EYÜPSULTAN SEMPOZYUMU V TARİHİ, KÜLTÜRÜ VE SANATIYLA EYUPSULTAN SEMPOZYUMU V TEBLİGLER EYÜP BELEDİYESİ KÜLTÜR VE TURİZM MÜDÜRLÜGÜ TEL: (0.212) 563 16 65-616 00 98 FAX: (0.212) 616 00 78 e.mail: kultur@eyup-bld.gov. ti 3
EYÜPSULTAN SEMPOZYUMU V EYÜP BELEDİYESİ KÜLTÜR YAYINLARI 17 GENEL YÖNETİM OSMAN SAK YAYIN SORUMLUSU İRFAN ÇALIŞAN KAPAK VE SAYFA TASARIMI İLGi TANITIM FİLİM YAY GRAFiK B AS KI ELMA MATBMCILIK BASIWIGI YER İSTANBUL BASK! TARİHİ MAYIS 2002 ISBN 975-93844-1-8 Eyüpsultan Sempozyumu kitabında kullanılan, tebliğ sahibine ait olanlar dışındaki görsel malzemeler Eyüp Belediyesi Kültür ve Turizm Müdürliiğü arşivimi aittir. Kitaptaki tüm yazılarm ve görsel malzemelerin yayın hakkı Eyüp Belediyesi'ne aittir. Bir başka yerde izinsiz olarak yayınlanamaz ve kullanılamaz. 2 J.
EYÜP TEN K ZEYN MEZARTAfiI Dd Dr. Al m KARAMÜRSEL stanbul da do du. stanbul Güzel Sanatlar Akademisi Heykel dal ndan 1963 de mezun oldu. Turan Emeksiz 24 Devlet Resim ve Heykel Sergisi yar flmas nda birincilik ödülünü ald. Atatürk heykeli, Gazi Ahmet Muhtar Pafla ve Kâz m Karabekir (Erzurum), Pierre Loti (Eyüp) büstlerini yapt. stanbul da muhtelif karma sergilere kat ld. 1971-1982 y llar nda Uygulamal Endüstri Sanatlar Yüksek Okulu nda ö retim görevlili i yapt. 1982-1995 y llar aras nda MSÜ Resim ve Heykel Müzesi nde Heykel Seksiyonunu yönetti. Müze salonlar n düzenledi ve d fl ülke sanatç lar n n karma ve kiflisel sergilerini kurdu. 1995 de stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji-Sanat Tarihi Ana Bilim Dal n da Doktoras n yapt. Halen heykel çal flmalar ve Osmanl Mezartafllar ile ilgili bildiri ve makaleleriyle etkinliklerini sürdürmektedir. 240
1 2 stanbul da kitabeli ve bezemeli mezar tafllar fetih nedeniyle ancak 15. yüzy l n üçüncü çeyre inden itibaren görülmektedir. Günümüzde Fatih ve II. Bayezid devirlerine ait mezartafllar na daha çok cami, mescid, türbe hazirelerinde ve Eyüp Sultan Türbesi civar ndaki mezarl klarda rastlad k. Üzülerek belirtelim ki... bu örneklerin say s parmakla say lacak kadar azd r. Bunlar genellikle bânilere ait olup o sayede korunmufl, onar m görerek ayakta kalm flt r. Ço unun mezarlar ise, yeniden düzenlemeler sonucunda orijinalli ini tamamen yitirmifltir. stanbul da Bursa üslûbunun devam olan taç k s mlar sivri, palmet fleklinde dilimli, yass dikdörtgen prizmatik mezartafllar n n yan s ra, de iflik biçimde yap lm fl Zeyni mezartafllar görülmektedir. Bunlar, daha çok örnekleri Bursa da da görülen, Zeyniye Tarikat na mensup kiflilere özel mezartafllard r. Hepsi beyaz mermerden yekpare oyulmufl bu tafllar, üç köflelikli bir tepelik ile yan kenarlar içe do ru kavislenen bir gövde ve bazen mezar çevçevesinin bafl ve ayak taraf n oluflturan, dikdörtgen bir k s mdan ibarettir. K saca baklava biçiminde bo umlu diyebilece imiz bu mezartafllar n n Zeyniye Tarikat n n hangi düflüncesinden ortaya ç kt