TÜRKİYE DE E-KİTAP TEKNOLOJİSİ: YAZILIM, DONANIM, PROTOKOL VE UYGULAMALAR

T.C. KÜLTÜR ve TURİZM BAKANLIĞI MİLLİ KÜTÜPHANE BAŞKANLIĞI TÜRKİYE DE E-KİTAP TEKNOLOJİSİ: YAZILIM, DONANIM, PROTOKOL VE UYGULAMALAR UZMANLIK TEZİ Teoman AKAY Tez Danışmanı Kültür ve Turizm Uzmanı İlhan AKÇAL ŞUBAT 2012 ANKARA

KÜLTÜR VE TURİZM UZMANLIK TEZİNİN ÇOĞALTILMASI VE YAYIMI İÇİN İZİN BELGESİ Tezi Hazırlayanın Adı Soyadı : Teoman AKAY Tez Konusu : Türkiye de E-kitap Teknolojisi: Yazılım, Donanım, Protokol ve Uygulamalar Tez Danışmanı : İlhan AKÇAL Kültür ve Turizm Uzmanlık Tez çalışmamın, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yayımlanarak Milli Kütüphane ve İhtisas Kütüphanesinde her türlü elektronik formatta arşivlenmesini ve kullanıma sunulmasını kabul ediyorum. / /2012 ii

Teoman AKAY tarafından hazırlanan TÜRKİYE DE E-KİTAP TEKNOLOJİSİ: YAZILIM, DONANIM, PROTOKOL VE UYGULAMALAR adlı bu tezin Uzmanlık Tezi olarak uygun olduğunu onaylarım. (Danışman) İlhan AKÇAL Bu çalışma, jürimiz tarafından oy birliği / oy çokluğu ile Kültür ve Turizm Uzmanı Tezi olarak kabul edilmiştir. Adı ve Soyadı İmzası Başkan : Üye : Üye : Üye : Üye : Tarih :.../. / Bu tez, Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür ve Turizm Uzman Yardımcılarının Uzmanlık Tezlerini Hazırlarken Uyacakları Yazım Kuralları Yönergesiyle belirlenen tez yazım kurallarına uygundur. iii

SINAV YETERLİK KOMİSYONUNA BEYAN Bu belge ile bu uzmanlık tezindeki bütün bilgilerin akademik kurallara ve etik davranış ilkelerine uygun olarak toplayıp sunduğumu; ayrıca, bu kural ve ilkelerin gereği olarak, çalışmada bana ait olmayan tüm veri, düşünce ve sonuçları andığımı ve kaynağını gösterdiğimi beyan ederim../.../2012 Teoman AKAY Kültür ve Turizm Uzman Yardımcısı iv

ÖNSÖZ Bir kültür ürünü olan kitapların bilgi ve teknoloji çağında yaşadığı mekansal bir dönüşüm olarak elektronik ortamlara aktarıldığını görmekteyiz. Bunun yanında ipad, iphone ve elde taşınabilen e-kitap okuyucu cihazlarda binlerce kitap okuyabileceğimiz alanlar ve sistemler oluşturulmuştur. Bu ilerleme ve dönüşümler yeni yazılımların geliştirilmesi yeni donanımların üretilmesi anlamına gelmekte, beraberinde yeni durumlar, sorunlar ve beklentiler getirmektedir. Çalışmada, Türkiye de elektronik kaynakların erişiminde ulusal nitelikteki çalışmalar tanıtılırken, e-kitabın dünden bugüne geçirdiği aşamalar, son ulaştığı durum, piyasadaki belli başlı firmalar, bu firmaların pazarladıkları ürünler ve telif haklarına ilişkin konular üzerinde durulmuştur. Elektronik yayınlar ve elektronik kitaplar konusunda yayıncılar kadar kütüphane ve bilgi hizmetleri sektörünün bilgi ve deneyimlerinden yararlanmak ve topyekün hareket etmek maliyet, hız ve zaman açısından tüm sektörleri olumlu etkileyecektir kanısındayız. Bu açıdan, e-kitapların toplumsal düzeyde yaygınlaşmasından, kütüphane hizmetlerine kadar, telif haklarından, kullanım ve erişim biçimleri konusunda yaşanabilecek problemlere kadar kapsamlı bir hareket planı oluşturmak gerekmektedir. Bu kapsamda elektronik kitapların dünyada ve Türkiye de nasıl değerlendirildiğini yayıncılık sektörü ve bilgi hizmetleri çerçevesinde hangi aşamada olduğu telif hakları ve derleme konusunda nasıl bir yol izlenmesi gerektiği, Bakanlık düzeyinde nelerin yapılmakta olduğu ve Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu çerçevesinde elektronik kitapların hukuksal durumu incelenmeye çalışılacaktır. Çalışmanın hazırlanmasında emeği geçen danışmanım Sayın İlhan AKÇAL a, bana her zaman destek olan Annem Gülay AKAY a ve çalışmayı bitirmemde katkı sağlayan Eşim Çiğdem AKAY a teşekkür ederim. v

İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ..... i İÇİNDEKİLER... ii SİMGELER VE KISALTMALAR DİZİNİ. iv TABLOLAR, RESİMLER ve ŞEKİLLER DİZİNİ.... vi GİRİŞ... 1 BİRİNCİ BÖLÜM ELEKTRONİK KİTAP 1. ELEKTRONİK KİTAP NEDİR.... 5 1.1 Elektronik kitabın tanımları. 6 1.2 Elektronik kitapların gelişimi... 12 1.3 Elektronik kitap donanımları 19 1.4 Elektronik kitap yazılımları.. 27 vi

İKİNCİ BÖLÜM ELEKTRONİK KİTAP ÜRETİMİ VE KULLANIMI 2. DÜNYADA E-KİTAP ÜRETİMİ VE KULLANIMI.. 31 2.1. E-kitap yayıncıları.. 33 2.1.1. E-kitap ürünleri.... 35 2.2. Yazarlar.... 38 2.2.1 Yazarlara kendi kendine yayıncılık (e-vanity) hizmeti sağlayan Siteler.. 39 2.3 E-kitap uygulamaları.... 41 2.4 E-kitapların avantajları ve dezavantajları.... 44 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM TÜRKİYE DE ELEKTRONİK KİTAP TEKNOLOJİSİ VE ÜRETİMİ VE KULLANIMI 3. TÜRKİYE DE E-KİTAP TEKNOLOJİSİ VE ÜRETİMİ. 50 3.1. Kütüphanelerde e-kitap kullanımı ve konsorsiyumlar 55 3.2. E-kitap lisans anlaşmaları 64 3.3. Türkiye de e-kitaplarla ilgili yasal düzenlemeler 76 vii

DEĞERLENDİRME VE SONUÇ 84 KAYNAKÇA 89 EKLER 97 ÖZET 102 ABSTRACT 103 ÖZGEÇMİŞ. 104 viii

SİMGELER VE KISALTMALAR DİZİNİ ACML Age Agm ANKOS CD/CD-ROM CNSLP DDP DRM DVD EKUAL FSEK FTE HTML IDPF ILL ISBN LCD Academic Consortia Model License Adı geçen eser Adı geçen makale Anadolu Üniversite Kütüphaneleri Konsorsiyumu Compact Disc / Read Only Memory Canadian National Site Licensing Project Deep Discount Price Digital Rights Management Digital Versatile Disc Elektronik Kaynaklar Ulusal Akademik Lisansı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu Full Time Equivelant HyperText Markup Language International Digital Publishing Forum International Library Loan International Standard Book Number Liquid Crystal Display ix

MARC NISO NIST OCLC OPAC PC PDA PDF RTF TRNSL Machine Readable Cataloging National Information Standards Organization National Institute of Standards and Technology Online Computer Library Center Online Public Access Catalog Personal Computer Personal Digital Assistant Portable Document Format Rich Text Format Turkish National Site License (Türk Ulusal Site Lisansı) ULAKBİM USB ÜNAK WI-FI WIPO Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi Universal Serial Bus Üniversite ve Araştırma Kütüphanecileri Derneği Wireless Fidelity Word Intellectual Property x

TABLOLAR, RESİMLER VE ŞEKİLLER DİZİNİ Üçüncü bölümün tablo, resim ve şekilleri Tablo 3.1 Lisans Anlaşması Yapılan Veritabanları ve Toplam Üyelikler 60 Şekil 3.1 Geleneksel yayıncılık, elektronik yayıncılık şeması. 63 xi

GİRİŞ Dijital (elektronik) yayıncılık endüstrisi hızla gelişmektedir. E-kitaplar dijital yayıncılık endüstrisinin iş kollarından birisidir ve 2009 yılında ABD de gerçekleşen toplam yayıncılık pazarının % 3 ünü, 2010 yılında % 7 sini oluşturmaktadır. Okuma araçları ile entegre olan çevrimiçi mağzaların gelişmesi, elektronik kitap üretimindeki artış ve Amazon gibi çevrimiçi perakende e-kitap satışı yapan mağzaların agresif fiyat politikaları e-kitaptan sağlanan gelirlerin artarak devam edeceğini göstermektedir. Pazar payları Apple firmasının ürettiği ipad gibi çok fonksiyonlu araçların üretilmesi ile artmaktadır ve yayıncılar öncelikli yatırımlarını yüksek kar marjlarından dolayı e-kitaplara yapmaktadır. Şüphesiz elektronik kitap ve elektronik kitap okuma araçlarının edinilmesi konusundaki eğilimler diğer ülkelerde de görülmeye başlanacaktır. Öncelikle okuma cihazlarındaki teknik gelişme ve ilerlemeler sonucunda elektronik kitapların okunmasında yaşanan görsel problemler ortadan kalkmaktadır. İnternet in günlük yaşamımızda yaygın bir konuma gelmesiyle okuma davranış ve şekillerinde değişim yaşanmaktadır. Elektronik kitap sektörünün gelişmesini engelleyen en önemli faktör e-kitap üretiminin çok düşük olmasıdır. Örneğin Amzon firması Kindle araçlarını üretirken içlerinde The New York Times in en çok satan 112 eserin 102 tanesini içeren 90.000 e-kitabı satış için hazır duruma getirmiştir. Amazon un kendi sayfasından alınan bilgilere göre kendi yayın formatı olan AZW formatında 725.000 e-kitabı ve kamu mülkiyeti dahilinde olan 1.8 milyon elektronik kitap Amazon dan indirilebilmektedir. Dijitalleşme sürecinin yayıncılara getirdiği kolayıklara karşın bu dijitalleşme sürecin göz ardı edilemeyecek zorlukları da vardır. Yayıncılar dijital hak alınmasını

gerektiren kitaplar için yazarlarla görüşüp anlaşma yapmak durumundadır. Elektronik kitapların bir diğer boyutu kütüphane ve bilgi merkezlerinde gerçekleştirilen uygulamalardır. Gelişen teknoloji ile birlikte yayın türlerinin artması ve çeşitlenmesi kütüphane ve bilgi merkezlerinin yayın seçme ve değerlendirme politikalarını da etkilemiştir. Örneğin bazı kütüphaneler basılı dergi aboneliklerinin iptal ederek elektronik ortamdaki versiyonunu tercih etmiştir. Aynı şekilde elektronik kitapların satın alınması için oluşturulan üniversite konsorsiyumları 2000 li yıllardan bu yana çok sayıda e-kitabı akademi çevreleri ve araştırmacıların hizmetine sunmada ön ayak olmuştur. ANKOS, ULAKBİM ve ÜNAK gibi kütüphanecilik organizasyonları elektronik yayınların ucuz maliyetlerle satın alınmasına yönelik olarak konsorsiyumlar oluşturmaktadır. Bu konsorsiyumlar elektronik kitapların satın alınmasında ortak hareket edebilmek için bir araya gelmişlerdir. Yaptıkları lisans anlaşmalarında telif hakları, sayısal hak yönetimi, kullanım sınırlılıkları gibi konular tartışılmakta ve karara bağlanmaktadır. Elektronik kitapların tüm uygulama alanlarında kütüphane ve bilgi kuruluşlarının tecrübelerinden yararlanılması faydalı olacaktır. Elektronik kitap uygulamaları ülkemizde de yapılmakta ancak istenilen düzeye getirilememiştir. Milli Eğitim Bakanlığı nın bazı ders kitapları, DPT Müsteşarlığı nın bazı yayınları, Açıköğretim fakültesine ait bazı ders kitapları, Altkitap gibi bazı yayıncılar ve Kültür ve Turizm Bakanlığı gibi kuruluşlar görev alanlarına ilişkin konularda e-kitap üretmekte ancak istenilen düzeyde ve miktarda gerçekleşmemektedir. Bu durum kurumların kolay ve etkili şekilde tanıtımını önlemekte ve üretilen kurumsal bilgilerin toplumsallaşmasını engelleyici bir duruma yol açmaktadır. 2

Rekabet gücünü belirleyen temel faktör Ar-Ge ve innovasyon kaynaklı yüksek ve sürdürülebilir verimlilik artışıdır. İnnovasyonu hızla üretim süreçlerinin ve ürünlerin iyileştirilmesi için yüksek eğitim düzeyine ve üstün beceriye sahip işgücüne ihtiyaç vardır. Günümüzde rekabet gücünün korunması ve geliştirilmesi, dünya devletlerinin en önemli fonksiyonlarından biri haline gelmiştir. 1 Bu açıdan bakıldığında elektronik kitapların üretimi, kullanımı, okuma araçlarının geliştirilmesi, yazılım ve donanım gibi süreç ve mekanizmaların her biri rekabet unsuru olarak karşımıza çıkmaktadır. Bugün küreselleşen dünyada, pazara zamanında ulaşmak konusunda en çok tartışılan konulardan biri: Teknolojiyi dışardan mı satın alalım, yoksa kendimiz mi geliştirelim ikilemidir. Lisans ortağının seçimi, teknolojinin yerel koşullara uyumu, uygulama kolaylığı, lisans koşullarının uygunluğu, sınaî mülkiyet haklarının korunması rekabet gücü açısından oldukça önemlidir. Özellikle, ülkemiz gibi gelişmekte olan ülkelerde teknoloji üretmeyen bir ülkenin ekonomik bağımsızlığı olamaz sözünden hareketle oluşturulacak bir bilim teknoloji politikası çerçevesinde yaratıcılık-teknoloji-rekabet döngüsünü kurarken, teknoloji seçimi, lisans alma, teknoloji transferi, geliştirilen teknolojilerin mülkiyet haklarının korunması konularını da göz ardı etmemek gerekiyor. 2 Elektronik kitaplar ve elektronik yayıncılık sektörü ülkemizde gelişmekte olan bir sektördür. Bu sektörün olumlu ve olumsuz getirileri önceden değerlendirilmeli gerekli yapısal, teknolojik ve hukuksal önlem ve tedbirler alınmalıdır. Tezimiz elektronik kitapların dünyadaki kullanımı ve algılanışını incelemekte, Türkiye deki mevcut durumu çeşitli sektörel bakış açılarıyla değerlendirmeye çalışmaktadır. Bu kapsamda çalışmanın ilk bölümü elektronik 1 Nilüfer Yalçın, Rekabet ve Teknoloji Çevrimiçi: (http://www.ufukotesi.com/yazigoster.asp?yazi_no=20060782) Erişim tarihi: 2 Ocak 2012 2 Yalçın, A.g.m. 3

kitapların ortaya çıkışlarını ve gelişim evrelerini anlatmakta, kullanılan yazılım ve donanım seçeneklerini ve türlerini göstermektedir. Bu kapsamda çeşitli e-kitap okuma aracı üreten firmalar ve ürettikleri araçların özellikleri anlatılmaktadır. İkinci bölümde dünyada elektronik kitap kullanımına ilişkin sayısal değerler verilmektedir. Bu bölümde ayrıca elektronik kitapların yayıncı ve yazarlarla olan ilişkileri anlatılmaktadır. Elektronik kitap üreten önemli yayıncılar tanıtılmakta ve e- kitap üretim rakamları verilmektedir. Diğer taraftan elektronik yayıncılık çerçevesinde elektronik kitap üretmek isteyen yazarların önünde bulunan seçenekler ve fırsatlar da anlatılmaktadır. Bu bölümde ayrıca elektronik kitapların avantajları ve dezavantajları toplu şekilde sıralanmaktadır. Tezin üçüncü bölümü Türkiye deki elektronik kitap uygulamalarına örneklerin verildiği, kullanımın ne şekilde gerçekleştiğine ilişkin örneklerin ve sayısal değerlein verildiği bölümdür. Özellikle yayıncıların elektronik yayın ve e- kitaba bakış açıları sergilenmeye çalışılmış geleceğe dönük beklentileri sergilenmiştir. Milli Kütüphane nin yanısıra özellikle üniversite kütüphanelerinin katılımcısı oldukları konsorsiyumlar hakkında bilgi verilmiş yaptıkları lisans anlaşmalarına ilişkin özellikler belirtilmiştir. Bu böümde ayrıca elektronik kaynakların ülkemizde kulanımı sırasında kaynaklanan telif hakkı gibi sorunlara da değinilmiş, yasal düzenlemeler konusunda bilgi verilmiştir. Elektronik kitaplar konusu ülkemizde yeni gelişmekte olan bir olgudur. Dolayısı ile yayıncı, yazar, kütüphane ve bilgi merkezlerinin iş ve işlemlerinde yenilikler, fırsatlar ve yeni hukuksal durumlar ortaya çıkarmaktadır. Tezimizin amacı elektronik kitapların belirtilen alanlarda faaliyet gösteren toplum kesimlerinin temel bilgilendirme açığını kapatmaktır. 4

BİRİNCİ BÖLÜM ELEKTRONİK KİTAP 1. ELEKTRONİK KİTAP NEDİR Yayıncılık bir bilgiyi hedef kitlelere ulaştırmak amacını taşır. Sözel iletişimin yaşandığı zamanlardan başlayan iletişim, matbaanın icadı ile yayıncılık kavramı gerçek anlamı ile kullanılmaya başlanmıştır. Artan basım ve dağıtım masraflarına alternatif bir yol olarak ortaya çıkan elektronik yayıncılık, günümüzde yazarlar ve okurlar tarafından sıklıkla tercih edilen bir yayım biçimidir. Bilgisayar temelinde oluşturulan, depolanan, işlenen ve güncellenen bilginin seçilmiş bir izleyici gurubuna aktarımı olarak tanımlanan e-yayıncılık terimi önceleri faks, radyo, televizyon gibi araçlarla yapılan yayınlar ve/veya çoğaltılması amaçlanan yayınların bilgisayar donanım ve yazılımlar ile basılabilir hale getirilmesini ifade etmekte kullanılmıştır. Günümüzde ise bu terim daha çok çevrimiçi (online) veya web tabanlı olarak yapılan yayımcılığa karşılık gelmektedir. 3 Yayıncılık konusunda yaşanan teknolojik gelişmeler sayesinde önce radyo ve televizyonun icat edilmesi ve yaygınlaşması, sonra da kişisel bilgisayarların 1980 li yılların başından itibaren kullanılmaya başlaması ile masaüstü yayıncılık kavramı ortaya çıkmıştır. Masaüstü yayıncılık teknoloji ile birlikte gelişerek entegre bir şekilde ve etkileşimli olarak olarak ses, görüntü ve yazıyı kullanmış ve elektronik yayıncılık (multimedya yayıncılık) olarak anılmaya başlamıştır. 4 Elektronik yayıncılığın kendi içerisinde birçok yayın türü olduğunu görmekteyiz. Bunların 3 Özden Pektaş Turgut, Elektronik Yayımcılık Kapsamında Elektronik Tasarım Dergilerinin Görsel Kimlik Açısından Değerlendirilmesi Çevrimiçi: (http://inet-tr.org.tr/inetconf14/bildiri/64.pdf) Erişim tarihi: 6 Ocak 2012 4 Elektronik yayıncılık ve internet uygulamaları Çevrimiçi: (http://mimoza.marmara.edu.tr/~csutcu/elektronikyay.pdf) Erişim tarihi: 7 Ocak 2012

başlıcaları elektronik kitaplar, elektronik dergiler, elektronik gazetelerdir. Sayılan elektronik yayınlardan olan e-kitaplar, bir donanıma eklenen, taşınabilir bir araçta bulunan, kişiye ait dijital bir yardımcıyla (Personal Digital Assistant PDA), kişisel bir bilgisayarda ya da bir diz üstü bilgisayar üzerinde okunabilen bir metnin elektronik versiyonudur. 5 Taşınabilme, transfer edilebilme ve taranabilme gibi belirli özellikleri taşımalarına karşın birçok değişik format kullanabilirler. E-kitaplar kullanıcı etkileşimi sağlayabilmek için yorumlama ve tartışma araçlarını içerebildiği gibi bazıları da dış kaynak bağlantıları ekleme izni sunabilmektedir. Farklı e-kitap türleri çok sayıda amaca hizmet edebilmektedir. Bazı durumlarda geleneksel yani basılı ortamlarda üretilen kitaplar, okuyucularının ihtiyaçlarını daha iyi karşılayabilmek adına özelliklerini yükseltmek veya tamamlayabilmek için elektronik ortamdaki versiyonlarını da piyasaya sunmuştur, diğer yandan, basılı versiyonları üretilmeden yalnızca elektronik ortamda üretilen kitaplar geleneksel yayıncılık türlerinin basım, depolama ve postalama ücretlerinden kaçınmak için başvurulan bir tercih olarak karşımıza çıkmaktadır. Biz bu bölümde elektronik yayıncılığın bir kolu olan e-kitap kavramının tanımlanması ve ortaya çıkışından itibaren geçirdiği evreleri tanıtmaya çalışarak e-kitap donanım ve yazılımları üzerinde duracağız. 1.1 Elektronik kitabın tanımları Enformasyon teknolojisi ve özellikle internet yayıncılık türlerini kökten bir değişikliğe uğratmıştır. Gazeteler, dergiler ve süreli yayınlar yıllardır çevrimiçi olarak yayımlanmakta ve yazılı metinlerin her türü sayısal (dijital) ortamda erişilebilir duruma gelmektedir. Son olarak yazılı dilin sayısallaşmasında en son noktaya ulaşılmış, 2000'li yılların başından itibaren kitap yayıncılığı endüstrisi ortaya çıkmıştır. Artık elektronik kitaplar e-kitaplar çevrimiçi e-kitap mağzalarından 5 7 things you should know about e-books Çevrimiçi: (http://net.educause.edu/ir/library/pdf/eli7020.pdf) Erişim tarihi: 17 Ekim 2012 6

satın alınabilmekte ya da bilgisayarlara indirilebilmektedir. 6 Biz bu çalışmada e-kitap kavramını tanımlamaya ve e-kitap teknolojierini açıklamaya çalışacağız. Tarihsel açıdan bakıldığında e-kitapların ortaya çıkışı hiçbir şekilde tesadüfen ortaya çıkan bir durum olarak görülemez; aksine, ağ (network) toplumunun ilerleyişi ile birlikte bilgi ve para akışı ve her türden dijital medya içeriğinin satılıp yayılmaya başlaması, kitap ve yayıncılık sektörünün de bu yeni ekonomi ağında (gelir yaratma çabasının bir gereği olarak) e-kitap kavram ve teknolojilerini geliştirmesi sonucunu doğurmuştur. Ağ oluşturma mantığı, enformasyon toplumlarının en önemli ve belirgin unsurlarından birisidir. Toplumda bireyler bu ağlar üzerinden iletişim kurmaktadır. İletişimin tarzı, niteliği ve kalitesi insanların sosyal, ekonomik ve kültürel yapılarını ne denli etkilediği bir gerçektir. 7 Enformasyon toplumlarında bireylerin topluma katılım güçleri ağtoplumunda ya da ağ bağlantılarında ne kadar güçlü konumda olduklarına bağlıdır. Bu açıdan bakıldığında dijital medya ve ağlar bir çok ürün ve pazarlar yaratmıştır; e-kitaplar ağ toplumunun kitaplarıdır. Bu çalışmada yeni üretim zincirlerine ve kitap üretim süreçlerine odaklanarak ağ ekonomisindeki değişimlerin yayıncılık sektörüne getirdiği yeni durumları incelerken kitap satıcılarını, araştırmacıları, basımcıları bekleyen yeni durumlara da ışık tutmaya çalışılacaktır. Elektronik kitap, monografik eser niteliğindeki basılı bir kitap metninin ya da içeriğin dijital biçime dönüştürülmüş hali veya içeriğin, bir ya da birden çok standart özgün belirteç ve metadata içeren dijital nesne formunda elektronik ortamda erişilebilir ve yayınlanabilir olarak hazır bulundurulmasıdır. 8 6 Terje Hillesund, Will e-books change the world? Çevrim içi: http://ebipol.p.lodz.pl/content/1081/issues/issue6_10/hillesund/index.html Erişim tarihi: 5 Mayıs 2011 7 Murat Ertan Doğan, Enformasyonel iş gücü için yeni bir öğrenme yaklaşımı: Bğlantıcılık Çevrimiçi: http://ab.org.tr/ab11/bildiri/159.doc. Erişim tarihi 7 Ocak 2012 8 A. Abdulghafoor Qari (2005) E-books and Their Future in Academic Libraries in the Gulf Region Information Science of King Abdulaziz University, Jeddah, Saudi Arabia Çevrimiçi: http://conf11th.uaeu.ac.ae/pdf/2nd%20session/qari.pdf Erişim tarihi 28/05/2011 7

