MAKİNE VE TEÇHİZATI HARİÇ; METAL EŞYA SANAYİİ Hazırlayan Mustafa TOSUN Kıdemli Uzman

450

1. SEKTÖRÜN TANIMI Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii, ISIC Revize 3 sınıflandırmasına göre, imalat sanayii alt ayrımında 28 no lu gruplandırma içinde yer almaktadır. Bu grup altında üçlü düzeyde 2 alt sektör, dörtlü düzeyde ise 7 alt sektör bulunmakta olup bu sektörler aşağıdaki gibidir: 28 Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii 281 Metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı 2811 Metal yapı malzemeleri imalatı 2812 Tank, sarnıç ve metal muhafaza imalatı 2813 Buhar kazanı imalatı, merkezi kalorifer kazanları hariç 289 Diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri 2891 Metallerin dövülmesi, preslenmesi, baskılanması ve yuvarlanması; toz metalurjisi 2892 Ücret veya sözleşme esasına dayalı olarak, metallerin kaplanması ve işlenmesi 2893 Çatal-bıçak takımı, el aletleri ve hırdavat malzemeleri imalatı 2899 Başka yerde sınıflandırılmamış, metal eşya imalatı Sektör, NACE REV. 1.1. sınıflandırmasına göre ise aşağıdaki gibi sınıflandırılmaktadır: 28 Makine ve teçhizatı hariç; fabrikasyon metal ürünleri imalatı 281 Metal yapı malzemeleri imalatı 2811 Metal yapı ve yapı parçaları imalatı 2812 Metal inşaat doğraması imalatı 282 Tank, sarnıç, metal muhafaza ile kalorifer kazanı ve radyatör imalatı 2821 Tank, sarnıç ve metal muhafaza imalatı 2822 Merkezi ısıtma radyatörleri ve kazanlarının imalatı 283 Buhar kazanı imalatı, merkezi kalorifer kazanları hariç 2830 Buhar kazanı imalatı, merkezi sıcak su kazanları hariç 284 Metallerin dövülmesi, preslenmesi, baskılanması ve yuvarlanması; toz metalürjisi 2840 Metallerin dövülmesi, preslenmesi, baskılanması ve yuvarlanması; toz metalürjisi 451

285 Metallerin kaplanması ve işlenmesi; genel makine mühendisliği 2851 Metallerin kaplanması ve işlenmesi 2852 Genel makine mühendisliği 286 Çatal-bıçak takımı, el aletleri ve genel hırdavat malzemeleri imalatı 2861 Çatal-bıçak takımı imalatı 2862 El aletleri imalatı 2863 Kilit ve menteşe imalatı 287 Diğer fabrikasyon metal eşyaların imalatı 2871 Çelik varil ve benzeri muhafazaların imalatı 2872 Hafif metalden ambalaj malzemeleri imalatı 2873 Tel ürünleri imalatı 2874 Bağlantı malzemeleri, zincir ve yay ile vida çekme makinesi ürünlerinin imalatı 2875 Başka yerde sınıflandırılmamış diğer fabrikasyon metal ürünlerinin imalatı 2. SEKTÖRDEKİ FİRMA SAYISI Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe faaliyet gösteren firmaların önemli bir bölümü İstanbul bölgesinde bulunmaktadır. İstatistiki Bölge Sınıflandırması Düzey 2 ye göre (devlet sektörünün tamamı ile özel sektörde 10 ve daha fazla işçi çalıştıran işyerlerini kapsayan 2001 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımı sonuçlarına göre), Türkiye genelinde 28 no lu sektörde faaliyet gösteren firma sayısı 862 adet olup imalat sanayii genelindeki firma sayısının %7,6 sını oluşturmaktadır. Sektör genelinde yer alan 862 adet işyeri sayısının, %36,2 si İstanbul bölgesinde yer almakta iken, %14,8 i Ankara, %12,3 ü Kocaeli, %10,1 i Bursa, %8,7 si İzmir ve %2,9 u da Adana bölgesinde bulunmaktadır. Söz konusu bu altı Düzey 2 bölgesi, Türkiye genelindeki firma sayısının %85 ini kapsamaktadır. Ülke genelinde üç Düzey 2 bölgesinde (Ağrı, Van ve Şanlıurfa) ise, faaliyet gösteren herhangi bir firma bulunmamaktadır. 2001 yılı itibariyle sektördeki firmalara ait kurulu çevirici güç kapasitesi 416.463 Bg-Hp (beygir gücü) olup bunun %28,4 ü İstanbul bölgesinde, %17,3 ü Kocaeli, %14 ü Bursa, %10,5 i Ankara, %8,6 sı İzmir, %5,9 u da Manisa bölgesindeki firmalara aittir. Sektör genelindeki kurulu çevirici güç kapasitesi, ülke geneli imalat sanayii kurulu çevirici güç kapasitesinin %3 ünü teşkil etmektedir. Sektör genelinde çalışanların sayısı incelendiğinde ise 50.197 kişi olan sektör ortalama çalışan sayısının, Türkiye geneli imalat sanayiinde çalışan sayısının %4,6 sını oluşturduğu görülür. Yıllık ortalama çalışan sayısının %34,5 ini İstanbul 452

bölgesindeki firmalar oluşturmakta iken, %15,8 i Kocaeli, %12 si Bursa, %11,6 sı da Ankara bölgesindeki firmalarda istihdam edilmektedir. 2001 yılı itibariyle sektör tarafından yaratılan katma değer 1.114,1 milyon YTL olup ülke geneli imalat sanayiinde yaratılan katma değerin %2,7 sini oluşturmaktadır. Yaratılan katma değerin %31,9 u İstanbul bölgesindeki firmalara ait olup bunu sırasıyla %21,5 ile Kocaeli, %12,2 ile Ankara, %10,7 ile Bursa, %9,6 pay ile de Manisa bölgesi izlemektedir. Tablo 1: Makine ve Teçhizatı Hariç; Metal Eşya Sanayii İmalatı Sektöründe Faaliyet Gösteren Firma Sayısı Düzey 2 Bölgesi Firma Sayısı Yıllık Ortalama Çalışan Sayısı Kurulu Çevirici Güç Kapasitesi Katma Değer Adet % Kişi % Bg-Hp % YTL % İstanbul 312 36,2 17.331 34,5 118.613 28,4 355.051.459 31,9 Tekirdağ 15 1,7 1.200 2,4 12.067 2,9 25.085.053 2,3 Balıkesir 6 0,7 204 0,4 4.657 1,1 1.073.744 0,1 İzmir 75 8,7 3.562 7,1 35.964 8,6 63.869.668 5,7 Aydın 12 1,4 582 1,2 2.757 0,7 4.024.282 0,4 Manisa 17 2,0 2.192 4,4 24.633 5,9 106.736.791 9,6 Bursa 87 10,1 6.044 12,0 58.393 14,0 119.763.478 10,7 Kocaeli 106 12,3 7.946 15,8 72.053 17,3 239.812.295 21,5 Ankara 128 14,8 5.845 11,6 43.984 10,5 136.015.058 12,2 Konya 15 1,7 965 1,9 5.828 1,4 9.400.588 0,8 Antalya 7 0,8 221 0,4 1.154 0,3 2.042.709 0,2 Adana 25 2,9 1.546 3,1 14.496 3,5 7.814.356 0,7 Hatay 11 1,3 318 0,6 3.392 0,8 611.509 0,1 Kırıkkale 4 0,5 124 0,2 2.527 0,6 1.894.881 0,2 Kayseri 20 2,3 1.544 3,1 12.106 2,9 36.419.379 3,3 Zonguldak 4 0,5 111 0,2 1.484 0,4 503.595 0,0 Kastamonu 2 0,2 0 0,0 0 0,0 0 0,0 Samsun 2 0,2 0 0,0 0 0,0 0 0,0 Trabzon 3 0,3 91 0,2 798 0,2 277.270 0,0 Erzurum 1 0,1 0 0,0 0 0,0 0 0,0 Ağrı 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 Malatya 3 0,3 87 0,2 959 0,2 869.596 0,1 Van 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 Gaziantep 6 0,7 121 0,2 598 0,1 1.912.462 0,2 Şanlıurfa 0 0,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 Mardin 1 0,1 0 0,0 0 0,0 0 0,0 TÜRKİYE 862 100,0 50.197 100,0 416.463 100,0 1.114.135.435 100,0 Not: Özel sektöre ait tesis sayısı 2 ve altında ise işyeri sayısının dışındaki istatistikler, Kanun gereği gizli olarak değerlendirilerek, sektör toplamı içinde verilmektedir. 453