n gösteren bir bilgiye rastlamad k. Zeyniye Tarikat 14. yüzy l n sonlar nda Herat ta Zeyneddin Ebu Bekr Muhammed bin Muhammed taraf ndan kurulmufl, yine bu dönem Bursa da bir kolu do mufltur. Bu tarikat Sühreverdi Tarikat n n kollar ndan biridir. Kur an ve Hadise dayand ndan fleriat n tüm koflullar na uyar. Kuruluflunun temelini, törenlerinde toplu olarak Allah n adlar n an fl oluflturur. Tarikat n getirdi i yenilik ise, törenlerde okunan fliirlerdir. bu kuruluflun içinden yetiflmifl fiahabeddin Ahmet Sivasi, fieyh Hamdullah, Vefa Müslihiddin Mustafa gibi, tan nm fl yazar, düflünür, flair ve hattatlar vard r. (1) Zeyniye Tarikat, özellikle Y ld r m Bayezid, Çelebi Sultan Mehmet in bu kuruma girmesiyle Anadolu da büyük etkinlik kazanm fl, Fatih ve II.Bayezid devirlerinde stanbul da h zla yay lm flt r. fieyh Vefa önderli inde Zeyniye Tarikat, stanbul da olgun dönemini yaflam flt r. Zeyni mezarlar n n üçü de, bu fleyhin türbesi civar ndad r. Hepsi Bayezid Devri nden kalan bu ör- 1).Z. Eyupo lu, Günün lfl - nda Tasavvuf Tarikatlar Mezhepler Tarihi, st. 1987,s.280-283. Foto raf 1; Mevlânâ Yakub o lu Mevlânâ Muslihiddîn mezar n n genel görünüflü. Foto raf 2; Mevlânâ Yakub o lu Mevlânâ Muslihiddîn, bafltafl iç yüzü. 241
Foto raf 1; Mevlânâ Yakub o lu Mevlânâ Muslihiddîn, ayaktafl iç yüzü. Foto raf 2; Mevlânâ Yakub o lu Mevlânâ Muslihiddîn, bafltafl d fl yüzü. 2) Mezartafllar n n yükseklikleri 1.27 m.., Baklava geniflhli- i 0.51 m.., Bo um geniflli i 0.21 m.., Alt kenar geniflli i 0.55m.., kal nl 0.11 m. 3) Mezartafllar n yüksekli i 1.27 m.., Baklava geniflli i 0.34.., Bo um geniflli i 0.23.., Alt kenar geniflli i 0.43.., Kal nl 0.09 m.dir. Yanl klar n uzunlu u 2.41 m.., yüksekli i 0.35 m.., mezar n geniflli i 0.62 m.., neklerin en eskisi, Eyüp Sultan Türbesi arkas ndaki hazirede bulunan Mevlana Ya kub o lu Mevlana Muslihuddin e ait 894/1488 tarihli mezartafllar d r. çi toprakla doldurulmufl mezar n, baklava biçiminde bo umlu mezartafllar ve kabir çerçevesi mermerdir. Tafllar n iflçili i basit ve kabad r (res.1) Mezar tafllar ve yanl klar Vak flar daresi taraf ndan onar lm flt r. Bafl ve ayaktafllar n n ölçüleri ayn d r. (2) Bafl ve ayaktafllar n n iç yüzlerinde üçer sat r, d fl yüzlerinde ikifler ve altta dikdörtgen çerçeve içine al nm fl birer sat rl k kitabeler yer al r. Yaz n n istif boflluklar yer, yer yaprak motifleriyle dolguludur (res.2,4). Cleî sülüs ile arapca olarak yaz lm fl kitabelerde: Müminler yok olmazlar. Ancak geçici dünyadan kal c âhirete naklolurlar. Allah n rahmetine muhtaç, rahmetli Mevlânâ Ya kub o lu Mevlânâ Muslihiddin.l Rebiu l-âhir ortalar nda, târih yaz ld, 894 H. Yaz l d r. Oldukça sa lam olarak günümüze gelebilen ve Zeyni Tarikat mensuplar na özel di er örnek brahim Pafla o lu Mustafa Çelebi nin 898 H/1492 M. tarihli mezartafllar - d r. Eyüp Sultan Türbesi nin bat s nda ve ziyaret yerinin ç