Çeşitli kaynaklardan alınan farklı yorumlar değerlendirildiğinde elektronik kitabın ne olduğu; diğer elektronik metinlerden farkı; donanım mı, yazılım mı yoksa sadece içerik mi ya da bunlardan birkaçının bileşimi mi olduğu konularında uzman çevrelerin ortak bir görüşe sahip olmadığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla literatürde bir kavram karmaşası yaşanmaktadır. Bu nedenle kavram karmaşasına dikkat çekmek, mevcut tanımların farklı ve ortak yönlerini daha anlaşılır kılmak amacıyla söz konusu tanımlar gruplandırılarak ele alınmıştır. 9 Bu doğrultuda elektronik kitabın tanımıyla ilgili dört farklı görüş saptanmıştır. - E-kitap, ekranı bulunan herhangi bir aygıtta ya da özel bir donanımda görüntülenebilen elektronik içeriktir. - Metnin e-kitap olabilmesi için metni zenginleştirici özellikler sağlayan bir yazılım gerekir. - E-kitap bir yazılım ve donanım bileşimidir. Bu özelliğiyle dijital kitaptan farklıdır. - E-kitap, elektronik metnin okunmasını sağlayan bir donanımdır. E-kitaplar dar kapsamlı bir tanıma göre; ses üreten bir araçtan dinlenebilen ya da taşınabilir bir okuma aracından okunması için tasarlanan sayısal içerikli nesnelerdir. Bu tanımlarda e-kitabın aslında içerik olduğu, ciltli ya da ciltsiz bir kitabı elektronik ortamda sergileyen bir nesne olduğu yaygın bir görüştür. Ancak, bir e-kitabı yalnızca dijital (sayısal) bir nesne olarak görmek yanıltıcıdır. E-kitaplar, bir araçla görüntülenmek veya diyalog üreten bir uygulama ile okunabilmek amacıyla formatlanmış çeşitli sayısal nesneler veya dokümanlar bütünüdür. Elektronik kitaplar; içerdiği dosyaları, metadataları, sayısal hakları (copyright) ve diğer bileşenleri içeren sayısal bir yayındır. İçerik yazılı dokümanlar, resimler ve çizimlerden oluşur. Metadata kitap hakkında özet bilgi sağlarken (yazar, yayıncı. ISBN, fiyat, vb.) sayısal hak yönetimi (digital rights management-drm) dosyaları 9 Işık Önder, "Elektronik Kitap Olgusu ve Türkiye'de Durum", Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara : 2010, s.22. 8

kitap sahibinin haklarını belirler. Tüm bu farklı dokümanlar Microsoft Reader tarafından kullanılan.lit ya da Gemstar tarafından kullanılan.rb formatı gibi uygun bir formatta tek bir yayında toplanmışlardır. Conaway a göre 10 elektronik kitap hem geleneksel kitap özelliklerine benzetilerek hem de internet teknolojisinden yararlanılarak hazırlanan, çeşitli tür monitörler, aygıtlar ve kişisel bilgisayarlarca görüntülenebilen, kitap içindeki ya da kitap koleksiyonu içindeki özel bilginin aranmasına izin veren elektronik biçimdeki kitaptır. Bir e-kitap, çoklu ortam verilerini (video, animasyon, ses, vb.) barındırma, diğer elektronik kaynaklara bağlanma ve referans bilgisiyle birçok kaynağa karşılıklı geçiş yapma yeteneğinin yanı sıra internetin avantajlarından da yararlanmalıdır. İnternet avantajlarından etkin biçimde yararlanabilmek, geleneksel kitaba benzer özellikler taşıyan bir elektronik kitap için yazılımların kullanılmasını gerektirir. Ayrıca Conaway, aynı makalede e-kitap kullanımında gelişen ve egemen olan modelin, e-kitabın içeriği temel alınarak değerlendirilmesi gerektiği inancındadır. Ona göre e-kitap ne bir aygıt ne bir yaratma mekanizması ne de içeriğe adanmış bir kaynak olarak nitelendirilemez. Elektronik kitap, içeriğin kendisidir. Dolayısıyla e- kitap, yazarın entelektüel sermayesidir ve yazarı telif hakkı sahibidir. Connaway a göre ideal e-kitap modeli, geleneksel kitap endüstrisinin bütünlük ve niteliğine ilişkin özelliklerinin yanı sıra, kolay ulaşılabilir içeriğin teknik çevre-gereçler tarafından kısıtlanmadan kullanımını sağlarken, içeriği ulaşılabilir kılma, düzenleme ve bir araya getirme konularında daha verimli ve etkili yollar sunmak için internet ve elektronik çevreyi bir araç olarak kullanır. 1990 lardan önce yani Gutenberg Projesi nin uygulanmasından önce toplanan dosyalar veya CD ortamında biçimlenen e-kitaplar konusunda konuşmak alışılmamış şeyler değildi. Yine o dönemlerde bilgisayarlar için başarısız kalan e-kitap okuma yazılımı yapma girişimlerine de rastlamaktayız. Bu programlar daha sonra elektronik 10 Lynn Silipigni Connaway (2003), Electronic Books (ebooks): Current Trends and Future Directions DESIDOC Bulletin of Information Technology 23(1), p.13-18. (OCLC) Çevrimiçi: (http://www.oclc.org/research/publications/archive/2003/connaway-desidoc.pdf) Erişim tarihi: 07/10/2011 9

kitapları anlatmak için kullanılan okuma yazılımları anlamında kullanılmaktaydı. Bugün elektronik kitap terimi kişisel ya da elle taşınabilen bir bilgisayar üzerinde okunmak için özel olarak yapılmış sayısal nesneleri ifade etmektedir. Literatürde elektronik kitap okumak için özel olarak tasarlanmış taşınabilir aygıtlar için genellikle elektronik kitap okuyucu terimi kullanılmaktadır. Bu nedenle araştırmada herhangi bir kavram karmaşasına yol açmamak için yazılımlar e-kitap okuyucu yazılımlar ve donanımlar ise e-kitap okuyucu donanımlar olarak tanımlanmıştır. Basit bir anlatımla içeriğe erişim için özel bir yazılım gerektirmeyen elektronik metinler için dijital kitap ; içerik ve yazılımdan oluşan elektronik obje için elektronik kitap terimleri kullanılabilir. Kavram karmaşası yaratmayacak ve e-kitabı tüm özellikleriyle kapsayacak biçimde kendi tanımımızı oluşturursak; E-kitap bir ya da birkaç basılı kitabın sayısallaştırılmasıyla elde edilen ya da bütünüyle elektronik ortamda üretilen bir içeriğin, bir masaüstü bilgisayar, ekranı bulunan herhangi bir elde taşınabilir aygıt veya özel tasarlanmış bir elektronik kitap okuyucu donanımda görüntülenebilir, erişilebilir, yayınlanabilir şekilde bulunan ve kullanılan yazılımla sağlanan zengin metin özellikleri ile (kitap ayracı ekleme, metin isaretleme, not alma gibi) geleneksel okuma sırasında yapılan işlevlerin de gerçekleştirilebildiği elektronik biçim dir. 11 Bu tanım bağlamında elektronik kitabın niteliklerini şu şekilde özetleyebiliriz: - Ekranı bulunan herhangi bir aygıtta ya da özel tasarlanmış e-kitap okuyucu donanımlarda görüntülenebilir. - Elektronik ortamda internet yoluyla her zaman, her yerden, aynı anda birden fazla kişi tarafından çevrimiçi erişilebilir veya indirilerek çevrimdışı kullanılabilir. 11 Önder, A.g.e. s. 33. 10

- Elektronik ortamda yayınlanır ya da CD-ROM veya DVD üzerine kaydedilebilir. - Metni zenginleştirici animasyon, ses, resim, müzik, video, grafik vb. dijital öğeler, linkler aracılığıyla diğer web kaynaklarına göndermeler ve metadatalar içerebilir. - Kullanılan yazılıma bağlı olarak kitap ayracı, not alma, işaretleme, metin içinde arama gibi özellikler eklenebilir. Metin, yazılımın özelliğine göre, basılı bir kitap gibi sayfa temelli olarak yani kitap görünümünde görüntülenebilir. Yazılımın özelliklerine göre, metnin yazı karakteri ve yazı karakterinin boyutu vb. özellikleri değiştirilebilir. Bu niteliklerinin yanı sıra e-kitap; paylaşımında, çevrimiçi erişiminde, çevrimdışı kullanımında, kopyalanmasında ve yazdırılmasında, telif hakkı ve adil kullanım yasalarıyla uyumlu ve içerik sahibinin haklarına saygılı olması için gereken önlemler alınarak hazırlanmalıdır. Ayrıca elektronik kitapla ilgili olarak kontrol düzeyi ve sınırlamalar, okunabilirlik tirajları, bibliyografik kontrol ve yönetimsel sorunlar konuları dikkate alınmalıdır. (Parante ve Vesper) Elektronik kitap kullanımı özendirilmeden önce özellikle elektronik kitabın yayın dünyasına çıkmasıyla ortaya çıkan ve üzerinde tartışılıp çözümlenmesi gereken bu sorunlar çözüme kavuşturulmalıdır. Çünkü çözümler, elektronik kitabın özelliklerini belirleyici standartların oluşturulmasında etkin rol oynamaktadır. Kimilerine göre bir devrim olarak nitelendirilen elektronik kitaplar, bir kitabın yazılmasından okuyuculara ulaşmasına kadar geçen süreçte yer alan yazar, yayıncı, kitabevi, okuyucu gibi unsurların önünde yeni ufuklar açmaktadır. Yazılım, donanım, standart ve protokol bileşenlerinden oluşan elektronik kitaplar, günümüzde yayıncılık, eğitim ve bilgi hizmetleri alanlarında gelişme göstermekte ve her geçen gün artan sayılarıyla daha da geniş kullanıcı kitlesine hitap etmektedir. Basılı kitaplara alternatif olabileceği tartışılmakta olan bu teknolojinin zamanla bilgi edinme ve bilgiyi yayma yöntemlerini değiştirmesi kaçınılmaz olmaktadır. 11

Elektronik kitapların yaygınlaşması, bilgi merkezlerinde kullanıcı hizmetleri ve teknik hizmetlerdeki işlemlere yeni bir boyut kazandıracaktır. 12 1.2 Elektronik kitapların gelişimi Geçmişte bilim-kurgu kitaplarına konu olan elektronik kitaplar, günümüzde giderek yaygın biçimde kullanılmakta ve teknolojinin bize sunduğu fırsatlardan biri olarak görülmektedir. 1930 larda Vannevar Bush tarafından geliştirilen Bush s Memex adı verilen mikrofilm tabanlı sanal aygıt elektronik kitabın doğuşuna zemin hazırlamıştır. Bu aygıta, tüm kişisel kitap ya da kayıtlar hızlı bir biçimde depolanabilecek; çok yüksek bir hız ve esneklikte kayıtlara bakılabilecekti. Amerika daki Brown Üniversitesi nde teknoloji profesörü olan Andries Van Dam 1967-1968 yılları boyunca IBM 360 ana bilgisayarında ilk hypertext sistem üzerine çalışırken Elektronik Kitap terimini ilk olarak kullanmıştır. 13 1968 yılında Alan Kay ın Dynabook adını verdiği çocuklara bilgisayar kullanımını öğretmek fikriyle geliştirdiği Xerox PARC tarafından üretilmişti ve günümüz dizüstü bilgisayarlarına benzemekteydi. Dynabook, elektronik kitap okuyucu donanımların taşınabilirlik özelliği düşünüldüğünde gelişim sürecinde önemli bir yere sahiptir 14. Dynabook günümüzün modern notebook bilgisayarlarının ilk şeklidir. Bir dynabook 8 işlemcili, bir milyon piksel ekrana sahipti ve bunlara kablolu ya da kablosuz şekilde bağlanılabilmekteydi. Kay, Dynabook u kültürün bilgi kaynak ve kurumlarına sürekli ve kolayca erişimi sağlamayı amaçlayan bir simülatör olarak görmüştür 15. 12 Hakan Anameriç ve Fatih Rukancı, (2003) E-kitap Teknolojisi ve Kullanımı, Türk Kütüphaneciliği 17, (2), s. 147-166. 13 KT Usha Anuradha, HS (2006) E-books Access Models: An Analytical Comparative Study, Electronic Library VL.24, NO.5, p.662-679 (ISI) 14 Çevrimiçi: (http://www.gutenberg.org/wiki/main_page) Erişim tarihi 17.10.2011 15 Ya-Ming Chen, Application and development of electronic books in an e-gutenberg age Online Information Review 27. Â1 (2003): 8-16. 12

E-kitapların gelişim aşamalarına bakıldığında Gutenberg Projesi (Project Gutenberg), elektronik kitapların gündeme gelmesi ve gelişmesi açısından başlangıç tarihi olarak bilinen ilk ciddi projedir. Proje 1971 yılında Michael Hart tarafından, Illinois Üniversitesi'nde 10.000 kitaptan oluşan bir elektronik halk kütüphanesi oluşturma hedefi ile başlatılmıştır. Gutenberg Projesi, kültürel eserleri elektronik ortama aktarmak, arşivlemek ve dağıtmak amacıyla yürütülen bir çalışmadır. Eserlerin büyük bir çoğunluğu kamu malı olan kitaplardan oluşmaktadır. Proje, bu kitapların olabildiğince ücretsiz ve kalıcı bir biçimde, herhangi bir bilgisayarda kullanılabilen açık formatlarda dağıtılmalarını sağlamaktadır. 16 Hart, daha sonra bağımsızlık bildirgesinin ASCII versiyonunu üretmiş ve ağ üzerindekilere göndermiştir. 17 Gutenberg Projesine dayalı olarak elektronik kitapların ortaya çıkışı ve kullanımı ile ilgili ilk gelişmeler 1987 yılında bilgisayar oyunları üreten bir firma olan Eastgate Systems'ın Michael Joyce'un "Afternoon" adlı kitabını diskette yayınlaması ile görülmektedir. 18 1988 den itibaren geliştirilen elektronik kitap cihazlarının (palm, pocket pc gibi) da elektronik kitap yayıncılığının gelişmesini sağladığı görülmektedir. 19 Gutenberg Projesi, kültürel eserleri elektronik ortama aktarmak, arşivlemek ve dağıtmak amacıyla yürütülen bir çalışmadır. Eserlerin büyük bir çoğunluğu kamu malı olan kitaplardan oluşmaktadır. Proje, bu kitapların olabildiğince ücretsiz ve kalıcı bir biçimde, herhangi bir bilgisayarda kullanılabilen açık formatlarda dağıtılmalarını sağlamaktadır. 20 1990 lı yıllara gelindiğinde elektronik kitap biçimleri artmış; geleneksel okuma alışkanlıklarının elektronik ortama aktarılması için yeni yazılımlar geliştirilmiş; CD-ROM kitaplar ve bunları görüntüleyebilen taşınabilir elektronik kitap okuyucu donanımlar piyasaya çıkmış; e-kitap sağlayıcı firmalar kurulmuştur. 16 E-book timeline, (2002), (http://books.guardian.co.uk/ebooks/story/0,11305,627231,00.htm) alıntılayan Anameriç ve Rukancı, 2003. 17 Di Miceli, P. (2000), "What is PG?", available at (www.gutenberg.netjhistory.html) 18 Anameriç, Rukancı, A.g.m. 19 H. İ. Gürcan,(2005) E-Kitap Yayımcılığı ve Uygulamaları, X. Türkiye de Internet Konferansı, İstanbul, s. 12. 20 Çevrimiçi: (http://www.gutenberg.org/wiki/main_page) Erişim tarihi: 21.10.2011 13

1990 lı yılların ortalarında baskı ve yayıncılık teknolojisinde yeni bir dönemin başlamasına neden olacak e-mürekkep ve e-kağıt teknolojisinin keşfi; elektronik kitaplarda text ten html e geçiş; e-kitap yayın şirketlerinin kuruluşu; üniversitelerce yürütülen araştırma projelerinde e-kitap konusu üzerine yapılan çalışmaların yaygınlaşması; ilk elde taşınabilir e-kitap okuyucu donanımlar Softbook ve Rocketbook un piyasaya çıkışı; kütüphanelerin e-kitap ihtiyacını karşılayan Netlibrary nin ve diğer e-kitap sağlayıcı firmaların (Questia, Knovel, Ebrary) kuruluşu yeni binyılda yeni bir teknolojinin hızla yaygınlaşmasını sağlamıştır. 21 1990 yılında da Serendipity Systems'ın "PC-Book" isimli elektronik kitap görüntüleme programını geliştirmesiyle ortaya çıktığı bilinmektedir. 1992 yılında ise, elektronik kitaplar metin tabanlı DOS ortamından, grafik tabanlı Windows ortamındaki edisyonlara dönüştürülmüş ve böylece daha kolay okunabilecek bir biçime kavuşturulmuştur. Bu tarihte Oxford English Dictionary CD-ROM da ilk kez yayınlanmıştır. 22 Elektronik kitap teknolojisindeki bu gelişmeleri 1993 yılında BiblioBytes'ın Internet üzerinden elektronik kitap satmak üzere ilk web sitesini kurması, 1994 yılında elektronik kitap formatının metinden HTML'e geçişi ve yine aynı yıl The Fiction Works adlı ilk elektronik kitap yayıncı şirketinin kurulması izlemiştir. 23 E-kitap endüstrisinin büyümesi 1998 yılında Ulusal Bilgi Standartları Örgütü (National Information Standards Organization - NISO) ve Ulusal Teknoloji ve Standartlar Kurumu (National Institute of Standards and Technology - NIST) sponsorluğunda yapılan 1. E-kitap Konferansı yla başlanmış diyebiliriz. Konferansa yaklaşık 300 yazılım ve donanım mühendisi katılmış, yeni bir endüstri kolunun ön hazırlığı yapılmış, açık e-kitap girişimi ele alınmış ve bu yeni ortaya çıkmakta olan 21 Önder, A.g.e., s. 69. 22 T. AKBAYTÜRK, ve M. Tonta, E-Kitaplar ve Kütüphaneler, Elektronik Gelişmeler Işığında Araştırma Kütüphaneleri Sempozyumu, 24-26 Ekim, Bolu, 2002. (http://www.ku.edu.tr/files/library/activities/bolu_24-25october_tuba.ppt#294,35,sonuç) Erişim tarihi: 11.09.2008 23 Ebook timeline, (2002), (http://books.guardian.co.uk/ebooks/story/0,11305,627231,00.htm) alıntılayan Anameriç ve Rukancı, 2003. 14

üretim alanının sorunları dile getirilmiş, standartları üzerinde durulmuştur. 24 90 lı yılların sonunda e-kitap okumak için geliştirilen mevcut araçlar pahalıydı ve piyasada kullanıcı dostu olmayan yetersiz standartlar ve arayüz sistemleri vardı. 2000 yılından itibaren bu yeni endüstri kolu toplumların ilgi alanında daha geniş yer tutmaya başlamıştır. 2000 yılının mart ayında Stephen King Riding the Bullet isimli kitabını İnternet kanalıyla piyasaya sürmüş ve kitabın 400.000 kopyasını bir gün içerisinde satmıştır. Aynı ayda Microsoft, Barnes & Noble bu yeni ürünlerin daha büyük kitlelere ulaşmasını sağlamak için e-kitap mağzalarını (e-book superstore) ortaya çıkarmıştır. Yayıncılık endüstrisi, bilgisayar yazılımı ve donanımı şirketleri ve kitap sağlayıcıları ürünlerini tanıtıp ilan ederken pozitif büyüme ve olumlu pazar tahmini beklentilerini belirtmiştir. Dünyanın en geniş on-line koleksiyonuna erişim hizmeti veren ve ilk online kütüphane olan Questia, 1999 yılında kurulmuştur. Questia kitaplara, beşeri ve sosyal bilimler alanlarında dergilere, makalelere, magazinlere ve gazete makalelerine erişim hizmeti vermektedir. Questia da her bir kelime, tüm kitap ve dergi makaleleri koleksiyonu içinde aranabilmekte ve baştan sona her başlık okunabilmektedir. Koleksiyon geliştirici profesyonel kütüphaneciler tarafından seçilen bu zengin ve bilimsel içeriğe yalnız internetten erişilebilmektedir. 25 Ağustos ayında Microsoft, bilgisayarlar, e-kitap okuyucu donanımlar ve PDA lar da kullanılabilen Microsoft Reader adını verdiği ilk e-kitap okuyucu yazılımını piyasaya sürmüştür. Amazon ve Microsoft elektronik kitap satışı için bir anlaşmayla bir araya geldi ve Amazon on-line kitabevi, yetkili müşterileri için e- kitapların indirilmesi ve okunmasında Microsoft un yeni yazılımını kullandı. Adobe, PC ler için ücretsiz olarak e-kitap okuma yazılımı geliştiren Glassbook u 2000 yılında satın almış ve Glassbook Reader adını Acrobat ebook Reader olarak değiştirmiştir. 24 Nancy Herther, The e-book industry today: a bumpy road becomes an evolutionary path to market maturity The Electronic Library 23. Â1 (2005): 45-53. 25 Questia: (http://www.alexa.com/data/details/main/questia.com) Erişim tarihi: 20/11/2011 15

ABD de başlayan elektronik kitap yayıncılığının 2000 lerin başında Avrupa ülkelerinde de ilgi görmeye başladığı görülmektedir. 2001 yılında 52.si düzenlenen Frankfurt Kitap Fuarı elektronik kitapların merkezi bir konu oluşturduğu bir etkinlik olarak gerçekleşmiş, fuarda dünya çapındaki tüm büyük yayıncılar ve online firmaları kapsamlı olarak yeni elektronik kitap projelerini tanıtmışlardır. Fuarda 100 ülkeden çeşitli yayınevleri 360.000 civarında elektronik kitap tanıtmışlardır. 26 2001 yılında, sponsorluğunu NISO (National Information Standards Organization) ve NIST (National Institute of Standards and Technology) in üstlendiği 4. Yıllık Elektronik Kitap Konferansı yapıldı ve konferans bildirileri yayınlandı. Bu konferansta yazarlar açısından e-yayıncılık nasıl yapılır, hakların korunması ve pazarlama konularına; uygulamalar açısından e-öğrenme, dijital kütüphaneler, yatırımlar (girişimler)-yaygın kullanım, e-sağlık hizmetleri, e- kitapların kütüphanelerde kullanımı konularına; erişilebilirlik açısından da dağıtım, içerik geliştirme, dijital haklar yönetimi, standartlar ve birlikte kullanım konularına değinilmiştir. Ayrıca yayıncılık sürecinde e-yayıncıların yeri, elektronik dosyaların basılı metinlere aktarılmasının yolları, e-kitapların çeşitli versiyonlarının kullanılabilirliği konularına genişçe yer verilmiştir. Yine aynı yıl Adobe, Glassbook Reader ı güncelleyerek kullanıcılarına altını çizme, vurgulama ve sayfa işaretleme özellikleri sağlayan son e-kitap okuyucu yazılımı piyasaya sürdü. 27 Ticari yayınevlerinin yanı sıra Internet te elektronik kitaplara ücretsiz erişim sağlayan birçok site de bulunmaktadır. Bu sitelerin bir kısmı (örneğin, Gutenberg Projesi: http://www.gutenberg.net) telif hakkı sorunu olmayan kitapları elektronik ortama aktararak herkesin hizmetine sunmaktadır. Bir kısım site ise sadece abonelerin erişimine açıktır. 28 Books24x7 (http://www.books24x7.com/), ebooknet (http://ebooknet.com/) ve elibrarybook (http://www.elibrarybook.com/) bu sitelere örnek gösterilebilir. 26 Anameriç, Rukancı, A.g.m. s. 147-166 27 Önder, a.g.e., s. 60. 28 Yaşar Tonta, Elektronik Yayıncılıkta Son Gelişmeler, Bilgi Dünyası 1(1), s. 89-132, 2000. 16

Amazon.com (http://www.amazon.com) gibi Internet aracılığıyla kitap satan şirketlerin katalogları, toplu katalog işlevi görmekte ve milyonlarca kitapla ilgili bibliyografik bilgiler, kitap tanıtım ve eleştiri yazıları içermektedir. Benzer bir hizmet Barnes & Noble (www.bn.com) ve Borders (www.borders.com) kitapevleri tarafından da sağlanmaktadır. Bu tür şirketlerin sağladığı bilgiler, yalnızca kendi stoklarında bulunan kitaplarla sınırlı değildir. Amazon.com (USA) oldukça büyük bir Internet kitabevidir. Amazon.com un arşivinde 270.000 elektronik kitap, onlarca gazete ve yüzlerce dergi bulunmaktadır. 29 İngiltere (www.amazon.co.uk), Almanya (www.amazon.com.de), Fransa (www.amazon.fr), Çin (www.amazon.cn) ve Japonya da (www.amazon.co.jp) da şubeleri bulunan amazon.com kendilerinde olmayan kitapları da sağlayabilmektedir. Halk kütüphaneleri için e-kitaplar oldukça yenidir. Kütüphanelerin yaklaşımlarında ve politikalarında farklılıklar olması da kaçınılmazdır. Örneğin, Richmond Halk Kütüphanesi ilk olarak dört adet SoftBook Reader e-kitap okuma cihazını ödünç kullanıma açmış; sergilemek ve tanıtmak üzere bunlardan birini kütüphanenin referans bölümüne koymuştur. E-kitap okuma cihazlarına 12 adet eser yüklenmiş ve bu cihazlar kütüphanenin Multimedia Learning Center'inde iki haftalığına kullanıcılara ödünç verilmiştir. 30 E-mürekkep teknolojisiyle yapılan ilk e-kitap okuyucu olan Librie 2004 yılında Sony tarafından Japonya da piyasaya çıkarıldı. 2006 yılı Nisan ayında, Çin de kendini elektronik kitap donanımları araştırma, geliştirme ve üretme işine adayan Jinke isimli firma emürekkep teknolojisini kullanarak Hanlin ereader V2 ve Hanlin ereader V8 isimli iki e-kitap okuyucu cihazı piyasaya sundu. Türkiye de akademik ve kurumsal anlamda elektronik kitap uygulamalarına da, Dokuz Eylül Üniversitesi, Bilgi Üniversitesi, Ankara Üniversitesi, Koç Üniversitesi, Mersin Üniversitesi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Sabancı 29 Kindle 2 Ekranı Gazete İçin Büyüdü, Sabah Gazetesi, 10 Mayıs 2009. 30 Rukancı, Anameriç, A.g.e. 17