3. ÜRETİM VE KAPASİTE KULLANIM ORANI 3.1. Üretim Endeksindeki Gelişmeler Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektörü üretim endeksinin esasen imalat sanayii üretim endeksine paralel bir seyir izlediği görülmektedir. 1998 ve 2001 yıllarında yaşanan ekonomik krizlerin etkisi ile makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektörü üretim endeksi 1997-2001 döneminde düşüş eğilimi göstermiştir. 1997 de 100 olan endeks değeri 2001 yılında 74,1 seviyesine kadar gerilemiştir. 2002 yılından itibaren artış trendi içerisine giren endeks, 2006 yılı üçüncü çeyrek itibariyle 118,1 düzeyine kadar yükselmiştir. Aynı dönemde imalat sanayiine ait genel endeks değeri ise 136,2 olarak gerçekleşmiştir. Tablo 2: Üretim Endeksi (Üretim değeri ağırlıklı, yıllık ortalama) Yıllar İmalat Sanayii 28 281 289 Endeks Değişim % Endeks Değişim % Endeks Değişim % Endeks Değişim % 1997 100,0-100,0-100,0-100,0-1998 100,1 0,1 88,4-11,6 102,0 2,0 82,4-17,6 1999 95,9-4,2 87,1-1,5 90,1-11,7 85,5 3,8 2000 102,1 6,5 85,4-2,0 90,5 0,4 83,0-2,9 2001 92,4-9,5 74,1-13,2 74,5-17,7 73,7-11,2 2002 102,5 10,9 74,5 0,5 80,3 7,8 71,8-2,6 2003 112,0 9,3 76,9 3,2 79,6-0,9 75,5 5,2 2004 123,7 10,4 84,3 9,6 87,1 9,4 83,1 10,1 2005 129,6 4,8 111,0 31,7 110,0 26,3 111,6 34,3 2006 * 136,2 5,1 118,1 6,4 120,0 9,1 117,6 5,4 (*): 2006 değerleri üçüncü çeyrek itibariyledir. Üretim endeksinin alt sektörler itibariyle gelişimine bakıldığında ise 281 no lu sanayi dalı metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatında daha yüksek bir oranda artışın gerçekleştiği görülmektedir. 1997-2006 döneminde 289 no lu diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetlerindeki üretim endeksi artışı %17,6 düzeyinde gerçekleşirken, bu oran 281 no lu sanayi dalı metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı endeksinde %20 düzeyine ulaşmıştır. 454

Endeks GRAFİK 1 : ÜRETİM ENDEKSİNDEKİ GELİŞMELER (Yıllık Ortalama) (1997=100) 160,0 140,0 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 İmalat Sanayii 28 281 289 Üretimdeki fiziki artışların bir göstergesi olan üretim endeksindeki gelişmeler aylık bazda değerlendirildiğinde ise, Temmuz 2005 de 106,5 olan sektör üretim endeksinin, Temmuz 2006 da 128 e yükseldiği dikkati çekmektedir. Temmuz 2005 de endeks değeri bir önceki yılın aynı ayına göre %31,7 oranında artış gösterirken, Temmuz 2006 da, bir önceki yılın aynı ayına göre artış oranı %20,1 düzeyinde gerçekleşmiştir. Temmuz 2006 da endeks değeri bir önceki aya göre ise %5,3 oranında azalış kaydetmiştir 455

Tablo 3: Üretim Endeksi (Üretim değeri ağırlıklı, bir önceki aya göre % değişme) Aylar İmalat Sanayii 28 281 289 Endeks Değişim % Endeks Değişim % Endeks Değişim % Endeks Değişim % 2005/1 116,6-114,0-89,6-124,7-2005/2 112,1-3,9 87,2-23,5 89,0-0,7 86,6-30,5 2005/3 130,1 16,0 100,7 15,5 104,2 17,1 99,4 14,7 2005/4 129,3-0,6 102,5 1,8 79,7-23,6 112,5 13,2 2005/5 133,6 3,4 128,9 25,7 87,7 10,1 146,6 30,4 2005/6 134,1 0,3 138,8 7,7 106,4 21,3 152,9 4,3 2005/7 128,8-3,9 106,5-23,3 117,8 10,7 102,0-33,3 2005/8 130,2 1,1 118,1 10,9 120,7 2,5 117,3 15,0 2005/9 142,6 9,5 126,6 7,2 148,5 23,1 117,5 0,2 2005/10 131,3-7,9 93,9-25,8 139,9-5,8 74,5-36,6 2005/11 129,2-1,6 98,6 5,1 120,1-14,2 89,7 20,4 2005/12 137,0 6,0 115,8 17,4 116,1-3,3 115,9 29,2 2006/1 107,4-21,6 82,4-28,9 79,8-31,3 83,6-27,9 2006/2 118,5 10,3 106,6 29,5 110,0 37,8 105,4 26,1 2006/3 143,0 20,7 128,5 20,5 126,7 15,1 129,5 22,9 2006/4 139,0-2,8 114,3-11,1 103,0-18,7 119,3-7,9 2006/5 146,2 5,2 115,8 1,3 116,9 13,5 115,6-3,1 2006/6 148,8 1,8 135,1 16,6 127,7 9,3 138,5 19,8 2006/7 141,1-5,2 128,0-5,3 128,9 0,9 127,8-7,7 Endeks GRAFİK 2: ÜRETİM ENDEKDİNDEKİ GELİŞMELER (Aylık) 180,0 160,0 140,0 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0 Ocak-2005 Şubat-2005 Mart-2005 Nisan-2005 Mayıs-2005 Haziran-2005 Temmuz-2005 Ağustos-2005 Eylül-2005 Ekim-2005 Kasım-2005 Aralık-2005 Ocak-2006 Şubat-2006 İmalat Sanayii 28 281 289 Mart-2006 Nisan-2006 Mayıs-2006 Haziran-2006 Temmuz-2006 456

Tablo 4: Üretim Endeksi (Üretim değeri ağırlıklı, bir önceki yılın aynı dönemine göre % değişme) Yedi Aylık Yıllık Temmuz Ortalama 1998 2000 2002 2003 2004 2005 2005 2006 2005 2006 İmalat Sanayii 0,1 6,5 10,9 9,3 10,4 4,8 4,1 7,5 5,1 4,1 28-11,6-2,0 0,5 3,2 9,6 31,7 31,7 20,1 38,2 4,1 281 2,0 0,4 7,8-0,9 9,4 26,3 19,6 9,4 18,3 17,6 289-17,6-2,9-2,6 5,2 10,1 34,3 35,6 25,4 46,6-0,6 3.2. Kapasite Kullanım Oranındaki (KKO) Gelişmeler Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe kapasite kullanım oranı (KKO) son yıllarda %70-75 civarında seyretmektedir. Sektör genelinde gerçekleşen bu KKO ları, imalat sanayii genelinde gerçekleşen KKO nın (%75-80) 5-10 puan daha altındadır. Sektör KKO ları 2001 yılından bu yana artış trendi içerisinde bulunmaktadır. Alt sektörler itibariyle değerlendirildiğinde ise, metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatında genel olarak daha yüksek bir kapasite kullanım oranları gerçekleşmektedir. Bu sektördeki kapasite kullanımı, genel olarak imalat sanayii genelinin altında gerçekleşmekle birlikte, özellikle son dönemlerde imalat sanayii ortalamalarına yaklaştığı görülmektedir. 457

