POZLAMA VE TEMEL ELAMANLARI

POZLAMA VE TEMEL ELAMANLARI Pozlama; film ya da dijital sensör üzerinde görüntünün oluşması için, ışığın fotoğraf makinesi içerisine girmesi ve ışığa duyarlı yüzeye aktarılması süreci olarak tanımlanabilir. Bu süreci fotoğraf makinemizle mekanik olarak kontrol ederiz. Temel olarak pozlamayı etkileyen 4 parametre vardır. Bunlar; ışık, diyafram, perde hızı ve ISO (duyarkatın ışığa hassasiyeti) dur. Musluk örneği pozlamayı anlatmak için yaygın olarak kullanılır ve gerçekten de konuyla iyi bir benzeşimi vardır. Bu örnekte; tam olarak dolu bardak, doğru pozlanmış fotoğraf anlamına gelmektedir. Yani bardağın suyla tam dolması duyarkatın doğru ışık miktarını aldığını göstermektedir. Musluğa suyu getiren ana tesisat ışık miktarını, musluğun pistonu diyaframı, pistonun açık kaldığı süre ise perde hızını ifade etmektedir. Basitçe, musluğu fazla açarsak (yani diyaframı fazla açarsak) bardak çabuk dolacak ve kısa süre sonra musluğu kapatmamız (perdeyi kapatmamız) gerekecektir. Tersi biçimde, musluğu az açarsak (diyaframı kısık olursa) bardağın dolması bir önceki duruma göre daha fazla zaman alacaktır. Yani musluğu kapatmak için (perdeyi kapatmak) biraz daha beklememiz gerekecektir. Ancak sonuç olarak her iki durumda da bardak tam olarak dolacaktır yani fotoğraf doğru pozlanacaktır (Şekil 1). Şelkil 1. Tam (doğru) pozlama ile ilgili musluk örneği Birinci musluğu belir bir miktar açıp, aynı anda ikinci musluğu birinci musluğun yarısı kadar açar ve birinci musluğun altındaki bardak dolunca iki musluğu birden kapatırsak, ikinci musluğun altındaki bardak sadece yarısına kadar dolmuş olacaktır. Fotoğrafik olarak söylersek birinci fotoğraf tam pozlanırken ikinci fotoğraf az pozlanmış olacaktır (Şekil 2). Tabi bu durumun tersi de söz konusudur. Birinci musluğu bir miktar açıp aynı anda ikinci musluğu birinci musluğun yarısı kadar açar 1

ve ikinci musluğun altındaki bardak dolana kadar bekleyip iki musluğu birden kapatırsak, birinci musluğun altındaki bardaktaki su taşacaktır. Yani birinci fotoğraf fazla pozlanmış olacaktır. Şekil 2. Az pozlama ile ilgili musluk örneği Kısaca toparlayacak olursak bir fotoğraf için doğru (tam) pazlanmış, az pozlanmış ve fazla pozlanmış olmak üzere üç durum söz konusudur. Yukarıdaki örneklerde, suyun şiddetini (yani diyaframın açıklığını) musluğu az ya da çok açarak, süreyi (yani perde hızını) musluğu açık kapatarak ayarladık. Peki bu musluk örneğinde ISO nasıl tanımlanmaktadır? ISO yani duyarkatın ışığa karşı hassasiyeti doğrudan bardak büyüklüğü ile ifade edilmektedir. Basitçe düşük ISO kullanıyorsanız daha büyük bir bardağı, yüksek ISO kullanıyorsanız daha küçük bir bardağı doldurmanız gerekmektedir. Musluk örneği pozlandırmanın ana mantığını anlatsa da pozlandırmayı daha doğru kavrayabilmek için, pozlandırmayı etkileyen parametreleri ve birbirleriyle olan etkileşimlerini iyi bilmek gerekir. Şimdi sırasıyla bu parametrelere bakalım. Diyafram Diyafram objektifin içinde bulunan ve ışığın içerisinden geçtiği hol ya da alan olarak tanımlanabilir. Diyaframın temel özelliği, kısılarak (alanı azaltılarak) veya açılarak (alanı arttırılarak) içinden geçen ışık miktarının azaltılabilmesi ya da arttırılabilmesidir. Bu özellik genellikle insan göz bebeğinin fazla ışıkta küçülürken az ışıkta büyümesiyle benzeştirilir (Şekil 3). Diyafram değerleri ya da durakları Şekil 4 de gösterildiği gibidir. Şekilden de görülebileceği gibi küçük diyafram değerleri büyük diyafram çaplarını ifade etmektedir. Diyafram değeri ya da durağı büyüdükçe ışığın geçeceği holün 2

çapı dolayısıyla da alanı azalmaktadır. Bir başka deyişle diyafram değerleri ile diyafram çapı ters orantılıymış gibi bir durum ortaya çıkmaktadır. Şekil 3 İnsan gözü ile diyafram arasındaki benzeşim Şekil 4. Farklı diyafram değerlerinin (f/duraklarının) görünümü Bu durumla ilk karşılaşıldığında doğal olarak neden rakam büyüdükçe diyaframın çapı ya da alanı küçülüyor sorusu akla gelebilir. Bu durum; diyafram değerlerinin objektif odak uzaklığı ile diyafram çapı arasındaki ilişkiyi gösteren bir katsayı olmasından kaynaklanmaktadır. Bu ilişki; f = F D şeklindedir. Burada; f = Diyafram değeri ya da durağı F = Odak uzaklığı, D = Diyafram çapını ifade etmektedir. 3

