıda sanayi, genel sanayi ve imalat sanayi değerlerinin üstünde, içecek sanayi ise sanayi ve imalat sanayi değerlerinin altında seyretmiştir. 46

5.2.1.1. Gıda ve İçecek Sanayi Alt Sektörleri İtibarıyla Yıllık ÜFE 2014 yılında gıda ve içecek sanayi alt sektörlerin tümünde ÜFE değerleri artmıştır. 2014 yılında, 2013 yılında olduğu gibi en yüksek oranlı yıllık artış %62,68 ile sebze ve meyvelerin işlenmesi ve muhafazası sektöründe görülürken, en düşük oranlı artışlar ise %7,06 ve %7,46 ile hazır hayvan yemleri ve bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağlar imalatı sektörlerinde gerçekleşmiştir. Gıda ve içecek sanayi alt sektörlerinde gerçekleşen ÜFE değerlerini 2009-2014 yılları itibarıyla kümülatif olarak incelendiğinde; en düşük fiyat artışlarının diğer gıda maddeleri ve içeceklerin imalatı sektörlerinde gerçekleştiği görülmektedir. Diğer gıda maddeleri sektöründe fiyatlar son beş yılda (2009-2014) %35,08 oranında artarken; içecekler grubundaki artış %40,62 olmuştur. Gıda ve içecek sanayinde 2009-2014 döneminde fiyatların en fazla (%135,31) sebze ve meyvelerin işlenmesi ve muhafazası sektöründe arttığı görülmüştür. 5-2-1-1 Alt Sektörler İtibarıyla 2009-2014 Yılları Arası Kümülatif ÜFE Artışları (2003=100) (%) Gıda ve İçecek Sanayi Alt Sektörleri İtibarıyla Yıllık ÜFE (2003=100) (%) (2009-2014) 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2014/2009 Gıda ve İçecek Sanayi Alt Sektörleri Et ve et ürünleri 31,83 4,95 9,06 11,88 7,48 9,05 50,64 Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve muhafazası 27,46 2,37 43,31-20,77 25,64 62,68 135,31 Bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağlar imalatı -3,23 7,01 11,72 7,38-1,05 7,46 41,55 Süt ürünleri ve dondurma 4,54 2,34 8,07 8,21 8,96 13,64 43,75 Öğütülmüş tahıl ürünleri ve nişasta -2,4 17,3 6,22 7,98 7,27 11,31 60,37 Hazır hayvan yemleri -2,44 15,65 18,92 16,25 1,02 7,06 73,12 Diğer gıda maddeleri 5,39 3,57 4,83 6,45 5,82 11,19 35,08 İçecekler 10,64 13,35 8,11 7,26 2,15 7,99 40,62 47

5.2.2. Tüketici Fiyat Endeksleri (TÜFE) 2014 yılında gıda ve alkolsüz içecekler grubunda yıllık TÜFE değerleri; bir önceki yılın aynı aylarına göre genelde daha yüksek değerlerde gerçekleşmiştir. 2014 yılında alkollü içecekler grubunun aylık TÜFE değerleri 2013 e göre daha düşük olmuştur. Gıda ve alkolsüz içecekler grubuna ait yıllık TÜFE değerleri ise özellikle yılın son 4 ayında yükselme eğilimi göstermiştir. İnceleme döneminde, gıda ve alkolsüz içecekler grubunda en düşük yıllık değer %4,71 ile Kasım 2013 de, en yüksek değer ise %14,44 ile Ağustos 2014 de elde edilmiştir. 2014 yılının tümünde gıda ve alkolsüz içecekler grubuna ait TÜFE değerleri Türkiye genel TÜFE değerlerinden daha yüksek gerçekleşmiştir. Bir Önceki Yılın Aynı Ayına Göre Değişim (2003=100) (%) (2013-2014) Aylar Genel Gıda ve Alkolsüz İçecekler Gıda Alkolsüz İçecekler Alkollü İçecekler 2013 2014 2013 2014 2013 2014 2013 2014 2013 2014 Ocak 7,31 7,75 6,85 10,89 6,88 11,31 6,47 5,38 18,98 11,10 Şubat 7,03 7,89 5,60 10,05 5,53 10,37 6,57 5,89 19,23 11,27 Mart 7,29 8,39 8,10 10,12 8,27 10,42 5,95 6,01 19,18 11,01 Nisan 6,13 9,38 6,83 13,15 6,96 13,65 5,25 6,62 18,11 11,53 Mayıs 6,51 9,66 7,07 14,11 7,20 14,70 5,49 6,61 15,53 11,09 Haziran 8,30 9,16 12,88 12,47 13,50 12,85 5,47 7,58 15,44 11,16 Temmuz 8,88 9,32 12,72 12,56 13,35 12,85 5,21 8,76 17,10 11,95 Ağustos 8,17 9,54 10,25 14,44 10,68 14,80 5,03 9,77 17,43 14,14 Eylül 7,88 8,86 8,73 13,95 9,00 14,27 5,43 9,76 12,30 13,84 Ekim 7,71 8,96 11,13 12,56 11,61 12,73 5,20 10,37 5,53 12,53 Kasım 7,32 9,15 9,77 14,37 10,18 14,66 4,71 10,55 5,34 12,61 Aralık 7,40 8,17 9,67 12,73 10,01 12,94 5,34 9,90 5,17 12,44 5-2-2 Gıda ve Alkolsüz İçecekler ve Alkollü İçecekler Yıllık TÜFE Oranları (%) (2014) 2014 yılında TÜFE gıda grubunda %12,94 alkolsüz içecek grubunda %9,90 ve alkollü içecek grubunda %12,44 artmıştır. 48

5.3. Sanayi Üretim Endeksleri 5.3.1. Gıda ve İçecek Sanayi Alt Sektörlerinde Yıllık Ortalama Sanayi Üretim Endeksi Yıllık üretim endeksi değişim oranları incelendiğinde; 2014 yılında sanayi ve imalat sanayi sırasıyla %3,6 ve %3,2 oranlarında artarken, gıda sanayi %4,5; içecek sanayinde ise %2,0 oranında artmıştır. Küresel finansal krizin başladığı 2008 yılında sanayi ve imalat sanayinde üretim daralması yaşanırken, gıda sanayi ve içecek sanayinde üretim sırasıyla, %3,3 ve %7,4 oranlarında artmıştır. Krizin giderek daha da şiddetlendiği 2009 yılında ise sanayi ve imalat sanayinde üretim daralmaları artarak devam etmiş; gıda ve içecek sanayilerindeki üretim daralmaları ise %0,3 ve %2,0 gibi oldukça düşük seviyelerle sınırlı kalmıştır. Son yedi yılda (2007-2014) gıda sanayi ortalama olarak %4,6, içecek sanayi %3,7 oranında büyümüştür. Sanayi ve imalat sanayilerindeki %3,6 ve % 3,5 lik ortalama yıllık artış oranları ile karşılaştırıldığında gerek gıda sanayi gerekse içecek sanayi olumlu bir performans göstermiştir. Alt Sektörler Bazında Değişim Oranları (%) (2007-2014) 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2007-2014 Sanayi 7,0-0,6-9,9 12,9 10,1 2,5 3,0 3,6 3,6 İmalat 6,7-1,5-11,4 14,5 10,5 2,3 4,0 3,2 3,5 Gıda Sanayi 3,1 3,3-0,3 10,7 6,9 3,5 5,4 4,5 4,6 Et ve Et Ürünleri 11,0 2,9 4,5 12,5 12,6 2,9-2,1 6,5 6,3 Balık Ürünlerinin İşlenmesi ve Saklanması 17,4-24,0-3,3-7,8 7,6-6,9 7,5 38,6 3,6 Sebze ve Meyvelerin İşlenmesi ve Saklanması 4,9 5,1-7,1 6,4 10,7 0,9 1,7-5,0 2,2 Bitkisel ve Hayvansal Sıvı ve Katı Yağlar -10,2-7,9 3,7 4,8 2,0 1,3 9,4-2,6 0,1 Süt Ürünleri İmalatı 7,6 8,4 0,0 25,5 3,6 9,3 1,6 6,6 7,8 Öğütülmüş Tahıl Ürünleri ve Nişastalı Ürünler 3,8 1,1 4,3 4,1 5,9-2,2 3,0-0,5 2,4 Fırın ve Unlu Mamuller İmalatı 10,4-1,5-3,3 14,7 6,7 8,8 15,6 9,7 7,6 Hazır Hayvan Yemleri İmalatı 9,4 5,2-3,8 23,0 13,5 9,5 4,3 2,6 8,0 Diğer Gıda Maddeleri İmalatı -2,9 9,1 0,8 7,8 4,9 0,5 5,1 3,0 3,5 Şeker İmalatı -10,5 14,1 17,9 2,7-3,2-3,4 4,4-5,0 2,1 Kakao, Çikolata ve Şekerleme 7,9 6,0-5,8-6,2 13,9 8,1 8,3 6,7 4,9 Kahve ve Çayın İşlenmesi -3,1 14,4-31,2-15,1 6,1-5,6 5,4 13,1-2,0 Baharat, Sos, Sirke ve Diğer Çeşni -11,6 1,1-7,2 13,0 7,5 4,3-3,0 4,0 1,0 Hazır Yemeklerin İmalatı Homojenize Gıda Müstahzarları ve Diyetetik 9,5-8,8-1,3-2,6 13,6 5,9 5,8 8,8 3,9 Gıdalar 3,8-19,2 3,3 15,1 21,2-5,2 6,5-4,4 2,6 BYS Diğer Gıda Maddeleri -0,9-6,3 1,3 9,3 4,4 2,3-0,9 2,7 1,5 İçecek Sanayi 3,0 7,4-2,0 11,4 1,9 8,0-2,3 2,0 3,7 Alkollü İçeceklerin Damıtılması, Arıtılması ve Harmanlanması -0,8 10,2-0,6 6,7 14,0 1,5-5,4-4,0 2,7 Üzümden Şarap İmalatı 1,8 16,6-5,1 20,0-6,4 10,6-1,5-2,6 4,2 Bira İmalatı 1,6 11,9-2,1 1,5-1,0 7,1-8,5 1,2 1,5 Maden Suyu ve Alkolsüz İçecek Üretimi 5,4 3,2-2,1 13,3 2,6 9,5 2,3 3,4 4,7 49