Tablo 5: Kapasite Kullanım Oranı (Üretim değeri ağırlıklı, Yıllık Ortalama,%) Yıllar İmalat Sanayii 28 281 289 1988 74,8 60,4 73,0 57,8 1989 72,8 60,5 69,7 56,6 1990 75,2 65,3 70,0 63,4 1991 74,0 64,1 70,3 60,9 1992 76,4 62,0 69,9 57,9 1993 79,6 69,8 78,0 65,7 1994 72,9 61,1 66,9 56,7 1995 78,6 69,2 71,2 67,8 1996 78,0 73,9 78,7 71,4 1997 79,4 73,7 75,2 73,6 1998 76,5 69,2 73,2 66,5 1999 72,4 57,9 64,9 54,6 2000 75,9 68,8 69,1 68,8 2001 70,9 56,8 56,2 57,0 2002 75,4 66,9 67,0 67,0 2003 78,4 69,1 67,4 69,8 2004 81,3 71,9 73,1 71,4 2005 80,3 74,8 78,7 72,3 2006 * 80,6 76,0 77,9 74,9 (*):2006 değeri üçüncü çeyrek dönem itibariyledir. % GRAFİK 3: KAPASİTE KULLANIM ORANI (Üretim Değeri Ağırlıklı, Yıllık Ortalama, %) 90.0 80.0 70.0 60.0 50.0 40.0 30.0 20.0 10.0 0.0 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 İmalat Sanayii 28 281 289 458

Kapasite kullanım oranındaki gelişmeler aylık bazda değerlendirildiğinde ise, Ocak 2005 de Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe kapasite kullanım oranı %73,1 iken, Temmuz 2006 da %76,4 düzeyine yükselmiştir. 2005 yılı ortalama KKO %74,8 düzeyinde iken, 2006 yılının yedi aylık döneminde ortalama KKO %76,1 olmuştur. İmalat sanayii genelinde ise Ocak 2005 de %76,6 olan KKO nın, Temmuz 2006 da %82,2 seviyesine yükseldiği görülürken, 2005 yılı genelinde imalat sanayii genelinde ortalama KKO %80,3, 2006 yedi aylık dönemde ise %80,5 oranında gerçekleştiği dikkati çekmektedir. Tablo 6: Kapasite Kullanım Oranı (Üretim değeri ağırlıklı, %) Aylar İmalat Sanayii 28 281 289 Ocak-2005 76,6 73,1 77,4 70,1 Şubat-2005 77,1 76,1 86,0 70,0 Mart-2005 80,5 75,8 84,4 70,3 Nisan-2005 79,8 76,7 81,9 73,4 Mayıs-2005 81,3 75,5 80,6 72,5 Haziran-2005 81,4 77,5 82,7 74,3 Temmuz-2005 80,6 73,9 73,0 74,4 Ağustos-2005 79,8 71,4 69,5 72,5 Eylül-2005 82,7 75,1 74,8 75,3 Ekim-2005 82,3 75,1 80,0 72,1 Kasım-2005 80,9 74,5 78,9 71,7 Aralık-2005 80,7 72,0 74,7 70,6 Ocak-2006 75,4 75,9 78,5 74,6 Şubat-2006 77,2 75,0 76,9 74,1 Mart-2006 80,7 76,6 78,2 75,7 Nisan-2006 82,3 76,7 78,3 75,8 Mayıs-2006 82,6 76,2 79,3 74,3 Haziran-2006 83,1 75,8 79,0 73,9 Temmuz-2006 82,2 76,4 79,2 74,9 459

% GRAFİK 4: AYLIK KAPASİTE KULLANIM ORANLARI (Üretim Değeri ağırlıklı, %) 100.0 90.0 80.0 70.0 60.0 50.0 40.0 30.0 20.0 10.0 0.0 Ocak-2005 Şubat-2005 Mart-2005 Nisan-2005 Mayıs-2005 Haziran-2005 Temmuz-2005 Ağustos-2005 Eylül-2005 Ekim-2005 Kasım-2005 Aralık-2005 Ocak-2006 Şubat-2006 Mart-2006 Nisan-2006 Mayıs-2006 Haziran-2006 Temmuz-2006 İmalat Sanayii 28 281 289 3.3. Üretim Değerindeki Gelişmeler 1 Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe, 2005 yılı itibariyle toplam 3.984 milyon YTL değerinde bir üretim gerçekleşmiş olup bu üretim değerinin %63,3 lük bölümünü diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri oluştururken, geriye kalan %36,7 lik kısmını da, metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı teşkil etmektedir. Sektör genelinde üretilen ürünlerin üretim değerinin, Türkiye imalat sanayii geneli içindeki payı incelendiğinde, 28 no lu sektörün ülke imalat sanayii üretimi içindeki payının %1,5-%2,5 arasında olduğu ve zaman içerisinde bu payın dalgalı bir seyir izlediği görülmektedir. Nitekim, 1995 de imalat sanayii üretim değeri içinde 28 no lu sektörün payı %2,4 iken, bu pay, 1996 da en yüksek seviyesi olan %2,6 ya yükselmiş, ancak bu yıldan sonra bir azalma trendine girerek 2004 de %1,5 düzeyine kadar gerilemiş, 2005 de ise artış göstererek %2,2 ye yükselmiştir. 1 Burada verilen üretim değerlerinin sektör genelinin toplam üretim değeri değil, ankete yanıt veren firmaların toplam üretim değeri olduğu ve üretim değerindeki değişmelerin (artma ya da azalma anlamında) sektörün performansının yanısıra, zaman içinde ankete katılan firma sayısındaki değişmeden de kaynaklanabileceğini belirtmek gereklidir. Bu bölüm, sektörün toplam üretim büyüklüğü hakkında bir fikir verilmesi amacıyla hazırlanmıştır. 460

Yıllar Tablo 7: Üretim Değeri (Cari Fiyatlarla) İşyeri Sayısı 28 281 289 Milyon YTL İşyeri Sayısı Milyon YTL İşyeri Sayısı Milyon YTL 1997 150 263 39 83 112 179 1998 153 405 44 151 110 254 1999 157 613 46 197 111 416 2000 157 863 46 296 111 568 2001 155 1.203 46 417 110 785 2002 166 1.752 52 649 115 1.102 2003 168 2.193 53 830 117 1.363 2004 184 2.772 57 1.028 127 1.744 2005 180 3.984 57 1.461 123 2.523 2006 * 168 2.231 53 788 115 1.444 (*): 2006 değerleri ikinci çeyrek itibariyledir. Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe gerçekleştirilen üretim değerleri dolar bazında değerlendirildiğinde, sektördeki üretim artışının, imalat sanayiinin geneline oranla daha düşük kaldığı görülür. Nitekim, 1997-2005 döneminde imalat sanayii genelinde toplam üretim artışı %82,8 olurken, makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründeki artış %71,4 olarak gerçekleşmiştir. Üretim değerindeki artış alt sektörler itibariyle incelendiğinde ise, metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatındaki artışın imalat sanayii genelinin üzerine çıktığı görülür. 1995-2005 döneminde metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı %98,2 gibi oldukça yüksek bir oranda artarken, diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetlerindeki üretim artışı %58,9 seviyesinde gerçekleşmiştir. Tablo 8: Üretim Değerindeki Değişme (USD ve Yüzde Değişim) Yıllar Milyon USD 28 281 289 Değişim % Milyon USD Değişim % Milyon USD Değişim % 1997 1.735-550 - 1.185-1998 1.557-10,2 579 5,3 978-17,4 1999 1.468-5,7 471-18,6 997 1,9 2000 1.384-5,7 474 0,6 910-8,7 2001 984-28,9 341-28,0 642-29,4 2002 1.164 18,4 432 26,4 733 14,1 2003 1.467 26,0 555 28,6 912 24,4 2004 1.949 32,9 723 30,2 1.226 34,5 2005 2.973 52,6 1.090 50,8 1.883 53,6 2006 * 1.610-568 - 1.042 - (*): 2006 değerleri ikinci çeyrek itibariyledir. 461