Üniversitesi, Devlet İstatistik Enstitüsü, Kültür ve Turizm.Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı ndaki uygulamalar örnek olarak gösterilebilmektedir. 31 Uzaktan eğitim anlamında da Anadolu Üniversitesi Açıköğretim sisteminde, 209 derse ait 2717 ünite, elektronik kitap olarak Internet te öğrencilerin kullanımına sunulmuştur. Bu hizmet, öğrencilerin giderek daha fazla ilgisini çekmektedir ve ilk 10 ayda 170.000 den fazla öğrenci, bu hizmetten 800.000 den fazla yaralanmıştır. Açıköğretim sistemindeki çoğu programda derslerin yüzde 90 ından fazlası elektronik kitap olarak yayınlanmaktadır. Öğrenciler elektronik kitap hizmetine kolayca erişebilmektedirler. 32 2008 yılında Astak firması Uluslar arası Dijital Yayıncılık Forumu nun (IDPF) New York taki ticari gösterisinde elektronik kağıt ekran teknolojisinden yararlanılarak yapılan 5 inç, 6 inç ve 9.7 inç lik ekrana sahip üç yeni e-kitap okuyucusunu tanıttı. 128 MB lık arttırılabilir bellek, tek seferde 8000 sayfalık kitabı yükleme ve MP3 dinleyebilme özellikleri ortak olan bu cihazlardan 9.7 inç ekrana sahip Astak Pro, diğerlerinden farklı olarak dokunmatik ekranlıdır, wireless ve bluetooth bağlantısıyla internetten direk, hızlı ve kolay indirme yapabilmektedir. Astak firmasının 5 ve 6 inç lik Astak Mentor e-kitap okuyucuları Haziran da, 9.7 inç lik Astak Pro ise aynı yıl içerisinde satışa çıkarılmıştır. Haziran ayında Lexcycle firması, birçok e-kitap biçimini okuyabilen ve Macintosh ta e-kitap biçimlerini (epub, LIT, Mobi, Palm, Amazon Kindle, HTML, PDF, RTF ve word) birbirine dönüştürebilen Stanza isimli yeni elektronik kitap okuyucu yazılımı piyasaya sundu. Bu yazılımla Kindle ve iphone dan dışarıya e-kitap aktarılabilir ve tüm dijital metin biçimleri iphone ile uyumlu biçime dönüştürülebilir. 33 2000 li yıllar ise, geleneksel okuma alışkanlıklarını elektronik ortama aktaran elektronik kitap yazılımlarının piyasaya çıkısı; yeni yazılımlarla gelen yeni e-kitap biçimleri; e-kitap satısı yapan e-yayınevlerinin kurulması; daha ince, daha hafif, daha 31 H. Anameriç ve F. Rukancı A.g.m. 32 E. Mutlu, M. B. Korkut ve Ü. Yılmaz, Ders Kitaplarının Dağıtımı Amacıyla İnternetin Kullanılması: Açıköğretim e-kitap Uygulaması Örneği, (http://www.bilgi.anadolu.edu.tr/yayinlar/2006/e-kitap.pdf ) Erişim tarihi: 22.11.2011 33 Işık Önder, A.g.e. s, 65. 18

fazla belleğe ve daha güçlü pil ömrüne sahip e-mürekkep ve e-kağıt teknolojisiyle üretilen e-kitap okuyucu donanımların satışa çıkması; e-kitap kullanımının artısıyla ortaya çıkan sorunlara yönelik düzenlenen konferansların ve özellikle standartlaşma, dijital haklar ve telif hakları konularında yapılan yasal çalışmaların artması gibi gelişmeler yaşanmıştır. Yaşanan gelişmelere bakılırsa 2000 li yıllar; elektronik kitap endüstrisinde çok büyük bir rekabetin yaşandığı ve sürekli yeni yazılım ve donanımların piyasa çıktığı, artan e-yayınevleri ve e-kitap sağlayıcılarla birlikte e-kitap talebinin arttığı hızlı bir dönemin başlangıcı olmuştur. 1.3 Elektronik kitap donanımları Hugo, 1852 yılında Orduların ilerleyişi engellenebilir, ancak zamanı gelen ve olgunlaşan bir düşünce engellenemez demiştir. Hugo, 160 yıl önce elbette e- kitaplardan bahsetmiyordu ancak e-kitapların günümüzde yaşadığı gelişimi ve teknolojisi o zaman da var olsaydı bir çok kişi e-kitapların zamanının geldiğini ve engellenemeyeceğini söylemiştir. 34 2000 li yılların başında e-kitapların yaygınlaşmasını engelleyen iki temel faktör üzerinde durabiliriz. Bunlar, elektronik kitap okuyucularının zayıf performansı ve buna karşın pahalı olması aynı zamanda dijital haklara ilişkin yönetim eksikliği ve uygulamalar arasındaki uyumsuzluktur. E-kitap okuyucu araçların yüksek maliyetli olması ve kalite yönünden istenilen düzeyde olmayışı kullanıcıları olumsuz yönde etkilemekte; dijital haklar yönetimine ilişkin uygun sistemlerin olmayışı ise yayıncıların e-kitap üretiminden kaynaklanan maliyeti göze almalarını engellemektedir. Günümüzün e-kitap okuma araçları istenilen düzeyde gelişme 34 Roberta Burk E-book devices and the marketplace: In search of customers Library Hi Tech; 2001; 19, 4; ProQuest p. 325 19

göstermese de ekran okunabilirliği ve fiyat uygunluğu açısından önemli ilerlemeler yaşamıştır. Elektronik kitap okuyucu donanımlar 1995 yılından günümüze gelinceye dek biçim, ağırlık gibi fiziksel özelliklerinin yanı sıra bellek kapasitesi, yazılım gibi teknolojik özellikleriyle de gelişerek değişime uğramıştır. Bu bölümde özellikle bu değişimi gözler önüne sermek için tarihsel gelişim bölümünde verilen sürece paralel bir akışla piyasaya çıkan e-kitap okuyucu donanımlar incelenecektir. Microsoft ve diğer e-kitap okuyucu donanımı üreten firmalar (Casio, Hewlett Packard, Compaq, vs.) kullanıcılarının birden fazla aracı istemediklerini bunun yerine içerisinde e-kitap okuyucu özelliğinin yanı sıra kişiye özgü sayısal yardımcı (Personal Digital Assistant-PDA), mp3 oynatıcı, kablosuz internet bağlantısı, word ve Excel programlarını içeren araçları istediklerini bilmektedir. Sony Discman: Japon elektronik firması Sony tarafından üretilen e-kitap okuyucu, 1991 yılında Amerikan pazarına tanıtılmıştır. Bu cihaz hem ses CD leri hem de veri CD leri Sony nin tescilli elektronik kitap formatında oynatabilir. Piyasaya çıkan iki modeli de 680 gram ağırlığında ve 11x5x13 cm ölçülerindedir. 3.4 köşegen LCD ekrana sahip cihazda 30 karakterden oluşan 10 satır görüntülenebilmektedir. 35 Sony/Franklin Bookman: Sony nin ikinci cihazı olan ve Franklin firmasınca pazarlanan Sony/Franklin Bookman, ilk cihazın yetersizliklerini belli bir ölçüde karşılamıştı. 4.5 köşegen ekrana ve 900 gram ağırlığa sahip bu cihaza hafıza kartlarıyla metin yüklenebilmekteydi. Bookman, metinler yüklü küçük hafıza kartlarıyla ve küçük programlarla kullanılıyordu. Kullanıcılar, bir aksesuar olan Bookman Yazıcı yla birlikte tescilli kartlardan birini satın alarak bilgisayardan bilgi yükleyebiliyordu. 36 35 Todd Doman (2001) E-Books: The First Two Generations, East Tennessee State University, (Thesis), pp. 6-7. [PROQUEST, PDF] Erişim tarihi: 27/10/2011 36 Doman, pp. 25-30. 20

Rocketbook (Nuvomedia): Nuvomedia tarafından üretilen e-kitap okuyucu normal basılı kitaptan biraz daha büyük görünümde olup yatay veya dikey okuma sağlayabilen, 420 x 320 yüksek çözünürlüğe sahip siyah/beyaz genis bir ekranı vardır. 18x12x2 cm boyutlarında ve yaklaşık 600 gr. ağırlığındadır. Sağ veya sol ele uygun tasarımıyla kullanımda ve yuvarlatılmış tutma yeriyle de taşımada kolaylık sağlamaktadır. Ekran arkadan ışıklandırılarak da kullanılabilmektedir. Bu özelliği kullanıldığında 20 saat, kullanılmadığında ise yaklaşık 45 saat sarjlı kullanım süresi vardır. Okuyucuya e-kitap yükleyebilmek için cihazla birlikte gelen Rocket Librarian yazılımı ve bilgisayar kullanımı gerekir. Yazılım bilgisayara yüklenerek Rocketbook uyumlu e-kitaplar internet üzerinden PC ye indirilerek cihaza aktarılır. Bu cihazın dahili modem özelliği yoktur. Yazılım kenarlara not alma, özel paragrafları vurgulama (altını çizme) ve kitap ayracı özelliği sağlamaktadır. 37 Softbook Reader (Softbook): Birinci dönem e-kitap okuyucularından olan ve Softbook Press tarafından yalnızca e-kitap kullanımı için geliştirilen Softbook Reader, deri kapaklı tasarımıyla 1999 yılında Mimari ve Tasarım alanında Chicago Edebiyat Müzesi nin seçtiği en iyi tasarlanmış 100 ürün arasında yer almıştır. 640x480 yüksek çözünürlüğe sahip, 20x15 cm siyah/beyaz, arkadan ışıklandırma özelliği bulunan dokunmatik bir ekranı vardır. Deri kapağı açıldığında otomatik açılır, kullanılmadığında ise güç kesintisiyle ekranı koruyarak kapanır. Rocketbook a göre daha geniş bir ekranı olmasına karsın donanım olarak Rocketbook tan daha yavaştır. Bir saat gibi kısa bir sürede şarj edilebilir ve şarjlı kullanım süresi 2 ila 5 saat arasında değişir. Sayfa çevirme ve menü hareketleri için Rocketbook taki gibi bir tuş grubu bulunur. Ortalama 1.300 gr. ağırlığındadır. En önemli özelliği dahili modemiyle PC ye gerek duymadan sadece analog bir telefon hattı veya intranet hattıyla Softbook Store a bağlanarak HTML tabanlı tescilli formatında e-kitap, e- dergi ve e-gazete yükleyebilmesidir. 8 MB lik geliştirilebilir hafızasıyla toplam 5000-50.000 sayfalık yaklaşık 250 kitap indirilebilir. Sesli okuma, sözlük kullanma, 37 Doman, pp. 25-30. 21

çizim, metin oluşturmanın yanı sıra başlık seçme, kitap ayracı ekleme ve notlandırma özellikleri de sağlar. 38 Gembook: Birinci kuşak elektronik kitaplardan biri kabul edilen Gembook, basılı kitap boyutlarında ve düz ekranlıydı. Metin sayfasının tümünü tek seferde gösterme, siyah beyaz görüntüleme, sayfaları kaydırma yerine bir ileri bir geri sayfa çevirme, otomatik ayarlı ışıklandırma, iki kademeli yazı boyutu, 30 saatlik şarjlı kullanım özellikleriyle tasarlanmıştı. Diğer birinci kuşak e-kitap okuyucuları gibi telefon hattı veya ağ üzerinden başka bir elektronik cihazla bağlantı sağlanamazdı. Şifrelenmiş ve telif hakkı saklı tutulan GemBook Card adlı hafıza kartlarıyla Gembook a süresiz kullanımlı metin transferi yapılıyordu. 39 Franklin ebookman (900/901/911): Franklin Electronic Publisher ilk elektronik sözlükleri geliştiren ve The Bookman e-kitap okuyucuyu Sony den satın alan şirkettir. Franklin ebookman ise ikinci dönem elektronik kitap okuyucuların ilkidir. 1999-2002 yılları arasında üç farklı modelde üretilen ebookman lerin ebatları, ağırlıkları aynıdır, en önemli ortak özellikleri MP3 çalabilmeleridir bu özelliği sayesinde sesli kitaplar da dinlenebilir. EBM 900 ve EBM 901 in dahili hafızası 8 MB iken EBM 911 in 16 MB dir ve 64 MB ye kadar arttırılabilir. Herhangi bir modeme gerek duymadan PC bağlantısıyla e-kitap indirilmektedir. Program tabloları, adres defterleri, hatırlatma notları vb. PDA işlevleriyle geliştirilen EBM cihazları, yalnızca elektronik kitap okuma amacıyla üretilmediklerinden ekran çözünürlükleri değişkendir. 40 RCA REB 1100 (Rocketbook) (Gemstar): 2000 yılında Gemstar tarafından satın alınan eski Rocketbook RCA REB 1100 adıyla yeniden geliştirilmiştir. 20 kadar kitabı saklayabilen 8 MB lik hafızası 72 MB a kadar yükseltilebilir. Okumayı elverişli kılan arkadan ışıklandırma sistemi kullanıldığında 15 saatlik, kullanılmadığında ise 35 saatlik batarya süresi vardır. Dokunmatik özelliği bulunan 38 Doman, pp. 25-30. 39 Doman pp. 15-17. 40 Doman, pp. 32-34. 22

siyah beyaz yaklaşık 14 cm.lik köşegen ekranı, 12,7 eni-17,8 boyu ve 3,8 kalınlığında ve 480 gram ağırlığındadır. Sahip olduğu 33.6 kbps lik (kilobit per second) dahili modemle doğrudan telefon hattıyla Gemstar ebook Katalog a bağlanıp kitap indirilebildiği gibi USB girişiyle PC den de kitap yüklenebilir. Rocketbook ta okunabilen tüm e-kitaplar REB 1100 de de okunabilir. Geliştirilen HTML özellikleriyle Rocketbook ta görüntülenemeyen tablo vb. öğeler de görüntülenebilmektedir. Sayfaları çevirmek için ileri-geri butonları kullanılır. Tüm kitapların gösterildiği bir kitap listesi vardır ve bu listeden seçim yapılarak istenen kitap okunur. Kelime arama ve not ekleme özelliği de bulunur. 41 Go Reader: Özellikle üniversite öğrencileri ve çok sayıda ders kitabına ihtiyaç duyanlar için geliştirilmiştir. 500 den fazla kitap yüklenebilir. 2270 gr. ağırlığındadır. 800x600 ekran çözünürlüğüne sahip olan köşegen dokunmatik renkli bir ekranı vardır. Ayrıca ekran kalemi (stylus) de mevcuttur. Arttırılabilir şarjlı pil özelliğiyle 4 pille şarjlı kullanım süresi 5, 8 pille şarjlı kullanım süresi ise 10 saattir. USB, wireless ve Bluetooth bağlantısı bulunmaktadır. Gelişmiş tarama fonksiyonu, arkadan ışıklandırmanın yanı sıra dahili hesap makinesi, takvim, ajanda, sözlük gibi özellikleri bulunmakta ve yazı boyutunu ayarlama, şekilleri büyütebilme, çok renkli metin işaretleme, notlar alma, kaydetme, yazdırma ve yüksek güvenlikte paylaşma gibi olanaklar sunmaktadır. 42 Librie (Sony): Philips, Sony ve E-Ink isimli firmalar beraber gelistirdikleri, dünyanın ilk elektronik kağıt görüntüleme modülü kullanılarak üretilen ve tüketici uygulaması olan Sony Librie ebook Reader ı piyasaya çıkardılar. Bu cihazın 600x800 piksel ekran çözünürlüğe sahip, 15 cm lik köşegen ve siyah beyaz görüntü sağlayan ve bunun yanı sıra minimum enerji harcayan ve e-kağıt teknolojisiyle üretilmiş bir ekranı bulunmaktadır. 126x190x13mm. inceliğinde olup kılıf ve pilleriyle (190 gr.) birlikte toplam 300 gr. ağırlığındadır. 10 MB lik dahili hafızası bulunan bu cihaza 500 kitap ya da 10000 sayfa yüklenebilmekte ve bu hafıza 512 41 Önder, a.g.e. s. 76. 42 Siriginidi Subba Rao, (2004) E-book Technologies in Education and India's Readiness Program- Electronic Library and Information Systems, VL.38,NO.4, p.257-267. (ISI) 23

MB a kadar çıkarılabilmektedir. Librie, Sony tarafından internet üzerinden tüm dünyada ve yerel olarak da yalnızca Japonya da perakende olarak satılmaktadır. 43 Cytale Cybook Gen1 (Booken): Fransız firması Booken tarafından çıkarılan Cytale Cybook Gen1, kullanışlı tasarımıyla gerçek bir okuma keyfi sunar. 25cm lik arkadan ışıklandırma özelliği olan geniş dokunmatik ekranı, parlaklığı ve karşıtlığı (contrast) ayarlanabilen sayfa görünümü, yatay veya dikey kullanım rahatlığı, 600 x 800 piksel çözünürlükteki renkli ekranıyla kaliteli bir görüntü sağlar. 20 x 25 x 2,5cm. boyutlarında ve yaklaşık 1kg ağırlığındadır. Ortalama 4 saat şarj etmeden kullanılabilir. 16 MB lik ROM a ve 32 MB lik RAM a sahiptir. Ekran kalemi ve çıkarılabilir siyah deri kapağı vardır. Windows işletim sisteminin kullanıldığı bu cihaz, çok sayıda e-kitap biçimini görüntüleyebilir ve birçok yazılımla uyumludur. 44 2000 li yılların başında E-kitap üretimi ve yayımlanmasında yaşanan bazı sıkıntılara rağmen son birkaç yılda e-kitap okuyucu sayısında önemli artışlar yaşanmıştır. Amazon firmasının 2007 yılında Kindle cihazını üretmesi bu açıdan bir dönüm noktası olmuştur. Araç içerisinde 300.000 kitaplık bir arşiv bulunmaktadır. Bu kitap arşivi ile istenilen türde kitap okunabilmektedir. Kindle, 2007 yılının kasım ayında piyasaya sürüldü. Araç ile kablosuz internete bağlanabilir ayrıca amazon adlı dünyaca ünlü alışveriş sitesinin kindle bölümünden kitap okunabilmektedir. Ekran pikseli 800*600 dür. Lcd ekrana sahip olan kindle tüm yazı formatlarına ek olarak mp3 formatını desteklemektedir. Mp3 özelliği ile şarkı dinlenebilir ve aynı zamanda kitap okunabilmektedir. Üreticileri tarafından linux işletim sistemi kullanılmıştır. Günümüzde e-kitap okuyucu üreten firma sayıları artmış ve rekabet içerisindedirler. Amazon firması üretmekte olduğu Kindle modelleriyle e-kitap okuyucu pazarında lider bir konumdadır. Kablosuz network erişimi ve dokunmatik 43 Önder, a.g.e. s. 79. 44 Önder, a.g.e. s. 79. 24

ekran yerine q klavye kullanma özelliği ile eşsiz konumdadır. Kablosuz internet bağlantısı ve 3G bağlantı kurabilme seçeneği ile tercih edilmektedir. Kindle 170 ülkenin 100 ünde ücretsiz olarak kablosuz erişim olanağı sunmaktadır. Bu da fazla seyahat eden kullanıcıların tercih nedeni olmaktadır. Bu özelliklerine karşın Kindle araçlar konusunda birtakım kullanıcı şikayetlerine de rastlamaktayız. Birincisi bu araçların EPUB, HTML ve RTF gibi bazı formatları desteklemediğidir. Bunun nedeni Barnes&Noble Nook gibi rakip firmaların sunduğu e-kitap formatlarını desteklemek istenmemesidir. Ancak bu diğer e-kitap okuyucu üreten firmaların da başvurduğu bir yöntemdir. Amazon firmasının ürettiği e-kitap okuyucu araçlar şunlardır: 45 Kindle 3: 3G teknolojisi ve Wi-fi (kablosuz network) teknolojisi ile çalışan 3. nesil olarak üretilen araçlardır. Yüksek kontrastlı e-mürekkep teknolojisi, daha hızlı sayfa çevirme, 4GB hafızası ile Amazon firmasının en son çıkardığı üründür. Kindle Graphite DX: Araç Amazon firması tarafından Ağustos 2010 tarihinde piyasaya sürülmüş ve %50 oranında kontrast özelliği artırılmıştır. Ekranı diğer Kindle ürünlerine oranla daha fazla büyütülmüştür. Dergi, gazete ve text metinlerinin okunabilmesi için tasarlanmıştır. Bu nedenle eğlence amaçlı kullanımdan çok öğrencilerin ve çalışanların ihtiyaçlarını karşılamaktadır. Araç 9.7 inch ekran görünümüne sahip, ücretsiz 3G bağlantılı, 4 GB hafızaya sahip ve okuma yaparken kullanabileceği müzik dinleme desteğine sahiptir. Kindle 2: 2009 Şubat ayında piyasaya sürülen Kindle 2, Kindle 3 araçlarının ilk versiyonudur. Barnes&Noble firması ABD nin en büyük e-kitap deposuna sahiptir ve ilk e- kitap okuma aracını 2009 yılında piyasaya sürmüştür. Şu anda Amazon Kindle araçlarının piyasadaki en büyük rakibi durumundadır. Üretilen araçlardaki en büyük sıkıntı yetersiz hafızaya sahip olmaktır. Eğer çok sayıda kitap indirmek gerekiyorsa 45 B&N Nook, Çevrimiçi: (http://ebookreader.org/nook.php) Erişim tarihi: 11 Kasım 2011 25

bir hafıza kartı ile desteklenmesi önerilmektedir. Barnes&Noble nin ürettiği araçların en önemli özelliği Android işletim sistemiyle çalışmasından dolayı çok sayıda formatı desteklemesidir. Firmanın çok sayıda çocuk kitabını içeren Nook kids dermesi Nook Color okuyucusu üzerinde çalışabilmesi için tasarlanan çocuk kitaplarından oluşur. Buradaki kitapların bazıları interaktif olarak tasarlandığı için çocuk, kitabı okurken aynı zamanda okuduğu durumla ilgili oyun oynayabilmektedir. 46 Mayıs 2011 tarihinde piyasaya sürdükleri en son ürün The New Nook Simple Touch tır. Adından anlaşılacağı gibi araç dokunmatik ekranlı 2GB hafızaya sahip e- mürekkep görüntüsünü veren bir ekrana sahiptir. Hafıza ek donanımla birlikte 32 GB a kadar artırılabilir ve geniş bir kütüphane yeterli yer sağlanabilir. Kablosuz network (Wi-fi) bağlantı ile çalışabilir ve 2 aya kadar şarj edilmeksizin kullanılabilir. Sony firması bu sene içerisinde S1 ve S2 tabletlerini satışa sunmaya hazırlanmaktadır. Sony Electronics'in başkan yardımcılarından Phil Lubell'in açıklamalarına göre firma gerek yazılımsal gerekse de donanımsal olarak güçlendirilen yeni nesil elektronik kitap okuyucularının lansmanını Eylül 2011 2011 tarihinde gerçekleştirmiştir. Yeni okuyucuları ile Amazon Kindle ve Barnes & Noble's Nook serisine karşı elini güçlendirmeyi amaçlayan Sony, okuyucularının yanı sıra S1 ve S2 tabletlerini de ilerleyen dönemlerde yayınlayacağı yazılım güncellemesi ile kendi elektronik kitap mağazası ve yazılımıyla buluşturacak. Sony'nin hali hazırda satışta olan elektronik kitap okuyucularının fiyatları 100 ila 300 dolar arasında değişirken; güçlü rakiplerinden Amazon Kindle 114 dolar, Nook ise 139 dolardan satılıyor olması; Sony'nin yeni elektronik kitap okuyucularının daha uygun bir fiyattan satışa sunulabileceğini gösteriyor. 46 B&N Nook, Çevrimiçi: (http://ebookreader.org/nook.php) Erişim tarihi: 11 Kasım 2011 26

1.4 Elektronik kitap yazılımları Bir bilgisayarda ya da bir önceki bölümde sözü geçen taşınabilir bir araç üzerinde e-kitap okuyabilmek için e-kitap okuma yazılımına gereksinim duyarız. Bununla birlikte indirdiğimiz ya da satın almaya karar verdiğimiz e-kitabın formatı bütünüyle kitabı okumak için kullandığımız araca bağlıdır. Bu alandaki teknolojinin sürekli olarak değiştiği ve geliştiği düşünülürse e-kitap okuma araç, format ve buna bağlı olarak yazılımlarının da değiştiği ve gereksinimler doğrultusunda seçimin dikkatli yapılması gerektiği görülmektedir. 47 E-kitaplar dört değişik formatta yayımlanmaktadır. Bunlar HTML, PDF, LIT ve PDB uzantılarıyla hazırlanarak yayıma sunulmaktadır. HTML uzantılı metinler, e-kitap olarak anılmadan önce de internet üzerinde yayımlanmaktaydı. Aslında internetin asıl gelişmesini sağlayan da HTML formatı olmuştur. Bu formatın sağladığı farklı ortamlarda benzer sayfa görüntülerinin elde edilmesiyle web sayfaları oluşturulmaya başlanmış ve bu da e-kitapların ortaya çıkarak yaygınlaşmasında temel bir fonksiyon üstlenmiştir. Adobe firmasının geliştirdiği PDF formatı da metinlerin, eserlerin sayfalarının kitap biçiminde görüntülenebilmesini ve yazdırılabilmesi sağlaması bakımından oldukça popüler bir format olarak yoğun bir kullanıma sahiptir. LIT formatı da Microsoft ve Gemstar palm cihazlarının desteklediği bir formattır. Bu uzantıyı okuyabilmek için ücretsiz dağıtılan Microsoft Reader yazılımının bilgisayara indirilmesi gerekir. PDB formatı, el bilgisayarları (palm) için geliştirilen ve PLM Palm işletim 47 An Introduction to e-books and ereaders Çevrim içi: (http://www.bethknittle.net/documents/introduction_to_ebooks_and_ereaders.pdf ) Erişim tarihi: 11 Kasım 2011 27

sistemini kullanan bir format olarak.pdb uzantısıyla kullanılmaktadır. Pdf ve xml (lit) elektronik belgelerin dağıtımında kullanılan birer teknoloji olsalar da; pdf postscript sayfa düzenleme dilinde geliştirilen ve görüntüleyiciden bağımsız izleme ve basma olanakları sunarken, xml elektronik içerik üzerinde daha gelişmiş bir kontrol sağlamak ve.html ile.sgml formatlarıyla uyumla çalışmak içindir. 48 Bazı satıcı ve yayıncılar diğer yazılımlar tarafından okunmaması, kopyalanmaması veya belirli okuyucu kesimlerinin yararlanmaması için e-kitaplar üzerine Dijital Hak Yönetimi (Digital Rights Management) koruması getirmektedir. Yazar, yayıncı ve satıcı arasındaki her bir lisans farklı anlaşma hükümleri taşıdığı için lisanslamalar birbirinden bağımsızdır ve bu lisanslama konusunda tutarlılık aramak mümkün görünmemektedir. 49 Aşağıda piyasada daha fazla kullanılan format ve yazılımları tanıtılmaya çalışılacaktır. epub halen geliştirilmekte olan açık kaynak formatıdır. Bu format, e- kitapları daha dinamik kılmayı amaçlamakta, aktif link ve videoları içermektedir. epub tüm e-kitap formatlarının en kullanışlı olduğu formattır. Ders kitabı geliştiren firmalar epub formatının geleneksel ve basılı metinlerden uzaklaşması, içeriği ve sunduğu medyanın zenginleşmesi konusundaki beklentileri nedeniyle bu formatı ve yazılımı oldukça önemsemektedir. epub, Amazon Kindle dışındaki tüm e-kitap okuyucularla okunabilmektedir. Amazon firması epub doküman ve kitaplarını kendi oluşturduğu AZW formatına dönüştürmek için ücret karşılığında bir e-posta hizmeti sunmaktadır. Ancak bu yapıldığında formatta ve interaktivite konusunda kayıplar yaşandığı görülmektedir. Günümüzde yaygın olarak kullanılan ve geçerliliği kanıtlanmış olan e-kitap yazılımlarını şöyle sıralayabiliriz 50 48 Halil İbrahim Gürcan, E-Kitap Yayımcılığı ve Uygulamaları Çevrim içi: (http://inettr.org.tr/inetconf10/bildiri/54.doc) Erişim tarihi: 13 Kasım 2011 49 An Introduction to e-books and ereaders Çevrim içi: (http://www.bethknittle.net/documents/introduction_to_ebooks_and_ereaders.pdf )Erişim tarihi: 11 Kasım 2011 50 Rukancı, ve Anameriç, "A.g.m. 28