5.3.2. Sanayi Üretim Endeksi Artış Oranları Bir Önceki Yılın Aynı Ayına Göre Sanayi Üretim Endeksi Değişim Oranları (2010=100) (%) (2014) Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Sanayi 7,6 5,1 4,5 4,9 1,8 1,6-4,5 12,7 4,5 4,5-1,2 4,4 İmalat 7,8 4,5 4,8 4,4 0,9 1,4-5,5 12,4 3,9 4,5-2,5 4,9 Gıda Sanayi 14,3 6,7 6,7 6,5-1,0 2,5-6,0 18,0 3,2 1,9 0,0 5,8 Et ve Et Ürünleri -3,9 5,4 6,6 7,1 2,7 9,1-3,6 11,4 2,8 8,5 17,3 18,1 Balık Ürünlerinin İşlenmesi ve Saklanması -3,2-2,4 31,3 42,4 45,1 26,3 66,5 88,7 59,4 56,9 34,7 27,1 Sebze ve Meyvelerin İşlenmesi ve Saklanması -12,0-3,8-8,5-7,3-7,2 1,0-9,0-1,1-13,7 0,2-7,3 13,3 Bitkisel ve Hayvansal Sıvı ve Katı Yağlar -6,2-15,3-0,6-10,1-0,3 12,1-5,1 5,5-5,4-0,4-8,6 6,5 Süt Ürünleri İmalatı 22,8 3,2 9,0 5,4-5,4-6,8-6,8 36,7 26,9 6,6 4,3 7,3 Öğütülmüş Tahıl Ürünleri ve Nişastalı Ürünler 14,5 14,0 10,7 8,5 3,8 2,3-24,0-0,7-4,0-3,0-9,4-7,0 Fırın ve Unlu Mamuller İmalatı 22,2 18,0 9,0 8,1 5,3 7,6-8,7 18,3 10,7 9,0 10,7 7,2 Hazır Hayvan Yemleri İmalatı 4,0 2,7 4,1 11,9 11,6 8,3-12,2 5,6 10,7-2,0-8,6-1,5 Diğer Gıda Maddeleri İmalatı 31,0 7,7 8,3 10,6-9,4-2,6-0,2 33,6-0,1-3,6-5,9 1,3 Şeker İmalatı 85,4 61,3 5,9 2,9-45,9-36,4-61,5-44,4-51,3-15,5-11,5-0,8 Kakao, Çikolata ve Şekerleme 2,4 6,2 11,0 12,4 6,0 21,9-17,0 24,2 1,1 7,3 6,9 4,9 Kahve ve Çayın İşlenmesi 21,1 14,5 4,9 12,1-30,3-32,3 25,7 81,2 24,2 97,2 16,6 24,4 Baharat, Sos, Sirke ve Diğer Çeşni 0,4 1,3-1,7 12,7 9,1-4,5-4,6 23,2 1,2 7,1 12,1-2,4 Hazır Yemeklerin İmalatı 12,9 8,4 9,1-3,2-7,0 16,4-0,4 10,4 10,3 14,0 15,0 23,4 Homojenize Gıda Müstahzarları ve Diyetetik Gıdalar 6,3-12,4-12,5-10,5-5,6 3,5-11,9 6,7-4,3 1,7-4,5-3,5 BYS Diğer Gıda Maddeleri 2,3 9,4 11,4 9,5 8,8 5,1-10,5-0,5 12,3-2,0-3,6-8,3 İçecekSanayi -6,7 1,3-0,8 6,1-8,6 3,7 0,8 8,7 11,0 3,8-3,3 6,8 Alkollü İçeceklerin Damıtılması, Arıtılması ve Harmanlanması -21,4-12,8-4,9-14,0 12,5 18,6-22,6 4,0-8,6 13,4-3,2 0,2 Üzümden Şarap İmalatı 7,9 21,6-12,1 5,2-17,8-2,7-18,0 6,8-4,2 17,7 2,1-6,6 Bira İmalatı -26,4-6,5-2,0 2,3-7,8 5,7 9,6 9,1 1,6 10,9-3,4 17,8 Maden Suyu ve Alkolsüz İçecek Üretimi 9,8 7,7 1,0 11,3-10,7 1,5 0,4 9,0 20,7-2,9-3,5-0,4 50

İmalat, Gıda ve İçecek Sanayi Aylık Değişim Oranları (%) (2014) 5-3-2 2014 yılı aylık üretim endeksi değişim oranları açısından gıda sanayi genellikle imalat sanayi ortalama aylık değişim oranları ile benzer bir eğilim gösterirken, içecek sanayi bazı aylarda imalat sanayinden farklılık göstermiştir. Gıda sanayinde üretim 2014 yılında Şubat, Nisan, Mayıs, Temmuz, Eylül, Ekim ve Kasım aylarında düşüş yaşarken, diğer aylarda değişen oranlarda artış gözlenmiştir. İçecek sanayinde ise sadece Ocak, Mart, Mayıs ve Kasım aylarında düşüş görülmüş, diğer aylarda üretim değişen oranlarda artmıştır. Gıda Sanayi nde en yüksek aylık üretim endeksi artış oranı gıda sanayinde Ağustos ayında (%18,0) içecek sanayinde ise Eylül ayında (%11,0) sağlanmıştır. 51

5.4. Kapasite Kullanımı 5.4.1. Gıda ve İçecek Sanayi ile İmalat Sanayi nde Kapasite Kullanım Oranları Aylar Bazında İmalat Sanayi ve Gıda ve İçecek Sanayi nde Kapasite Kullanım Oranları (%) (2014) 5-4 Kaynak: T.C. Merkez Bankası T.C. Merkez Bankası verilerine göre; gıda ve içecek sanayi kapasite kullanım oranları, 2014 yılının tüm aylarında imalat sanayi kapasite kullanım oranlarından daha düşük değerlerde gerçekleşmiştir. İmalat sanayi kapasite kullanım oranı yılın her ayında %70,0 ın üzerinde iken gıda ve içecek sanayinde Mart ile Mayıs ve Ağustos ile Eylül dönemlerinde %70,0 ın altında, diğer 7 ayda ise %70,0 ın üzerinde kalmıştır. 2014 yılında kapasite kullanım oranlarının en yüksek olduğu ay imalat sanayi için %75,3 ile Haziran ayı, gıda ve içecek sanayi için ise %73,3 ile Kasım ayıdır. En düşük kapasite kullanım oranı ise hem imalat sanayi hem de gıda ve içecek sanayi için Mart ayıdır. 52

5.4.2. Gıda ve İçecek Sanayi nde Kapasite Kullanım Oranları Alt Sektörler Bazında Aylık Kapasite Kullanım Oranları (%) (2013-2014) Gıda ve İçecek Sanayi nde Kapasite Aylar Gıda ve İçecek Sanayi Gıda Sanayi İçecek Sanayi 2013 2014 2013 2014 2013 2014 Ocak 70,1 70,7 71,5 72,1 64,8 58,8 Şubat 70,2 70,5 72,1 72,3 58,1 53,8 Mart 68,7 68,4 70,9 69,9 57,9 58,2 Nisan 68,5 69,3 70,0 70,6 60,0 60,6 Mayıs 69,4 69,3 71,2 70,3 65,0 63,4 Haziran 70,3 70,3 70,9 71,1 68,4 62,5 Temmuz 70,7 70,8 71,1 71,1 71,9 67,6 Ağustos 70,7 69,1 70,5 69,2 69,4 66,1 Eylül 70,7 69,6 71,1 69,6 66,7 66,8 Ekim 73,9 72,8 74,4 73,1 67,1 64,9 Kasım 73,4 73,3 74,6 72,8 63,9 63,3 Aralık 73,4 73,0 74,3 73,1 63,8 59,7 ORTALAMA 70,8 70,6 71,9 71,3 64,8 62,1 Kaynak: T.C. Merkez Bankası 5-4-2 Kullanım Oranları (%) (2014) Kaynak: T.C. Merkez Bankası Gıda ve içecek sanayi kapasite kullanım oranlarının 2013 ve 2014 yıllarındaki aylık değerleri kıyaslandığında; 2014 yılı değerlerinin Ocak, Şubat, Nisan, Haziran ve Temmuz ayları hariç, geri kalan yedi ayda 2013 yılı değerlerinden daha düşük olduğu görülmektedir Gıda ve içecek sanayinde son iki yılın kapasite kullanım oranlarının aylara göre değişimi paralellik göstermektedir. Yıllık ortalama kapasite kullanımı açısından da 2013 ve 2014 yılları arasında önemli bir fark yoktur. 2013 yılında ortalama %70,8 olan bu oran 2014 yılında %70,6 dır. 2013 ve 2014 yılı kapasite kullanım oranı gıda sanayi için sırası ile %71,9 ve %71,3 iken içecek sanayi için %64,1 ve %62,1 dir. 53