4. DIŞ TİCARET DURUMU Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe, 1995 yılı itibariyle 997,7 milyon USD olan toplam dış ticaret hacmi (ithalat + ihracat) yıllar itibariyle artış göstererek 2005 yılında 4,6 milyar USD düzeyine yükselmiştir. Sektörün dış ticaret hacmi 1995-2005 döneminde %363 oranında artış gösterirken, metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı dış ticaretinde, incelenen dönem itibariyle %471 gibi oldukça yüksek bir artış oranı gerçekleşerek 282,6 milyon USD olan ticaret hacmi 1,6 milyar USD seviyesine çıkmıştır. Diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetlerindeki dış ticaret hacmi artışı ise yine aynı dönem itibariyle %320 düzeyinde kaydedilmiş ve 1995 yılında 715,1 milyon USD olan dış ticaret hacmi, 2005 yılında 3 milyar USD düzeyine yükselmiştir. Tablo 9: Makine ve Teçhizatı Hariç; Metal Eşya Sanayii İmalatı Sektörü Dış Ticaret Hacmi Yıllar Bin USD 28 281 289 Değişim Değişim Bin USD % % Bin USD Değişim % 1995 997.717-282.582-715.135-1996 1.377.290 38,0 442.085 56,4 935.205 30,8 1997 1.499.354 8,9 507.574 14,8 991.781 6,0 1998 1.698.126 13,3 600.803 18,4 1.097.323 10,6 1999 1.482.773-12,7 485.521-19,2 997.251-9,1 2000 1.533.557 3,4 451.078-7,1 1.082.479 8,5 2001 1.604.502 4,6 640.506 42,0 963.997-10,9 2002 2.017.541 25,7 837.231 30,7 1.180.310 22,4 2003 2.635.683 30,6 959.554 14,6 1.676.128 42,0 2004 3.773.310 43,2 1.322.955 37,9 2.450.355 46,2 2005 4.619.774 22,4 1.614.738 22,1 3.005.036 22,6 2006 * 3.012.364-1.026.207-1.986.156 - (*): 2006 değerleri Ocak-Temmuz dönemi itibariyledir. 2005 yılı itibariyle toplam 4.619,8 milyon USD olan sektör dış ticaret hacminin %65 ini diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri oluştururken, geri kalan %35 lik kısmını ise metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektörü gerçekleştirmektedir. 462

4.1. İhracattaki Gelişmeler Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe 2005 yılı itibariyle 2.681 milyon USD düzeyinde bir ihracat gerçeklemiş olup bunun %56,9 unu diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri oluştururken, geri kalan %43,1 lik kısmı da metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektörünce gerçekleştirilmiştir. 1995-2005 döneminde sektör genelinde ihracat değeri %590 oranında bir artış gösterirken, aynı dönemde metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektörü ihracatındaki artış %816 gibi oldukça yüksek bir orana ulaşmış, diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri ihracatındaki artış oranı ise %482 olarak gerçekleşmiştir. Yıllar Tablo 10: Makine ve Teçhizatı Hariç; Metal Eşya Sanayii İmalatı Sektörü İhracatı 28 281 289 Bin USD Değişim % Bin USD Değişim % Bin USD Değişim % 1995 388.411-126.036-262.375-1996 461.909 18,9 155.189 23,1 306.721 16,9 1997 522.021 13,0 165.986 7,0 356.035 16,1 1998 664.303 27,3 228.078 37,4 436.225 22,5 1999 647.923-2,5 180.843-20,7 467.080 7,1 2000 660.770 2,0 188.459 4,2 472.311 1,1 2001 733.472 11,0 229.862 22,0 503.609 6,6 2002 932.339 27,1 326.692 42,1 605.647 20,3 2003 1.503.095 61,2 622.460 90,5 880.634 45,4 2004 2.199.705 46,3 959.568 54,2 1.240.137 40,8 2005 2.681.186 21,9 1.155.088 20,4 1.526.098 23,1 2006 * 1.697.267-721.997-975.270 - (*): 2006 değerleri Ocak-Temmuz dönemi itibariyledir. Bin USD GRAFİK 5: YILLARA GÖRE İHRACAT 3.000.000 2.500.000 2.000.000 1.500.000 1.000.000 500.000 0 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 28 281 289 463

Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektörünün, toplam ihracatımız ve imalat sanayii ihracatı içindeki payının yıllar itibariyle gelişimi incelendiğinde ise, sektöre ait ihracat değerinin gerek toplam ihracat içindeki payının gerekse imalat sanayii ihracatı içindeki payının artış trendi içerisinde olduğu dikkati çekmektedir. Nitekim, 1995 de toplam ihracat içinde %1,80 olan sektör ihracatının payı 2005 de %3,65 seviyesine yükselirken, imalat sanayii ihracatı içinde %2,02 olan payı da %3,90 düzeyine çıkmıştır. Aynı şekilde 1995-2005 döneminde, alt sektörlere ait ihracat değerlerinin gerek toplam ihracatımız içinde gerekse imalat sanayii ihracatı içindeki payı da genel olarak artış göstermektedir. Metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektörünün 1995 yılı itibariyle %0,58 olan toplam ihracat içindeki payı, 2005 de %1,57 e yükselirken, imalat sanayii ihracatı içinde %0,65 olan payı ise %1,68 düzeyine çıkmıştır. Diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri ihracatının gerek toplam ihracat içindeki gerekse de imalat sanayii ihracatı içindeki payının genel olarak benzer bir trend izlediği görülmektedir. Diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri ihracatının 1995 yılı itibariyle %1,21 olan toplam ihracat içindeki payı, 2005 de %2,08 e yükselirken, imalat sanayii ihracatı içinde %1,36 olan payı ise %2,22 düzeyine çıkmıştır. Tablo 11: Makine ve Teçhizatı Hariç; Metal Eşya Sanayii İmalatı İhracatının Toplam İhracat ve İmalat Sanayii İhracatı İçindeki Payı (%) Yıllar 28 281 289 1 2 1 2 1 2 1995 1,80 2,02 0,58 0,65 1,21 1,36 1996 1,99 2,25 0,67 0,76 1,32 1,49 1997 1,99 2,24 0,63 0,71 1,36 1,53 1998 2,46 2,76 0,85 0,95 1,62 1,81 1999 2,44 2,70 0,68 0,75 1,76 1,95 2000 2,38 2,59 0,68 0,74 1,70 1,85 2001 2,34 2,54 0,73 0,80 1,61 1,75 2002 2,59 2,77 0,91 0,97 1,68 1,80 2003 3,18 3,39 1,32 1,40 1,86 1,98 2004 3,48 3,69 1,52 1,61 1,96 2,08 2005 3,65 3,90 1,57 1,68 2,08 2,22 2006 * 3,62 3,85 1,54 1,64 2,08 2,21 (*): 2006 değerleri Ocak-Temmuz dönemi itibariyledir. (1): Toplam ihracat içindeki payı (2): İmalat sanayii İhracatı içindeki payı 464

4.2. İthalattaki Gelişmeler Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe ithalat miktarı 2003 yılından itibaren ihracatın altında gerçekleştiği görülmektedir. 2005 yılı itibariyle 1.938,6 milyon USD olan ithalat miktarı aynı yıl sektör ihracatının %72,3 u kadardır. 2005 yılı itibariyle, sektörde gerçekleştirilen toplam ithalatın %76,3 ünü diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri, %23,7 sini de metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektörü oluşturmaktadır. Sektörde, 1995 yılında 609 milyon USD olan ithalat, 1995-2005 döneminde %218 oranında artış gösterirken, alt sektörlerdeki ithalat artışının da buna benzer gelişim gösterdiği söylenebilir. 1995-2005 döneminde metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektörü ithalatı %193,6 düzeyinde artış gösterirken, diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri ithalatındaki artış oranı ise %226,6 olarak kaydedilmiştir. Tablo 12: Makine ve Teçhizatı Hariç; Metal Eşya Sanayii İmalatı Sektörü İthalatı Yıllar Bin USD 28 281 289 Değişim Bin Değişim Bin % USD % USD Değişim % 1995 609.306-156.545-452.761-1996 915.381 50,2 286.896 83,3 628.485 38,8 1997 977.334 6,8 341.588 19,1 635.746 1,2 1998 1.033.823 5,8 372.725 9,1 661.098 4,0 1999 834.850-19,2 304.678-18,3 530.171-19,8 2000 872.787 4,5 262.620-13,8 610.168 15,1 2001 871.031-0,2 410.643 56,4 460.387-24,5 2002 1.085.202 24,6 510.539 24,3 574.663 24,8 2003 1.132.588 4,4 337.094-34,0 795.494 38,4 2004 1.573.605 38,9 363.387 7,8 1.210.218 52,1 2005 1.938.587 23,2 459.650 26,5 1.478.938 22,2 2006 * 1.315.097-304.211-1.010.886 - (*): 2006 değerleri Ocak-Temmuz dönemi itibariyledir. 465