Glassbook Reader: Glassbook Reader Inc. tarafından geliştirilen bir yazılımdır. En önemli özelliği, masa üstü, diz üstü ve cep bilgisayarlarını e-kitap okuma cihazları özelliklerine dönüştürebilmesidir. Ücretsiz olarak ilgili sitelerden indirilebilir. Diğer yazılımlardan farklı olarak sözlüğüne kelime eklenebilmektedir. HTML ve PDF formatlarındaki e-kitapları okuyabilen yazılım tamamıyla renkli görüntü olanağı sağlamaktadır. Eser seçiminde sınırlıdır. Glassbook, 2001 yılında Adobe tarafından satın alınmıştır. Glassbook, Adobe Systems e sesli metin, iki sayfalık görüntü ve metin döndürme özelliklerini kazandırmıştır. Stephen King in Riding the Bullet adlı romanı bu yazılımın PDF tabanlı doküman okuma formatında yayınlanmıştır. Adobe Acrobat ebook Reader: Adobe firması tarafından üretilen bir yazılımdır. Bu yazılım, PDF (Portable Document Format) dosyalarının okunmasına olanak tanır ve internet üzerinden çeşitli web siteleri aracılığıyla ücretsiz olarak indirilebilir. Acrobat ebook Reader ın indirilmesi, kurulması ve kullanımı oldukça kolaydır ve kısa zaman almaktadır. CoolType teknolojisi ile LCD ekranlarda yüksek çözünürlüklü okuma olanağı sağlamaktadır. İndirmiş olduğunuz birçok e-kitap ile kişisel kütüphanenizi oluşturabilir ve yönetebilirsiniz. Windows ve/veya Macintosh tabanlı masa üstü ve diz üstü bilgisayarlar ile de uyumlu olan yazılım, basılı kitapları okurken yapılabilen sayfa çevirme, not alma, metin işaretleme özelliklerine ek olarak, font ayarlama, görüntü netleştirme, görüntü döndürme, sözlük kullanma, kelime arama, sesli okuma, e-kitap indirme, e-kitap yazdırma özelliklerine de sahiptir. Bu yazılım üzerinde okunabilen e-kitaplar Adobe ebook Store, Glassbook Bookstore, Barnes&Noble.com ve Amazon.com gibi internet sitelerinde bulunmaktadır. Microsoft Reader: Microsoft tarafından üretilmiştir. Yazılım ücretsiz olarak (http://www.microsoft.com/reader) sitesinden indirilebilir ve kurulması kolaydır. Masa üstü ve diz üstü bilgisayarlarla kullanılabilen bu yazılım, Adobe den farklı 29

olarak cep bilgisayarları ile de uyumludur. ClearType teknolojisi ile LCD ekranlarda %300 okunaklılık artışı sağlamaktadır. Kişisel kütüphane oluşturma ve yönetme olanağı sunan yazılım, metin seçme, sayfa işaretleme, not ekleme, çizim ekleme, sözlük kullanma, istenilen sayfayı görüntüleme ve kelime bulma özelliklerine sahiptir. Librius: Librius.com Inc. tarafından geliştirilmiş bir yazılımdır (http://www.librius.com). Palm OS ve Microsoft CE bilgisayarları için ücretsiz e- metin okumak için geliştirilmiştir. Bu firma, e-kitap okuma cihazı üretimini durdurmuştur. Yazılımın kapasitesi 45 eser ile sınırlandırılmıştır. Diğer üç yazılıma oranla kullanımı kısıtlıdır. MS Windows/X, EPOC/Symbian, Mac OS ve Linux platformlarında çalışabilecek yazılım üretmektedir. 30

İKİNCİ BÖLÜM ELEKTRONİK KİTAP ÜRETİMİ VE KULLANIMI 2. DÜNYADA E-KİTAP ÜRETİMİ VE KULLANIMI Elektronik yayıncılık teknolojisi hızla gelişmekte ve resim, grafik, canlandırma (animation) vb. gibi ögeler içeren elektronik yayınlara giderek daha sık rastlanmaktadır. Elektronik yayın sayıları basılı ortamdakine oranla çok daha hızlı bir artış göstermektedir. Matbaanın icadından bu yana yaklaşık 150 milyon çeşit kitap basılmışken, Internet ortamındaki belge sayısı günümüzde 100 milyon civarındadır. Bu rakamın önümüzdeki 10 yılda 800 milyona ulaşacağı tahmin edilmektedir. Yapılan kestirimlere göre Internet ortamındaki dijital nesne sayısı (digital object) çok uzak olmayan bir gelecekte trilyonlara ulaşacaktır. 51 1990 lı yılların başından itibaren bilgi teknolojilerinin gelişmeye başlamasıyla, elektronik metinlerin depolanması, daha ucuz üretimi ve yayılması paralellik göstermiştir. Tüm yayıncılık sektörleri e-kitap üretmeye başlamış, Google, the Open Content Alliance, NetLibrary, ebrary ve Questia gibi birçok organizasyon kullanıcı gereksinimleri doğrultusunda çevrimi içi elektronik kütüphanelerini oluşturma yoluna gitmiştir. E-kitapların yaygın kullanımı konusunu örneklemek gerekirse kimi üniversitelerin ders kitaplarını basılı metinlerin yanı sıra e-kitap şeklinde sattıklarını gösterebiliriz. Basılı metinlerin üretiminden vazgeçmek kitapların yeni basımlarını daha kısa zamanda ve sık yapabilme imkanı vermektedir. ABD'nin internette hizmet veren en büyük kitap satıcısı Amazon şirketinin açıklamasına göre e-kitap uygulaması basılı kitaplardan daha fazla tercih edilmeye 51 Yaşar Tonta, Elektronik Yayıncılıkta Son Gelişmeler, Çevrim içi (http://yunus.hun.edu.tr/~tonta/yayinlar/eyayin99.html ) Erişim Tarihi 15 Kasım 2011

başlanmış ve Amazon baş editörü Chris Schluep, e-kitapların satış rakamlarının, basılı olanlardan daha fazla olduğunu bildirmiştir. ABD'nin internette hizmet veren en büyük kitap satıcısı Amazon şirketinin belirlediği rakamlara göre, 1 Nisan ve 19 Mayıs tarihleri arasında her yüz 100 basılı kitap satışı için, 105 Kindle e-kitap satıldı ve en çok satılan kitapların satış listesinde ilk sırayı ise Walter Isaacson'un yazdığı, Apple şirketinin kurucusunun hayatını konu alan 'Steve Jobs' kitabı aldı. 5 Ekim 2011 tarihinde aramızdan ayrılan Steve Jobs'un yaşamındanda kesitler anlatılan kitabı büyük ilgi görmektedir. 52 Elektronik kitap oluştururken herhangi bir sorunla karşılaşmamak için öncelikle ne tür bir yazılımla kullanılacağına ve nasıl bir ulaşım yoluyla hizmete sunulacağına karar verilmelidir. Örneğin özel olarak tasarlanmış bir donanımla uyumlu olup olmayacağı; internet üzerinden yalnızca çevrimiçi olarak mı erişileceği yoksa çevrimdışı olarak da bilgisayara indirilerek kullanılıp kullanılmayacağı; içerikle ilgili olarak kullanıcıya yazı karakterleri ve boyutuyla ilgili değişiklik yapma yetkisi verilip verilmeyeceği; metin içinde arama imkanı vb. gibi işlevsel özelliklerin oluşturulacak e-kitapta bulunup bulunmayacağı hususları tasarım aşamasında dikkat edilmesi gereken unsurlardan bazılarıdır. Ayrıca elektronik kitap tasarımı yaparken; - Son kullanıcıların elektronik kitaplarla ilişki düzeyinin belirlenmesi, bu ilişkiyi sağlayacak olan ara yüzün planlanması gerekliliği, - Elektronik kitaplardaki dinamik sayfa yapısının kullanımı ile ilgili unsurların planlanması, - Elektronik kitaplarda, tarama ve gezinme mekanizmalarının oluşturulması, - Kitapların sayfa düzeni, yazı karakterleri ve punto büyüklüklerinin belirlenmesi konuları üzerinde de dikkatle durulması gerekir. 53 52 E-kitap basılı kitabı geçti Çevrim içi: (http://www.pchayat.com/haber/cepmobil/32702/e-kitapbas305l305-kitab305-gecti) Erişim tarihi: 9 Aralık 2011 53 Pınar Salman (2002) Elektronik Bilgi Kaynaklarının Seçimi ve Değerlendirilmesi: Hacettepe Üniversitesi Kütüphaneleri Örneği, Yüksek lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. s.27-29. 32

2.1 E-kitap yayıncıları e-kitap yayıncılığı, içeriğin belirli bir formatta üretilmesi, dağıtım ve satışı, ve dağıtım miktarının bağımsız bir otorite tarafından sayılması ve içeriğin izin verilen ölçülerde kullanılması gibi unsurları barındırır. Bu nedenle e- Kitap yayıncılığı geleneksel elektronik yayıncılık uygulaması ile farklılık gösterir. Dolayısıyla var olan İnternet hizmetleri, veri formatları ve verinin aktarılması gibi olanaklar dışında e-bankacılık uygulamasında olduğu gibi aktörler arasında özel etkileşimlere ve güvenlik mekanizmasına ihtiyaç duyulur. 54 Bir e-kitap sistem mimarisinde aktörler yazar, yayıncı, dağıtıcı/satıcı sistemi ve okuyucu olarak dört gruba ayrılabilir. e-kitap ise bu aktörler arasında üretilen, satılan, aktarılan ve tüketilen sanal kıymetli bir nesnedir. e-kitap nesnesi kitabın içeriğine ek olarak kütüphaneci bilgileri, satış/pazarlama bilgileri, kullanım hakları bilgileri gibi ek bilgileri de içerir. Bu bilgilerden bir kısmı herkese açık, bir kısmı ise ilgili aktörlere açık ve bir kısmıda gizlidir. e-kitap içerikleri yayıncı tarafında veya yayıncının kendi inisiyatifinde olan bir dosya yöneticisinde tutulur. Yayıncının ana görevi yazarlarla sözleşme yaparak eser hakkını devralmak, herbir e- Kitap için sanal kıymetli veri nesnesini üretmek ve bunların metaverilerini dağıtıcılara dağıtmak, satış sonrası üretilen e-bandrolu alıp kitap içeriğine gömerek kitap içeriğini okuyucuya aktarmaktır. Her yayınevi kendi kitap içeriklerini kendi tarafında saklar ve ancak satış sonrası okuyucuya belirli güvenlik mekanizması altında aktarır. Dağıtıcı veya kitapçılarda kitapların içeriği tutulmaz. Böylesi bir uygulama hem sistemi dağıtık sistem haline getirir, hem de yayınevlerinin sahip olduğu içerikler üçüncü şahıslara karşı korunmuş olur. 55 Yayıncıların e-kitap içerik haklarına ve diğer aktörlerle olan ilişkilerine vurgu yaptıktan sonra konunun diğer yönü olan yazılım, donanım ve diğer teknolojik boyutlarını da ele almamız gerekmektedir. 54 Rifat Çölkesen, Baykan, Kartal, FSEK Tabanlı e-bandrol Sistem Tasarımı ve Uygulaması Çevrim içi: (http://ab.org.tr/ab11/bildiri/78.doc) Erişim tarihi 16 Kasım 2011 55 Çölkesen, A.g.m. 33

Değişen yayıncılık anlayışı e-kitap içeriklerinin çoklu kullanımını ve esnekliğini gerektirmekte, içeriğin dijital kullanımını biçimlendirmek için üretim süreçlerini değiştirmeyi zorunlu kılmaktadır. E-kitap teknolojileri kitap içeriğinin dağıtımında ve sunumunda bir çok yenilikleri barındırmaktadır. Yayıncılar için bu, satış ve pazarlama kanalı olarak İnternetin kullanılması anlamına gelmektedir. Bundan böyle yayıncılar elektronik kitap mağazaları ve diğer online yayıncılarla etkileşim içinde olabilmek için dijital varlık ve hak yönetimi sistemleri ile WEB sağlama hizmetleri içinde yer almak ihtiyacını duyacaktır. İş modellerinin çeşitliliği ve teknolojik çözümler göz önünde bulundurulursa yayıncılar pazarlama ve satış teknikleri geliştirerek yeni olanaklardan yararlanma yoluna gitmelidir. Bu nedenle bazı yayıncılar içeriğin çoklu kullanımını sağlamak amacıyla üretim süreçlerinde yeniliklere gitmiştir. Bu değişimler yeni kavramları ve XML tabanlı üretimin öğrenilmesini gerektirmektedir. Bu değişim aynı zamanda yayım öncesi (pre-press) ve basımcılık şirketlerine ek olarak yeni aktörlerle de iletişimi gerektirmektedir. Yayımcılık şirketleri dış kaynak yaratımı ile ilgili olarak hangi politikaları belirlerse belirlesin, şirkete bağlı çalışan yazarlar, editörler ve grafik tasarımcılar kitapların yapılandırılması ve biçimlenmesinde yeni görüntüleme teknolojileriyle ilişkili olmak zorundadır. Dijital kitap dünyasında rekabetçi olmak isteniyorsa bu alanda yayıncıların belirli bir yetenek düzeyine ulaşmaları gerekmektedir. 56 Elektronik kitap yayınlayan yayınevleri, kendi web siteleri üzerinden ya da e- kitap sağlayıcılar ile yapacakları anlaşmalar yoluyla e-kitapları internet üzerinden bireysel satışa (Amazon.com un e-kitap mağazalarında) sunabilecekleri gibi kütüphanelerle lisans anlaşmaları yapan e-kitap sağlayıcılar kanalıyla da e-kitaplarını okuyuculara ulaştırabilirler. Genellikle akademik yayıncılık yapan e-yayınevleri, e- kitap dağıtıcısı ya da e-kitap sağlayıcı da denilen firmalarla anlaşarak e-kitapların 56 Hillesund, A.g.e. 34

akademik çevrelere daha kolay, daha hızlı ve daha ucuz bir biçimde dağıtımını sağlayabilirler. 57 e-kitap endüstrisinde başarılı şirketlerin her biri e-kitap kavramı ve e-kitap pazarındaki gelişmeler konusunda kendine özgü yaklaşımlara sahiptir. Örnek olarak teknoloji sektörüne yoğunlaşan Safari.com hızlı değişen teknolojik bilgiyi kullanıcıları için erişilebilir kılmak amacıyla pazarın ihtiyaçları ve ilgilerine yönelik özellikler eklemektedir. Aynı şekilde ereader.com da teknoloji sağlayıcısı ve kitap satıcısı olarak pazara geniş bir bakış açısı ile yaklaşmaktadır. Her iki yayımcı da kendi pazarlarında gelişebilmek için bilgi teknolojilerine yatırım yapmayı bir gereklilik olarak görmektedir. İki şirket kullanıcı gereksinimlerini tanımlamak için müşteri temelli bir yaklaşım benimsemekte ve bilgi teknolojileri ile ilgili gelişmeleri kendi pazarlarına yansıtma kaygısını taşımaktadır. Günümüz e-kitap endüstrisi karlılığını ancak bu şekilde sürdürülebilir konuma getirecektir. 58 2.1.1 Elektronik kitap ürünleri e-kitap sağlayıcılarının son ayağı ise NetLibrary, Questia, Ebrary, Safari Books Online, gibi kümelendirici firmalardır. Değişik pazarlama modelleri ve hedef kitleleri ile 2 ila 4 yıldır piyasada yer almaktadırlar. Ebrary : Mali fonları McGraw- Hill Companies, Random House and Pearson plc. tarafından sağlanan Ebrary 130 kadar yayıncı ile partnerlik kurmuştur. Bunlar arasında Cambridge ve Harward gibi önde gelen üniversite yayınevleri, John Wiley & Sons, Library of Congress, Taylor and Francis sayılabilir. Ayrıca Birleşmiş Milletler ve Dünya Bankası yayınları da Ebrary ye yakın geçmişte dahil edilmiştir. İşletme ve ekonomi, bilgisayar ve teknoloji koleksiyonu güçlüdür, ayrıca eğitim, 57 Önder, A.g.e. s. 116 58 Nancy Herther The e-book industry today: a bumpy road becomes an evolutionary path to market maturity The Electronic Library 23. Â1 (2005): 45-53. 35

tarih, biografya, klasikler diğer önemli konu başlıklarıdır. Şirket şu an 26,000 civarında kitabın kontratına sahiptir. Bunun 10,000 kadarı erişime açılmıştır. Kullanım özellikleri şu şekilde özetlenebilir; kişiye özel kitap rafı oluşturma, işaretleme, bookmark lama, not (annotation) ekleme, basma, kopyala/yapıştır gibi özellikleri vardır. Ayrıca Merriam Webster s ve Encyclopedia Britannica da sistem içinden erişilebilinmektedir. Ebrary dahilinde ayrıntılı kullanım raporu alma imkanı vardır; hangi kitapların kaç kez kullanıldığı, ne kadar basma veya kopyalama işlemi yapıldığı görülebilmektedir. Bu tür bilgiler koleksiyon geliştirme amacıyla kullanılabilir. Yüklenebilir MARC kayıtlarını sağlayan Ebrary pek çok WebOpac ile entegre çalışabilmektedir. Metin içinden seçilen kelime için katalogda başlık, yazar, ISBN taraması yapmak mümkündür. 59 Questia: Sosyal bilimler ve insani bilimler ağırlıklı 235 civarında yayınevinden 40.000 kitap ve 20.000 makale içeren bir çevirimiçi kütüphanedir. Özellikle bireysel tabanda öğrencileri hedeflemektedir. Öğrencilerin daha iyi makaleler yazmasına yardım etmeyi amaçlamaktadır. Örnek makale konu taramaları içerir. Aylık ($20) ya da yıllık ($150) aboneliklerle bireylere pazarlanmaktadır, kütüphane olarak abonelik mümkün değildir. Yeterli sayıda abone edinemediği için son dönemde şirket çalışan sayısını azaltmak zorunda kalmıştır. Bazı kullanıcılar sistemdeki bilginin güncelliğini kaybetmekte olmasından ve fazla derin olmamasından şikayet etmektedirler. 60 NetLibrary: OCLC nin e-kitap servisidir. www.netlibrary.com adresinden erişilebilir. Her tür kütüphaneye elektronik kitaplar sağlamakta öncülük etmektedir. netlibrary kolay kullanım bilgilerine, tam metin referanslara, bilimsel ve mesleki kitaplara erişim sistemi sunar. 400 den fazla ticari ve akademik yayıncının 160.000 den fazla e-kitabını bir tek arayüz ile arar ve okunmasını sağlar. Ağustos 1998 de kurulan netlibrary Colorado, Boulder dadır. netlibrary dünyada 7.500 den fazla akademik, halk ve özel kütüphanelere hizmet sunar. 59 Tuba Akbaytürk, E-kitaplar ve kütüphaneler Çevrimiçi: (http://eprints.rclis.org/bitstream/10760/8455/1/ekitap-tuba.pdf ) Erişim tarihi: 20 Kasım 2011 60 Akbaytürk, A.g.m. 36

Akademik, özel,okul ve halk kütüphaneleri kullanıcılarını desteklemek üzere yüksek değerli, güncel içerikli koleksiyon sunar. Başlıklar, kapsamlarına göre kilit akademik alanlardan özel koleksiyonlara kadar derinlemesine ayrıntıda bilimsel makalelerden oluşan gruplar halinde sunulur. netlibrary araştırma ve kütüphane sistemleri bölümünde çalışan kütüphaneciler yayıncılarla ilişki kurmaya çalışarak koleksiyonun zenginleştirilmesine ve yeni içerikler oluşturulmasına katkıda bulunur. MARC kayıtlarını kendi kataloğunuza entegre edebilirsiniz. Bunlar OCLC tarafından sağlanmakta olup MARC kayıtları için ek ödeme yoktur.kullanıcılar bir OPAC kaydından netlibrary de verilen bir başlık için ilgili özet sayfasına bağlanabilir ve bir e-kitabını açabilir ya da ödünç alabilir. Ödünç alma süreleri ilgili kütüphane tarafından tanımlanır. 61 Safari Books Online: Bireysel kullanıcılar, 5 ile 25 kişiden oluşan çalışma grupları, tüm işletmeler ile akademik ve halk kütüphanelerine aylık veya yıllık abonelik ile teknoloji, yaratıcılık, iş ve yönetim konularında güncel, güvenilir ve geniş bir koleksiyon sunar. Safari Books Online üyeleri, 8000 kadar kitap, eğitim videoları, kılavuzlar, kısa yardımcı metinler ve teknik makalelerden oluşan PDF/HTML biçimdeki içeriği bilgisayar ve mobil cihazlarla çevrimiçi görüntüleyerek erişebilir veya üyelik durumuna göre içeriği kaydedebilir, yazdırabilir ve yükleyebilir. Safari Books Online; O Reilly Media, Prentice Hall, Addison- Wesley, Peachpit Press, New Riders, Cisco Press, Sams, Que, Adobe Press, Adobe Developer Library nin dijital koleksiyonlarına ve John Wiley & Sons, Microsoft Press, Apress, Manning, McGraw-Hill, IBM, Oracle Press, Course Technology Charles River Media, Syngress and Talented Pixie gibi dünyanın güvenilir lider yayıncılarından yüzlerce kitaba özel erişim imkanı sunar. Safari Books Online, teknoloji uzmanları, web tasarımcıları veya programcıları, grafik tasarımcıları veya işletme yöneticilerine, teknoloji, yaratıcılık, iş ve yönetim alanlarında yetenekleri geliştirici ve bilgilerini genişletici zengin ve 61 NETLIBRARY Çevrimiçi: http://www.unak.org.tr/netlibrary/ Erişim tarihi 10 Ocak 2012 37

güncel içerik desteği sağlayarak sorunlara daha çabuk ve daha etkili çözümler üretmelerine yardımcı olur. 2.2 Yazarlar Yazarlar önümüzdeki dönemlerde ürettiklerini yayımlama ve okuyucularına ulaşma konusunda daha fazla seçeneğe sahip olacaklar. Amazon firması 2011 Ocak ayında Kindle müşterileri için yapılan satışlardan elde edilen gelirin % 70 ini yazarlara vermeye hazır olduğunu açıklayarak, şirketle birlikte çalışan yazarlara daha fazla para kazanmayı sağlayabilecek bir düzenlemeye gitmiştir. Yazarları geleneksel yayıncılık anlayışından uzaklaştırmaya yönelik bir anlaşmadır ve basılı versiyonlar için uygulanamaz. Yazarlar şu anda başka sağlayıcılarla anlaşıp kitaplarını satabilmekte ancak bu satışlar Amazon firmasının perakende satış fiyatıyla aynı ya da daha düşük fiyatlı olmalıdır. Aynı zamanda yazarlar Kindle araçların konuşmadan yazıya kadar gelecekte sahip olabileceği özellikleri de içeren tüm dijital haklarını Amazon firmasına devretmek zorundadır. e-kitaplar yayıncı ile yazar arasındaki ilişkiyi azaltmıştır. Ünlü korku romanı yazarı Stephen King in 2000 yılında hiçbir yayıncı kuruluşa bağlı kalmadan The Plant isimli romanını yalnızca elektronik ortamda yayınlaması buna en çarpıcı örnektir. Yazar, yalnızca roman beğenildiği takdirde ve okurlarının en az %75 inin bölüm başına bir dolar ödemesi durumunda romanı yayınlamayı sürdüreceğini belirtmiştir. Kullanıcılar, maddi talebi karşılaması durumunda kitabın bölümlerini King in WEB sayfasından indirebilmektedir. Aynı şekilde ürünleriyle ilgili en iyi satış pazarlaması yapan Seth Godin gibi yazarlar tüm geleneksel yayıncılık yapan şirketlerden ve sağlayıcılardan vazgeçebilmektedir. Godin, oluşturduğu blog sayesinde doğrudan müşterileriyle ilişki kurabilmiş ve 483.000 takipçi toplamıştır. Bu sayede geleneksel yayıncılığın sağlayacağı yararlara ihtiyaç duymamaktadır. Godin üreteceği kitaplarını e-kitap, print on demand olarak 38

bilinen istek üzerine basılan kitaplar, işitsel kitaplar, pod cast lar ve PDF ler olarak satmayı planlamaktadır. 62 siteler 2.2.1. Yazarlara kendi kendine yayıncılık (e-vanity) hizmeti sağlayan Elektronik yayıncılığın gelişmesiyle daha çok gündeme gelen e-vanity yani kendi kendine yayıncılık; kitabın düzenlenmesi, tasarımı, planı, üretimi ve pazarlamasında yazarlar ve yayıncılar için hem basılı biçimde hem de elektronik biçimde kitap yayınlanmasında zaman ve kaynak tasarrufu sağlamaktadır. Bu yayıncılık yöntemini pazarlayan, internet üzerinden erişilebilen ve en çok tanınan web siteleri şunlardır: 63 Authorhouse.com (http://www.authorhouse.com): Yazarlara kitaplarını yayınlama sürecinde; düzenlemeden ön izlemeye, kapak tasarımından sayfa görünümüne ve teliften dağıtıma, pazarlamadan geri dönüşüme kadar, kendi seçimlerini yapabilecekleri geniş bir dizi düzenleme araçları ve hizmetleri sağlar. 1997 den günümüze dek 40.000 yazarın 60.000 den fazla kitabının yayınlanmasında yardımcı olmuştur. iuniverse.com (http://www.iuniverse.com): Yazarlara farklı hizmetler içeren ve farklı fiyatları bulunan beş yayınlama paketi sunmaktadır. Bookstore Premier Pro, Premier Pro, Premier, Hardcover Select ve Select yayıncılık paketlerinden dördü ile (Hardcover Select hariç) ek bir ücret ödenmeden e-kitap yayınlanmaktadır. iuniverse.com da daha önce yayınladığınız basılı kitabınıza 62 Erin Carriero, Electronic Books: How Digital Devices and Supplementary New Technologies are Changing the Face of the Publishing Industry Çevrimiçi: (http://comminfo.rutgers.edu/~tefko/courses/zadar/readings/carreiro%20ebooks%20publishers%20pub%20r%20q%202010.pdf )Erişim tarihi: 24 Kasım 2011 63 Önder, A.g.e, s.119-122 39

elektronik biçimde eklemek ve Sony Reader veya Amazon Kindle e-kitap satış mağazalarında da kitabınızın satısını sağlamak için 99$ ödemeniz yeterlidir. Nelson Publishing (http://www.nelsonpublishing.net/): Nelson Yayıncılık, özellikle e-kitap yayıncılığı yapmakta ve e-kitaplarını Amazon.com üzerinden satmaktadır. Nelson Yayıncılık, zamandan tasarruf sağlaması, kitabın denetiminde tüm yetkinin yazarda olması, yazar için daha fazla kar sağlaması, kitabın tüm haklarının yazara ait olması, yayınevlerinin tercih etmediği özel konularda kitaplar yayınlamaya ve yöresel/bölgesel yazarların tarihi konularda ya da projeleriyle ilgili kitaplar yayınlamasına imkan vermesi nedeniyle kendi kendine yayıncılığı önermektedir. Amazon un Dijital Metin Platformu, çalışmalarını Kindle kitap mağazası aracılığıyla satmaları için yazarlara izin vermektedir. Satış fiyatını 2.99 $ ile 9.99 $ arasında belirleyen yazarlar kopya başına % 70 pay almaktadır. Dağıtımın hücresel ağlar üzerinden yapılmasıyla dağıtım masrafını birkaç peni den daha düşük bir fiyata getirmek söz konusu olmaktadır. Sony ve Barnes & Noble şirketlerinin de buna benzer uygulamalarını görmekteyiz. Sonuç olarak yazarlar, geleneksel yayıncılığın yardımı olmadan dünya kitap mağazalarında görsel bir raf edinebilmektedir. Bu anlamda oluşturulan çevrim içi kitap satışı için oluşturulan oturumlar ve forumlar gelişmeye devam etmektedir. 64 Yayıncıların elektronik yayın haklarına ilişkin sözleşme yapmadan önce kitabın elektronik versiyonunu üretmek istemesi yazarlar tarafından reddedilmekte ve bu konuda problemler ortaya çıkmaktadır. Yazarların bir kısmı da sözleşmelerinde elektronik telif hakları kısmında yer almama tercihini kullanmak istemektedir. 64 Alex Pham, (2011) Authors see e-books as escape from publishing houses Çevrimiçi : (http://www.physorg.com/news/2011-01-authors-e-books-publishing-houses.html) Erişim tarihi: 2 aralık 2011 40