5.5. Yatırım Teşvikleri 5.5.1. Gıda ve İçecek Sanayi ne Tahsis Edilen Yatırım Teşvik Belgeleri 2009 yılında gıda ve içecek sanayine tahsis edilen 395 adet belge karşılığında 10.704 kişiye istihdam olanağı yaratılırken, 2014 yılında 238 belge karşılığında 8.229 kişiye istihdam sağlanmıştır. Başka bir ifade ile 2014 yılında gıda ve içecek sanayine tahsis edilen belge sayısı 2009 yılına göre %39,7 oranında azalmasına rağmen, bu azalma istihdama çok daha düşük oranda (%23,1) yansımıştır ve bu nedenle yatırım teşvik belgesi başına düşen istihdam 27 kişiden, 34 kişiye yükselmiştir. Gıda ve içecek sanayine, 2009 yılında 1.212 milyon TL yatırım teşviki yapılırken, 2014 yılında yapılan yatırım teşviki yaklaşık olarak 2 kat artarak 2.465 milyon TL olmuştur. 2009 yılında belge başına teşvik tutarı 3,06 milyon TL olurken, 2014 yılında 10,3 milyon TL ye yükselmiştir. Yıllar Bazında Tahsis Edilen Yatırım Teşvik Belgeleri (2009-2014) Yıl Kaynak: Ekonomi Bakanlığı Belge Sayısı (Adet) Sabit Yatırım (TL) 5-5 Gıda ve İçecek Sanayi nde Verilen Yatırım Teşvik Tutarları ve Artış Oranları (2009-2014) Artış (%) İstihdam (Kişi) Belge Başına Sabit Yatırım Belge Başına İstihdam 2009 395 1.212.551.513 55,5 10.704 3.069.751 27 2010 559 2.112.190.798 74,2 14.512 3.778.517 26 2011 323 2.272.405.983 7,6 9.277 7.035.313 29 2012 273 2.487.798.718 9,5 9.359 9.112.816 34 2013 342 2.948.130.064 18,5 11.743 8.620.263 34 2014 238 2.465.790.932-16,4 8.229 10.360.466 35 Kaynak: Ekonomi Bakanlığı 54

5.5.2. Gıda ve İçecek Sanayi ne Tahsis Edilen Yatırım Teşvik Belgelerinde İlk 10 İl İlk 10 İlde Gıda ve İçecek Sanayi ne Tahsis Edilen Yatırım Teşvik Belgeleri Sıralama 2013 İller Belge Sayısı (Adet) Tutar (TL) İstihdam (Kişi) 1 Şanlıurfa 13 253.174.269 581 2 Kocaeli 9 234.422.799 349 3 İstanbul 33 221.051.036 991 4 Bolu 5 194.700.000 1.624 5 Konya 13 186.307.866 716 6 Gaziantep 23 169.615.793 513 7 Balıkesir 11 128.818.800 222 8 Bursa 16 107.327.180 366 9 Eskişehir 6 102.278.195 310 10 Manisa 16 98.165.641 530 10 İl Toplamı 145 1.695.861.579 6.202 Tüm İller Toplamı 342 2.948.130.064 11.743 2014 İller Belge Sayısı (Adet) Tutar (TL) İstihdam (Kişi) İzmir 15 312.345.080 941 Konya 13 278.514.975 611 Kırklareli 1 222.500.000 220 Gaziantep 17 214.527.753 409 Karaman 5 144.881.000 1.184 Adana 6 120.787.375 273 İstanbul 13 113.092.259 391 Amasya 2 104.800.000 70 Bursa 8 98.394.650 335 Mersin 15 77.470.000 266 10 İl Toplamı 95 1.687.313.092 4.700 Tüm İller Toplamı 238 2.465.790.932 8.229 Gıda ve içecek sanayi ne, 2014 yılında tahsis edilen yatırım teşviklerinin adedi, ilk 10 il için 95 adetken; tutar olarak %0,5 lık azalışla 1,695 milyon TL seviyesinden 2014 yılında 1.687 milyon TL ye düşmüştürr. İlk 10 il, 2013 yılında gıda ve içecek sanayi tarafından kullanılan yatırım teşvik tutarlarının %57,0 ını kullanırken, 2014 yılında bu oran %68,4 e yükselmiştir. 2013 yılında ilk 10 ilin kullanmış olduğu belge sayısı, 145 adet ve yaratmış olduğu istihdam 6.202 kişi iken; 2014 yılında belge sayısı 95 belge, çalışan sayısı ise 4.700 kişiye düşmüştür. İlk 10 il için 2013 yılında belge başına yatırım teşvik tutarı 11,7 milyon TL ve belge başına istihdam 43 kişi olurken; 2014 yılında belge başına yatırım teşvik tutarı 17,7 milyon TL ye, belge başına istihdam ise artarak 49 kişiye yükselmiştir. Yatırım teşvikleri açısından 2013 yılında Şanlıurfa 253 milyon TL ile ilk sırada yer alırken, 2014 yılında ilk sırayı 312 milyon TL ile İzmir almıştır. İstanbul 2013 yılı sıralamasında üçüncü sırada yer alırken, 2014 yılında yedinci sıraya yerleşmiştir. 2013 yılında ilk sırada yer alan Şanlıurfa 2014 ilk ona giremezken, Konya, Gaziantep, İstanbul ve Bursa hem 2013 hem de 2014 yıllarında ilk on içerisinde yer almayı başarmıştır. 55

5.6. Üretimde Ücret ve Kazanç Endeksleri 5.6.1. Gıda ve İçecek Sanayi nde Çalışılan Saat Endeksi Bir Önceki Yılın Aynı Dönemine Göre Gıda ve İçecek Sanayi nde 5-6-1 Çalışılan Saat Endeksi Değişimii (%) (2010-2014) TÜİK in yayımladığı sanayide çalışılan saat endeksi verilerine göre; 2009-2014 yılları arasında, bir önceki yıl aynı döneme göre üretimde çalışılan saatin en yüksek oranda arttığı dönem, gıda sanayi için %5,9 ile 2011 yılı 1. çeyreği olurken, içecek sanayi için %27,6 ile 2010 yılı son çeyreği olmuştur. İncelenen dönemde en düşük artış oranlarının olduğu dönemler ise gıda sanayi için %0,2 ile 2014 yılı üçüncü çeyreği, içecek sanayi için de %1,3 ile 2011 yılı son çeyreği olmuştur. Çalışılan saat endeksi gıda sanayinde her dönem pozitif iken, içecek sanayinde bazı dönemlerde negatiftir. Özellikle 2012 yılının ilk çeyreğindeki düşüş (%-4,5) dikkati çekmektedir. İncelenen dönemde çalışılan saat endeksi gıda sanayinde her yıl artarken, içecek sanayinde yıllara göre dalgalanma söz konusudur. 2012 yılında negatif olan endeks (%-2,2), 2013 ve 2014 yıllarında pozitiftir (%5,1 ve %8,4). 56

5.6.2. Üretimde Çalışan Kişi Başına Kazanç Endeksi Bir Önceki Yılın Aynı Dönemine Göre Gıda ve İçecek Sanayi nde 5-6-2 Çalışan Kişi Başına Kazanç Endeksi (2010=100) (%) 2010-2014) İncelenen yıllarda içecek sanayinde en yüksek oranlı yıllık artış %52,7 ile 2010 yılında gıda sanayinde ise %15,0 ile 2012 yılında sağlanmıştır. 2010, 2012 ve 2014 yıllarında brüt ücret ve maaş artış oranları, içecek sanayinde; 2011 ve 2013 yıllarında ise gıda sanayinde daha yüksektir. Gerek gıda gerekse içecek sanayilerindeki brüt ücret ve maaşlar incelenen dönemdeki hiçbir yılda bir önceki yıla göre azalmamış, tam tersine sürekli olarak artmıştır. TÜİK in yayımladığı brüt ücret-maaş endeksi verilerine göre; 2010-2014 yılları arasında, bir önceki yılın aynı dönemine göre brüt ücret ve maaşların en fazla arttığı dönem, gıda sanayi için %17,4 ile 2012 yılı ilk çeyreği, içecek sanayi için %56,7 ile 2010 yılı üçüncü çeyreği olmuştur. 2010 ve 2012 yıllarında gıda ve içecek sanayilerine ait brüt ücret ve maaş artış oranları, birbirinden çok açık bir şekilde farklılaşmış; 2011,2013 ve 2014 yıllarında ise tekrar birbirine yakın değerlerde gerçekleşmiştir. 2014 yılında içecek sanayi brüt ücret ve maaşlar endeksi (%16,6), gıda sanayine ait artış oranından (%13,8) daha yüksek gerçekleşmiştir. 57