Bin USD GRAFİK 6: YILLARA GÖRE İTHALAT 2.500.000 2.000.000 1.500.000 1.000.000 500.000 0 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 28 281 289 Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektörünün toplam ithalatımız ve imalat sanayii ithalatı içindeki payının yıllar itibariyle dalgalı bir seyir izlemekle birlikte, esasen çok az bir düşüş kaydettiği dikkati çekmektedir. Nitekim, 1995 de toplam ithalat içinde %1,71 olan sektör ithalatının payı 2005 de %1,66 seviyesine gerilerken, imalat sanayii ithalatı içinde %2,13 olan payı da %2,06 düzeyine inmiştir. 1995-2005 döneminde, alt sektörlerden metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektörüne ait ithalat değerlerinin gerek toplam ithalat içinde gerekse imalat sanayii ithalatı içindeki payının, sektör geneline paralel bir seyir izlediği görülmektedir. Sözkonusu alt sektörün toplam ithalat içindeki payı 1995 yılında %0,44 iken, 2001 yılında %0,99 düzeyine kadar yükselmiş, ancak 2003 ve 2004 yıllarında hızlı bir azalma göstererek 2004 itibariyle %0,37 seviyesine kadar gerilemiştir. 1995-2005 döneminde metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektörü ithalatının toplam ithalat içerisindeki payı %0,44 den %0,39 seviyesine gerilerken, imalat sanayii ithalatı içerisindeki payı da %0,55 den %0,49 a inmiştir. 1996-2005 döneminde diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri alt sektörü ithalatı paylarının da genel olarak benzer bir seyir izlemekle birlikte, 1995 yılında %1,27 olan toplam ithalat içerisindeki payın 2005 yılı itibariyle bu düzeyini devam ettirdiği, 1995 yılında %1,59 olan imalat sanayii içerisindeki payın ise oldukça küçük bir azalışla %1,57 seviyesine gerilediği görülmektedir. 466

Tablo 13: Makine ve Teçhizatı Hariç; Metal Eşya Sanayii İmalatı Sektörü İthalatının Toplam İthalat ve İmalat Sanayii İthalatı İçindeki Payı (%) Yıllar 28 281 289 1 2 1 2 1 2 1995 1,71 2,13 0,44 0,55 1,27 1,59 1996 2,10 2,60 0,66 0,81 1,44 1,79 1997 2,01 2,46 0,70 0,86 1,31 1,60 1998 2,25 2,65 0,81 0,96 1,44 1,69 1999 2,05 2,46 0,75 0,90 1,30 1,56 2000 1,60 1,97 0,48 0,59 1,12 1,38 2001 2,10 2,66 0,99 1,26 1,11 1,41 2002 2,10 2,62 0,99 1,23 1,11 1,39 2003 1,63 2,03 0,49 0,61 1,15 1,43 2004 1,61 1,96 0,37 0,45 1,24 1,50 2005 1,66 2,06 0,39 0,49 1,27 1,57 2006 * 1,70 2,16 0,39 0,50 1,31 1,66 (*): 2006 değerleri Ocak-Temmuz dönemi itibariyledir. (1): toplam ithalat içindeki payı (2): imalat sanayii ithalatı içindeki payı 467

4.3. İhracatın İthalatı Karşılama Oranı Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe dış ticaret dengesi, Türkiye nin lehine gelişim gösterdiği görülmektedir. 1995 yılı itibariyle sektör genelinde 220,9 milyon USD seviyesinde bir dış ticaret açığı söz konusu iken, 2005 de sektörün, 742,6 USD düzeyinde dış ticaret fazlası veren bir konuma yükseldiği dikkati çekmektedir. Başka bir bakış açısı ile 1995 yılında %64 olan sektör ihracatının ithalatı karşılama oranı (ihracat/ithalat), 2005 de %138 düzeyine yükselmiştir. Tablo 14: Yıllar İtibariyle İhracat/İthalat Oranı Yıllar X-M (Bin USD) 28 281 289 X / M (%) X-M (Bin USD) X / M (%) X-M (Bin USD) X / M (%) 1995-220.895 64-30.509 81-190.386 58 1996-453.471 50-131.707 54-321.764 49 1997-455.313 53-175.602 49-279.711 56 1998-369.519 64-144.647 61-224.872 66 1999-186.927 78-123.836 59-63.091 88 2000-212.018 76-74.161 72-137.857 77 2001-137.559 84-180.781 56 43.222 109 2002-152.863 86-183.846 64 30.983 105 2003 370.506 133 285.366 185 85.140 111 2004 626.100 140 596.181 264 29.918 102 2005 742.599 138 695.438 251 47.161 103 2006 * 382.169 129 417.786 237-35.617 96 (*): 2006 değerleri Ocak-Temmuz dönemi itibariyledir. Dış ticaret dengesindeki mevcut durum alt sektörler itibariyle değerlendirildiğinde, metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektörünün 1995 yılı itibariyle %81 olan ihracatın ithalatı karşılama oranı, özellikle kriz yıllarında hızlı düşüşler göstererek %50 li seviyelere gerilerken, ekonomik büyümenin gerçekleştiği 2002-2005 döneminde önemli artışlar kaydetmiştir. 2004 yılında %264 ile en yüksek düzeyine ulaşan metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektörünün ihracat/ithalat oranı, 2005 yılında ise küçük düşüşle %251 seviyesine gerilemiştir. Diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri alt sektörüne ait ihracat/ithalat oranı ise 1995-2000 döneminde sürekli olarak %100 ün altında kalırken, 2001 yılından itibaren %100 düzeyinin üzerine çıktığı görülmektedir. 1996-2005 dönemi itibariyle imalat sanayii genelinde ihracatın ithalatı karşılama oranı yükselirken, aynı şekilde Türkiye geneli ihracat/ithalat oranı da artış kaydetmiştir. Nitekim, 1996 da %58,3 olan imalat sanayii ihracat/ithalat oranı, 2005 de %73 e çıkarken, Türkiye geneli ihracat/ithalat oranı da %53,2 den %62,9 a yükselmiştir. 468

% 300.0 GRAFİK 7: İHRACATIN İTHALATI KARŞILAMA ORANI (X / M) 250.0 200.0 150.0 100.0 50.0 0.0 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 28 281 289 4.4. Sektörün Dış Ticaretteki Rekabet Gücü Açıklanmış Karşılaştırmalı Üstünlükler olarak adlandırılan RCA kavramı, sektörlerin dış ticaretteki rekabet gücünü tespit etmek amacıyla hesaplanan RCA değerlerini kapsamaktadır. RCA skorlarına göre ortalama skor değeri 50 ve üzerinde olan sektörler (RCA>50) Rekabet Gücü Yüksek, RCA skorları 50 den büyük, 50 den küçük olan sektörler (50>RCA>-50) Rekabet Gücü Sınırda, RCA skorları 50 den küçük sektörler (-50>RCA) ise Rekabet Gücü Düşük sektörler olarak belirlenmiştir. Dış ticaret istatistikleri kullanılarak hesaplanan rekabet gücü endeksi (RCA) rakamları incelendiğinde, 28 no lu makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektörüne ait RCA değerlerinin 1996-1997 dönemi haricinde eksi değerlere inmediği dikkati çekmektedir. 1995 de 5,1 olan RCA değerinin 1996 yılında 5,4 seviyesine düşerek ele alınan dönem itibariyle en düşük değerine indiği, takip eden 1997 yılında da 1,2 ile yine ekside kaldığı görülmektedir. 1998 de 9,0 düzeyine çıkan RCA değerinin kriz yılı olan 2001 haricinde sürekli artış eğilimi içerisinde olduğu anlaşılmaktadır. Sektör RCA değeri 2003 yılından itibaren de 50 düzeyinin üzerine çıkmıştır. Sektörün 1995-2006 dönemi itibariyle ortalama RCA değeri 32,8, 2001-2006 dönemi itibariyle ise 54,8 dir. Sektör, 1995-2006 dönemi ortalama RCA değeri ile sınırda bir rekabet gücüne sahip iken ((50>RCA>-50), 2001-2006 dönemi ortalama RCA değeri ile yüksek bir rekabet gücüne (RCA skorunun 50 den büyük olması) sahiptir. Ayrıca, her iki dönem itibariyle sektörün rekabet gücünün artma yönünde bir eğilim gösterdiği dikkati çekmektedir. 28 no lu makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektörü, 1995-2005 dönemine ait ortalama RCA değeri ile, imalat sanayiinin altında yer alan 22 alt 469