k fl kap s yan ndaki küçük hazirenin duvar dibindedir. Bu Zeyni Me- 3 4 zar, biçimi, yaz s ve bezemesiyle örne ine az rastlan r güzelliktedir. (res.5) Beyaz mermerden yap lm fl mezar n bafl ve ayaktafllar n n ölçüleri ayn d r. (3) çi toprakla doldurulmufl mezar çerçevesinin geniflli ine göre yaklafl k dört misli uzun bezemeli mermer yanl klar, görüflüne ayr ca bir zarafet katm flt r. Yerden 24 cm. yükseklikteki bir kaide üzerindeki kabrin yanl k tafllar (u) demirleriyle kenetlendirilerek onar lm flt r (res.5). Mezartafllar n n bezemesinde yer, yer afl nmalar ve dökülmeler vard r. Bafl tafl n n d fl yüzünün resmi, tafl n hazire duvar na yak nl nedeniyle çekilememifltir. Bafl ve ayak tafllar nda konturlar belirleyen baklava fleklindeki bir zencirek, her iki yüzün ön ve arkalar nda yer al r. Tafllar n iç yüzlerinde güzel bir istifle yaz lm fl dörder sat rl k kitabeler (res.6,8) d fl yüzlerinde ise, aynen tekrarlanan rûmi, palmet ve hatayilerden oluflan bitkisel bezeme kompozisyonlar yer al r (res. 9). Burada altta bir merkezden ç kan simetrik rumilerin üzerinde hatayilerin yan yüzeyleri dolgulad çok zarif bir bezeme kompozisyonu vard r. Bezemeler düz yüzeyli kabartma olarak ifllenmifltir. Yanl k tafllar n n ortas nda cilt kapaklar - n ve kalem ifllerini hat rlatan, iç yüzeyleri rumilerden oluflan palmet ve hatayilerle dol- 242
Foto raf 5; Mustafa Çelebi mezar n n genel görünüflü. Foto raf 6; Mustafa Çelebi, bafltafl iç yüzü. 5 6 gulu ve uçlar ndan palmetlerin ç kt salbekli bir flemse vard r. (Resim 7) Mezar tafllar n n alt k sm ndaki dikdörtgen çerçeve yüzeylerindeki süslemede, çenek ve taç yapraklar yla nar ve rumili dallar n uçlar ndaki gül goncalar naturalist bir anlay flla yorumlanm flt r. (Resim 9) Burada görülen naturalist üsluptaki nar motifinin yorumu, 16. yüzy l naturalist üslubunu haz rlayan öncü örneklerden biri olarak de erlendirilebilir. Kitabeler arapcad r ve celî sülüsle yaz lm flt r. Anlam : Allah n aff na u ram fl rahmetli brahim Pafla o lu Mustafa Çelebi, (4) yerin ve gö- ün yarat c s n n emriyle geçici dünyadan kal ca dünyaya göçtü. Allah kabrini nurland rs n Muharrem in bafllar nda, sene 898 7 8 9 4) Ayano lu, F.., Fatih Devri Ricali Mezartafllar ve Kitabeleri, Vak flar Dergisi, S.4 Ankara 1958. z 197-198. Mustafa Çelebi nin babas brahim Pafla d r. 905 (1499 senesinde ölen Çandarl Halil Pafla n n o lu vezir-i azam brahim Pafla n n o lu olmas muhtemeldir demektedir. Ancak, Uzunçarfl l n n Çandarl Vezir Ailesi isimli kitab nda, katlan r sayfas nda yürütülen secerede 905/1499 da vefat eden brahim Pafla n n Mehmet, Süleyman, sa ve shak bey olmak üzere dört o lu ve iki k z vard r. Bu bilgiye göre, Mustafa Çelebi nin Çandarl Ailesiyle akrabal yoktur. Foto raf 7; Mustafa Çelebi mezar n n güney yan. Foto raf 8; Mustafa Çelebi, ayaktafl n n iç yüzü. Foto raf 9; Mustafa Çelebi, ayaktafl n n d fl yüzü. 243