191 Camii minaresi Camii, Ýstanbul un Fatih ilçesinde, Hýrka-i Þerif civarýnda, Hüsrev Paþa Türbesi yakýnýnda, caddesi, Hoca Efendi sokaðýnda bulunmaktadýr. Bu camiin bânîsi, Sultan Ýkinci Bayezid in veziri ve damadý olan Bâlî Paþa dýr. Cami tamamlanmadan Bâlî Paþa nýn 1494 yýlýnda vefatý üzerine, Ýkinci Bayezid in kýzý ve nýn karýsý olan Hümâ Sultan camii 1504 yýlýnda tamamlamýþtýr. Öte yandan nýn Malkoçoðullarý ailesinden olduðu da ileri sürülmektedir. Hadîkatü l Cevâmî de camiin yapýmý ile ilgili olarak aþaðýdaki bilgi yer almaktadýr: mescîdi fevkânîdir bânîsi Sultan Bayezid-i Velî nin vüzerâsýndandýr itmamý müyesser olmayýb halilesi ve pâdiþâh-ý müþarün-ileyh hazretlerinin kerîmesi Hümâ Sultan itmâm edüb mimber dahî vaz eylemiþtir tamamýna tarih budur. Denilmekte ve kapý üzerindeki kitabenin açýlýmýný vermektedir. Kitabede; Yapdý bu cami i Hümâ Hâtûn Bint-i Sikender-i zemân ol mâh Camiin cümle kapýsýndaki kitabe.
192 dýþ Camiin cümle kapýsý. Hakk kabul ide gösterüb dîdâr Kýla mahþerde þefkatiyle nigâh Didi anýn Hudâyî târihin Mescid-i ümmet-i Rasûlallah denilmekte ve son mýsraýnda Hicrî 910, yani Milâdî 1504 tarihi düþülmektedir. Birçok yerde ve 1986 basýmý Mîmar Sinan (Abdullah Kuran) kitabýnýn 34 üncü sahifesinde camiin mimarý olarak Mîmar Sinan gösterilmektedir. Ancak 1504 tarihli yapýnýn Mîmar Sinan için çok erken olduðu ve 1534 yýlýnda Osmanlý nýn Boðdan seferi sonrasý Sinan ýn mîmarlýða atanmasý nedeniyle mîmarý olmasýnýn mümkün olmadýðý anlaþýlmaktadýr. Ýstanbul depremleri nedeniyle zaman zaman hasara uðrayan camiin onarýmlarýndan birinin Mîmar Sinan tarafýndan yapýlmýþ olmasý hatta tahrib olan binayý yeniden inþa etmiþ olmasý nedeniyle camide Sinan ýn izlerinin kalmýþ olmasý da muhtemeldir. Camiin çok yakýnýndaki Hüsrev
Paþa türbesi bir Mîmar Sinan eseridir. Camiin mîmarýnýn Mîmar Ali olduðu bazý kaynaklarda belirtilmektedir. Küçük kýyamet adý verilen H.915/M.1509 depreminde Ýstanbul daki bütün yapýlar gibi Câmii de büyük ölçüde hasar görmüþ ve daha sonralarý Mîmar Sinan tarafýndan esaslý bir onarým geçirmiþtir. Bu cümleden olarak, Mîmar Sinan ýn Silivrikapý daki H.958/M.1551 tarihli Hadým Ýbrahim Paþa Câmii ile Diyarbakýr daki H.980/ M.1572/73 Behram Paþa Câmii nin mimârîsi de 193 Camii nin mimârîsine benzemektedir. Öte yandan, Prof. Semavi Eyice ye son cemaat yeri ve cami duvarýndaki bir kuþ yuvasý. Fotograflar: Camiin avlusundaki þadýrvan.