Yayıncılar bu türden itirazlar olduğunda uzlaşma yoluna gidiyor ya da sert önlemler almaktadır. 65 Elektronik kitap yazarlarının yalnızca basılı olarak yayımlanandan daha fazla okuyucuya ulaşabilmeleri, e-kitapları ilgi çekici bir format içinde üreterek yeni okuyucuları teşvik etmeleri, yayınların daha geniş alanlara yayılmasını sağlayarak daha fazla tanınmaları gibi avantajları sıralayabiliriz. 2.3 E-kitap uygulamaları E-kitap uygulamaları konusunda yaptığımız internet ve literatür taramalarında e-kitap uygulamalarının teknolojik alt yapıyla ilişkilendirildiğini görmekteyiz. Bilindiği üzere metinlerin dijital olarak sunulduğu platformlardan biri de on-line sunucuların ve veri tabanlarının dışında yer alan bir grup olan e-kitap okuyucularıdır. Bu anlamda e-kitap okuyucuları daha çok işlevsellik, kullanıcı dostu olma, ekran ve çözünürlük özellikleri, mevcut standartlarla bağdaşabilme ve kullanıcı arayüzü (User Interface - UI) gibi yazılıma yönelik bir kapsamda ele alınmaktadır. E-kitap; elektronik ortamlarda çeşitli protokoller ve yazılımlar sayesinde izlenebilen metin, resim, film ve sesleri barındıran bir medya formatıdır. E-kitap sadece okunan değil aynı zamanda üzerinde çalışılan ve izlenebilen bir materyal olarak kullanılmaktadır. E-kitaplar okuma işlevini yerine getirebilecek şekilde sade bir yapıda sunulabileceği gibi anlamayı ve hatırlamayı kolaylaştıracak biçimde tasarlanabilmektedir. E-kitap okuma araçları önceleri sadece e-kitap okuma özelliği bulunan ve kendi bünyesindeki kütüphanelerini gösteren araçlar olarak algılanmıştır. Ancak 65 Promoting the uptake of e-books in higher and further education Çevrimiçi : (http://www.jisc.ac.uk/uploaded_documents/promotingebooksreportb.pdf) Erişim tarihi: 1 Aralık 2011 41

gelişen teknoloji ile birlikte akıllı telefon ve tablet bilgisayarların e-kitap okuma özelliklerini içermesi, kullanıcı anlayışlarının değişmesine sebep olmuştur. Bu sayede kullanıcılar hem cihazların çoklu medya özelliklerini kullanmakta hem de bu cihazlar sayesinde rahatlıkla kitap okuyabilmektedir. Ayrıca Wilson, e-kitap okuyucularını e-kitap okumak için tasarlananlar, PDA-cep bilgisayarları ve hibrit cihazlar olarak üç gruba ayırmaktadır. E-kitap okuyucular kullanıcıların normal kitap okurken vermiş oldukları tepkileri birebir elektronik ortama yansıtmayı amaçlamaktadır. Bünyesinde birçok kitabı barındırabilen e-kitap okuyucuları; temel özelliklerin yanısıra ekran aydınlatma, arama, işaretleme, font değiştirme, dipnot oluşturma gibi ek özelliklere sahiptirler. 66 E-kitap okuyucuların kullanımları ile ilgili en çok üzerinde durulan konulardan biri okumaya olan etkisidir. Literatür incelendiğinde okuma hızı, okuma süresi, okuma kolaylığı gibi noktalarda yoğunlaşan bu etkilerin özellikle ekran boyutu ve çözünürlükle yakından ilgili olduğu görülmüştür. Kolay ve rahat bir okuma için ekranın normal bir kitap boyutu olan A4 veya A5 boyutuna yakın olması önerilmektedir. Ekran boyutunun okuma üzerindeki etkisi, bir satıra sığmayan cümlelerden dolayı satırların takibinin zorlaşmasıyla açıklanabilir. Çözünürlük ise simgelerin ve çoklu ortam öğelerinin daha kaliteli görünmesi açısından önemli bir özelliktir. Elde edilen bulgularda öne çıkan diğer özellikler ise değiştirilebilir yazı boyutu ve arka zemin aydınlatmasıdır. Özellikle ileri yaştaki kullanıcıların tercih edeceği yazı boyutu değiştirme özelliği sayesinde kullanıcılar içeriği istediği boyutta görüntüleyerek daha rahat ve konforlu bir okuma sağlayabilirler. Karanlık ortamlarda da okumaya imkan veren arka zemin aydınlatması özelliği ise özellikle gece yatmadan önce yatağında kitap okumayı sevenler için büyük avantaj getirmektedir. 67 E-kitap teknolojisi işlevsellik, yeni özellikler ve yeteneklere izin veren bir yapıdadır. Özellikle eğitim alanında e-kitap teknolojilerinin başta gelen özelliği farklı e-kitaplardan bölümler seçebilmesi ve uygun teknoloji sayesinde tek bir kitap 66 Gürkan Yıldırım, (2011). E-kitap Okuyucularının Kullanım Deneyimlerine Yönelik Alanyazın İncelemesi Çevrim içi : (http://web.firat.edu.tr/icits2011/papers/27891.pdf) Erişim tarihi: 25 Kasım 2011 67 Yıldırım, A.g.e. 42

içerisinde bir sınıfta ya da tek tek öğrencilerin kullanımına sunulabilmesidir. Eğiticiler bu şekilde kendi e-kitaplarını oluşturabilmekte ve bunları öğrencilerine çevrimiçi dağıtabilmektedir. Buna ek olarak e-kitapların ses birleştirme (Speech synthesizer) yapabilme, kullanıcı seçimine bağlı ekran rengi, geniş ekran gibi engelli insanların ihtiyaçlarına uygun duruma getirilme özellikleri vardır ve olmalıdır. Dijital kitap teknolojileri gelecekteki kullanıcılara dipnotlara bakmak yerine referans gösterilen kitabın alıntı yapılan paragrafını görüntüleyebilme yeteneğini olası kılacak ve e-kitaplar gelecekte okuyucuya ait bilgi notlarını görebilme, tartışma forumları, bloglar ve okuyucunun konunun amaçlarını anlama düzeyini ölçmeye yarayan testler gibi interaktif özelliklere sahip olabilecektir. 68 Eylül 1999 da Ohio Eyaleti nin Dayton kentindeki Resurrection Catholic School da okutulan ders kitapları düzenli olarak sayısal ortama aktarılarak e-kitap okuma araçlarına yüklenmiştir. Bu uygulama okul için büyük bir teknolojik atılım olmuş ve 2000 yılında ilk bilgisayar laboratuvarlarını kurmuşlardır. Yıl boyunca öğrenciler Rocket ebook kitap okuma araçlarıyla çok çeşitli uygulamalar yapmışlardır. Önemli çocuk kitaplarının elektronik sürümlerini okumuşlar, PC leri aracılığıyla ders kitaplarını indirmelerinin yanı sıra WEB üzerinden öğretmenleri ile etkileşime geçmişlerdir. Bu denemenin ardından çok az sayıda e-kitap kullanımına yönelik uygulama gerçekleştirilmiştir. Bir e-kitap sağlayıcısı olan Searchlight, e- kitap donanım üreticisi olan Softbook un da desteğini alarak benzer bir uygulamayı Chicago nun güneyindeki Austin Middle School da gerçekleştirmiştir. Bu uygulamada 150 e-kitap okuyucusu kullanılmıştır. Amaç öğrencilerin ellerindeki e- kitap okuma araçları ile gazetelere, edebi eserlere, ders kitaplarına ve güncel dergilere erişim sağlamaktır. 69 Illinois Eyaletindeki Alqonquin Halk Kütüphanesi 58 adet Rocket e-book Reader e-kitap okuyucu araca sahiptir ve her okuyucu kitap üzerinde 100 den fazla eser sunmaktadır. Kütüphaneler, e-kitapları kullanıma sunabilmek için bir bilgisayar 68 David Rothman, D. 2006. E-books: Why they matter for distance education and how they could get much beter Innovate 2 (6). Çevrim içi: (http://www.innovateonline.info/index.php?view=article&id=296) Erişim tarihi: 27 Kasım 2011 69 Anameriç ve Rukancı A.g.e s. 147-166 43

(PC), bir Internet ve bir de kredi kartı hesabına gereksinim duymaktadır. E-kitaplar kütüphanedeki bir PC'ye indirilip daha sonra NuvoMedia Inc. tarafından üretilen Rocket Librarian yazılımını kullanan Rocket ebook ASCII kodları HTML formatına dönüştürülür. Her Rocket ebook Reader, kütüphane kullanıcısının gereksinimleri göz önünde bulundurularak hizmete sunulmaktadır. Algonquin Halk Kütüphanesi önümüzdeki yıllarda 2400'den fazla e-kitabı dermesine katmayı planlamaktadır. 2.4. E-kitapların avantajları ve dezavantajları E-kitapların avantajlarını aşağıda belirtilen maddeler çerçevesinde sıralayabiliriz. - Eğitimciler açısından bakıldığında, e-kitaplar güncelliğini yitirmiş bilgileri kapsam dışı bırakabilir. Ders kitaplarının güncellenmiş yeni baskılarını ve uyarlamalarını (ortalama 6-8 yıl) beklemek yerine öğrenciler ve öğretmenler güncellenmiş materyalleri yayıncılar aracılığıyla anında indirilebilme olanağına sahip olabileceklerdir. 70 - E-kitaplar düz yazı dışında resim, ses ve video içerebilmeleri sayesinde sadece yazı okumayı sevmeyen okurlarında ilgisini çekmektedir. Ayrıca flash destekli bazı E-kitap okuyucularla interaktif kitaplar dokunarak, izleyerek, dinleyerek daha da ilgi çekmektedir. - İnternet üzerinden ödeme yapılarak ve indirilerek anında sahip olunabilmesi ve kargo veya ulaşım ücretlerinden tasarruf etme imkanı sağlamaktadır - E-Kitap teknolojisi sayesinde binlerce kitap taşınabilir cihazlardadır, her yere götürülebilir ve her ortamda okunabilir - E-kitapların yayımcılara getirdiği avantajlar da vardır. Yayımcılar, e- kitaba daha az para yatırarak yayım yapmakta, yayın listesini daha geniş 70 Anameriç ve Rukancı A.g.m., s. 147-166. 44

tutabilmekte, dolayısıyla yeni yazarlara daha fazla şans vermekte, kitap iadesi ve satılamaması gibi sorunların neden olduğu maddi kayıpları aza indirmekte, kitap depolama masraflarından kurtulmakta, dağıtım giderleri ve sorunlarından avantaj sağlamakta, yayımcı olmak için çok iyi bir iş tecrübesi ve iş ilişkileri gibi becerilere fazla gereksinim duyulmamaktadır. 71 - İnternet ile herkes hem bir okur hem de bir yazar konumunda olabilmektedir. Bu özellik sayesinde herkes kendi tecrübe ve bilgi birikimini web ortamında uygun formatta hazırlayarak yayımlayabilme şansına sahiptir. Basılı kitap yayımlatmanın zorluğu karşısında internetin sunduğu avantajla yazarlar, artık bir web alanı alarak istedikleri gibi eserlerini yayımlayabilmektedirler. 72 - E-kitaplar wireless özelliği sayesinde kitap okurken aklınıza takılan bir konuda internet üzerinden araştırma yapabilir ve metin içinde yeralan hyperlinkler aracılığıyla çapraz göndermelerden (cross-reference) yararlanabilmekteyiz. - E-kitapların basım, dağıtım vb. ek masrafları olmadığından okuyucular e-kitapları daha uygun fiyata satın alabilirler. Hatta Project Gutenberg ve çevrimiçi halk kütüphaneleri kanalıyla klasikler gibi telif hakkı olmayan e- kitaplara ücretsiz erişilebilir. Geleneksel yayıncılıktaki ekonomik sıkıntılar nedeniyle yayıncılar az sayıda yazarla belli konularda kitap yayınlarken, e-kitap sayesinde bu konu sınırlamaları ve ekonomik sıkıntılar azalmıştır. 73 Amerikan Yayıncılar Birliği nin rakamlarına göre 2006-2009 yılları arasında elektronik kitap satışlarında yüzde 400-500 oranında artış olduğunu anlatan Elektronik Bilgi İletişim A.Ş. (Idefixe) Genel Müdürü Mehmet İnhan, 2010 yılında toplam satışlar içinde elektronik kitapların oranı yüzde yedi civarında gerçekleşti. Ama 2018 yılında bu oranın yüzde 50-50 şeklinde gerçekleşeceği tahmin ediliyor. Yani 2018 yılında satılan kitapların yüzde 50 si elektronik olacak. Tüm bunlara rağmen basılı kitabın ortadan kalkacağına inanmıyorum şeklinde konuşmaktadır. Elektronik kitabın birçok önemli avantajı olduğunu ifade eden İnhan, Baskının 71 Gürcan, A.g.m., s. 2 72 A.g.m 73 Önder, A.g.e., s.168. 45

tükenmesi sorunu yok. Baskı, stok ve benzer maliyetleri ortadan kaldırıyor. Kitaba erişimi anlık hale getiriyor. Kitap fiyatlarını düşürüyor. Ayrıca sadece basılı olarak satılamayacak kitaplarda elektronik olarak yayınlandığında alıcı buluyor. Örneğin bizim ciromuzun çok küçük bir kısmı çok satan kitaplardan oluşuyor. Buna karşın ortalama satış rakamı beş adedi geçmeyen 10 binlerce kitap satıyoruz demektedir. 74 E-kitapları yayımlayabilmek için çeşitli alternatifler bulunmaktadır. Birincisi, kitap HTML belgesi olarak hazırlanarak bir web sitesi açılarak buradan yayıma konulabilir. Bunun için HTML yi bilmek ya da web tasarımı ve programlarına vakıf olmak şartı yoktur. Metin Word programında yazılarak kaydedilirken HTML biçiminde kaydedildiğinde, eser web üzerinden yayımlanacak biçime getirilmiş olacaktır. Bununla birlikte Word dokümanı belge olarak da web üzerinde tutulabilir ve artık web tarayıcı programları Office programlarını sorunsuz açabilmektedir. İkincisi, ciddi olarak ve profesyonel biçimde e-kitap yayımcılığı yapan firmalar bulunmaktadır. Basılı kitap yayımcılığı gibi bir sürecin izlendiği bu yayım sürecinde yayım işi yazar yerine yayımcı tarafından her aşamasıyla üstlenilmiş bulunmaktadır. Üçüncüsü e-kitap yayımlamayı sağlayıcı çeşitli programları bilgisayara indirerek bunlardan yararlanarak yazarın e-kitabını hazırlayarak internet üzerinden yayıma koymasıdır.www.ebookswriter.com, www.netwrite-publish.com gibi siteler kendi kitabını yayımlamak isteyen yazarlara yazılım ve danışmanlık bağlamında hizmetler sunmaktadır. Dördüncü olarak CD ortamında e-kitaplar. CD ortamı, kitapların hazırlanıp uygun formata getirilmesi sürecinde elektronik bir süreç izlerken, CD olarak çoğaltarak yayımlamak basılı kitap sürecine benzer bir durum sergilemektedir. CD lerin üretilmesi ve okura ulaştırılması süreci, basılı kitaplar gibi gerçekleşmektedir. Ancak CD üzerinde de e-kitap formatında yazılı, sesli ve 74 Basılı kitapta 2018 kıyameti Çevrim içi: (http://www.bbyhaber.com/bby/tag/e-kitap/ )Erişim tarihi: 3 Aralık 2011 46

görüntülü biçimde kitaplara yer verilmektedir. 75 E-kitapların en önemli özelliklerinden biri de sözlük içermeleridir. E-kitap okurken bilmediğiniz bir kelimeye anında bakıp öğrenebilirsiniz. Aradığınız bilgiye anında ulaşabilirsiniz. Aradığınız ya da sizin için önemli kelime ve cümleleri fosforlu kalemle çizermiş gibi belirginleştirebilir, kelimeler hakkında açıklamalar yazabilir, kelimeler için taramalar yapabilir ve not alabilirsiniz. 76 E-kitapların kütüphanelere sağladığı yararlar şu şekilde sıralanabilir: 77 E-kitap okuyucu donanımlara yüklenen kitaplar sayesinde kütüphaneler için büyük bir sorun oluşturan depolama sorunu ortadan kalkacaktır. Özellikle giderek artan bellek kapasiteleriyle tek bir ekitap okuyucu donanıma yüzlerce kitap yüklenebilmektedir. El yazması eserler ya da tarihi öneme sahip kitapların doğal ortamdan kaynaklanan küflenme, parçalanma, çürüme, yanma ve yıpranma gibi hasarlar ile kitapların sayfalarının kopması, düşmesi veya kaybolması gibi durumları tamamen ortadan kaldırarak kitapların uzun yıllar korunmasını sağlamaktadır. Kütüphaneler e-kitap sağlayıcılarla lisans anlaşması yaptıklarında kataloglama ve sınıflama için gerekli MARC ve OPAC kayıtlarına da sahip olurlar. Bu hem kütüphane kataloglarının düzenlenmesinde hem de e-kitapların sınıflandırılmasında kütüphanelere kolaylık sağlar. E-kitaplar, engelli kütüphane kullanıcıları için büyük kolaylık sağlamaktadır. Yürüme engelli kullanıcıların kütüphaneye gitmeden internet üzerinden kütüphane kaynaklarına erişebilmesini; görme engelli kullanıcıların sesli kitaplar yardımıyla içeriğe erişebilmesini; kitapları tutmada zorluk yaşayan engelli kullanıcıların 75 Gürcan, A.g.m. s. 2-3. 76 Anameriç, A.g.m. s. 147-166. 77 Önder, A.g.e. s. 170-176. 47

bilgisayarlar ya da e-kitap okuyucu cihazlar yardımıyla sadece tuşlara dokunarak kitap okuyabilmelerini sağlar. 78 E-kitapların dezavantajlarını şu şekilde sıralayabiliriz: - Ekran çözünürlüğü, kontrast ve parlaklık görünümden kaynaklanan sorunlardan bazılarıdır. 79 Ancak yeni teknoloji ile birlikte geliştirilen tablet ekranlar ve gelişmiş e-kitap okuyucular bu sorunları ortadan kaldırmaktadır. - E-kitapların fiziksel boyutları değişmez nitelikte olduğundan her kullanıcının istediği şekli alamaz. E-kitap okuyucu donanımlar hassas, esnek olmayan bir yapıdadır ve materyale erişim süresini donanımın pil ömrü belirlemektedir. - E-kitap okuyucular pahalıdır ve teknolojik açıdan modası geçen bir okuyucu almak gibi bir risk söz konusudur. - Bazı e-kitaplar bilgisayara indirilebilir ancak maliyeti yüksektir. - Kullanılan yazılım ve donanımlarda uyumsuzluk mevcuttur. - E-kitaplar basılı kitaplara göre daha kolay çoğaltılıp çok çabuk paylaşılabildiğinden yasal olmayan yollarla çoğaltılıp güvenli olmayan sitelerden bilgisayara veya e-kitap okuyucu donanımlara yüklendiğinde cihaza zarar verecek virüsler, geri dönüşü mümkün olmayan hasarlara neden olabilir. Elektronik yayıncılığa geçis süreci baslangıçta maliyetli bir aşama olduğundan geleneksel yayıncılık yapan yayıncılar bu alana yatırım yapmaktan kaçınmaktadır. Elektronik yayıncılığa uzak bakan yayıncıların, e-kitap kullanımının basılı kitap kullanımını azaltacağı öngörüsü onların ticari kaygılarını artırmaktadır. 78 Anameriç, A.g.e. s. 147-166. 79 S. Kumar ve diğerleri, E-Books: Readers, Librarians and Publishers Perspective Çevrimiçi: (http://crl.du.ac.in/ical09/papers/index_files/ical-21_114_255_2_rv.pdf) Erişim tarihi 3 Aralık 2011. 48

- E-kitapların üretiminde ve dağıtımında telif hakları açısından yeterli yasal düzenlemeler yapılamadığı takdirde yazarlar, yayıncılar ve diğer telif hakkı sahipleri sorunlarla karşı karşıya kalmaktadır. 80 - Doğru bir format seçilmediği durumlarda fotoğrafçılık, geniş haritalar, resimlemeler ve sanat tarihi çalışmaları gibi çalışmalarda iyi görüntüleme yapılamamaktadır. 81 80 Önder, A.g.e. s. 174. 81 Aman Dayal Pest and beneficial eguide Çevrimiçi: (http://tools.cotton.crc.org.au/cl2/scoutingtools/reports/cdd%207.1%20- %20p%26b%20eguide.pdf) Erişim tarihi 4 Aralık 2011. 49

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM TÜRKİYE DE ELEKTRONİK KİTAP TEKNOLOJİSİ, ÜRETİMİ VE KULLANIMI 3. TÜRKİYE DE E-KİTAP TEKNOLOJİSİ VE ÜRETİMİNDE SON DURUM Dünyada artan elektronik kitap yazılımları ve donanımlarına paralel olarak oluşturulan çok sayıda elektronik kitap biçimine rağmen, ülkemizde e-kitaplar internet aracılığıyla erişilmekte ve e-kitap okuyucuların fiyatlarının yüksek oluşu sebebiyle sadece PC kullanılarak görüntülenip okunan e-kitap biçimleriyle sınırlıdır. Ülkemizde geliştirilen bir elektronik kitap yazılımı veya donanımı yoktur. Az da olsa genellikle kullanılan e-kitap biçimleri ve yazılımları; PDF (Acrobat Reader), DOC (Microsoft Office Word), LIT (Microsoft Reader) ve HTML (Internet Explorer) dir. 82 Internet üzerinde tamamı yayınlanan ilk Türkçe elektronik kitap, Ali Rıza Esin'in yazdığı ve 1997'de yayınlanan 41 Derece isimli şiir kitabıdır. Yayınevi baskısı olmayan bu elektronik kitaba www.exlibrary.com adresinden ulaşılabilir. 83 1997 yılında PC World Türkiye editörlerince baslatılan bir e-kitap denemesi de, okurlarla etkileşimli olarak yazılan Örümcek isimli polisiye romandır. İlk e-kitap okuyucu, Walkbook ismiyle 2007 yılında UBİT (Uğur Bilgi Teknolojileri) tarafından satışa sunulmuştur. 84 2000 yılında 6 kitaplık bir koleksiyonla; özgün kitapları, iyi bir eleme, değerlendirme ve baskıya hazırlık aşamasından geçirip, özgün tasarımlarla 82 Gürcan, A.g.m. 83 Okumanın e hali, 6 Temmuz 2007, Çevrimiçi: (http://www.milliyet.com.tr/2007/07/06/kitap/akit.html) Erişim tarihi: 03.12.2011 84 Önder, A.g.e. s. 97.