5.6.3. İstihdam Endeksi Gıda ve İçecek Sanayi Alt Sektörlerinde İstihdam Endeksi Değişim Oranları (%) (2008-2014) 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 7 yıllık ortalama İmalat Sanayi -0,4-9,8 4,8 6,9 4,9 3,9 3,1 2,1 Gıda Sanayi 4,6 1,9 4,8 5,0 5,2 4,4 2,1 4,6 Et ve et ürünleri 6,5-2,8 7,9 12,8 9,0 1,5 1,0 5,3 Balık ve balık ürünleri -5,7-9,0 2,4 7,1 12,2 13,1 11,8 0,3 Sebze ve meyveler -4,1 0,8-1,4 2,2 4,5 6,6 1,5 1,6 Bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağlar -7,1-3,8-4,7 10,6 3,7 0,5 4,2-0,7 Süt ürünleri 5,7 1,5 7,2 5,4 7,4 5,6 11,5 5,7 Öğütülmüş tahıl ürünleri ve nişastalı ürünler 3,6 3,5 6,1 6,9 6,2 3,4 0,4 4,8 Fırın ve unlu ürünler imalatı 9,2 4,8 6,4 3,0 5,4 6,2 0,6 6,7 Diğer gıda maddeleri imalatı 1,5-0,7 2,3 3,7-0,2 0,4-0,1 1,8 Şeker imalatı 2,0-3,3-4,1-2,2-2,3-0,4-2,3-1,7 Kakao, çikolata ve şekerleme 1,5-1,3 8,3 7,7 1,6 0,7 1,0 6,1 Kahve ve çayın işlenmesi -1,6 3,1 0,7-0,7-1,3-2,8-4,4-1,2 Baharat, sos, sirke ve diğer çeşni maddeleri 8,0-7,1 10,0 14,2 1,8 1,1 5,2 5,3 Hazır yemeklerin imalatı -1,0 5,8-1,9 5,8 5,5 3,2 1,2 5,3 Homojenize gıda müstahzarları ve diyetetik gıda 0,3-1,5 8,8 62,0-4,5 22,1 6,5 11,4 BYS diğer gıda maddeleri 7,5 9,2 7,8 3,0 1,4 4,4 8,0 3,8 Hazır hayvan yemleri imalatı 6,5 2,0 12,3 18,5 14,8 3,0 12,5 8,1 İçecek Sanayi 0,1-0,9 21,5 7,8 0,6 8,8 12,2 4,3 Alkollü içeceklerin damıtılması, arıtılması ve harmanlanması -7,3-14,7 122,3-3,0-0,1-1,2-2,0 5,8 Üzümden şarap imalatı -4,9-3,1 14,0 18,5-9,1-1,8 2,8 3,0 Bira imalatı -0,3 2,0 3,6-1,1-1,6 3,9-6,0 0,5 Alkolsüz içeceklerin imalatı; maden suların ve diğer şişelenmiş sular 2,4 0,9 12,6 8,8 1,8 10,8 15,6 5,7 TÜİK in yayımladığı istihdam endeksi verilerine göre; 2008-2014 yılları arasında gıda sanayi için ortalama yıllık istihdam artış oranı %4,6 iken, içecek sanayi için %4,3 ile daha düşük oranda gerçekleşmiştir. Söz konusu dönemde imalat sanayi yıllık istihdam artışının %2,1 gibi daha düşük bir oranda olduğu göz önüne alınırsa bu açıdan gıda ve içecek sanayinin daha başarılı olduğu açıktır. 58

Bir Önceki Yılın Aynı Dönemine Göre Gıda ve İçecek Sanayi nde İstihdam Endeksi (%) (2010-2014) 5-6-3 İçecek sanayi sektöründeki en yüksek oranlı yıllık istihdam artış oranı %21,5 ile 2010 yılında elde edilirken, gıda sanayinde elde edilen en yüksek yıllık artış %5,2 ile 2012 yılında sağlanmıştır. İstihdam endeksinin hem yıllara göre ve hem de yıl içindeki dönemlere bağlı olarak gıda sanayinde kısmen stabil, içecek sanayinde ise oldukça değişken olduğu görülmektedir. Gıda sanayi 2014 yılı istihdam endeksi (%2,1), 4 yıl öncesine (%4,8) ve bir önceki yıla göre (%4,4) daha düşüktür. İçecek sanayi 2014 yılı istihdam artışı ise 4 yıl öncesine göre (%21,5) düşük fakat bir önceki yıla göre (%8,8) daha yüksektir. 59

Bölüm:6 Türk Gıda ve İçecek Sanayi nde Dış Ticaret Verileri 60

6.1. İhracat ve İthalat 6.1.1. ihracat 6.1.1.1. Değer Olarak İhracat Yıllar Bazında İhracat (Milyon Dolar) (2002-2014) 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Türkiye 36.059 47.253 63.167 73.476 85.535 107.272 132.027 102.143 113.883 134.907 152.462 151.802 157.642 Sanayi 34.105 44.867 60.288 69.726 81.516 102.911 127.416 97.272 108.335 128.916 146.545 145.266 150.585 Madencilik ve Taş Ocaklığı 387 469 649 810 1.146 1.661 2.155 1.683 2.687 2.805 3.161 3.879 3.407 İmalat 33.702 44.378 59.579 68.813 80.246 101.081 125.188 95.449 105.467 125.962 143.194 141.358 147.089 Gıda ve İçecek Sanayi 1.881 2.650 3.349 4.272 4.339 5.164 6.476 5.931 6.703 8.880 9.514 10.664 11.099 Elektrik, Gaz ve Su 16 20 60 103 124 169 73 140 181 149 190 29 89 2002-2014 döneminde gıda ve içecek sanayi ihracatı yaklaşık 1,9 milyon dolardan yaklaşık 11,1 milyon dolara çıkarak 5,9 kat (%490) artmıştır. Aynı dönemde Türkiye nin toplam ihracatı ile sanayi ve imalat sanayi ihracatındaki artış ise yaklaşık 4,4 kattır. İnceleme dönemindeki gıda ve içecek sanayi ihracat rakamları bir önceki yıla göre (2009 yılı hariç) artmıştır ve yıllık artış oranları Türkiye nin toplam ihracatı ile sanayi ve imalat sanayi ihracatına göre daha yüksektir. 61

6.1.1.2. Türkiye Toplam İhracatı İçindeki Paylar Sanayi Sektörünün Alt Sektörlerinin Yıllar Bazında Türkiye Toplam İhracatı İçindeki Payları (%) (2002-2014) 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Türkiye 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 Sanayi 94,6 95,0 95,4 94,9 95,3 95,9 96,5 95,2 95,1 95,6 96,1 95,7 95,5 Madencilik ve Taş Ocaklığı 1,1 1,0 1,0 1,1 1,3 1,5 1,6 1,6 2,4 2,1 2,1 2,6 2,2 İmalat 93,5 93,9 94,3 93,7 93,8 94,2 94,8 93,4 92,6 93,4 93,9 93,1 93,3 Gıda ve İçecek Sanayi 5,2 5,6 5,3 5,8 5,1 4,8 4,9 5,8 5,9 6,6 6,2 7,0 7,0 Elektrik, Gaz ve Su 0,04 0,04 0,09 0,14 0,14 0,16 0,06 0,14 0,16 0,11 0,12 0,02 0,06 2002-2014 yıllarını kapsayan 13 yıllık dönemde gıda ve içecek sanayinin Türkiye toplam ihracatı içerisindeki payı 2007 yılına kadar inişli çıkışlı iken bu yıldan sonra 2012 dışında sürekli artan bir eğilim göstermiştir. Gıda ve içecek sanayinin, Türkiye toplam ihracatı içindeki payı 2002 yılında %5,2 iken, zaman içinde giderek azalmış ve 2007 yılında %4,8 e gerilemiştir. 2008 yılında %4,9 a artan bu pay, 2010 yılında %5,9 ve 2014 yılında %7,0 a yükselmiştir. Bir önceki yıla göre 2007 ve 2012 yıllarındaki azalma ihracat tutarının azalmasından değil ülke toplam ihracatının daha fazla artmasından kaynaklanmaktadır. 62

6.1.1.3. Yıllık Değişim Oranlarına Göre İhracat Yıllık Değişim Oranlarına Göre İhracat (%) (2002-2014) 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Türkiye 15,1 31,0 33,7 16,3 16,4 25,4 23,1-22,6 11,5 18,5 13,0-0,4 3,8 Sanayi 16,8 31,6 34,4 15,7 16,9 26,2 23,8-23,7 11,4 19,0 13,7-0,9 3,7 Madencilik ve Taş Ocaklığı 11,5 21,2 38,4 24,8 41,5 44,9 29,7-21,9 59,7 4,4 12,7 22,7-12,2 İmalat 16,9 31,7 34,3 15,5 16,6 26,0 23,8-23,8 10,5 19,4 13,7-1,3 4,1 Gıda ve İçecek Sanayi -6,7 40,9 26,4 27,6 1,6 19,0 25,4-8,4 13,0 32,5 7,1 12,1 4,1 Elektrik, Gaz ve Su -38,1 25,0 200,0 71,7 20,4 36,3-56,8 91,8 29,3-17,7 27,5-84,7 206,9 2014 yılında gıda ve içecek sanayi bir önceki yıla göre %4,1 ihracat artışı gerçekleştirmiştir. Bu oran ülke ve sanayi ihracatındaki artışa göre daha yüksektir. Gıda ve içecek sanayi ihracatı 2002 ve 2009 yıllarında bir önceki yıla göre azalırken (%-6,7 ve %-8,4) en büyük artışlar 2003 ve 2009 yıllarında (%40,9 ve %32,5) gerçekleşmiştir. 2009 yılındaki azalma dünya ekonomik krizinin sonucudur ve Türkiye, sanayi ve imalat sanayindeki azalmaya göre oldukça düşüktür. 2014 yılında sağlanan %4,1 lik yıllık artış, Türkiye nin toplam ve sanayi sektörü ihracatındaki artıştan daha yüksektir. 63

6.1.1.4. 2013-2014 Yılları Aylık Gıda ve İçecek Sanayi İhracatı 6-1-1-5 Aylara Göre İhracat Dağılımı 2013 yılına göre 2014 yılı gıda ve içecek sanayi ihracatı Mayıs, Temmuz ve Kasım aylarında daha az, diğer 9 ayda daha fazladır ve 2014 yılı performansı 2013 yılından daha yüksektir. 2013-2014 verilerine göre gıda ve içecek sanayi en düşük ihracatı Temmuz-Ağustos döneminde gerçekleştirmiş, Kasım-Aralık döneminde ise ihracat zirve yapmıştır. 64