194 içinden bir görünüm ve mihrabý. Camiin mimberi ve kürsüsü. Fotograflar: göre, Camii, Kanûni Sultan Süleyman (1520-1566) dönemi içinde ve Mîmar Sinan ýn ilk mîmar olduðu yýllarda ve onun ilk eserleri arasýndadýr. Bu anlatýma göre câmi, H.910/ M.1504 yýlýnda deðil, H.953/M.1546 yýlýna doðru yapýlmaya baþlanmýþ, Bâlî Paþa nýn vefatý üzerine zevcesi Hümâ Hâtun tarafýndan tamamlanmýþtýr. Câmii, H.1043/M.1633 de bir yangýn geçirmiþ, H.1312/M.1894 deki diðer büyük Ýstanbul depreminde kub-
besi ile son cemâat yeri çökmüþ ve daha sonra 1918 Fatih Cibali deki büyük yangýnda bir kez daha harab olmuþ ve bir süre harabe halinde kalmýþtýr. Cami üç-dört büyük deprem 195 geçirerek kýsmi olarak yýkýldýðýndan 1935 yýlýnda Ekrem Hakký Ayverdi tarafýndan onarýlmýþ ve 1937 yýlýnda da Vakýflar tarafýndan câmiin kubbesi betonarme oyarak yapýlmýþtýr. Son olarak da 2007 de Vakýflar ihalesince tamir edilmiþtir. Son cemâat yeri ise 1975 de yeniden inþâ edilmiþtir. Caminin dýþ avlusuna kýble tarafýndaki giriþ kapýsý Hoca Efendi Sokaðý ndadýr ve solunda Battal Gazi Sokaðý, saðýnda Caddesi yer almaktadýr. Kare planlý camiin avlusu 900 metrekare bir alanda, dýþ duvarlarla çevrilidir. Beyaz taþ tuðla dýþ duvarlarýn içindeki dýþ avlu, sað tarafýnda boydan boya aðaçlýklý bir bahçedir. Giriþteki saðlý sollu bu bahçenin önünde 8 tane büyük çam bulunur ve daha alçak bir duvarla bu bölümden ayrýlýr. Sað taraftaki alan daha geniþtir ve yan tarafý musalla taþý ile cenaze namazý kýlýnan yere ayrýlýr. Sol tarafta sekizgen kurþun çatýnýn altýndaki ahþap sekiz sütunlu mermer bir þadýrvan vardýr. içinden cümle kapýsýna doðru Camiin içinden kubbesinin
196 dýþ Þadýrvanýn arkasýnda hazîre, önünde tuvaletler bulunmaktadýr. Camii küfeki kesme taþtandýr. Camiin saðýnda bulunan tek þerefeli ve istalâktikli minaresi, yalnýzca Mimar Sinan ýn eserlerinde bulunan çubuklu gövdelidir. Tek kubbeli ve kare planlý cami kubbesi 11,8m çapýndadýr. 6 sütunlu revaklý 5 kubbeli son cemaat yeri vardýr. Son cemâat yeri revakýnda görülen düþey yivli baþlýklar dýþýnda bütün detaylarý klâsik Osmanlý üslûbuna uygundur Kuzey batý köþesinde kare plânlý minare kaidesine karþýlýk olarak kuzey doðu köþesinde bunun simetriði olan ayný boyutlarda bir merdiven kulesi yer almaktadýr. Mahfile çýkan merdiveni içeren bu kulenin üst kýsmý çapraz tonozlu bir hücre þeklinde yapýlmýþtýr. Kubbe içi nakýþ ve yazýlarla süslenmiþ olan câminin minberi mermerden, mih-râbý alçýdan yapýlmýþtýr. Ahþap olan kürsüsü, Ayasofya nýn müze olmasýyla oradan geldiði bilinmektedir Yerden 1 metre kadar yükseklikteki 6 sütunlu 5 kubbeli son cemaat yerinden cümle kapýsýna geçilir. Cümle kapýsý istelaktitli olarak mermer alýnlýklýdýr. Cümle kapýsýnýn üzerinde bir tarih kitabesi bulunmaktadýr. Camiye cümle kapýsýndan girdikten sonra sað ve solda, içe yapýlmýþ payandalar üçer bölüm oluþturur ve bunlarýn üstünde ahþap parmaklýklý mahfil balkonu bulunur. Kubbe ve çevresinde ayet ve hadis yazýlý levhalar vardýr. Dört tarafta ortada bir büyük pencere ve yanlarýnda yuvarlak iki küçük pencere vardýr. Camiin kýble duvarýnda dýþarý çýkýntýlý olan mihrabýn üstünde ve iki tarafýnda büyük iþlemeli birer pencere bulunmaktadýr. Hümâ Sultan ýn yaptýrdýðý minber, mihrâba yakýndýr. Pencereler dýþardan ve içerden parmaklýklýdýr. Üst pencereler örme iþli sabit parmaklýklýdýr. Camiin dýþ duvarýnýn sol tarafýnda kuþ evleri vardýr.