biçimlendirmek ve altkitap halinde hazırlanan bu ürünleri ücretsiz olarak sunmak amacıyla kurulan altkitap ülkemizdeki ilk online yayınevidir. Eserini, e-kitap olarak yayınlatmak isteyenlere yardımcı da olan sitede, e-kitaplar yayınlanmadan önce ciddi bir editör değerlendirmesinden geçmektedir. 85 Hem dağıtım hem baskı işini ortadan kaldıran altkitap.com yazarları okuyucuyla ücretsiz buluşturmaktadır. Genç yazarların deneme çalışmaları altkitap.com dan sadece abone olarak indirilebilmektedir. www.altkitap.com 2006 yılında bir öykü yarışması düzenlemiş ve dereceye girenlerle birlikte yayına değer görülen öyküler de altkitap.com da yayınlanan diğer elektronik kitapların arasında bir seçki kitap halinde yayınlanmıştır. 86 Türkiye'de e-kitap sektörünü yaratan İdefix'in genel müdürü Mehmet İnhan, Türkiye'de dijital yayıncılığı başlatan önemli adımlardan birini atmıştır. İnhan, İdefix'in e-kitap platformu e-ink readerlar, ipad, iphone ve Android tabanlı tablet ve mobil cihazları destekleyecek bir teknoloji altyapısına sahip olduğunu ifade etmektedir. Müşterinin satın aldığı e-kitap'ın sanal kitaplığına kaydolduğunu ve kitaba dilediği cihazdan dilediği zaman erişip okuyabildiğini anlatan İnhan, ''Bu kapsam ve esneklikte, cihaz ve platformdan bağımsız, kullanıcı dostu bir çözüm dünya ölçeğinde yenilikçi bir yaklaşım oldu. Yayıncılar açısından da e-kitaplarının dağıtımını mümkün olan en yaygın biçimde sağlayan bir platform. Tüm Türkçe e- kitaplara yurtiçi ve yurtdışından anında erişim sağlıyor'' demektedir. E-kitap sektörünün çıkış yeri olan Amerika'da e-kitap'ın kitap pazarında % 7 seviyelerinde, Avrupa'da ise % 3 civarında olduğunu dile getiren İnhan, ''Türkiye'de ise daha istatistik oluşturabilecek bir seviyeden bahsedemeyiz. Bahsettiğimiz ülkelerde yayındaki e-kitap adedi yüzbinlerle ölçülüyor. Bizde ise yayıncılık sektörünün bir yılda yayına alabildiği e-kitap sayısı sadece bin 500'' diye konuştu. Amerika'da e- kitap konusunda yılda yüzde 200 gibi çok hızlı bir artış olduğunu vurgulayan İnhan, Türkiye'de piyasadaki e-kitap, okunabilir e-ink ve tablet cihaz sayısının da henüz çok 85 Okumanın e hali, 6 Temmuz 2007, Çevrimiçi: (http://www.milliyet.com.tr/2007/07/06/kitap/akit.html ) Erişim tarihi: 03.12.2011 86 Çevrimiçi: (http://www.bildirgec.org/yazi/elektronik-ortam-yayinevinden-oyku-odulu) Erişim tarihi: 10.12.2011 51

az olduğunun altını çizdi. Mehmet İnhan, Türkiye'de bu oranlara dört beş yıl içinde ulaşılabileceğini savunurken, buna neden olarak da Türkiye'de yeni teknolojilerin çok çabuk sahiplenilmesini göstermektedir. 87 Can Yayınları nın sahibi Can Öz de, Amazon.com un e-kitap satışındaki patlamanın Türkiye gerçeklerine uymadığını belirterek Bu artışın Türkiye de mümkün olması için öncelikle teknolojik gelişmelerin olması lazım. Yayıncıların ve sektörün aslında buna nasıl sahip çıktıkları çok önemli. Amerika da Amazon un ardından yayıncılar e-kitabın üzerinde çok çalıştı, çok fazla kitabı e-kitap olarak sundular, tanıttılar, pazarladılar, okura anlattılar, dolayısıyla ABD de sektörün e- kitabı sahiplenmesinin çok büyük rolü var. Türkiye de ise internetten alışveriş bütün alışverişin yüzde 5 ini aşmıyor. Okuyucu cihazlarda da hızlı bir yayılma henüz söz konusu değil. Ne buna uygun cihazlar var ne de internet alışkanlığı. Öncelikle diğer alışkanlıkların oturması, internetten alışverişin hızlanması ve e-kitap okunan cihazların daha çok yayılması gerekiyor şeklinde görüş bildirmektedir. 88 Bunların yanında resmi kurumların görev ve sorumluluk alanına giren konularda e-kitap üretimi yaptıklarını görmekteyiz. Türk Dil Kurumu Kütüphanesi nde Türk Dili ve Edebiyatı nın yanısıra genel Türkoloji ile ilgili yayınların yer aldığı bir uzmanlık kütüphanesi olan TDK Kütüphanesi, web sitesinde 1928-1964 yıllarında alınmış kararların yer aldığı karar defterlerini, 1932-1982 yıllarında yapılan Türk Dili Kurultayları nın bildirilerini, Türk Dili Grameri (Osmanlı Lehçesi) isimli bir kitabı ve tezler, kitaplar, etütler bölümünde de PDF biçimli 12 e-kitabı erişime sunmaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü tarafından 2004 yılında alt yapı çalışmaları başlatılan e-kitap projesi bir yılda tamamlanarak 2005 yılında hayata geçirilmiştir. Bakanlık web sitesinde yer alan e- Uygulamalar sayfası e-kitap bölümünde; Arkeoloji, Edebiyat, Felsefe, Halk 87 Vaz geçilemeyecek bir lüks: e-kitap Çevrimiçi: (http://www.ntvmsnbc.com/id/25220280/) Erişim tarihi: 5 Aralık 2011 88 E-kitap Türkiye de olur mu? Çevrimiçi: (http://www.ntvmsnbc.com/id/25116494/ )Erişim tarihi : 5 Aralık 2011 52

Bilimi/Halk Kültürü, Kültür, Kültürel Miras, Sanat ve Tarih konularında çok sayıda PDF veya HTML biçimli telif hakkı bakanlığa ait olan e-kitap erişime sunulmaktadır. Başbakanlık DPT Müsteşarlığı WEB sitesinde e-kütüphane bölümünde, yayınladığı 1963-2013 yılları Beş Yıllık Kalkınma Planları, 1996-2009 Yıllık Programları, 2005-2009 Genel Ekonomik Hedefler ve Yatırım Planları, 1996-2005 Destek Çalışmaları, Özel İhtisas Komisyonu Raporları, Uzmanlık Tezleri ve 1997-2001 Çalışma Raporlarını çoğunluğu PDF biçimli e-kitap olarak erişime sunmaktadır. Dünyada e-kitaplar hakkındaki görüşlere paralel olarak, birçok kimse en büyük kullanıcı potansiyelinin eğitim alanında olduğuna inanmaktadır. Hatta sayısallaştırılmış eğitim materyali pazarının diğer materyallere oranla daha hızlı büyüyeceği tahmin edilmektedir. E-kitaplardan sayısal içerik seçeneklerinin düzenlenmesi ve sergilenmesi eğitimcilerin de düşüncelerinin önemli bir bölümünü meşgul etmektedir. Eğitimciler e-kitapların okullarda birçok sorunu çözebileceğini düşünmektedir. Ancak, eğitim alanındaki e-kitap uygulamaları henüz yaygınlaşmamıştır. Eğitimciler oluşturdukları kurslar ve derslerle ilgili olarak çeşitli basılı kitapları, dergileri, makaleleri ve yine derslere ilişkin diğer kaynakları öğrencilerine sayısal ortamda deneme amaçlı olarak dağıtmaktadır. 89 E-kitap alanında yurt dışındaki bu gelişmelere paralel olarak Interreks'in Sahaf Online bölümündeki indirilme rakamları, e-kitapların ülkemizde de ilgi gördüğünü göstermektedir. Sitede ayda bir güncellenen "Top 10 Downloads" listesinde Ocak ayında ilk sırada yer alan "Ömer Seyfettin Seçme Hikayeler"in 523 kez indirildiği görülmektedir. Listede yer alan 10 kitap toplam 2656 kez indirilmiştir (Cyberman, 2000). 2001 ve 2002 yıllarında ülkemizde Bilgi Yayınevi'nin öncülüğünde "ekitap 2001 Roman Yarışması" ve "ekitap 2002 Öykü Yarışması" 89 Anameriç ve Rukancı A.g.e. s. 147-166 53

düzenlenmiştir. Bu organizasyonlar da ülkemizde e-kitapların tanıtımı ve yaygınlaşması açısından önemlidir. 90 Anadolu Üniversitesi Uzaktan Eğitim Sisteminde bugüne kadar yeniden tasarımlanarak yayım ve basımı gerçekleştirilen kitapların sayısı 500 ü aşmıştır. Her yıl yaklaşık 5 milyon kitap Anadolu Üniversitesi Basımevinde basılarak bürolar aracılığıyla öğrencilere ulaştırılmaktadır. Kitapların yazımı, alanlarında uzman değişik üniversitelerde görevli 1000 in üzerinde öğretim üyesinin yazarlığında ve editörlüğünde gerçekleştirilmektedir. 2003 2004 öğretim yılında öğrencilere bürolardan kitap dağıtımında yaşanan gecikmelerden dolayı yaşadıkları kaybı gidermek amacıyla kitapların elektronik kopyalarının internetten yayınlanması düşüncesi doğmuştur. Bu amaçla 2003 2004 öğretim yılı başlangıcında Açıköğretim kitaplarının bir bölümü PDF formatında e-kitap olarak internetten yayınlanmıştır. e- Kitap hizmetinde şu anda 224 derse ait 2.879 ünite yayınlanmaktadır. Her ders yaklaşık 10 MB yer kaplamaktadır. 91 Türkiye de toplumsal anlamda yaygınlaşmış bir e-kitap geleneğinden söz edemesek de eğitim alanında özellikle üniversite ve araştırma kütüphanelerinde ve ulusal akademik bilgi ağı geliştirmek amacıyla kurulan ULAKBİM kapsamında elektronik kaynakların kampüs içerisinde ve PC üzerinden görüntülenmesi ve kullanılması vazgeçilmez bir olguya dönüşmüştür. Bu anlamda kütüphane ve bilgi merkezleri e-kitapların ve veri tabanlarını satın alırken çeşitli konsorsiyumlar oluşturmakta ve lisans anlaşmaları imzalamaktadır. 90 Anameriç ve Rukancı A.g.e. s. 147-166. 91 Mehmet Emin Mutlu ve diğerleri Açıköğretim E-Öğrenme Yapım ve Sunum Altyapısı Çevrimiçi: (http://ab.org.tr/ab07/kitap/_ab07.pdf ) Erişim tarihi : 17 Aralık 2011 54

3.1 Kütüphanelerde e-kitap kullanımı ve konsorsiyumlar Kütüphaneler, derme yönetimi politikalarını kullanıcıların enformasyon gereksinimleri için uyumlaştırmaktadır. Tam metin veri tabanlarının bilgi kaynağını doğrudan sağlamaları nedeniyle bibliyografik kaynaklar daha az kullanılmaktadır. Tam metin e-kitaplar çeşitli sağlayıcılar kanalıyla elde edilebilir durumdadır ve kütüphane dermelerinin en önemli parçası durumuna gelmektedir. E-kitaplar ve veri tabanları günümüzde elektronik kütüphane kavramının değişilmez unsurlarıdır. E- kitaplardaki büyük niceliksel artış kısıtlı bütçeleri olan kütüphaneleri seçici olmaya ve maliyetlerini mümkün olduğunca düşürme çabasına itmektedir. E-kitapların Kütüphanelere Faydaları - Kütüphaneler büyük masraflara girerek mevcut alanlarını genişletmeden veya yeni yerler açmadan koleksiyonlarına yeni kaynaklar ekleyebilirler. - Basılı kitapların getirdiği maliyetler düşer depolama masrafı veya kaybolan, çalınan veya zarar gören kitapların değiştirilmesinden kaynaklanan masraflar önlenir. - Fiziksel yer gereksinimi olmadığı gibi sürekli raf düzenlemesine de gerek yoktur. - Kullanıcılara hatırlatma gibi fazla çalışma gerektirmez, e-kitaplar otomatik olarak kontrol edilir. 92 EKUAL kapsamında e-kitap veritabanları olmamasına karşın, elektronik kaynaklar adını ihtiva etmektedir. Bu nedenle e-kitapların da gelecekte bu proje içerisinde yer alması muhtemel dahilindedir. Bu nedenle lisanslama ilkeleri kriterlerinin belirlenmesinde değinmemiz nedeni ile EKUAL hakkında bilgi vermek gerekmektedir. 92 Nick Rawson, Son kullanıcı kataloglama ve E-kitap servisi Çevrimiçi: (http://kaynak.unak.org.tr/bildiri/unak03/u03-10.pdf) Erişim tarihi : 10 Aralık 2011 55

TÜBİTAK ULAKBİM tarafından, 2005 yılında, Ar-Ge faaliyetleri gerçekleştiren üniversiteler, araştırma kurumları, sanayi kuruluşları ve bu faaliyetlere kaynak sağlayan tüm kurum ve kuruluşlara ulusal düzeyde bilgi hizmeti vermek amacıyla, 19 Kasım 2005 tarih, 136 sayılı TÜBİTAK Bilim Kurulu kararı ile ve Türkiye Araştırma Alanı (TARAL) kapsamında desteklenmek üzere, daha önce ANKOS kapsamında hizmete sunulan, IEEE/IEE Electronic Library ve WoS veritabanlarına ulusal düzeyde abone olunarak TÜBİTAK Elektronik Kaynaklar Ulusal Akademik Lisans - EKUAL hayata geçirilmiştir. Proje kapsamında Devlet, Vakıf, KKTC Üniversiteleri, Harp Okulları ve Akademisi ile Polis Akademisine hizmet götürülmesi hedeflenmiştir. Daha sonra 11 Şubat 2006 tarih ve 139 sayılı TÜBİTAK Bilim Kurulu kararı ile T.C. Sağlık Bakanlığı Eğitim ve Araştırma Hastaneleri kapsama dâhil edilmiştir. Bu kapsamda 2008 yılı verilerine göre: 85 Devlet üniversitesi, 30 Vakıf Üniversitesi, 5 KKTC Üniversitesi, 6 Askeri Kurum ve 53 Eğitim ve Araştırma Hastanesi ile TÜBİTAK ve bağlı enstitüleri olmak üzere toplam 180'den fazla kurum ulusal akademik lisans kapsamında yer almaktadır. 2008 Mart ayı itibariyle 20 akademik içerikli tam metin ve bibliyografik veritabanı erişime açılmıştır. 9.888 tam metin akademik dergiye, 880.000 konferans bildirisine, 1.800 standarda ülke genelinde erişim sağlanmıştır. EKUAL projesi kapsamında yaklaşık 1.168.690 araştırmacı, akademik içerikli EKUAL veritabanlarını kullanmaktadır. Bibliyografik veritabanları içerisinde yaklaşık 68.636.000 veri yer almakta ve yaklaşık 39.000 dergi indekslenmektedir. Toplam üye sayısı 194 e yükselmesine rağmen, 2009 yılında yaşanan küresel ekonomik krize paralel olarak toplam veritabanı abonelik sayısı 10 a düşmüş, 2008 yılında 23 milyon ABD doları olan abonelik tutarı 15 milyon ABD dolarına gerilemiştir. 93 Milli Kütüphane'nin sunduğu Elektronik Kütüphane hizmetinde, "Ebrary Elektronik Kitap Veritabanı"nda 30 binin üzerinde kitap, "ProQuest Tez Veritabanı"nda doktora ve master tezleri taraması yapılabilmekte ve kaynaklara tam metin erişim sağlanabilmektedir. Bu veritabanlarından yararlanabilmek için Milli 93 Doğan Atılgan ve Yusuf Yalçın Elektronik kaynakların seçimi ve değerlendirilmesi Türk Kütüphaneciliği 23, 4 (2009), 769-802 Çevrim içi: (http://acikarsiv.izmir.edu.tr/browse/11255/fulltext_izmir_11.pdf) Erişim tarihi 16 Aralık 2011 56

Kütüphane üyesi olmak gerekmektedir. Bunun yanısıra Milli Kütüphane 27.000 in üzerindeki yazma eserini EUROPEANA dijital kütüphanesinde görünür kılarak güzel bir e-kitap uygulama örneği sunmuştur. Milli Kütüphane ANKOS üyesi olarak çeşitli e-kitap ve süreli yayın veritabanlarına üye durumdadır. Üniversite kütüphanelerinde e-kitapların edinilmesi ÜNAK ve ANKOS gibi konsorsiyum oluşturan yapılanmalar etrafında şekillenmektedir. ANKOS Amaçlarını; abone olunan veya satın alınan e-kitapların ve veri tabanlarının rasyonel gelişimini sağlamak; ilgili kurumların kullanıcılarının eğitimsel ve araştırmaya yönelik ihtiyaçlarının karşılamak ve daha fazla kaynak alımı gibi konularda üyeler arasında ortak politika belirlemek; üye merkezler arasında sürekli eğitim ve personel değişimi sağlamak; telif hakları, lisans anlaşmaları vb. dünyadaki diğer konsorsiyumlarla, enstitü ve organizasyonlarla işbirliği yapmak ve Türkiye deki akademik kütüphanelerin gelişimi için gerekli girişimlerde bulunmak olarak belirleyen ANKOS, 10 yıl gibi kısa bir sürede önemli gelişmeler göstermiştir. 2006 yılında, Türkiye de e-kitap konsorsiyumu; ANKOS (Anadolu Üniversite Kütüphaneleri Konsorsiyumu) ve EKUAL üzerinde durulacaktır. 94 Konsorsiyumların önemini ve satın alma biçimlerindeki farkın önemini göstermek açısından Türkiye den bir üniversite örneği vermek yerinde olacaktır. Türkiye deki bir üniversite kütüphanesi, ANKOS kapsamında 34.000 elektronik kitaba sahip Ebrary veritabanına, yıllık lisans anlaşması karşılığında, 34.000 ABD Doları öderken, tümüyle satın alma modeli (içerik satın alma modeli) karşılığında Springer yayınevinin 2005-2007 yılları arasındaki 9.000 kitabı için 242.542 Avro ve 2008 yılına ait 4.983 kitabı için de 76.194 Avro ödemiştir. Bu rakamlardan da anlaşılacağı gibi, kiralama ve içerik satın alma modellerinde farklı fiyatlandırmalar söz 94 Asuman Akyüz ve Tuba Akbaytürk, Konsorsiyumlarda elektronik kitap sağlama modelleri ve Türkiye örneği inet-tr 06 - XI. "Türkiye'de İnternet" Konferansı Bildirileri, Çevrimiçi: (http://inet-tr.org.tr/inetconf11/kitap/akyuz_akbayturk_inet06.pdf )Erişim tarihi: 10 Aralık 2011 57

konusudur. İçerik satın alma modelinde, kiralama yöntemine göre daha yüksek fiyat ödenmektedir. 95 ANKOS bünyesinde yer alan e-kitap konsorsiyumlarından bazıları şunlardır: Encyclopaedia Britannica nın online versiyonu için yürütülen bu konsorsiyum modeli, abonelik yöntemi ve FTE (Full Time Equivelant) ye göredir. FTE sayısında gruplar küçük, orta ve büyük ölçekli olarak ayrılmıştır ve fiyatlandırma bu gruplara göre belirlenmiştir. İşletme, yönetim ve teknoloji alanlardaki e-kitaplardan oluşan Safari konsorsiyumunun sağlama modeli oldukça farklıdır. Model, abonelik yöntemi ile sayıca belirlenen e-kitaplar, kullanım sayısı belirli simultane kullanıcı sayısı ve puanlamadan oluşmaktadır. Springer konsorsiyumunda iki yöntem uygulanmaktadır. Birincisi, çeşitli konulardaki Springer e-kitapları için oluşturulmuştur. Modelde, satın alma yöntemi uygulanmakta olup, FTE nin küçük, orta ve büyük gruplarına dayalı, konu paketlerinin satın alınması şeklindedir ve indirim oranı katılan kurum sayısına bağlıdır. İkincisi, Lecture Notes olarak adlandırılan e-kitap serileri, bu konsorsiyum, abonelik yöntemine göre, katılımcı kurum sayısı olarak belirlenmiştir. Belirtilen Oxford referans ürünlerinin konsorsiyumu abonelik yöntemi ile FTE ye dayalıdır. Oxford English Dictionary(2006): İngilizce kelimelerin şimdiki ve geçmişteki anlamını, tarihini telaffuzunu veren sözlük. Oxford Reference Online (2006): Sözlük, referans kaynakları ve bir ansiklopediden oluşan kaynak. Oxford Scholarship Online(2006): E-kitap veritabanı The Dictionary of Art in elektronik 95 Mehmet Toplu, Elektronik Yayıncılığın Ortak Koleksiyon Geliştirme ve Kütüphane Konsorsiyumlarına Etkileri ve Türkiye deki Uygulamalar, (http://tk.kutuphaneci.org.tr/index.php/tk/article/view/2117/4167) Erişim tarihi: 10 Aralık 2011 FTE (Full Time Equivelant Tam zamanlı erişim): Tam zamanlı öğretim görevlileri, lisans ve yüksek lisans öğrencileri olmak üzere kurum kapsamındaki toplam kullanıcı sayısı 58

versiyonu olan Grove Art Online (2006) konsorsiyumunda, abonelik yöntemi ile FTE ve kullanım sayısı temelli bir model uygulanmaktadır. Bunların dışındaki e-kitap konsorsiyumları ve yılları şu ekildedir; Books24x7 (2011) CREDO General Reference (2011), Doodys LWW e-books (2009), Ebrary Academic Complete e-books (2002), Elsevier e-kitap (2009-2011), Hiperkitap (2010), IGI Global e-books (2010), Jaypeedigital (2011), Knovel e-books (2009) Thieme, (2009). ebrary 1999 yılında Christopher Warnock ve Kevin Sayar tarafından kurulmuştur. Geçen 8 yıl içerisinde müşteri sayısı 82 farklı ülkeden 1,000 i geçerken toplam kullanıcı sayısı ise 8 milyonun üzerine çıkmıştır. 2005 sonu sayıları dikkate alındığında bu artış bir önceki yıla kıyasla yüzdesel olarak %40 kullanıcı ve aynı oranda kullanım artışı anlamına gelmektedir. ebrary son dört yıldır üstüste dijital içerik endüstrisinde en kayda değer şirketler/companies that matter most econtent 100 listesinde yer almaktadır. Şu an ebrary 240 ın üzerinde yayıncı partner ile işbirliği yürütmekte ve 120,000 tam metin başlığa farklı paketlerinde erişim vermektedir. Bu paketlerden Türkiye de de ANKOS çatısı altında konsorsiyumu olan Academic Complete tüm akademik konu başlıklarını içeren bir veri tabanıdır. ebrary nin Avrupa distribütörlüğünü 2002 yılında Coutts Library Services firmasına vermesinden sonra, Coutts ANKOS la temasa geçmiş ve aynı yıl ANKOS üyelerine deneme erişimi açılmıştır. 7 üniversitenin bir araya gelmesiyle 2003 yılında ilk konsorsiyum oluşturulmuştur. 2004 yılında konsorsiyum katılımcı sayısı 8 e çıkmıştır. 2005 yılında Coutts yerine yerli bir distribütör ile çalışılması gündeme gelmiş ve ebrary Gemini firması ile çalışmayı kabul etmiştir. Gemini nin devreye girmesini takiben katılımcı sayısında ciddi bir artış yaşanmıştır. 2005 te sayı 37 iken 2006 yılında 62 ye ulaşmıştır. 96 2010 yılında bu sayı 304 rakamına ulaşmıştır. 97 96 Akyüz ve Akbaytürk, A.g.m. s. 240-242. 97 Handan Uğur, E-kitaplar nereye koşuyor İTÜ ANKOS Yöneticileri Toplantısı, Çeşme, 19 Aralık 2012 59

ANKOS un işleyişi şu şekilde özetlenebilir; ANKOS, Yönetim Kurulu nu oluşturan dokuz kütüphane yöneticisinin çabaları ile üniversite ve bir kaç özel araştırma ütüphanelerin bağlı olduğu gönüllü bir birliktir. ANKOS, satıcı firmalar ile ilişkilerinde Yönetim Kurulu üyelerinin kendi kurumlarında görevlendirdiği kütüphanecilerin ANKOS Veri Tabanı Sorumlusu olarak desteğini almaktadır. Konuyla ilgili ayrıntılı bilgi ANKOS Web sitesinden alınabilir. 98 Yıllara Göre ANKOS Üye Sayısı, Lisans Anlaşması Yapılan Veritabanları ve Toplam Üyelikler Yıllar ANKOS Üye Sayısı Veritabanı Aboneliği Toplam Abonelik 2005 82 34 723 2006 86 38 841 2007 86 45 992 2008 90 47 909 2009 109 65 1293 2010 120 81 1628 Tablo 1 Ürün önerileri üyeler ve satıcı firmalar tarafından Yönetim Kurulu na yapılmaktadır. Yönetim Kurulu, bir ürünü ANKOS tarafından dikkate alınmaya değer bulduğu takdirde, bir Kurul üyesinden ilgili ürün için deneme erişiminin ayarlanması, duyurusunun yapılması, deneme sonunda satıcı firmadan kullanım istatistiklerinin alınması ve üyelerin ürüne abone olmak için istekleri hakkında bilgi toplanmasını işlemlerinin yapılması için bir kütüphanecisinin Veri Tabanı Sorumlusu olarak görevlendirmesini ister. Eğer yeterli ilgi varsa, Veri Tabanı Sorumlusu, satıcının ANKOS un lisans ilkelerinden ve Türk Ulusal Site Lisansı ndan (TRNSL) haberdar olmasını sağlar. TRNSL, ANKOS üyesi iki kütüphane yöneticisi ile bir Amerikalı hukuk kütüphanecisinden oluşan ve ANKOS Lisans Çalışma Grubu 98 Phyllis L.Erdoğan ve Bülent Karasözen, ANKOS ve satıcı firmalarla ilişkileri, Çevrimiçi: (ftp://ftp.lib.metu.edu.tr/pub/doc/ankos-mak.pdf )Erişim tarihi: 12 Aralık 2011 60

tarafından geliştirilen bir lisans modelidir. TRNSL metni, birçok konsorsiyum lisans modelinin incelenmesi ile birlikte Türkiye nin koşulları (kurumlara ayrı ayrı faturalandırma, kullanıcı eğitimi için Türkçe broşürlerin hazırlanmasında satıcı desteği vb.) dikkate alınarak hazırlanmıştır. TRNSL ve ilkeleri ANKOS Web sayfasından görülebilir. Sözleşme görüşmeleri Yönetim Kurulu nun bir üyesi ve Lisans Çalışma Grubu tarafından yürütülür. 99 Türkiye de, ANKOS un oluşum süreci ile hemen hemen aynı dönemlerde, ÜNAKOCLC konsorsiyumu nun da başlatıldığı görülmektedir. Her ne kadar Üniversite ve Araştırma Kütüphanecileri Derneği (ÜNAK), Online Computer Library Center (OCLC) yi ilk kez 1993 yılında Boğaziçi Üniversitesi nde yaptığı bir seminerle tanıtmışsa da, o dönemde, Türkiye nin ağ yapısı bu hizmetlerin elektronik olarak yürütülmesine olanak vermediğinden, konsorsiyum oluşumu gerçekleştirilememiştir. 2000 yılında bu girişimler tekrar başlatılmış ve 15 üniversite ve araştırma kütüphanesinin katılımı ile ÜNAK-OCLC Konsorsiyumu kurulmuştur. Bu konsorsiyum elektronik kitaplara erişimi kolaylaştırmaktaydı aynı zamanda kütüphanelerdeki standart uygulamaları beraberinde getirmesi açısından önemli bir olanaktı. Konsorsiyum 2010 yılında sonlandırılmıştır. ÜNAK-OCLC Konsorsiyumu üç farklı ürün grubu için yürütülmekte idi. Bunlar; 11 veri tabanını içeren, web tabanlı çevrim içi danışma hizmeti sağlayan ve önemli bibliyografik ve tam metin veri tabanları ile danışma kaynaklarını aynı ara yüzle tarama olanağı sağlayan FirstSearch, 400'den fazla yayın evinin e-kitap koleksiyonunu kapsayan NetLibrary ve bilgi kaynaklarının MARC kayıtlarının paylaşımına dayanan World Cat Connexion du. 100 netlibrary, kurumsal kütüphane pazarının önde gelen elektronik kitap sağlayıcısıdır. Ağustos 1998 de kurulmuştur ve merkezi Boulder, Colorado dadır. 99 Erdoğan ve Karasözen, A.g.m. s. 5. 100 Toplu, A.g.m. s. 474. 61