6.1.1.5. Gıda ve İçecek Sanayi İhracatında İlk 10 Ülke 2012-2014 Yılları İhracatında İlk 10 Ülke 2012 2012-2014 döneminde gıda ve içecek ve Almanya almaktadır. 2012 yılında 3. sırayı alan İngiltere yerine 2013 ve 2013 2014 Ülkeler Değer (Dolar) Pay (%) Ülkeler Değer (Dolar) Pay (%) Ülkeler 1 Irak 2.616.949.553 27,5 Irak 2.716.441.652 25,5 Irak 2.643.682.236 Değer (Dolar) Pay (%) 23,8 2 Almanya 828.885.788 8,7 Almanya 865.694.751 8,1 Almanya 961.741.594 8,7 3 İngiltere 351.149.110 3,7 Suriye 446.294.057 4,2 Suriye 634.662.240 5,7 4 Hollanda 339.639.866 3,6 ABD 397.398.870 3,7 Hollanda 391.914.779 3,5 5 ABD 305.196.149 3,2 İngiltere 356.987.645 3,3 ABD 378.746.776 3,4 6 Libya 249.270.452 2,6 Hollanda 348.737.262 3,3 İngiltere 377.629.117 3,4 7 Fransa 229.376.449 2,4 S. Arabistan 260.831.357 2,4 S. Arabistan 291.099.674 2,6 8 Suudi Arabistan 223.715.224 2,4 Fransa 234.917.999 2,2 Fransa 257.090.603 2,3 9 İtalya 188.732.867 2,0 İtalya 225.429.308 2,1 İtalya 214.151.556 1,9 10 İsrail 149.779.914 1,6 Libya 216.829.035 2,0 İsrail 170.873.035 1,5 10 Ülke Toplamı 5.482.695.372 57,6 6.069.561.936 56,9 6.321.591.610 57,0 Toplam İhracat 9.514.194.015 100,0 10.664.445.991 100,0 11.099.607.136 100,0 4. ve 5. sıradaki ülkeler; 2012 yılında Hollanda ve ABD, 2013 yılında ABD ve İngiltere, 2014 yılında ise tekrar Hollanda ve ABD dir. Libya nın 2014 yılında ilk ona giremediği görülmektedir. 2012 yılında ilk on ülke arasında yer alamayan Suriye nin, 2013 ve 2014 İlk on ülkenin gıda ve içecek sanayi çekmektedir. içinde Irak ın payı 2012 de %27,5 iken, 2013 yılında %25,5, 2014 yılında ise %23,8 dir. Başka bir deyişle gıda ve içecek sanayi 65

6.1.2. İthalat 6.1.2.1. Değer Olarak İthalat Yıllar Bazında İthalat (Milyon Dolar) (2002-2014) 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Türkiye 51.554 69.340 97.540 116.774 139.576 170.063 201.964 140.928 185.544 240.842 236.545 251.661 242.183 Sanayi 48.704 64.754 91.444 110.548 132.431 159.274 185.918 131.672 171.320 221.348 218.737 235.361 225.313 Madencilik ve Taş Ocaklığı 7.192 9.021 10.981 16.321 22.034 25.314 35.650 20.625 25.933 37.331 42.247 38.205 37.126 İmalat 41.383 55.690 80.447 94.208 110.379 133.938 150.252 111.031 145.367 183.930 176.235 196.822 187.748 Gıda Ürünleri ve İçecek 1.362 1.634 1.904 2.114 2.453 2.661 3.763 2.908 3.429 4.905 5.122 5.440 5.617 Elektrik, Gaz ve Su 128 43 16 18 18 22 15 17 20 87 255 334 439 Gıda ve içecek sanayi ithalatı, 2002-2014 yılları arasında 4,1 kat artarak 1,3 milyar dolardan 5,6 milyar dolara yükselirken; aynı dönemde Türkiye toplam ve sanayi ithalatı 4,6, imalat sanayi ithalatı ise yaklaşık olarak 4,5 kat artmıştır. Gıda ve içecek sanayi ithalatı, 2002 yılından 2008 yılına kadar bir önceki yıla göre sürekli olarak artmıştır. 2008 yılında 3,7 milyar dolayında olan ithalat 2009 yılında kriz nedeni ile 2.9 milyar dolara gerilemiş ve 2010 yılında tekrar artış trendine girerek 2014 yılında 5.6 milyar dolara ulaşmıştır. 66

6.1.2.2. Türkiye Toplam İthalatı İçerisindeki Paylar Sanayi Sektörünün Alt Sektörlerinin Yıllar Bazında Türkiye Toplam İthalatı İçindeki Payları (%) (2002-2014) 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Türkiye 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 Sanayi 94,5 93,4 93,8 94,7 94,9 93,7 92,1 93,4 92,3 91,9 92,5 93,5 93,0 Madencilik ve Taş Ocaklığı 14,0 13,0 11,3 14,0 15,8 14,9 17,7 14,6 14,0 15,5 17,9 15,2 15,3 İmalat 80,3 80,3 82,5 80,7 79,1 78,8 74,4 78,8 78,3 76,4 74,5 78,2 77,5 Gıda Ürünleri ve İçecek 2,6 2,4 2,0 1,8 1,8 1,6 1,9 2,1 1,8 2,0 2,2 2,2 2,3 Elektrik, Gaz ve Su 0,25 0,06 0,02 0,02 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01 0,04 0,11 0,13 0,18 Gıda ve içecek sanayinin Türkiye toplam ithalatı içerisindeki payı, 2002 yılından itibaren 2007 yılına kadar azalmıştır. 2007 yılında %1,6 olan pay, 2008 yılında %1,9 a, 2009 yılında da %2,1 e yükselmiş; 2010 yılında tekrar azalarak %1,8 ye gerilemiştir. 2011 yılında %2,0 ye yükselen pay, 2012 ve 2013 yıllarında %2,2, 2014 yılında ise %2,3 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2002-2012 döneminde sanayi sektörünün toplam ithalattaki payı %94,5 den %93,0 a, imalat sanayinin payı ise %80,3 den %77,5 e düşmüştür. Aynı dönemde gıda sanayi ithalatının toplam ithalattaki payı ise %2,6 dan %2,3 e gerilemiştir. 67

6.1.2.3. Yıllık Değişim Oranlarına Göre İthalat Yıllık Değişim Oranlarına Göre İthalat (%) (2002-2014) 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Türkiye 24,5 34,5 40,7 19,7 19,5 21,8 18,8-30,2 31,7 29,8-1,8 6,4-3,8 Sanayi 23,5 33,0 41,2 20,9 19,8 20,3 16,7-29,2 30,1 29,2-1,2 7,6-4,3 Madencilik ve Taş Ocaklığı 9,4 25,4 21,7 48,6 35,0 14,9 40,8-42,1 25,7 44,0 13,2-9,6-2,8 İmalat 26,6 34,6 44,5 17,1 17,2 21,3 12,2-26,1 30,9 26,5-4,2 11,7-4,6 Gıda Ürünleri ve İçecek 34,4 20,0 16,5 11,0 16,0 8,5 41,4-22,7 17,9 43,0 4,4 6,2 3,3 Elektrik, Gaz ve Su -22,1-66,4-62,8 12,5 0,0 22,2-31,8 13,3 17,6 335,0 193,1 31,0 31,4 Gıda ve içecek sanayinin 2002-2008 dönemindeki ihracatı bir önceki yıla göre değişik oranlarda artmış, 2009 kriz yılında ise %22,7 azalmıştır. 2010 yılında ithalat tekrar artmaya başlamış ve 2014 yılında bir önceki yıla göre %3,3 artış gerçekleşmiştir. 2009 kriz yılında gıda ve içecek sanayi ithalatında görülen düşüş oranı; Türkiye ve imalat sanayinde görülen yıllık azalmaya göre daha düşük, 2011 yılında elde edilen %43,0 lık artış ise diğer gruplara göre daha yüksektir. 2014 yılında, Türkiye nin toplam ithalatı %3,8, sanayi ve imalat sanayi ithalaları da %4,3 ve %4,6 oranlarında azalırken, gıda ve içecek sanayi ithalatının %3,3 oranında attığı görülmektedir. 68

6.1.2.4. 2013-2014 Yılları Aylık Gıda ve İçecek Sanayi İthalatı Aylara Göre İthalat Dağılımı 6-1-2-5 İthalatın aylara dağılımı, 2014 yılı ithalat değerinin Temmuz, Eylül ve Kasım ayında 2013 yılına göre düşük, diğer 9 ayda ise daha yüksek olduğunu göstermektedir. Değer açısından ithalatın Mayıs-Temmuz ve Aralık aylarında diğer aylarda daha fazla, Ağustos, Eylül ve Ekim döneminde ise diğer aylardan daha düşük olduğu görülmektedir. 69