sektör içerisinde 8 inci en yüksek RCA değerine sahip sektör olurken, son yılları kapsayan 2001-2006 dönemindeki ortalama RCA değeriyle de 7 inci sırada yer alır. Tablo 15: Makine Ve Teçhizatı Hariç; Metal Eşya Sanayii İmalatı Sektörü RCA Değerleri Yıllar 28 281 289 1995 5,1 28,4-4,5 1996-5,4 1,6-8,7 1997-1,2-10,7 3,5 1998 9,0 4,1 11,6 1999 17,2-9,7 29,8 2000 39,6 34,2 41,8 2001 10,7-30,2 36,8 2002 20,6-8,9 41,0 2003 66,7 99,7 48,5 2004 76,9 140,5 45,9 2005 78,8 138,5 49,5 2006 * 75,4 136,3 46,3 Skoru 32,8 43,7 28,5 1995-2006 Değer Sınırda Sınırda Sınırda RCA Ort. Eğilim Artıyor Artıyor Artıyor 2001-2006 RCA Eğilim Artıyor Artıyor Artıyor (*): 2006 değerleri Ocak-Temmuz dönemi itibariyledir. Alt sektörler itibariyle rekabet gücüne bakıldığında ise, 281 no lu metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektörüne ait RCA skorları, 1995-2002 döneminde itibariyle -50 ile 50 değerleri arasında kaldığı görülmektedir. Diğer bir ifade ile 281 no lu alt sektör bu dönemde rekabet gücü sınırda sektörler grubu içerisinde yer almaktadır. 2003 yılından itibaren 281 no lu alt sektöre ait RCA skorları 50 düzeyinin üzerine çıkmış ve böylece sektör, rekabet gücü yüksek sektörler arasında yer almaya başlamıştır. 289 no lu diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri alt sektöründe ise, 1995-2005 döneminde RCA skorlarının sürekli olarak 50 ile 50 değerleri arasında kaldığı anlaşılmaktadır. Başka bir ifade ile 289 no lu alt sektör ele alınan dönem itibariyle devamlı olarak rekabet gücü sınırda sektör grubu içerisinde yer almıştır. 470

Skor GRAFİK 8: REKABET GÜCÜ ENDEKSİ 160,0 140,0 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0-20,0-40,0 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 28 281 289 5. VERİMLİLİK DURUMU 5.1. Üretimde Çalışanlar Endeksi 1997=100 temel yıllı üretimde çalışanlar endeksi, 1997-2006 döneminde gerek imalat sanayii genelinde gerekse makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe düşüş eğilimi göstermiştir. Ancak, 1997 de 100 olan endeks değeri, 1997-2006 döneminde, imalat sanayii genelinde %15,7 oranında azalarak 84,3 olurken, makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründeki azalma %19,7 düzeyinde gerçekleşmiştir. Tablo 16: Üretimde Çalışanlar Endeksi (1997=100) Yıl İmalat Sanayii 28 281 289 1997 100,0 100,0 100,0 100,0 1998 100,2 96,0 91,0 97,8 1999 91,2 80,4 81,7 79,8 2000 89,1 77,8 83,3 75,6 2001 81,7 69,6 75,9 67,1 2002 82,2 66,8 70,2 65,4 2003 83,7 70,2 67,3 71,5 2004 85,4 74,8 72,7 76,3 2005 84,8 77,9 77,0 78,9 2006 * 84,3 80,3 74,5 83,4 (*): 2006 değerleri üçüncü çeyrek dönem itibariyledir. 471

Endeks GRAFİK 9: ÜRETİMDE ÇALIŞANLAR ENDEKSİ (1997=100) 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 İmalat Sanayii 28 281 289 Alt sektörler itibariyle çalışanlar endeksi incelendiğinde, 28 no lu makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektörüne paralel bir seyrin gerçekleştiği görülmektedir. 1997-2006 döneminde 281 no lu metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektörü çalışanlar endeksi %25,5 oranında gerilerken, 289 no lu diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri alt sektörüne ait çalışanlar endeksi ise %16,6 oranında bir azalış kaydetmiştir. 5.2. Üretimde Çalışılan Saat Endeksi 1997=100 temel yıllı üretimde çalışılan saat endeksi 1997-2006 döneminde, çalışanlar endeksinde olduğu gibi, gerek imalat sanayii genelinde gerekse makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe düşüş eğilimi göstermiştir. Ancak, 1997 de 100 olan endeks değeri, 1997-2006 döneminde, imalat sanayii genelinde %17,3 oranında azalarak 82,7 olurken, makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründeki azalma %22,8 olmuştur Alt sektörler itibariyle çalışılan saat endeksi incelendiğinde, yine çalışanlar endeksinde olduğu gibi, 28 no lu makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektörüne paralel bir seyrin gerçekleştiği görülmektedir. 1997-2006 dönemi itibariyle çalışılan saat endeksi, metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektöründe %26,5, diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri sektöründe ise %20,8 oranında bir azalış kaydetmiştir. 472

Tablo 17: Üretimde Çalışılan Saat Endeksi (1997=100) Yıl İmalat Sanayii 28 281 289 1997 100,0 100,0 100,0 100,0 1998 99,5 93,9 89,2 95,5 1999 89,2 78,4 79,7 77,9 2000 88,1 76,0 83,0 73,3 2001 79,0 66,2 74,8 63,0 2002 80,7 65,6 68,8 64,3 2003 82,3 69,8 67,5 71,0 2004 84,6 73,3 72,2 74,4 2005 83,7 74,7 75,1 75,2 2006 * 82,7 77,2 73,5 79,2 (*): 2006 değerleri üçüncü çeyrek dönem itibariyledir. Endeks GRAFİK 10: ÜRETİMDE ÇALIŞILAN SAAT ENDEKSİ (1997=100) 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 İmalat Sanayii 28 281 289 5.3. Üretimde Çalışan Kişi Başına Kısmi Verimlilik Endeksi Üretimde çalışan kişi başına üretim (emek verimliliği) olarak adlandırılan kısmi verimlilik endeksi, 1997-2006 döneminde, gerek imalat sanayii genelinde gerekse makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe artış eğilimi göstermiştir. 1997 de 100 olan endeks değeri, 1997-2006 döneminde, imalat sanayii genelinde %61,6 oranında artarak 161,6 olurken, makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe %47,1 oranında artarak 147,1 olmuştur Alt sektörler itibariyle çalışan başına üretim endeksi incelendiğinde, her iki sektörde de endeks değerinin arttığı görülürken, metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektöründe daha yüksek oranda bir verimlilik 473

artışının kaydedildiği dikkati çekmektedir. 1997-2006 döneminde diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri alt sektöründeki çalışan başına üretim endeksi %41 oranında artarken, metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektöründeki endeks değeri %61,7 oranında bir artış kaydetmiştir. Tablo 18: Üretimde Çalışanlar Verimlilik (Kişi Başına Üretim) Endeksi (1997=100) Yıl İmalat Sanayii 28 281 289 1997 100,0 100,0 100,0 100,0 1998 100,0 92,1 112,4 84,3 1999 105,2 108,4 110,2 107,4 2000 114,5 109,6 108,8 109,8 2001 113,1 106,6 98,0 110,2 2002 124,6 111,5 114,4 109,6 2003 133,8 109,8 118,7 105,7 2004 144,8 112,8 120,1 109,0 2005 152,9 142,8 142,4 141,8 2006 * 161,6 147,1 161,7 141,0 (*): 2006 değerleri üçüncü çeyrek dönem itibariyledir. Endeks GRAFİK 11: ÜRETİMDE ÇALIŞAN KİŞİ BAŞINA KISMİ VERİMLİLİK ENDEKSİ (1997=100) 180,0 160,0 140,0 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 İmalat Sanayii 28 281 289 474