Ocak 2002 de ise, OCLC netlibrary nin sahibi olmuştur. NetLibrary, 300 den fazla ticari ve akademik yayıncıya ait 58.000 in üzerinde e-kitap başlıklarının aranması ve okunması için tek bir arayüze sahiptir. Halen dünya çapında 7.000 in üzerinde akademik, halk ve özel kütüphaneye hizmet vermektedir. Dünya genelinde 9.000 OCLC üyesi kütüphane, koleksiyonlarına ekitapları da eklemek istemektedir. E- kitaplar, OCLC nin diğer hizmetleriyle bütünleşecektir. FirstSearch WorldCat veri tabanından OCLC MARC21 kayıtlarına ulaşım mümkün olacaktır. Bu, OCLC nin bilgi yönetimi yaklaşımına uygun bir hizmettir. 101 ÜNAK-OCLC konsorsiyal oluşumunda 2009 yılı itibariyle FirstSearch konsorsiyumunda 15, NetLibrary de 5 ve WorldCat te ise 19 üye yer almaktaydı (ÜNAK-OCLC Konsorsiyumu). Yapılan yıllık toplantılarda; ücretlendirme, yeni ürünlerin tanıtımı ve veritabanlarının kullanımı gibi konularla, karşılaşılan sorunlar ve bu sorunlara yönelik çözüm önerileri ele alınmakta idi. Gerek oluşum, gerekse faaliyetlerin sürdürülmesi açısından ANKOS ve ÜNAK-OCLC Konsorsiyumları arasında birtakım farklılıklar söz konusu idi. Her şeyden önce ANKOS, hiçbir yasal ve kurumsal yapısı olmadan, tamamen gönüllülük esası temelinde ve yine bu çerçevede seçimle oluşan yönetim birimiyle faaliyetlerini sürdürürken, ÜNAK- OCLC Konsorsiyumu, mesleki bir dernek olan ÜNAK ın kurumsal yapısı altında ve onun aracılığı ile faaliyetlerini sürdürmekte idi. Ayrıca ANKOS oluşumunda lisans anlaşması yapılacak firmalarla tek tek görüşülürken ve fiyatlar bu şekilde saptanırken, ÜNAK-OCLC konsorsiyumunda, lisans anlaşması sadece OCLC ile yapılmaktaydı. Bu iki konsorsiyum arasındaki başka bir önemli farklılık da, lisans anlaşmalarının ve faturaların düzenlenmesinde gözlenmekte idi. ANKOS kapsamındaki lisans anlaşmalarında fatura düzenlemeleri, ilgili firmalarla enformasyon merkezleri arasında yapılırken, ÜNAK-OCLC Konsorsiyumunda ise, ÜNAK ve üyeler arasında bir düzenleme söz konusuydu. ÜNAK bu işlemleri, iktisadi işletme yapısına sahip bir dernek olduğu için yürütebilmekteydi. 102 101 Rawson. A.g.m. s. 58. 102 Toplu, A.g.m. s. 474. 62

ÜNAK-OCLC Konsorsiyumda, üzerinde durulması gereken önemli bir unsur da, WorldCat lisans anlaşmasının sunmuş olduğu olanaklardı. WorldCat, kataloglama alanında kayıt değişimine ve katılımcı kütüphanelerin yerel ölçekte üretmiş oldukları kayıtların bu sisteme aktarılmasına olanak sağlamaktaydı. Bu sayede, bibliyografik kayıtların yaratılmasında, kataloglama ve sınıflandırma konularında standartlaşmaya öncülük etmekteydi. Ayrıca sistemin, toplu katalogların oluşumunda, kütüphanelerarası ödünç verme ve belge sağlama hizmetlerinde etkin bir şekilde kullanılabilmişti. Türkiye de toplu katalog ve ulusal bir sistemin oluşumu konusunda sağlıklı bir gelişim olmadığı dikkate alındığında, WorldCat konsorsiyumu bu tür çalışmalara öncülük edebilecek nitelikteydi. 103 Tüm dünyada olduğu gibi konsorsiyumlar kütüphanelerin ve/veya kurumların satın alma gereksinimlerini optimize edebilecek niteliklere sahiptir. Ancak her kütüphanenin konsorsiyum ürünlerinden elde edeceği maddi yarar/zarar her üye için aynı olmamaktadır. Maliyet ve yarar değerlendirmesi kurumların fiziksel yapıları, kullanıcı sayısı ve niteliği gibi değişkenlerle orantılıdır. Konsorsiyumların elektronik yayıncılığın hangi aşamasında olduğu aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. 104 Geleneksel Yayıncılık Elektronik Yayıncılık Şekil: 1 103 Toplu, A.g.m. s. 475. 104 Hacer Özen, Elektronik koleksiyon yönetimi ve elektronik bilgi kaynaklarında ölçme değerlendirme Çevrimiçi: (http://by2007.bilgiyonetimi.net/bildiriler/ozen_calistay-ppt.pdf) Erişim tarihi: 12 Aralık 2011 63

3.2 E-kitap lisans anlaşmaları Günümüzde elektronik yayınlar için telif hakkı yasalarından çok kontrat hukuku (lisanslar) geçerlidir. Lisanslar belirli bir süre için kullanım hakkı/kiralama verebilir. Hak, sorumluluk ve yaptırımlar taraflarca belirlenebilir ve lisans anlaşması iki tarafın onayıyla yürürlüğe girer. Kütüphane veya konsorsiyum elektronik kaynakları satın alma kararı verdiğinde, satıcı veya üretici firmayla kaynağın kullanımına yönelik olarak sınırlamaların ve izinlerin belirtildiği bir lisans anlaşması imzalamaktadır. Lisans anlaşmalarının niteliği, elektronik kaynakların kütüphaneye sağlanması ve kullanıcının erişiminde oldukça önemli rol oynamaktadır. Genel olarak lisans anlaşmalarının temel amaçları şunlardır : - Satın alınan veya erişim sağlanan kaynağın kapsamı hakkında bilgi vermek, - Kaynağın hangi amaçlar için kullanılacağını belirlemek, - İzin verilen ve yasaklanan kullanımlar, - Tarafların yükümlülüklerini belirlemek, - Aboneliğin sonlanması durumunda abonelik sonrası sürekli erişimin olup olmayacağını belirlemek, - Yetkili kullanıcıları tanımlamak, - Aboenlik döneminin bitiminden sonra yenileme (renewal) işleminin nasıl yapılacağını belirlemek, - e-only modellerde DDP uygulamasının olup olmayacağını belirlemek, - Abone olunan içerikte yapılacak değişikliklerde uygulamanın nasıl olacağını belirlemek - Ödemelerin nasıl ve ne zaman yapılması gerektiğini belirlemek, - Anlaşmazlık durumunda nelerin yapılacağı ve hangi mahkemelerin yetkili olacağını belirlemek, gibi maddeler lisans anlaşmalarında ele alınan konulardan bazılarıdır. 64

Lisans anlaşmaları veri tabanlarının kullanıcı ve hizmete sunucu açısından en önemli yasal belgeler olduğunu belirten Atılgan ve Yalçın Lisans anlaşmalarının ayrıntılı olarak ele alınması ve lisans anlaşmalarında özellikle Uzaktan erişim, ILL (Inter Libraray Loan) abonelik sonrası erişim gibi hususların çok iyi tanımlanması gerektiğini belirtmektedir. 105 Elektronik yayınların kolayca kopyalanabilmesi ve dağıtımı, telif haklarının basılı yayınlara oranla daha kolay ihlal edilebilmesi yayıncıları elektronik bilgi satın alan ya da kiralayan kuruluşlarla lisans anlaşmaları yapmaya yöneltmiştir. Lisans anlaşmaları telif hakkı yasalarından farklıdır. Telif hakkı yasaları yazarlar, yayıncılar ve kullanıcılar da dahil herkesi bağlamaktadır. Oysaki lisans anlaşmaları sözleşme hukuku çerçevesinde sadece anlaşma yapan tarafları bağlamaktadır. Lisans anlaşmaları kütüphanelerin elektronik yayınları çoğu zaman herkesin kullanımına açmalarına izin vermemektedir. Eşzamanlı kullanıcı sayısı ve kullanıcılara tanınan haklar (bastırma, kopyalama, indirme, vb. gibi) lisans anlaşmalarında belirtilmektedir. Elektronik yayınların kütüphanelerarası ödünç verme ya da rezerv amacıyla kullanımı kısıtlanmaktadır. Basılı yayınlarda telif hakkı yasalarının kütüphanelere ve eğitim amaçlı diğer kuruluşlara sağladığı dürüst kullanım (fair use, fair dealing) ayrıcalığı, birçok ülkede yasalarla garanti altına alınan bilgi edinme özgürlüğü elektronik yayınlar söz konusu olduğunda lisans anlaşmaları yoluyla kısıtlanabilmektedir. 106 Günümüzde konsorsiyum olarak lisans anlaşmaları yapılırken dünyada ve Türkiye deki mevcut lisans anlaşmalarını incelemek ve karşılaştırmalar yapmak gerekmektedir. Türkiye de yayıncılarla lisanslama ilkeleri doğrultusunda anlaşma yapan kuruluşlar ANKOS ve ULAKBİM dir. ÜNAK lisans anlaşmalarını yalnızca OCLC firmasıyla yapmış ve 2010 yılında bu anlaşma yürülükten kaldırılmıştır. 105 Atılgan ve Yalçın A.g.m s. 786. 106 Yaşar Tonta, Elektronik yayıncılıkta son gelişmeler, Çevrimiçi: (http://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/yayinlar/tonta-eyayin99.pdf) Erişim tarihi: 13 Aralık 2011. 65

Anadolu Üniversite Kütüphaneleri Konsorsiyumu (ANKOS) un konsorsiyum üyesi olan Türk üniversite ve araştırma kütüphaneleri adına eğitim amaçlı elektronik malzeme toplu alımı görüşmelerini hangi koşullarla yapacağını belirlemektedir. Aşağıda sıralanan TRNSL (TÜRK ULUSAL SİTE LİSANSI) na dahil edilen ilkeler, ANKOS un üyesi olduğu Kütüphane Konsorsiyumları Uluslararası Koalisyonu (ICOLC) nunkilerle uyumludur. Bu ilkeler ANKOS un elektronik ürünlerin yayımcı ve satıcılarının yapacaklari teklifleri değerlendirmek için kullanacağı kriterleri oluşturmaktadir. Fiyatlandırma ve diğer özel koşullar, ilgili yayıncı ve satıcılarla yapılacak görüşmeler sırasında tartışılacaktır. 1. Temel İlkeler 1.1 ANKOS, lisanslı malzemelere ve ilgili sayısal arşivlere güvenilir erişimi ve bunların sorumlu bir şekilde kullanımını sağlamak için, tüm önemli konularda yapacaği anlaşmalarda TRNSL ye bağlı kalacaktır. 1.2 ANKOS, Konsorsiyum un, zamanla, Türkiye deki tüm kamu ve özel üniversite kütüphaneleri ile araştırma kütüphanelerini de içine alacak şekilde genişlemesine ve mevcut üyelerin katılımını sürdürmesine olanak veren anlaşmalara girecektir. Konsorsiyum anlasmasi cercevesinde kapsanan bilgilere, tum ANKOS üyeleri erisim hakkına sahiptirler. 1.3 ANKOS lisans girişimleri, anlaşmanın tüm taraflarının sağladığı mülkiyet hakları bilgilerinin gizliliğine saygı göstererek, şeffaf ve etik uygulamaları temel alacaktır. 1.4 ANKOS, Türk akademisyenlerinin tüm temel disiplinlerdeki bilgi ihtiyaçlarına cevap verecek, dünyadaki saygın bilim adamlarının eserlerini kapsayacak, ve hem güncel hem de geriye dönük malzemeyi içerecek kaynakların lisanslarını takip ederek edinmeye çalışacaktır. 1.5 ANKOS, 1.5.1 En fazla sayıda araştırmacının ilgi ve yararına olan; 1.5.2 Hem temel hem ileri tarama olanaklarıyla (PDF veya benzeri) tamgörüntü içerik sağlayan; 66

1.5.3 Yetkili kullanıcılar tarafindan masaüstünden, ya da Internet yoluyla uzak noktalardan, çeşitli Ağ tarayıcıları kullanarak ve kullanıcının işlem birimine özel veya satın alacağı yazılımlar gerektirmeden erişilebilen; 1.5.4 Lisansör tarafindan entegre erişim sağlayan platformlarda işletilen ve mevcut uluslararası birlikte çalışılabilirlik (interoperability) standartlarına bağlı kalan; 1.5.5 Lisanslı elektronik malzemelere kaydıhayat şartı ile erişim sağlayan; ve 1.5.6 üyeleri için elektronik kaynaklara ekonomik yatirim olanakları içeren veri tabanları ve ürünlere öncelik verecektir. 2. Yetkili Kullanım Hakları 2.1 Lisanslar, ANKOS Üyesi kuruluşların tüm öğretim elemanları, öğrenci, personel, ve diğer iyi niyetli üyelerine herhangi bir noktadan erişim hakkı sağlayacaktır. 2.2 Lisanslar, walk-in (geçici) kullanıcılara, Üye kütüphanelerdeki kamuya açık terminallerden lisanslı malzemelere erişim hakkı sağlayacaktır. 2.3 Lisanslar, yetkili ve walk-in (geçici) kullanıcılara; lisanslı bilgilerin makul bir bölümünü tarama, ekrana getirme (retrieve), basma, yükleme ve elektronik olarak saklama hakkını verecektir. 2.4 Lisanslar, katilan ANKOS Üyelerine, lisanslı malzemeleri kurs paketlerinde ve elektronik reserve lerde kullanmak, ve kuruluşlar arasında güvenli elektronik ağlar yoluyla kütüphanelerarası ödünç alma hizmetleri sağlamak ve uç kullanıcılar için sadece basılı kopyaları hazırlamak haklarını verecektir. 2.5 Lisanslar, bakım ve idari nedenlerle yapılan kesintiler minimumda tutularak, 24 saat X 7 gün kesintisiz erişim olanağı sağlayacaktır. 2.6 Lisanslar, ANKOS a; yedek kopyalar yapmak, abone olunan malzemeyi yerinde alıkoymak, ve önceden belirlenecek mekanizmalarla abone olunan içeriğe kaydıhayat şartı ile erişebilmek hakkını verecektir. 2.7 Lisanslar, uzaktan kullanım için, bireysel oturum açma ve şifre gibi, fakat bunlarla sınırlı olmayan erişim yöntemleri sunacak, ve/veya IP doğrulama, proxy sunucular, ve benzeri kullanım yetkisi verme yöntemleri kullanılmasını sağlayacaktır. 67

2.8 Lisanslar, Üye kuruluşların, özel araştırma, çalışma, eğitim amaçlı, ve normal idari kullanım gibi olağan uygulama ve faaliyetleri için haklar verecektir. 3. Telif Hakkı veya Entellektüel Mülkiyet Hakları 3.1 Yayımcının içeriği sağlama hakkının bulunduğu dikkate alınarak ANKOS ve üyelerinin bu tür hakları ihlal ettiğine dair gerçek veya gerçek dışı iddialarla suçlanmaları durumunda ANKOS ve üyelerinin uğrayacakları zararı yayımcı tazmin edecektir. 3.2 Lisanslar, kullanıcıları, Türk telif hakları yasası veya Türkiye nin imzaladığı uluslararası telif hakları anlasmaları ile kendilerine tanınan haklardan mahrum etmeyecek şekil ve usulde düzünlenecektir. 3.3 Lisanslar, üçüncü şahısların ihlalleri ile ilgili olarak, ANKOS ve üyeleri ile birlikte, lisanslı malzeme sağlayıcıların da yükümlülükleri konusunda da uygun kısıtlamalar içerecektir. 4. İşlevsellik 4.1 Yayımcı veya satıcılar lisansli malzemelerin yetkili kullanıcılar tarafindan erisimini desteklemek için yeterli bant genisliği ve sistem kapasitesini garanti edecektir. 4.2 İçeriğin elektronik versiyonu basılı nüshasından önce veya aynı anda erişilebilir olacaktır. 4.3 Lisanslı kaynaklar, MARC 21 kayıtları gibi (makina tarafindan okunabilir katalog kayıtlari için standart) içerik metadata sına erişim sağlayacaktır. 5. Lisans Yükümlülüğü 5.1 Lisanslar, Lisans yükümlülüğü konusunda, yayımcı veya satıcı ile ANKOS ve üyeleri yönünden mantıklı ve dengeli yöntemler tanımlayacaktır. 5.2 Lisans anlaşmaları ile ilgili ihtilaflarda Türk Hukuku uygulanacak ve Ankara Mahkemeleri ve İcra Daireleri yetkili olacaktır. 6. Lisans Fiyatlandırması 68

6.1 Lisanslar, enflasyon ücret ayarlamaları ile birden fazla yıla yayilan anlasmalar dahil, kurumlarin bağımsız olarak elde edebileceğinden daha ekonomik bir fiyatlandırma sağlayacaktır. 6.2 Lisanslar, basılı ve elektronik aboneliklerin ayrı ayrı fiyatlandırılmasını sağlayacak ve aynı anda kullanıcı sayısı kısıtlaması getirmeksizin sınırsız kullanılmalarına olanak verecektir. 6.3 Fiyatlandırma, tam zamanlı-eşdeğeri öğretim görevlileri / tam zamanlıeşdeğeri yüksek lisans öğrenciler, öğrenim dili ve kullanım verileri ile birlikte, ANKOS tarafından geliştirilen kriterler dikkate alınarak yapılacaktır. Kullanım faktörü için, deneme döneminde elde edilen kullanım verileri, sözleşme yenilenmesi durumunda da gerçek yıllık kullanım verileri esas alınacaktır. 6.4 Sözleşmeye yeni katılan bir üyenin ödeyeceği ücret, halihazırda en düşük ücreti ödeyen üyeninkinden daha düşük olamaz. 6.5 Eğer yayımcı veya yayımcı temsilcisi, Lisanslı Malzemelere, ANKOS anlaşmasına katılmamış bir Türk kütüphanesine daha düşük bir ücretle erişim verirse, Konsorsiyum fiyatı da ona göre düşürülecek ve artan miktar tüm üyelere ödedikleri ücretle orantılı olarak kredi şeklinde dağıtılacaktır. 7. Satıcıların Kabul Edilemeyecek Davranışlarına Karşı Önlemler 7.1 Lisanslar, sunucu ve sistem performansı için ölçütleri, kullanım ve müşteri destek beklentilerini, ve sorun çözüm süreçlerini belirleyecektir. 7.2 Lisanslar, satıcının ve ANKOS un yükümlülüklüreni dengeleyen, lisansın uzatılması, ücretlerin azaltılmasi veya indirim yapılması gibi çözümleri de belirleyecektir. 8. Kullanım İstatistikleri ve Diğer Yönetim Raporları 8.1 Kullanım İstatistikleri, yayımcı ya da satıcı tarafindan, düzenli olarak, ICOLC nin Web-tabanlı, Indeksli, Özlü, Tam-Metin kaynakların Kullanimina ait Istatistikî Ölçümler için Tüzüğü (Kasım 1998 veya son versiyonu) nda tanımlanan ilkelere uygun bir şekilde hazırlanacak ve sağlanacak, ya da üyelerin bu bilgilere direkt olarak erişimi sağlanacaktır 69

8.2 Lisansörler, ANKOS ve üyelerini, içerik, format ya da platformdaki tüm değisikliklerden yeterli bir şekilde haberdar edeceklerdir. 8.3 Lisanslar, kullanım istatistiklerinin ANKOS ve katılımcı üyelerin izni olmaksızın açıklanmasını veya satılmasını yasaklayacaktır. 9. Anlaşmayı Sonlandırma Hakları 9.1 Lisanslar, taraflardan herhangi birinin iflası veya ihtilafı durumunda anlaşmanın sonlandırılmasını mümkün kılar. 9.2 Lisanslar, lisans ücretini kasıtlı olarak vermeyen üyeye karşı, ücretini ödemeye devam eden üyelerin haklarını koruyacaktır. 9.3 Lisanslar, ANKOS un, Lisansı, üyeleri arasında Üyelerin de bulunacağı kar amaçlı olmayan bir kuruma devretmesine izin verecektir. 9.4 Eğer şirket satılırsa, Lisanslar intikal haklarını taahhüt edeceklerdir. 107 2002 yılında mevcut ANKOS lisanslama ilkeleri Academic Consortia Model License ACML ile cümle cümle karşılaştırılmış ve uygun bir lisans modeli olarak alınabileceğine karar verilmiştir. Ayrıca İngiltere nin ulusal lisanslama modeli olan NESLI (National Electronic Site Licensing Initiative) ve Kanada nın CNSLP (Canadian National Site Licensing Project) lisans modellerinden önemli görülen ve Türkiye için uygulanabilir olanlar da TRNSL nin ilkelerine uyarlanmıştır. 108 ULAKBİM, yayıncılar ve üyeleri için EKUAL Lisanslama İlkeleri getirmiş ve Model Lisans Anlaşması 109 oluşturmuştur. Aşağıda üç ana başlık halinde hazırlanan EKUAL Lisanslama İlkeleri verilmektedir. 110 107 ANKOS un TRNSL ye ilişkin lisans ilkeleri (http://www.ankos.gen.tr/haberler-ve-duyurular/trnslve-lisans-ilkeleri-151) adresinden alınmıştır. Burada yer alan maddeler orijinal metnin İngilizce özeti gibidir. Orijinal metne (http://www.library.yale.edu/~llicense/national-license-init.shtml) adresinden Turkish National Site License: Version 2.0, last revised November 3, 2006 adıyla ulaşmak mümkündür. 108 Jane Ann Lindley, Phyllis Erdoğan, TRNSL: a model site license for ANKOS Çevrimiçi: (http://www.library.yale.edu/~llicense/trnsl.doc.) Erişim tarihi: 15 Aralık 2011 109 Model Lisans Anlaşması na (http://ekual.ulakbim.gov.tr/lisans/ )bu adresden erişilebilir. Erişim tarihi: 19 Aralık 2011 110 TÜBİTAK ULAKBİM EKUAL Lisanslama İlkeleri Çevrimiçi: (http://ekual.ulakbim.gov.tr/lisans/lisanslama.uhtml )Erişim tarihi: 19 Aralık 2011 70

Genel İlkeler: - Taraflar lisans metninde açık ve doğru bir biçimde belirtilmelidir. - Lisansta geçen tanımlar, terimler açık ve doğru biçimde tanımlanmış ve kolay anlaşılır olmalıdır. - Lisanslı materyaller lisansta açıkça tanımlanmış olmalı ve LM'in listesi; Dergi adı, ISSN, var ise eissn, derginin konusu, var ise Impact Factor vb. bilgisi, üyelerin içerik/dergilere erişim yıl (cilt / sayı) bilgileri ve makale formatı (PDF, HTML, TeX, etc.) lisans ekinde detaylı biçimde verilmiş olmalıdır. - Lisansa konu olan üye listesi lisansta yer almalıdır. Yetkili Kullanıcılar açık ve uygun bir biçimde tanımlanmalıdır. - Lisansta, uzaktan erişim ve ödünç verme (ILL) dahil izin verilen kullanımlar açık şekilde tanımlanmış olmalıdır. Lisanslı ürünler yer veya mekan bakılmaksızın üyelerin tüm öğrenci, akademik, idari personeli ve tüm tanımlı kütüphane kullanıcıları tarafından yerinde veya uzaktan erişim şeklinde kullanılabilir olmalı, coğrafi nedenlerle erişim kısıtlamaları olmamalıdır. - İçeriğe erişim için "PROXY sunucusu" kullanılmasına izin verilmelidir. - Ürün ile ilgili içerik ve yönetim, teknik, eğitim konularından doğrudan sorumlu resmi iletişim kişilerinin açık iletişim bilgileri lisans sahibine sağlanmalıdır. İçerik ve Erişim - Elektronik içeriğe erişim şekli açıkça belirtilmeli ve elektroniğe erişim basılıdan önce olmalıdır. 71

- Abonelik kapsamında içeriğe yeni dergi ekleme, çıkarma, iptal veya transferi durumunda lisans sahibine bu konuda önceden otomatik uyarı yapılmalıdır. - Lisans süresinde, yayıncının toplam dergi sayısına bağlı olarak karşılıklı belirlenecek bir oranda (%) Ve etki değeri yüksek, önemli bazı dergilerin iptali, başka bir yayıncıya transferi durumunda bu durum abonelik ücretine yansıtılmalı VEYA lisans sahibine bu oranı temsil eden geri ödeme / kredilendirme yapılmalıdır. Ayrıca bu durumda lisansın yeniden müzakere edilebileceği lisansta yer almalıdır. - SÜREKLİ ERİŞİM: Abonelik döneminde lisanslı ürünlerin iptali veya başka yayıncıya transferi durumunda uygulamanın ne olacağı lisansta açıkça yer almalı, ödeme yapılan yıllardaki içeriğe kesintisiz erişim sunulmalı, bunun için ek bir ücret talep edilmemelidir. - Lisans süresi bitiminde (post-cancellation), lisans kapsamında ödemesi yapılan tüm içeriğe, geriye dönük erişim yıl aralığı ile birlikte, sürekli erişim koşulsuz ve ücretsiz olarak sağlanmalı, erişim formatı (online vd.) açıkça belirtilmelidir. - ARŞİVLEME: Lisans Anlaşmasında arşivleme ile ilgili yükümlülükler açık bir şekilde ifade edilmeli; arşivle ilgili kalıcı sorumluluğun kime ait olacağı ve hangi koşullar altında arşiv kopyaya erişileceği belirtilmelidir. Lisanslı materyallerin (içerik, dergiler) birer kopyası, uzun dönem erişim ve arşivleme amacıyla taraflarca belirlenen bir formatta (basılı ve/veya elektronik) ücretsiz olarak lisans sahibine sağlanmalı, lisans sahibinin lisanslı materyalin 1 adet arşiv kopyasını oluşturmasına izin verilmelidir. - Lisans sahibi, lisanslı materyallerin arşiv kopyalarını anlaşma kapsamındaki yetkili kullanıcılar ile güvenli ağ üzerinden paylaşabilmelidir. - KULLANIM VERİLERİ: Veri tabanı / ürünün kullanım verileri lisans sahibine talep edilen detayda (tek tek dergi, üye Kurum bazında Ve toplam 72

kullanımlar aylık ve yıllık olarak), uluslararası standartlara ve COUNTER uyumlu şekilde sağlanmalıdır. Ulusal lisans kapsamındaki tüm üyelere ait kullanım verileri yalnızca lisans sahibi tarafından; üyelerin kendi bireysel/kurumsal kullanım verileri ise ilgili üye Kurum tarafından online olarak takip edilebilmelidir. Bunun için gerekli teknik düzenlemeler ürün sahibinin sorumluluğundadır. - Abonelik sürecinde erişim 7 gün 24 saat kesintisiz olmalıdır. Aksi bir teknik aksaklık ve erişim kesintisi durumunda sorun aynı iş günü içinde giderilmelidir. Kesinti sürelerinin uzun olması durumunda, ürün sahibinden bu sürenin lisans dönemi sonuna eklenmesi beklenmektedir. - Kullanıcıların sistemi daha hızlı ve kolay kullanabilmeleri için, gerekli durumlarda arayüze yönelik ekleme, değişiklik, güncelleme veya gelişmelerin ek bir ücret talep edilmeksizin yapılması beklenmektedir. - GİZLİLİK: Lisans anlaşması kapsamındaki bir aboneliğe ait bilgiler (üye kullanıcı bilgileri, kullanım, fiyat vd.) gizlilik hakları dahilinde korunmalı ve ULAKBİM'in yazılı onayı dışında diğer Kurum ve/veya kişiler ile kesinlikle paylaşılmamalıdır. - Lisanslı dergilerde yer alan makalelerin açık erişim ve kurumsal arşivlerde arşivlenmesine (pre-print veya post-print) izin verilmeli, format ve koşullar lisansta açıkça belirtilmelidir. - Veri tabanı ara yüzünde TÜBİTAK ULAKBİM EKUAL e ait standart Banner i kullanılmalı ve online katalog, tam metin makale ve belge sağlama türü uygulamalara bağlantılar (linkleme) ürün sahibi tarafından yapılmalıdır. Dergi ve makalelere erişim için bir sağlayıcının front-end ve gateway.ine gerek duyulmamalıdır. Open URL standardını kullanarak diğer bibliyografik veri tabanlarından tam metin içeriğe kolay bir şekilde bağlantı verilmelidir. 73