6.1.2.5. Gıda ve İçecek Sanayi İthalatında ilk 10 Ülke 2012-2014 Yılları İthalatında İlk 10 Ülke 2012 2013 2014 Ülkeler Değer (Dolar) Pay (%) Ülkeler Değer (Dolar) Pay (%) Ülkeler Değer (Dolar) Pay (%) Rusya Fed. 846.465.813 16,5 Rusya Fed. 705.126.501 13,0 Rusya Fed. 1.103.226.553 19,6 Ukrayna 409.886.641 8,0 ABD 453.321.191 8,3 Endonezya 465.439.869 8,3 Almanya 386.968.577 7,6 Endonezya 430.855.164 7,9 ABD 359.239.778 6,4 Endonezya 343.446.201 6,7 Ukrayna 413.273.636 7,6 Ukrayna 339.726.758 6,0 ABD 315.015.283 6,1 Almanya 294.584.084 5,4 Almanya 279.558.463 5,0 Malezya 313.305.071 6,1 Hollanda 276.951.905 5,1 Hollanda 273.434.315 4,9 İspanya 302.112.369 5,9 Malezya 275.557.865 5,1 Malezya 271.796.119 4,8 Hollanda 255.326.138 5,0 İtalya 230.198.354 4,2 İtalya 187.752.246 3,3 İtalya 174.648.259 3,4 Arjantin 202.278.180 3,7 İngiltere 145.967.750 2,6 Polonya 172.518.201 3,4 İspanya 200.786.557 3,7 Arjantin 140.860.451 2,5 3.519.692.553 68,7 3.482.933.437 64,0 3.567.002.302 63,5 5.122.552.633 100,0 5.440.699.601 100,0 5.616.780.178 100,0 Gıda ve içecek sanayi ithalatının 2012-2014 yıllarında ülkelere göre dağılımı incelendiğinde; ABD, Almanya, Endonezya, Hollanda, İtalya, Malezya, Rusya Federasyonu ve Ukrayna nın ilk on ülke arasında yer aldığı görülmektedir. Rusya nın; 2012, 2013 ve 2014 yıllarında ilk sırada olduğu görülmektedir. Sektörün toplam ithalatı içinde Rusya nın payı 2012 yılında %16,5 iken, bu oran 2013 yılında %13,0 ve 2014 yılında ise %19,6 dır. 2012 yılında %8,0 lık payla ikinci sırada bulunan Ukrayna ise 2013 yılında %7,6 lık ve 2014 yılında %6,0 lık payla yer aldığı görülmektedir. 2012 yılında %6,1 lik payla beşinci sırada yer alan ABD 2013 yılında %8,3 pay ile ikinci sıraya yükselmiş fakat 2014 yılında %6,4 lük payla üçüncü sıraya gerilemiştir. 2012 yılında onuncu sırada yer alan Polonya nın, 2013 ve 2014 yıllarında sıralama dışı kaldığı görülmektedir. 2012 yılında listede yer almayan Arjantin ise 2013 yılında dokuzunca sırada listeye dahil olmuş, 2014 yılında ise onuncu sıraya gerilemiştir. İlk 10 ülkenin gıda ve içecek sanayi ithalatı içindeki toplam payı 2012 yılında %68,7 iken; bu pay 2013 yılında %64,0 a, 2014 yılında ise %63,5 seviyesine gerilemiştir. 70

6.2. Dış Ticaret Dengesi 6.2.1. İhracat-İthalat Farkı Yıllar Bazında İhracat ve İthalat Farkı (milyon dolar) (2002-2014) 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Türkiye -15.495-22.087-34.373-43.298-54.041-62.791-69.937-38.785-71.661-105.935-84.083-99.859-84.541 Sanayi -14.599-19.887-31.156-40.822-50.915-56.363-58.502-34.400-62.985-92.432-72.192-90.095-74.728 Madencilik ve Taş Ocaklığı -6.805-8.552-10.332-15.511-20.888-23.653-33.495-18.942-23.246-34.526-39.086-34.326-33.719 İmalat -7.681-11.312-20.868-25.395-30.133-32.857-25.064-15.582-39.900-57.968-33.041-55.464-40.659 Gıda Ürünleri ve İçecek 519 1.016 1.445 2.158 1.886 2.503 2.713 3.023 3.274 3.975 4.392 5.224 5.482 Elektrik, Gaz ve Su -112-23 44 85 106 147 58 123 161 62-65 -305-350 Gıda ve içecek sanayi, Türkiye de sürekli olarak dış ticaret fazlası veren ender sektörlerden biridir. 2002-2014 döneminde ülke ve imalat sanayi dış ticareti sürekli açık verirken gıda ve içecek sanayi hiç bir yıl dış ticaret açığı vermemiştir. Krize rağmen 2009 yılında %11,4 oranında artarak 3 milyar dolar seviyesinin üstünde gerçekleşen sektörün dış ticaret fazlası, 2014 yılında da %4,9 oranında artarak 5.4 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Buna karşılık Türkiye 2014 yılında 2013 yılına göre %18,7 artışla 84.5 milyar dolar dış ticaret açığı vermiştir. İmalat sanayi dış ticaret açığı da önceki yıla göre %23,0 artarak 2014 yılında 40.6 milyar dolara ulaşmıştır. 2002-2014 döneminde gıda ve içecek sanayi en düşük dış ticaret fazlasını 2002 yılında (519 milyon dolar), en fazla dış ticaret fazlasını ise 2014 yılında (5.5 milyar dolar) vermiştir. 6-2-1 Gıda ve İçecek Sanayi nin Dış Ticaret Fazlası ve Değişim Oranları (2002-2014) 71

6.2.2. Dış Ticaret Karşılama Oranları Yıllar Bazında Dış Ticaret Karşılama Oranları (%) (2002-2014) 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Türkiye 69,9 68,1 64,8 62,9 61,3 63,1 65,4 72,5 61,4 56,0 64,5 60,3 65,1 Sanayi 70,0 69,3 65,9 63,1 61,6 64,6 68,5 73,9 63,2 58,2 67,0 61,7 66,8 Madencilik ve Taş Ocaklığı 5,4 5,2 5,9 5,0 5,2 6,6 6,0 8,2 10,4 7,5 7,5 10,2 9,2 İmalat 81,4 79,7 74,1 73,0 72,7 75,5 83,3 86,0 72,6 68,5 81,3 71,8 78,3 Gıda ve İçecek Sanayi 138,1 162,2 175,9 202,1 176,9 194,1 172,1 204,0 195,5 181,0 185,7 196,0 197,6 Elektrik, Gaz ve Su 12,5 46,5 375,0 572,2 688,9 768,2 486,7 823,5 905,0 171,3 74,5 8,7 20,3 Türkiye, İmalat ve Gıda ve İçecek Dış ticaret karşılama oranlarının 2002-2014 yılları arasındaki durumu incelendiğinde; Türkiye toplam, sanayi ve imalat sanayi dış ticaret karşılama oranlarının çok yetersiz kaldığı; buna karşılık, gıda ve içecek sanayi dış ticaret karşılama oranının %138-204 arasında olduğu görülmektedir. Başka bir ifade ile inceleme dönemindeki tüm yıllarda, gıda ve içecek sanayi, dış ticarette sürekli olarak ihracat fazlası veren bir yapı sergilemektedir. 2002 yılında %138,1 olan gıda ve içecek sanayi dış ticaret karşılama oranı, 2009 yılındaki %204,0 lık en yüksek seviyesine ulaştıktan sonra, 2011 ve 2012 yıllarında %180-185 seviyesine kadar gerilemiştir. 2014 yılında ise %197,6 seviyesine kadar yükselmiştir. Türkiye dış ticaret karşılama oranı 2014 yılında %65,1 gibi oldukça düşük bir seviyede gerçekleşirken, sanayi sektörü ve imalat sanayi oranları da (%66,8 ve %78,3) bundan çok farklı değildir. 6-2-2 Sanayilerinde Dış Ticaret Karşılama Oranları (2002-2014) 72

Bölüm:7 Küresel Gıda Pazarına Ait Bazı Ekonomik Göstergeler 73

7.1. Buğday Dünya Buğday Pazarına Bakış DÜNYA BİLANÇOSU Üretim Ticaret 1 Toplam Kullanım Gıda Yem Diğer Kapanış stoku ARZ TALEP GÖSTERGELERİ Kişi başına düşen gıda tüketimi: Dünya (kg/yıl) LIFDC (kg/yıl) Dünya stok/kullanım oranı (%) Büyük ihracatçıların stok/tükenme oranı (%) 2 FAO BUĞDAY FİYAT ENDEKSİ 3 (2002-2004=100) Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü nün (FAO) Mayıs 2014 te yayınladığı The Food Outlook Report verilerine göre küresel buğday üretiminin 2014 te %1,9 küçülmeyle 702 milyon ton olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. 2012/13 2013/14 2014/15 2014/15 e tahmini tahmini göre değişim milyon ton % Kaynak: FAO 659.7 715.1 701.7-1.9 140.8 150.5 149.5-0.7 685.6 687.9 699.2 1.6 474.4 480.1 485.4 1.1 132.1 128.6 133.4 3.7 79.0 79.1 80.5 1.8 156.9 177.5 179.5 1.1 67.1 67.2 67.2 0.0 46.1 46.1 46.1 0.0 22.8 25.4 25.2 14.1 15.3 14.2 2012 2013 2014 Ocak-Nisan Ocak-Nisan 2014 e göre değişim 204 194 183-11,7 1 Ticaret ortak bir Temmuz/Haziran pazarlama yılına dayanan ihracatı tanımlamaktadır. 2 Önde gelen ihracatçılar Arjantin, Avustralya, Kanada, AB, Kazakistan, Rusya Federasyonu, Ukrayna ve ABD yi içermektedir. 3 Uluslararası Tahıl Konseyi (UTK) buğday endeksinden türetilmiştir. Bu düşüşün Kanada da yoğunlaşması ve Avustralya, Fas, Suriye Arap Cumhuriyeti, Rusya Federasyonu, Ukrayna ve ABD gibi ülkelerde de rekoltenin daha düşük olması ancak Arjantin, Brezilya, Hindistan, Meksika ve Pakistan daki daha fazla rekoltelerle dengelenmesi tahmin edilmektedir. Üretim Kullanım ve Stoklar milyon ton Kullanım (sol eksen) Stoklar (sağ eksen) 2013/14 teki rekor seviyedeki artışı takiben uluslararası ticaretin 2014-2015 satış sezonunda sadece 1 milyon ton civarında azalmayla 149.5 milyon tona düşeceği tahmin edilmektedir. Asya bölgesinin toplam ithalatında küçük bir düşüş tahmin edilse de, birkaç ülkede devam eden güçlü talepler 2014/15 teki yüksek ticaret hacmini güçlendiren başlıca etken olarak görülmektedir. Buna karşın AB tarafından yapılan alımlar da muhtemelen artacaktır. Üretim (sol eksen) öngörü milyon ton Kaynak: FAO 2014/15 te dünya buğday kullanımının gıda ve yem artışıyla desteklenerek 699 milyon tonla %1,7 artması ön görülmektedir. Küresel buğday stoğunun 2015 sezonu kapanışında 180 milyon tona ulaşması beklenilmektedir. Bu da sezonun açılış seviyesinin sadece biraz üstünde olacağı anlamına gelmektedir. Sonuç olarak dünyanın stok kullanım oranının az miktarda düşmesi ancak yine de %25,2 gibi bir yüksek seviyede kalması beklenmektedir. 74