Örneğin, odak uzaklığının 8 inch (203.2mm), diyafram çapının ise 4 inch (50.8 mm) olduğunu bildiğimiz bir durumda diyafram değerini hesaplamak istersek; f = 203.2 50.8 f = 4 işlemini yapmamız yeterli olacaktır. Ancak çoğu durumda odak uzaklığını ve diyafram çapını tam olarak bilmek mümkün değildir. Buna karşın odak uzaklığı ile diyafram değerini fotoğraf makinesi üzerinde rahatlıkla görebiliriz. Bu iki veri ise bize diyafram çapını hesaplama olanağı verir. Örneğin 50mm odak uzunluğundaki bir lensi ele alalım. Eğer diyaframı 2.0 yaparsanız; 50 2=25mm, diyaframı 4.0 yaparsanız 50 4=12.5mm diyafram çapı elde edersiniz. Farklı bir örnek oluşturması açısından başka bir odak uzaklığını sahip lensler içinde hesap yapalım. Örneğin kullandığımız lensin odak uzaklığı 80mm olsun. Bu durumda diyaframı 2.0 getirdiğimizde diyafram çapı 80 2=40mm, diyaframı 8.0 getirdiğimizde ise diyafram çapı 80 8=10mm olacaktır. Çizelge 1 de 50mm lens için farklı diyafram değerlerinin oluşturduğu diyafram çapı ve alanı değerleri gösterilmiştir. Çizelge 1. 50mm objektifte farklı diyafram değerleri için diyafram çapı ve alanı Diyafram (F-Stop) 50mm Lens İçin Hesaplama Diyafram Çapı (mm) Diyafram Alanı (mm 2 ) f/2.0 50 2.0 25.00 490 f/2.8 50 2.8 17.90 250 f/4.0 50 4.0 12.50 123 f/5.6 50 5.6 8.90 63 f/8.0 50 8.0 6.25 30 f/11 50 11 4.55 16 f/16 50 16 3.13 8 f/22 50 22 2.27 4 f/32 50 32 1.56 2 Yukarıdaki çizelgede, diyaframın bir durak kısılmasının (f/2.0 dan f/2.8 e getirilmesi / f/8.0 dan f/11 e getirilmesi gibi) diyafram alanının yaklaşık olarak yarı yarıya azaltılması anlamına geldiği görülmektedir. Bir başka deyişle, diyaframdan geçen ışığın miktarı yaklaşık olarak yarı yarıya azaltılmış olmaktadır. 4

Pozlamada diyaframın ana görevi gövdeye geçecek ışığın miktarının tespit edilmesidir. Ancak farklı diyafram değerleri net alan derinliğine de önemli şekilde etkilemektedir. Bir fotoğrafta net alan derinliği şöyle açıklanabilir. Bir fotoğraf çekilirken netlik yapılan nokta tam olarak keskin kabul edilir. Bu noktanın önünde ve arkasında ise netlik kademeli olarak azalır. İşte netlik yapılan noktanın önünde ve arkasında net olarak kabul edilebilen alan net alan derinliği olarak tanımlanır (Şekil 5). Şekil 5. Net alan derinliğinin teorik gösterimi Fotoğrafa yeni başlayanların en sık sorduğu sorulardan birisi, bazı fotoğraflarda öndeki kişi ya da nesne net iken arka planın nasıl bulanık olabildiğidir. Çünkü amatör fotoğraf makineleri, amaçlarına uygun olarak, genellikle geniş bir alan derinliği sağlayacak şekilde çalışırlar. Bundan dolayı, fotoğrafla yeni uğraşmaya başlayan kişilerin ilk dikkatini çeken konulardan birisi, bir fotoğraf üzerinde nasıl bazı bölgelerin net bazı bölgelerin bulanık yapılabildiğidir. İşte bu sorunun cevabı tam olarak net alan derinliği ile ilgilidir. Doğal olarak, bir sonraki soru ise net alan derinliğinin miktarının nasıl ayarlanabileceğidir. İşte bu noktada diyafram değerleri devreye girer. Eğer dar net alan derinliği istiyorsanız geniş bir diyafram açıklığı, geniş net alan derinliği istiyorsanız dar bir diyafram açıklığı kullanmanız gerekmektedir (Şekil 6). Net alan derinliği üzerinde odak uzaklığının ve netlik yapılan nesne ile makine arasındaki mesafenin de etkisi vardır ancak bu iki parametrenin etkisi daha sonra açıklanacaktır. Dolayısıyla diyafram değerlerinin net alan derinliğine etkisi değerlendirilirken diğer iki parametrenin sabit olarak düşünülmesinde fayda vardır. Şekil 6 da odak uzaklığı ve nesnenin makineye uzaklığının (netlik noktası olarak da ifade edilebilir) aynı olduğu koşullarda üç farklı diyafram değeri için net alan derinlikleri koyu renk olarak gösterilmiştir. Açık diyaframda (f/2.8) netlik noktasının önündeki ve gerisindeki net bölge (koyu renkli bölge) oldukça azken, orta diyafram değerinde (f/8.0) net bölgenin önemli miktarda artığı görülmektedir. Kısık diyafram değerinde (f/22) ise net alan (koyu bölgenin) daha da artmıştır. 5

Şekil 6. Odak uzaklığı ve nesle ile makine arasındaki mesafe aynı iken diyafram değerlerine göre net alan derinliğinin değişimi. 6