5.4. Üretimde Çalışılan Saat Başına Kısmi Verimlilik Endeksi Üretimde çalışılan saat başına üretim (emek verimliliği) olarak adlandırılan kısmi verimlilik endeksi ise, 1997-2006 döneminde, hem imalat sanayii genelinde hem de makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe artış eğilimi göstermiştir. 1997 de 100 olan endeks değeri, 1997-2006 döneminde, imalat sanayii genelinde %64,5 oranında artarak 164,5 olurken, makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe %53,1 oranında artarak 153,1 olmuştur Tablo 19: Üretimde Çalışılan Saat Başına Kısmi Verimlilik Endeksi (1997=100) Yıl İmalat Sanayii 28 281 289 1997 100,0 100,0 100,0 100,0 1998 100,7 94,2 114,4 86,3 1999 107,5 111,2 113,1 110,0 2000 115,7 112,3 109,3 113,0 2001 116,9 112,0 99,4 117,1 2002 126,9 113,6 116,8 111,4 2003 136,1 110,3 117,9 106,4 2004 146,1 115,0 121,2 111,8 2005 154,8 148,9 145,7 148,9 2006 * 164,5 153,1 163,7 148,5 (*): 2006 değerleri üçüncü çeyrek dönem itibariyledir. Endeks GRAFİK 12: ÜRETİMDE ÇALIŞILAN SAAT BAŞINA KISMİ VERİMLİLİK ENDEKSİ 180,0 160,0 140,0 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 İmalat Sanayii 28 281 289 475

Alt sektörler itibariyle çalışılan saat başına üretim endeksi incelendiğinde, her iki sektörde de endeks değerinin arttığı görülürken, metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektöründe daha yüksek bir oranda verimlilik artışının gerçekleştiği görülmektedir. 1997-2006 döneminde metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektöründe çalışılan saat başına üretim endeksi %63,7 oranında artarken diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri alt sektöründeki endeks değeri %48,5 oranında artış göstermiştir. 1997-2006 dönemi itibariyle istihdamda (üretimde çalışanlar endeksinde) %19,7, çalışılan saatte ise %22,8 azalışın kaydedildiği makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe, aynı dönemde üretim endeksi %18,1 artış göstermiştir. Başka bir ifadeyle, makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründe, 1997-2006 dönemi itibariyle üretimde çalışan kişi başına üretim değerinde artış kaydedilmiştir. Sektördeki bu gelişmeyi ortaya koyma açısından, kısmi verimlilik endeksindeki sözkonusu artışlar önemli bir gösterge olarak görülmektedir. 6. FİYATLARDAKİ GELİŞMELER Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründeki fiyat değişimleri incelendiğinde, 1997-2004 döneminde, sektör genelindeki fiyat artışlarının hem imalat sanayiindeki hem de genel Toptan Eşya Fiyat Endeksindeki (TEFE) artıştan daha düşük düzeyde olduğu görülür. Sektör genelindeki fiyat artışları gerek imalat sanayii gerekse de genel Toptan Eşya Fiyat Endeksindeki (TEFE) gelişmelere paralel olarak kriz yıllarında yüksek oranlı artışlar kaydederken, özellikle son dönemlerde önemli ölçüde düşüş göstermiştir. Alt sektörler itibariyle TEFE deki değişim incelendiğinde, 1997-2004 dönemi itibariyle diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri alt sektöründeki fiyat artışlarının daha düşük oranlarda gerçekleştiği görülmektedir. 2000-2004 döneminde bu alt sektördeki fiyat artışları, gerek sektör geneli, gerek imalat sanayii, gerekse de genel Toptan Eşya Fiyat Endeksindeki (TEFE) artışların altında kalmıştır. Tablo 20: TEFE deki Değişim (1994=100) (%) Yıl Genel TEFE İmalat Sanayii 28 281 289 1997 91,0 91,2 89,8 97,2 85,5 1998 54,3 47,1 52,5 49,9 54,1 1999 62,9 76,7 52,1 46,8 55,3 2000 32,7 29,4 26,1 37,9 19,4 2001 88,6 96,1 81,1 81,2 81,0 2002 30,8 29,7 26,9 30,3 25,4 2003 13,9 12,6 11,9 14,1 9,8 2004 13,8 14,8 8,7 11,8 6,5 476

% GRAFİK 13: FİYAT ENDEKSİNDEKİ GELİŞMELER (1994=100) 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 Genel TEFE İmalat Sanayii 28 281 289 Fiyat değişimleri Ocak 2005-Agustos 2006 dönemi itibariyle değerlendirildiğinde ise, 2003=100 bazlı Üretici Fiyat Endeksi (ÜFE) nin genel olarak %16,2 oranında artış gösterdiği görülürken, imalat sanayii endeks değerinin %18,9, makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektöründeki fiyat endeksinin de %16,9 oranında arttığı dikkati çekmektedir. Bu dönemde, metal yapı malzemeleri imalatı alt sektöründe fiyat endeksi %23,2, tank, sarnıç, metal muhafaza ile kalorifer kazanı ve radyatör imalatı alt sektöründe fiyat endeksi %9,2, metallerin dövülmesi, preslenmesi, baskılanması ve yuvarlanması; toz metalürjisi alt sektöründe de fiyat endeksi %4,7 oranında artış göstermiştir. 477

Tablo 21: Aylar İtibariyle ÜFE Değeri (2003=100) Aylar Genel ÜFE İmalat Sanayii 28 281 282 284 Ocak-2005 118,6 117,5 119,4 127,8 106,9 117,0 Şubat-2005 118,8 117,7 120,3 130,3 107,2 116,1 Mart-2005 120,3 119,5 120,6 129,5 107,1 114,9 Nisan-2005 121,7 121,8 121,4 131,4 106,2 114,8 Mayıs-2005 122,0 121,3 123,5 135,7 106,5 115,4 Haziran-2005 121,4 121,8 128,7 149,9 105,3 116,0 Temmuz-2005 120,5 121,4 126,7 145,1 106,4 115,5 Ağustos-2005 121,7 123,2 127,0 145,3 106,4 115,5 Eylül-2005 122,7 125,1 128,4 144,9 106,6 122,5 Ekim-2005 123,5 125,6 127,4 146,4 105,9 115,2 Kasım-2005 122,4 123,2 129,3 146,6 106,1 122,5 Aralık-2005 122,3 122,5 128,7 146,4 106,3 119,5 Ocak-2006 124,7 123,7 129,0 147,9 105,4 120,1 Şubat-2006 125,0 123,8 130,1 148,3 105,4 120,4 Mart-2006 125,3 124,4 130,1 148,3 105,2 120,0 Nisan-2006 127,8 126,8 131,2 150,0 105,5 120,0 Mayıs-2006 131,3 130,6 133,1 151,1 106,6 119,9 Haziran-2006 136,6 137,7 138,7 157,6 115,4 120,3 Temmuz-2006 137,8 139,7 139,6 157,5 116,7 122,5 Ağustos-2006 136,7 138,8 142,5 157,3 116,0 133,2 Not: TÜİK, Aralık 2004 tarihine kadar olan dönemde açıklamakta olduğu 1994=100 bazlı, ISIC Revize 3 sektör sınıflandırmasına göre Toptan Eşya Fiyat Endeksi ni (TEFE), Ocak 2005 tarihinden itibaren 2003=100 bazlı olarak, Nace Revize 1.1 sektör sınıflandırmasına göre Üretici Fiyat Endeksi (ÜFE) adı altında açıklamaktadır. 478