7.2. İri Daneli Tahıllar (Kaba Tahıllar) Dünya Kaba Tahıl Pazarına Bakış DÜNYA BİLANÇOSU Üretim Ticaret 1 Toplam Kullanım Gıda Yem Diğer Kapanış stoku ARZ TALEP GÖSTERGELERİ Kişi başına düşen gıda tüketimi: Dünya (kg/yıl) LIFDC (kg/yıl) Dünya stok/kullanım oranı (%) Büyük ihracatçıların stok/tükenme oranı (%) 2 FAO KABA TAHIL FİYAT ENDEKSİ (2002-2004=100) 2012/13 2013/14 2014/15 2014/15 e tahmini öngörü göre değişim milyon ton % Kaynak: FAO 659.7 715.1 701.7-1.9 140.8 150.5 149.5-0.7 685.6 687.9 699.2 1.6 474.4 480.1 485.4 1.1 132.1 128.6 133.4 3.7 79.0 79.1 80.5 1.8 156.9 177.5 179.5 1.1 67.1 67.2 67.2 0.0 46.1 46.1 46.1 0.0 22.8 25.4 25.2 14.1 15.3 14.2 2012 2013 2014 Ocak-Nisan Ocak-Nisan 2014 e göre değişim 204 194 183-11,7 1 Ticaret ortak bir Temmuz/Haziran pazarlama yılına dayanan ihracatı tanımlamaktadır. 2 Önde gelen ihracatçılar Arjantin, Avustralya, Kanada, AB, Kazakistan, Rusya Federasyonu, Ukrayna ve ABD yi içermektedir. Üretim Kullanım ve Stoklar milyon ton Kullanım (sol eksen) Stoklar (sağ eksen) Kaynak: FAO milyon ton öngörü Üretim (sol eksen) FAO nun 2014 dünya iri taneli tahıl üretimi için tahmini, dünyanın en büyük üreticisi olan ABD deki en büyük azalmayla, 2013 e göre %3,9 luk bir düşüşe işaret ediyor. Beklenen kullanım artışı 2013/14 için tahmin edilenden %7 daha düşüktür. Bunun nedeni, ABD deki üretim artışının fiyatların düşmesine ve bununda tüketimin artmasına yardımcı olmasıdır. Dolayısıyla 2014/15 dönemi için fiyat beklentisi de daha yüksektir. Endüstriyel kullanımdaki büyüme son yıllara göre düşük olması beklenirken, 2013/14 e göre %8,0 artış sağlayan 2014/15 teki talebi Çin deki yem kullanımından kaynaklanması beklenmektedir. Çin ve ABD nin yıl sonu mısır stoklarında beklenen düşüş nedeniyle, dünya stoklarının 2015 ürün sezonunun kapanışında, açılış seviyesine göre %4,0 (206 milyon ton) azalarak 9 milyon tona düşeceği tahmin edilmektedir. 75

7.3. Pirinç 7.4. Şeker Dünya Pirinç Pazarına Bakış Kaynak: FAO Dünya Şeker Pazarına Bakış Kaynak: FAO 2012/13 2013/14 2014/15 2014/15 e tahmini tahmini göre değişim 2011/12 2012/13 2013/14 2013/14 e tahmini tahmini göre değişim DÜNYA BİLANÇOSU milyon ton % DÜNYA BİLANÇOSU milyon ton % Üretim 491.2 496.9 501.1 0.8 Üretim 175,2 182.4 182.0-0.2 Ticaret 1 37.2 39.3 39.2-0.2 Ticaret 52,5 53.5 56.8 6.2 Toplam Kullanım 478.3 490.3 502.3 2.4 Toplam Kullanım 169,8 173.9 178.0 2.3 Gıda 402.4 410.1 417.1 1.7 Kapanış stoku 66,1 72.7 74.4 2.3 Kapanış stoku 174.8 180.9 180.1-0.4 ARZ TALEP GÖSTERGELERİ ARZ TALEP GÖSTERGELERİ Kişi başına düşen gıda tüketimi: Kişi başına düşen gıda tüketimi: Dünya (kg/yıl) 24,3 24.8 25.1 1.1 Dünya (kg/yıl) 56.9 57.4 57.7 0.5 LIFDC (kg/yıl) 12.6 13.2 13.4 1.7 LIFDC (kg/yıl) 63.2 64.0 64.7 1.1 Dünya stok/kullanım oranı (%) 38,9 41.8 41.8 Dünya stok/kullanım oranı (%) Büyük ihracatçıların stok/tükenme oranı (%) 2 FAO PİRİNÇ FİYAT ENDEKSİ (2002-2004=100) 35.7 36.0 35.1 28.1 27.8 27.0 2012 2013 2014 Ocak-Nisan Ocak-Nisan 2014 e göre değişim ISA (International Sugar Agreemant) GÜNLÜK FİYAT ORTALAMASI (US cent/lb) 2012 2013 2014 Ocak-Nisan Ocak-Nisan 2014 e göre değişim 21.5 17.7 16.9-7.7 231 233 235-1.0 1 Takvim yılı ihracatı (ikinci yıl gösterilmiştir). 2 Önde gelen ihracatçılar Hindistan, Pakistan, Tayland, ABD ve Vietnam. Cazibesi düşük fiyatlar ve olası bir El Nino hava olayının tekrarı, 2014 dünya pirinç üretim artışında yine zorlanmaya neden olabilir. Son tahminlere göre uluslararası pirinç ticareti 2014 döneminde hareketli bir biçimde büyüyecek, ihracatçı ülkelerdeki bol ürün ve Bangladeş, Endonezya ya da Filipinler gibi geleneksel ithalatçılar tarafından artan alımlarla güçlenmesi beklenmektedir. 2014 te sektörün beklenen durgun performansı, son on yıldır ilk kez, dünya üretiminin kullanım için yeterli olmayacağı ve 2015 yılına aktarılacak dünya pirinç stoklarının küçük çapta daralmasını tetikleyeceği anlamına gelebilir. 2013/14 te ve dördüncü ardışık sezon için FAO dünya şeker üretiminin tüketimden fazla olacağını öngörüyor ancak beklenen bu muhtemelen daha önceki yıllara göre muhtemelen daha düşük olacaktır. Dünya şeker üretiminin 2013/14 sezonunda çok az artması; AB, ABD ve Rusya Federasyonu nun düşen üretiminin Tayland, Hindistan ve Güney Afrika daki artış ile dengelenmesi, büyümenin ise dünyanın en büyük üreticisi olan Brezilya ile sınırlı kalması beklenmektedir. 76

7.5. Yağlı Tohum Dünya Yağlı Tohum Pazarına Bakış FAO Aylık Uluslararası Fiyat Endeksi 2011/12 2012/13 2013/14 2013/14 e tahmini tahmini göre değişim Kaynak: FAO TOPLAM YAĞLI TOHUM Üretim milyon ton % 455.9 481.9 509.4 5.7 Bitkisel yağ KATI VE SIVI YAĞLAR 1 Üretim Arz 2 Kullanım 3 Ticaret 4 Stok/kullanım oranı (%) Büyük ihracatçıların stok/tükenme oranı (%) KÜSPE VE UN 5 Üretim Arz 2 Kullanım Ticaret 4 Stok/kullanım oranı (%) Büyük ihracatçıların stok/tükenme oranı (%) FAO FİYAT ENDEKSLERİ (Ocak-Aralık) (2002-2004=100) Yağlı tohum Küspe/un Bitkisel yağ 184.6 189.4 201.1 6.2 216.0 221.6 232.7 5.0 184.1 189.4 198.0 4.6 98.2 102.3 105.4 3.1 17.5 16.7 17.3 10.3 9.0 9.6 111.3 119.6 126.9 6.1 132.4 137.2 145.0 5.7 116.4 117.8 121.9 3.4 72.9 73.3 79.8 8.8 15.2 15.4 18.0 5.9 7.9 9.6 2012 2013 2014 Ocak-Nisan Ocak-Nisan 2014 e göre değişim 224 207 204-8.4 241 255 268 9.6 224 193 198-0.4 1 Bitkisel, hayvansal ve deniz ürünleri kaynaklı katı ve sıvı yağlar içerir. 2 Üretim artı açılış stokları 3 Bilanço kalanı 4 Ticaret verisi ortak bir Ekim/Eylül pazarlama yılına dayanan ihracatı ifade etmekte, yağ ticareti ile yağ bitkilerinin yağ (küspe) eşdeğerinin toplamı olarak küspe alınmaktadır. 5 Tüm küspe verileri protein eşdeğeri olarak verilmiştir; küspe ve unlar yağ bitkileri yanında hayvansal ve deniz ürünleri kaynaklı olanları da içermektedir. 2013/14 için dünya yağlı tohum sektöründe küspe ve yağ ürünleri fiyatlarının ortalama üzerine çıkarak tüm zamanların en büyük artışını göstermesi beklenmektedir. Yağlı tohum Küspe / Un Bitkisel yağlarda biyodizel sektöründen gelen ek talep tüketimin büyümesine katkıda bulunması beklenmektedir. Dünyadaki arz talep durumu geliştikçe dünya stoklarının özellikle yağlı tohum stoklarının yeniden yükselmesi beklenmektedir. Ancak bu olgu, sürekli düşüşe maruz kalan ve stok kullanım oranını aşağı çeken soya türevi gıda stokları için geçerli olmayacaktır. 77

7.6. Et ve Et Ürünleri Dünya Et ve Et Ürünleri Pazarına Bakış Kaynak: FAO FAO Uluslararası Et Fiyat Endeksi DÜNYA BİLANÇOSU 2012 2013 2014 2014 e tahmini öngörü göre değişim milyon ton % Küçükbaş eti Kaynak: FAO Üretim Büyükbaş eti 304.2 308.5 311.8 1.1 67.0 67.7 68.0 0.5 Kanatlı eti Kanatlı eti 105.4 107.0 108.7 1.6 Domuz eti 112.4 114.3 115.5 1.1 Küçükbaş eti Ticaret 13.7 13.9 14.0 0.5 29.7 30.9 31.3 1.4 Büyükbaş eti Büyükbaş eti 8.0 9.1 9.4 3.5 Kanatlı eti 13.0 13.2 13.5 2.4 Domuz eti 7.5 7.4 7.2-2.1 Küçükbaş eti 0.8 1.0 1.0-3.7 ARZ TALEP GÖSTERGELERİ Kişi başına düşen gıda tüketimi: Dünya (kg/yıl) Gelişmiş (kg/yıl) 42.9 42.9 42.9-0.1 76.2 75.9 76.1 0.3 Domuz et Toplam et Gelişmekte olan (kg/yıl) 33.5 33.7 33.7 0.0 FAO BUĞDAY FİYAT ENDEKSİ (2002-2004=100) 2012 2013 2014 Ocak-Nisan Ocak-Nisan 2014 e göre değişim 182 184 184-1.0 Dünya et üretiminde 2014 yılı için 311.8 milyon tonla sınırlı bir büyüme bekleniyor, bu 2013 e göre 3.3 milyon tonluk ya da %1,1 lik bir artış anlamına geliyor Büyümenin aynı zamanda talebin de giderek arttığı belli başlı merkezler olan gelişmekte olan ülkelerde yoğunlaşması beklenmektedir. Küresel et ticaretinin %14,0 oranla 31.3 milyon tona çıkarak ılımlı bir artış göstermesi beklenmektedir. Bazı ihracatçı ülkelerin üretimindeki daralmanın yansıması olarak bu aşamada büyüme son yılların ortalamasından daha düşük olacaktır. Kümes hayvanları eti %43,0 ile ticaretin ana ürünü olarak kalırken bunun büyükbaş, domuz ve küçükbaş hayvan eti izlemektedir. 78

7.7. Süt ve Süt Ürünleri Dünya Süt ve Süt Ürünleri Pazarına Bakış Kaynak: FAO FAO Uluslararası Süt Fiyat Endeksi 2011 2013 2014 2014 e tahmini öngörü göre değişim Kaynak: FAO DÜNYA BİLANÇOSU Toplam süt üretimi Toplam ticaret ARZ TALEP GÖSTERGELERİ Kişi başına düşen gıda tüketimi: Dünya (kg/yıl) Gelişmiş (kg/yıl) Gelişmekte olan (kg/yıl) Üretimin ticarette payı (%) FAO SÜT FİYAT ENDEKSİ (2002-2004=100) milyon ton % 762.3 767.2 783.2 2.1 65.4 67.9 69.1 1.8 107.7 107.2 108.2 0.9 222.7 220.3 223.1 1.3 75.3 75.4 76.3 1.1 8.6 8.8 8.8-0.3 2012 2013 2014 Ocak-Nisan Ocak-Nisan 2014 e göre değişim 194 243 266 17.4 2014 teki süt üretiminin önceki yıllarla benzer bir oranla %2,1 artarak 783 milyon tona ulaşması ve Asya nın bu büyümede en büyük payı alması beklenilmekte, üretimin ayrıca tüm bölgelerde artacağı tahmin edilmektedir. Önemli ihracatçı ülkelerin çoğundaki süt üretimine olumlu bakış ve devam etmekte olan güçlü talebe bağlı olarak süt ürünlerinde dünya ticaretinin artmaya devam edeceği öngörülmektedir. Ticaretin son yıllara göre düşük %1,8 oranıyla artarak 69 milyon tona ulaşması beklenmektedir. Çin, İran İslam Cumhuriyeti, Endonezya ve Filipinler için artan alım tahminleriyle Asya nın 2014 te artan uluslararası talep için ana merkez olarak kalması beklenmektedir. Rusya Federasyonu nun güçlü tereyağı ve yağsız süt tozu taleplerinin Avrupa dan ithalatı canlandıracağı ve artacağı öngörülmektedir. 79

7.8. FAO Fiyat Endeksleri 250 Küresel Gıda Tüketim Fiyat Endeksi ve Gıda Fiyat Endeksi 2002-2004=100 Gıda Fiyat Endeksi 2002-2004=100 250 2011 Gıda Emtia Fiyat Endeksi 2002-2004=100 290 Süt ürünleri 230 225 2010 260 210 200 2014 2012 2013 230 Şeker Tahıllar 190 2011 2012 2013 2014 175 200 Bitkisel yağlar Et FAO Küresel Gıda Tüketim Endeksi FAO Gıda Fiyat Endeksi 150 O Ş M N M H T A E E K A 170 E K A O Ş M N M H T A E E 2013 2014 FAO küresel gıda tüketim fiyat endeksi istikrarlı FAO gıda fiyatları endeksi Mart ayından itibaren 3.5 puan ya da %1,6 düşerek 209.3 ortalamayı bulmuş, 7.6 puan ya da %3,5 düşerek Nisan 2013 değerlerinin altında kalmıştır. Düşüşün en büyük nedeni süt fiyatlarındaki keskin iniştir, ancak şeker ve bitkisel yağ fiyatları da düşmüştür. Buna karşılık hububat ve et fiyatları biraz güçlenmiştir. FAO Tahıl fiyat endeksi ortalaması Nisan da 206.9 puanla Mart tan itibaren sadece 1 puan (ya da %0,5) arttı ancak yine de 24 puana ulaşarak (ya da %10,3) Nisan 2013 değerine göre düştü. Aylık artış ABD deki hava koşulları iyileştiği için Şubat ve Mart ayında kayda geçenlerden daha az belirgin olmuştur. Pirinç fiyatları sabit kalan çeşitli pazar kesimlerinde aromatik pirinç çeşitleri dışında zayıflama eğilimi göstermiştir. FAO Bitkisel Yağ Fiyat Endeksi ortalaması Nisan ayında 199 puanla Mart tan itibaren 6 puan (ya da %2.8) düştü. Endeksteki kaymaya beklenen ithalat talebinin altında kaldığı için değeri düşen hurma yağı neden olmuştur. Dahası Malezya nın ihracatı ülkenin para biriminin güçlü olmasından dolayı azalmıştır. Diğer yandan soya yağı fiyatları, pazar küresel soya arzındaki darlık nedeniyle biraz artmıştır. FAO Süt Fiyat Endeksi Mart ayı boyunca 17 puanlık ya da %6,9 luk keskin bir düşüşle 251.5 puan ortalamasını buldu. Tüm süt ürünleri pazarı Çin in (süt tozunun ana ithalatçısı ve yağsız süt tozunun ikinci büyük ithalatçısı) ve Rusya Federasyonunun (tereyağının ana ithalatçısı) azaltılmış alımlarından etkilenmiştir. Ayrıca Yeni Zelanda daki uzatılmış sezon ve yeni yılda iyi bir başlangıç yapan Kuzey Yarımküre deki süt ihracatı için arzın artışı anlamına gelmiştir. Tüm süt ürünlerinin, özellikle tereyağı ve süt tozunun fiyatları düşmüştür. FAO nun Et Fiyat Endeksi Mart ayının 0.8 puan ya da %0,4 üzerine çıkarak Nisan ayında 185.5 puanı buldu. En marjinal artış domuz etinin daha güçlü fiyatlarının, kısmen de ABD deki ihracat arzı üzerindeki Domuz İshali Salgını nın etkisini bir sonucuydu. Büyükbaş hayvan eti fiyatları tarihi zirvelere yaklaşmasına rağmen Avustralya ve ABD deki üretimi etkileyen hava koşulları nedeniyle fazla bir değişiklik olmadı. Kümes hayvanları ve küçükbaş hayvan eti sabit kalmıştır. FAO nun Şeker Fiyat Endeksi Mart tan itibaren 4.1 puan ya da %1,6 lık bir düşüşle Nisan ayında 249.9 puan ortalamasını bulmuştur. Fiyatlar başlıca üretim bölgeleri, Tayland, Hindistan ve Avustralya dahil olmak üzere azalmıştır. En çok üretim yapan ülkelerdeki genel kuru hava koşulları fiyatlar üzerine yük getirmiştir. 80