Endeks GRAFİK 14: AYLAR İTİBARİYLE ÜFE DEĞERİ (2003=100) 180.0 160.0 140.0 120.0 100.0 80.0 60.0 40.0 20.0 0.0 Ocak-2005 Şubat-2005 Mart-2005 Nisan-2005 Mayıs-2005 Haziran-2005 Temmuz-2005 Ağustos-2005 Eylül-2005 Ekim-2005 Kasım-2005 Aralık-2005 Ocak-2006 Şubat-2006 Mart-2006 Nisan-2006 Mayıs-2006 Haziran-2006 Temmuz-2006 Ağustos-2006 Genel ÜFE İmalat Sanayii 28 281 282 284 Aylar Tablo 22: Aylık ÜFE Değişimi (2003=100) Genel TEFE İmalat Sanayii 28 281 282 284 Ocak-2005 - - - - - - Şubat-2005 0,1 0,1 0,7 2,0 0,3-0,8 Mart-2005 1,3 1,5 0,2-0,6-0,1-1,0 Nisan-2005 1,2 2,0 0,7 1,5-0,9-0,1 Mayıs-2005 0,2-0,4 1,7 3,3 0,3 0,5 Haziran-2005-0,5 0,4 4,2 10,5-1,2 0,5 Temmuz-2005-0,7-0,4-1,6-3,2 1,0-0,5 Ağustos-2005 1,0 1,5 0,3 0,1 0,0 0,0 Eylül-2005 0,8 1,5 1,1-0,3 0,2 6,1 Ekim-2005 0,7 0,4-0,8 1,0-0,6-6,0 Kasım-2005-0,9-1,9 1,5 0,2 0,2 6,4 Aralık-2005 0,0-0,6-0,5-0,1 0,2-2,5 Ocak-2006 2,0 1,0 0,2 1,0-0,8 0,5 Şubat-2006 0,3 0,1 0,8 0,3-0,1 0,2 Mart-2006 0,2 0,5 0,0 0,0-0,1-0,3 Nisan-2006 1,9 2,0 0,9 1,1 0,2 0,0 Mayıs-2006 2,8 3,0 1,5 0,7 1,0-0,1 Haziran-2006 4,0 5,4 4,2 4,4 8,3 0,3 Temmuz-2006 0,9 1,5 0,6-0,1 1,2 1,8 Ağustos-2006-0,7-0,7 2,1-0,1-0,6 8,8 479

7. GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ Metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı (281), ve diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri (289) alt sektörlerinden oluşan makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii (28) sektörü, Türkiye de başta İstanbul olmak üzere Kocaeli, Bursa, Ankara, İzmir ve Manisa Düzey 2 bölgelerinde yoğunlaşmıştır. Sektörün üretim endeksinin (üretim değeri ağırlıklı olarak) yıllar itibariyle, imalat sanayii üretim endeksine paralel bir seyir izlediği görülmektedir. Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii sektörü üretim endeksi, kriz yıllarında düşüş kaydederken, ekonomik büyümenin gerçekleştiği 2002-2005 döneminde sürekli artış göstermiştir. Alt sektörler itibariyle üretim endeksinin gelişimine bakıldığında ise esasen sektör geneline yakın değişimlerin kaydedildiği dikkati çekmektedir. 1997=100 bazlı endeks değeri, 2005 de sektör geneli için 111, metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektöründe 110, diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri alt sektöründe ise 111,6 olarak gerçekleşmiştir. Sektörde kapasite kullanım oranı son yıllarda %70-75 civarında olup imalat sanayiine ait genel KKO nın (%75-80) bir miktar altında bulunmaktadır. Alt sektörler itibariyle bakıldığında 281 no lu metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektöründe yine son yıllar itibariyle daha yüksek kapasite kullanımının (75-80) gerçekleşmekte olduğu görülmektedir. 289 no lu diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri alt sektöründe ise sektör geneline yakın kapasite kullanımının olduğu söylenebilir. Sektör, üretim değeri itibariyle, imalat sanayii üretim değerinin %1,5-%2,5 lik bir bölümünü oluşturmakta ve bu pay zaman içerisinde dalgalı bir seyir izlemektedir. Sektör üretim değerinin %63,3 ünü 289 no lu diğer metal eşyaların imalatı; metal işleri ile ilgili hizmet faaliyetleri alt sektörü oluştururken, geriye kalan %36,7 lik kısmını da 281 no lu metal yapı malzemeleri, tanklar, sarnıç ve buhar kazanı imalatı alt sektörü oluşturmaktadır. 28 no lu sektörün dış ticaret hacmi, yıllar itibariyle sürekli bir şekilde artış göstererek 2005 de 4,62 milyar USD düzeyine çıkmıştır. Dış ticaret hacminin %58 sini ihracat oluştururken, ithalatın payı %42 seviyesindedir. 2005 yılında sektörde 2.681 milyon USD ihracat, 1.938,6 milyon USD ithalat yapılırken, ihracatın ithalatı karşılama oranı %138 olarak gerçekleşmiştir. Sektörün dış ticaretteki rekabet gücü incelendiğinde, 1995-2002 dönemi itibariyle rekabet gücü sınırda sektör grubunda bulunurken, 2003 yılından itibaren ise rekabet gücü yüksek sektör grubuna yükseldiği anlaşılmaktadır. Dış ticaretteki rekabet gücüne alt sektörler itibariyle bakıldığında ise 281 no lu alt sektörün, zaman içerisinde sektör geneli ile aynı sektör gruplarında yer aldığı dikkati çekmektedir. 289 no lu alt sektör ise ele alınan dönemde sürekli olarak rekabet gücü sınırda sektör grubunda bulunmuştur. Sektörün verimlilik endekslerine bakıldığında, sektör genelinde gerek üretimde çalışanlar endeksinin gerekse üretimde çalışılan saat endeksinin devamlı olarak düştüğü görülürken, 1997 de 100 olan endeks değerlerinin, 2006 da sırasıyla 80,3 ve 480

77,2 ye gerilediği dikkati çekmektedir. Her iki alt sektörde de sözkonusu endekslerin sektör geneline benzer bir seyir izlediği ve zaman içerinde azalış kaydettiği görülmektedir. Kısmi verimlilik endekslerinde ise hem kişi başına üretimin, hem de çalışılan saat başına üretim endekslerinin, imalat sanayiinin genelinde olduğu gibi, arttığı görülürken, endeks rakamının 2006 da sırasıyla 147,1 ve 153,1 düzeyine yükseldiği dikkati çekmektedir. Kişi başına üretimin endeksinin alt sektörler itibariyle gelişimine bakıldığında 1997-2006 döneminde yine sektör geneli benzer bir gelişimin kaydedildiği görülmektedir. Çalışılan saat başına üretim endeksinin alt sektörler itibariyle gelişimi incelendiğinde ise 281 no lu alt sektörün, 289 no lu alt sektöre göre sözkonusu dönemde daha yüksek oranlı artışlar gerçekleştirdiği dikkati çekmektedir. 1995-2005 döneminde sektördeki fiyat artışları, hem imalat sanayiindeki hem de genel fiyat artışlarından daha düşük düzeyde gerçekleşmiştir. Alt sektörler itibariyle de benzer bir trend görülmekle birlikte, 289 no lu alt sektördeki fiyat artışlarının daha düşük oranlarda kaydedildiği dikkati çekmektedir. 289 no lu alt sektörde ithalatın daha yüksek gerçekleşmesi, fiyat artışlarının da özellikle son dönemlerde sektör genelinin altında kalması sonucunu doğurduğu düşünülmektedir. Sonuç olarak, sektörde üretim endeksinin imalat sanayiinin geneline kıyasla düşük olmasına karşın son yıllarda artış eğilimine girmesi ve kapasite kullanım oranlarında buna bağlı olarak bir artışın olması, sektörel üretim düzeyinin de artmasına işaret etmektedir. Sektördeki bu üretim artışı esasen verimlilikte sağlanan artışlarla karşılanmış buna karşılık istihdam miktarında düşüşler kaydedilmiştir. Ancak üretim endeksinde ve dolayısıyla kapasite kullanım oranlarındaki artışların devam etmesiyle birlikte, istihdamda da artışların olacağı tahmin edilmektedir. Ayrıca son dönemlerde, sektör ihracatının ithalatı karşılama oranında kaydedilen hızlı artışların devam etmesi, bu beklentinin gerçekleşme olasılığını artırması yanında, sektörün önemini önümüzdeki yıllarda daha da belirgin hale getireceği düşünülmektedir. 481

482