Lisans Yapma ve Abonelik - Aboneliğe ait fiyatlandırma modeli açık ve detaylı bir şekilde lisans ekinde yer almalıdır. - Lisans sahibinin lisanslı materyallerin tümüne ücretsiz erişim hakkı olmalıdır. - Lisansın süresi (başlangıç ve bitiş tarihleri), ücret ve ödeme ile ilgili tüm ayrıntılar lisans metninde yer almalıdır. Lisansın çok yıllı olması durumunda yıllık fiyat artışları açıkça belirtilmelidir. - Üye kurum ve ilgili araştırmacı profili de dikkate alınarak konuya göre dergi bazında abonelik yapılabilmelidir. - Ulusal lisansta (EKUAL) e-abonelik basılı dergi aboneliğini zorunlu tutmamalıdır. Üye kurumların dergi aboneliklerine dayalı modellerde, yayıncının toplam dergi sayısı üzerinden yapılan karşılıklı değerlendirmeye bağlı olarak, üyelerin abone oldukları lisanslı materyalleri (dergileri) belirli bir oranda iptal etmelerine ve/veya başlık değiştirmelerine izin verilmeli veya üyelerin mevcut abonelikleri üzerinden çekirdek bir arşiv hakkı sabit dergi listesi belirlenebilmelidir. (Bu şekilde Ulusal lisanslamada aynı dergiye birden fazla Kurum adına ödemenin de önüne geçilecektir). - Çok yıllı aboneliklerde, lisans sahibinin yıllık yapacağı içerik ve kullanım analizlerine bağlı olarak, ilgili yıl bitiminden en geç 30 gün önce bilgilendirme yapmak koşulu ile lisansta düzeltme, değişiklik veya iptal olabilecektir. Bu durum lisans metninde açık şekilde "yıllık opsiyonlu abonelik" olarak yer almalıdır. Lisans süresi bitiminden 90 gün öncesinden lisans sahibine uyarı yapılmalı ve lisans sahibi tarafından yazılı bilgilendirme yapılmadan otomatik abonelik yenilemesi yapılmamalıdır. 74

- Abonelik dönemi bitiminden en geç 6 ay önce yeni teklif, bu dokümanda yer alan ULAKBİM lisanslama ilkelerine uygun olarak hazırlanmak koşulu ile ULAKBİM e iletilmiş olmalıdır. - Aboneliğe ait ödemelerin yapılabilmesi için, lisanslamaya ilişkin tüm çalışmalar ve ilgili tüm dokümanların (her yıl için güncel tek yetkili ve apostil belgesi, gerekli düzenlemeleri içeren lisans metni vd. ek dokümanlar) eksiksiz olarak ULAKBİM'e sağlanması ve veri tabanının kullanıcı erişimine açılması zorunludur. Lisans anlaşmaları sözleşme niteliğindedir ve sözleşmeler, Hukuki bir sonuç doğurmak üzere iki veya daha ziyade kişinin karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanları ile uyuşmasını ifade eder 111 Lisans anlaşmaları, materyallere erişim biçiminden kaynak paylaşımına kadar birçok konuda farklılıklar arzedebilir. Bu açıdan, elektronik bir kitabın belirli bir bölümünden çıktı alınıp paylaşılabilirken diğer bir lisansta bu paylaşımı elektronik ortamda yapmak kesinlikle yasaklanmaktadır. Aynı şekilde ILL olarak gönderilen kaynağa telif hakkı uyarısı eklenmesi istenmektedir. 112 Lisans anlaşmalarında ihtilaflar ve anlaşmazlıklar söz konusu olduğunda çözüm mercii Türkiye Cumhuriyeti yasaları ve mahkemeleridir. Bu nedenle özelde e-kitaplar genelde ise elektronik yayınlarla ilgili ülkemizde var olan hukuksal düzenlemelerini değerlendirmek yerinde olacaktır. Ayrıca günümüz şartlarında geleneksel yayıncılıkta bile korsan yayınlarla mücadele eden yayıncıların ve yazarların durumu düşünüldüğünde yayıncıların elektronik kitap yayıncılığına sıcak bakmama nedenleri haklı görülebilir. Yayıncıların özellikle telif hakları ve korsan yayıncılık gibi konulardaki endişeleri giderilmeli, e-kitap yayıncılığına geçiş için gerekli teknolojik altyapının oluşturulmasındaki yüksek olan ilk maliyetler konusunda destek olunmalı ve yayıncılar bu alanda teşvik edilmelidir. 111 Necip Kocayusufpaşaoğlu, (2008). Borçlar Hukuku Genel Bölüm I (4 bs.). İstanbul. s. 95. 112 Sami Çukadar ve Kerem Kahvecioğlu, Kaynak paylaşımı kapsamında telif hakları Çevrimiçi: (http://kits.ankos.gen.tr/calistay/2010/presentations/s_cukatar-k_kahvecioglu(2010)- Kaynak_Paylasim-Telif.pdf ) Erişim tarihi: 20 Aralık 2011 75

3.3. Türkiye de e-kitaplarla ilgili yasal düzenlemeler ABD de Ekim 2009 da güncellenen U.S. Copyright Law dijital ve basılı her tür doküman için telif hakları konusunda düzenlemeler içermektedir. (U.S. Copyright Office, 2009). Bununla birlikte özellikte ABD de bilimsel araştırmalara kamunun ücretsiz erişimi ile ilgili tartışmalar zaman zaman yükselmektedir. Snyder (2010) ABD deki telif hakları ile ilgili düzenlemeleri de içeren The Fair Copyright in Research Works Act ile ilgili değerlendirmesinde ücretsiz kamu erişim hakkı taleplerine ve yayıncıların bu durum içerisindeki yerine dikkat çekmektedir. Eğer hem kullanıcıyı mağdur etmeyecek hem de yayıncının editoryal süreç maliyetlerini ve hayatta kalmasını sağlayacak adil bir lisans anlaşması sağlanmazsa bazı yayıncıların kapılarını kapatmak ya da yazarlara sundukları dergi alternatiflerinin sayısını azaltmak zorunda kalacaklarını belirtmektedir. 113 e-kitap uygulaması kağıt kitapları tamamlayan önemli bir alternatif çözümdür; ancak, e-kitap uygulamasında hem sosyal hem de teknik açıdan çözülmesi gereken birçok problem vardır. Örneğin e-kitap uygulaması, genel anlamda e-gazete ve e-dergi gibi elektronik yayıncılık uygulamalarından farklıdır. Çünkü e-gazete ve e-dergi gibi elektronik yayıncılıkta gelir modeli reklama dayalıdır; halbuki e-kitap uygulamasında gelir modeli içerikten elde edilmektedir. Bu durum da içeriğin korunması veya izinsiz kopyalanması gibi güvenlik durumlarını ortaya çıkarır. e-kitap uygulamasında gelir modeli doğrudan kitaba ait içeriğin kullandırılması ve okunmasından elde edilecektir. Böyle olunca e-kitaba ait içerik korunmalı, verilen haklar ölçüsünde kullandırılmalı ve saklanmalıdır. Örneğin, okuyucu kitabı nasıl okuyacak/formatı ne olacak, ödünç verebilecek mi, istediği anda yazıcıdan çıkış alabilecek mi, kitabını kaybederse tekrar elde edebilecek mi, e- Kitaplardan oluşan sanal kütüphanesine koyabilecek mi gibi soruların yanıtları ve 113 Gülten Alır, Telif haklarıyla ilgili güncel gelişmeler Çevrimiçi: (http://www.gidadernegi.org/tr/genel/dg.ashx?dil=1&belgeanah=5444&dosyaisim=tel if+haklari.pdf ) Erişim tarihi 21 Aralık 2011 76

çözümleri teknik açıdan karşılanmalıdır. 114 E-kitaplarda içeriğin korunması ve ne şekilde paylaşılması gerektiği DRM (Digital Rights Management ) olarak tanımlanan dijital haklar yönetimi ve dolayısı ile telif haklarını ilgilendirir. Ülkemizde telif haklarının korunması 1951 de yürürlüğe giren ve 2008 yılında son düzenlemeleri yapılan FSEK (Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu) ile gerçekleştirilir. 1982 tarihli Anayasa fikri hakları doğrudan koruyan açık bir hüküm ihtiva etmemektedir. Ancak Anayasamızda yer alan mülkiyet hakkı ve ona ilişkin ifadeler yorumlanmalı, Birleşmiş Milletler Evrensel Beyannamesi ve İnsan Hakları Sözleşmesi nde mülkiyet hakkına ilişkin olarak değerlendirmeler yapılmalıdır. Türkiye fikri haklar konusunda birçok uluslararası sözleşmenin tarafı durumundadır. Sayısal Hak Yönetimi, üretilmiş herhangi sayısal görüntü ses veya metin bazlı içeriğin, yayıncısı tarafından erişiminin denetlenebilmesine olanak tanıyan, donanım ve yazılımdan müteşekkil sistemleri ifade etmek için kullanılır. DRM mimarisi, içerik üretimi, yönetimi ve kullanımını düzenleyen bir çerçeve programdır ve her adımında güvenliğin sağlanması bir zorunluluktur. Yazılı ve görsel içeriğe erişim yöntemlerinde hızlı bir elektronik dönüşüm yaşanmaktadır. Elektronik ortam içeriğin kolaylıkla kopyalanabilmesine olanak tanırken, telif haklarının korunması, telif hakları ile korunan içeriğin ücretlendirilmesi ve kullanımın takibi/kısıtlanması için de alternatifler sunmaktadır. 115 Dijital hak yönetimine ilişkin olarak Kültür ve Turizm Bakanlığı Telif Hakları ve Sinema Genel Müdürlüğü nün görüşü şu şekilde başlamıştır: Sayısal hak yönetimi dendiği zaman tek bir teknolojiden ya da bu teknolojiyi ortaya çıkaran tek bir yaklaşım açısından bahsedilemez. Sayısal hak yönetimi, çok sayıda teknolojik yöntemi ve standartlar bütününü ifade eder. Günümüzde 114 Çölkesen, A.g.m. 115 Yasin Kaplan, E-kitap ve sayısal hak yönetimi Çevrimiçi: (http://www.yasinkaplan.com/tr/docs/e-book&drm.pdf ) Erişim tarihi: 21 Aralık 2011 77

gelişimlerinin çok başında olup pek çoğu henüz planlama ya da geliştirilme evresinde bulunmaktadır. Eserlerin sayısal ortamda bulunan içeriklerine ilişkin hakları belirleme ve kontrol edebilme kapasitesine sahip teknolojiler ve sistemler olarak tanımlanan sayısal hak yönetimi, içeriklere izinsiz erişimi ve içeriklerin izinsiz kullanımını engeller. Başka deyişle sayısal hak yönetimi bu tanımda içeriklerin dağıtım, çoğaltım ve satışının güvenli bir şekilde yapılmasına olanak veren teknoloji ya da teknolojiler şeklinde karşımıza çıkar. Sayısal hak yönetimi, fikrî mülkiyetin ve fikrî mülkiyet haklarının denetimine ve dağıtımına ilişkin iş modelleriyle, politikalarla ve hukukla birlikte düşünülmesi gereken, bilgi teknolojilerini oluşturan bileşenler ve hizmetlerden kurulu bir sistemdir. Ürün güvenirliliği, kullanıcı fiyatları, kullanım şartları ve hakların süreleri sayısal hak yönetiminin konularıdır. 116 5. Ulusal Yayın Kongresi nde Telif Hakları ve Sinema Genel Müdürlüğü nün 5846 sayılı Kanun da 2001, 2004 ve 2008 yıllarında yapılan değişiklikler ve eklemeler konusunda dijital yayıncılık ve telif hakları ile doğrudan ilgili hükümleri ve değerlendirmeleri Ek kısmında verilmiştir. Türkiye de uygulanacak telif sözleşmeleri hazırlanırken mevzuatta öngörülen bazı emredici ve yedek hukuk kurallarının dikkate alınması gerekmektedir. Klasik hukuk mantığı ile yaklaşılarak sorunların üstesinden gelinmesinin imkânı yoktur. Örneğin bir yayınevi, herhangi bir yazarla yayın sözleşmesi yaparken, FSEK in 52 nci maddesini dikkate almak zorundadır. Bu bağlamda yazarın tüm mali haklarımı, X yayınlarına devrettim şeklindeki bir ifadenin altına imza atması yeterli değildir. Böyle bir sözleşme tümüyle geçersiz olduğundan yayınevi yayınladığı eserin korsanı durumuna düşmektedir. Yazar hangi haklarını devrettiyse, sözleşmede bunlar tek tek belirtilmelidir. Eserle ilgili her sözleşme kendine has özellikler göstermektedir. Bu nedenle her sözleşme tipinde dikkat edilmesi gereken hususlar birbirinden farklıdır Dolayısıyla 52. madde yayımcıları gerçekten çok zora sokan bir maddedir ve değişmesi gerekmektedir. Bu madde aynı zamanda sürekli yargısal problemler 116 Telif Hakları Komisyon Raporu 5. Ulusal Yayın Kongresi Çevrimiçi: (http://www.ulusalyayinkongresi.gov.tr/kongre/5/5-ulusal-yayin-kongresi.pdf ) Erişim tarihi: 21 Aralık 2011 78

doğmasına neden olmakta, yayınevi ile yazar arasına girmektedir. 117 Yayıncıların basılı kopya için telif hakkı almaları aynı metnin değişik formatlarda yayınlanmasına izin veriyor mu? 118 sorusunun yanıtı yapılacak olan yayıncı-yazar sözleşmelerinde ve lisans anlaşmalarında tüm hak türleri açık ve net biçimde belirtilmelidir. Bu konuda mevzuatta geçen kavramların tanımlanması büyük önem taşımaktadır. E-kitaplar konusunda Türk telif hukuku sözleşmelerinde kabul edilen temel ilke/prensipler; e-kitap haklarının devralınması için Yasanın 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere İşaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın, Umuma İletim ile üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda esere erişimi sağlamak suretiyle Umuma İletim Hakkı nı, ve fiziki olmayan e-kitap ve benzeri ortamlarda internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD, elektronik tablet gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan araçlarda ve ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilme haklarının alınmasıdır. 119 2004 yılında uygulamaya konulan 5101 sayılı Korsanla Mücadele Kanunu ile elektronik ortamdaki yayınlar hakkında bir hüküm hazırlanmıştır. Bu hükme göre, FSEK çevrimiçi yayınlarda da eser sahibine ait hakların ihlal edildiği durumlarda buna sebep olan yayınlar için eser sahibine, suç duyurusunda bulunabilme hakkı tanınmaktadır. 120 Kanun un 2. Maddesi şu şekilde düzenlenmiştir: Değişik fıkra: (03.03.2004-5101 s. Y. m.25) Dijital iletim de dahil olmak üzere işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla servis ve bilgi içerik sağlayıcılar tarafından eser sahipleri ile bağlantılı hak sahiplerinin bu kanunda 117 Hüseyin Doğru, FSEK-Borçler Kanunu açısından telif sözleşmeleri Çevrimiçi: (http://www.basyaymesbir.org.tr/byb/images/stories/stanbul_vzyonu_sempozyum- HSEYN_DORU_KONUMA_METN.doc) Erişim tarihi: 25 Aralık 2011 118 Yaşar Tonta, Elektronik kaynaklarda yasal sorunlar Çevrimiçi: (http://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/yayinlar/pulman1.pdf) Erişim tarihi: 27 Aralık 2011 119 Doğru, A.g.m. 120 Zan, Burcu Umut (2006), Derleme Olgusu ve Elektronik Yayınlar, Yüksek Lisans Tezi, A.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. (http://eprints.rclis.org/archive/00009268/01/burcu_umu t_zan_tez.pdf.pdf) Erişim tarihi: 22 Aralık 2011 79

tanınmış haklarının ihlali halinde, hak sahiplerinin başvuruları üzerine ihlale konu eserler içerikten çıkarılır. Bunun için hakları haleldar olan gerçek veya tüzel kişi öncelikle bilgi içerik sağlayıcısına başvurarak üç gün içinde ihlalin durdurulmasını ister. İhlalin devamı halinde bu defa, Cumhuriyet savcısına yapılan başvuru üzerine, üç gün içinde servis sağlayıcıdan ihlale devam eden bilgi içerik sağlayıcısına verilen hizmetin durdurulması istenir. İhlalin durdurulması halinde bilgi içerik sağlayıcısına yeniden servis sağlanır. Servis sağlayıcılar, bilgi içerik sağlayıcılarının isimlerini gösterir listeyi her ayın ilk iş günü Bakanlığa bildirir. Servis sağlayıcılar ile bilgi içerik sağlayıcıları, Bakanlıkça istendiği takdirde her türlü bilgi ve belgeyi vermekle yükümlüdür. Bu maddede belirtilen hususların uygulanmasına ilişkin usûl ve esaslar Bakanlık tarafından çıkarılacak bir yönetmelikle belirlenir. 2. madede yer alan bu ifade ile birlikte içerik sağlayıcılarının çevrimiçi yayınlarını da kontrol altına almak mümkün olmaktadır. Eser sahipleri ve bağlantılı hak sahiplerinin yapacakları kontrol elektronik yayınların doğruluğunu ve güvenilirliğini sağlayacaktır. 2009 yılında 2527 Sayılı Derleme Kanunu na ilişkin olarak yapılan ve TBMM ye sevk edilen kanun tasarısında elektronik yayınların derlenmesi görevi Kültür ve Turizm Bakanlığı na verilmiştir. FSEK Madde 1/A da; fikir ve sanat eserlerini meydana getiren eser sahipleri ile bu eserleri icra eden veya yorumlayan icracı sanatçıların, seslerin ilk tespitini yapan fonogram yapımcıları ile filmlerin ilk tespitini gerçekleştiren yapımcıların ve radyo-televizyon kuruluşlarının ürünleri üzerindeki manevi ve mali haklarını, bu haklara ilişkin tasarruf esas ve usullerini, yargı yollarını ve yaptırımları ile Kültür Bakanlığının görev, yetki ve sorumluluğunu kapsamaktadır. ibaresi vardır. Buna göre, Derleme Yasası nı uygulatan kurum olarak Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2009 yılında TBMM ye sunulan tasarının yasalaşması durumunda elektronik yayınların derlenmesine ilişkin süreçleri hayata geçirmek durumunda kalacaktır. Zira, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 6/I uyarınca, diğer bir eserden istifade suretiyle vücuda getirilip de bu eserlere nispetle müstakil olmayan fikir ve sanat mahsulleri olarak tanımlanmış ve başlıcaları 11 bent halinde sınırlayıcı olmaksızın işlenme ve derlemeler olarak örnek kabilinden 80

sayılmıştır. 121 FSEK ye göre eser sahibinin maddi ve manevi haklarının korunması Kültür ve Turizm Bakanlığı nın sorumluluğundadır. 4630 sayılı Kanunla maddede birtakım değişikliklere gidilmiştir. Öncelikle maddenin başlığına derlemeler eklemesi yapılmış, on birinci bentte düzenlenen veri tabanlarına ilişkin gerekli şekilsel özelliklere bir araç ile okunabilir veya diğer biçimdeki eklemesi yapılmıştır. Ayrıca son fıkrada, işleyenin hususiyetini taşıyan işlenmelerin ancak istifade edilen eserin sahibinin haklarına zarara getirmemesi şartıyla bu Kanuna göre eser taşıyacağı hükmü getirilmiştir. 122 Bir eserin işlenmesinden amaç, bağımsız bir eser yaratmak değil, mevcut bir eseri başka bir esere dönüştürerek ifade etmektir. Bu yüzden işlenme eserin aslına sadık kalması, onun özelliklerini yansıtması gereklidir. İşleyen şahıs, işlemenin türüne göre teknik bakımdan yapılması zorunlu olanlar dışında, işlemenin amacına aykırı şekilde eserin amacına aykırı şekilde eserin aslına yabancı bulunan ekleme, değişiklik veya çıkarmalar yapamaz. Mesela bir eserin başka dile çevirisinde dil ve üslubun mümkün olduğunca korunması gerektiği gibi, eserin aslında bulunmayan fikirlerin eklenmesi, mevcut fikirlerde değişiklik veya çıkarma yapılması da mümkün değildir. 123 İşlenme eserler özel ve farklı yaratıcılık gerektiren eser oldukları için değil, sarf edilen emeği korumaya yönelik bir fikre dayanır. 124 3 Mart 2001 de Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 4630 sayılı Kanunla getirilen bir değişiklilik de yukarıda bahsettiğimiz gibi, maddenin son fıkrasında yapılmıştır. Fıkranın son hali şöyledir: İstifade edilen eserin sahibinin haklarına zarar getirmemek şartıyla oluşturulan ve işleyenin hususiyetini taşıyan işlenmeler, bu Kanuna göre eser sayılır. Bu değişikliklerden önce, işlenme eser sahibine sadece eser sahibinin manevi hakları kapsamında düzenlenen Adın belirtilmesi salahiyeti ni hüküm altına alan FSEK. m. 15/II uyarınca asıl eserle olan 121 Arzu Doğan Fikri mülkiyet, Çevrimiçi: (http://www.arzudogan.av.tr/portal/?p=44) Erişim tarihi : 23 Aralık 2011 122 Doğan, A.g.m. 123 Şafak Erel, Türk Fikir ve Sanat Hukuku, Ankara, 1998, s.54 124 Ernest E. Hİirsch Fikri Say, 1951, Ankara, s.58, 81

ilişkinin belirtilmesi yönünde bir yükümlülük getiriliyordu. FSEK. m. 15/II de bu yükümlülük şu şekilde düzenlenmektedir: bir işlenmenin aslı veya çoğaltılmış nüshaları üzerinde asıl hak sahibinin ad veya alametinin, kararlaştırılan veya adet olan şekilde belirtilmesi ve vücuda getirilen eserin bir kopya veya işlenme olduğunun açıkça gösterilmesi şarttır. Bu yükümlülüğe aykırı fiil sadece eser sahibinin manevi hakkını ihlal olarak nitelendiriliyordu. 125 Yapılan değişiklikle, bir işlenmenin bu Kanuna göre eser sayılması için işleyenin hususiyetini taşıması şartının yanında, istifade edilen eserin sahibinin haklarına zarar getirmemek şartı da getirilmiş bulunmaktadır. Sonuç olarak, istifade edilen eserin sahibinin haklarına zarar getirmeme koşulu işlenmenin FSEK uyarınca eser sayılması için olmazsa olmaz bir koşul olarak düzenlenmiş bulunmaktadır. 126 Genelde elektronik yayınların özelde ise elektronik kitapların dürüst kullanım prensip ve süreçleri, yayıncılık çevrelerinde ve hukuksal çerçevede belirsizliğini korumaktadır. E-kitaplar görüntülenme ve kullanımdan kaynaklanan özelliklerinin dışında basılı bir materyalden bir farkları yoktur. Her ikisi de milli kültürün bir parçası olarak eser statüsünde olmasına karşın e-kitaplar konusunda FSEK kapsamında net bir tanımlama getirilmemiştir. Bu konudaki en net uygulama yayımlanan kitabın telif hakkına ilişkin koruma süresinin yazarın ölümünden sonraki 70 yılda sona erdiğidir. Bu süre dolduğunda basılı materyalin kullanım hakkı ve mülkiyeti bağlı olduğu kuruluşa geçmekte, istenildiği takdirde elektronik kitap olarak erişime açılabilmektedir. Veri tabanları için bu süre 15 yıldır ekleme yapılması durumunda süre başa dönmektedir. Elektronik kaynaklara ilişkin bir diğer sorun da 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu nun 23. Maddesinin 1. Fıkrasında Bir eserin aslını veya çoğaltılmış nüshalarını, kiralamak, ödünç vermek, satışa çıkarmak veya diğer yollarla dağıtmak hakkı münhasıran eser sahibine aittir. şeklinde bu hak yayma hakkı içerisinde düzenlenmiştir. Bu madde doğrultusunda kütüphane koleksiyonunda yer alan bir 125 Doğan, A.g.m. 126 Doğan, A.g.m. 82

eserin (örn. kitap, DVD, müzik CD, nota) eser sahibinin ve bağlantılı hak sahiplerinin izni olmadan, ödünç verilmesi kanuna aykırı görünmektedir. 127 Fakat aynı maddenin 3. Fıkrasında Bir eserin veya çoğaltılmış nüshalarının kiralanması veya ödünç verilmesi şeklinde yayımı, eser sahibinin çoğaltma hakkına zarar verecek şekilde, eserin yaygın kopyalanmasına yol açamaz. Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Kültür Bakanlığınca hazırlanacak bir yönetmelikle düzenlenir. şeklinde bir ibare yer almaktadır. Bu kapsamda kaynak paylaşımına yönelik düzenlemelerin Bakanlığımız tarafından yapılması gerekmektedir. Mevcut hukuksal düzenlemelere baktığımızda elektronik yayınları ya da e- kitapları doğrudan ilgilendiren düzenlemeleri görmek mümkün olmamaktadır. Yayıncılık sektöründeki standart eksiklerini gidermek, teknolojik değişim ve yeniliklerin 5846 Sayılı FSEK, 5101 Sayılı Korsanlıkla Mücadele, 5651 sayılı "İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkındaki Kanun vb. kanunların mevzuatlarına ne şekilde yansıdığı veya yansıyacağı konusunda kapsamlı çalışmalar yapılması zorunlu görünmektedir. 127 Sami Çukadar, Kerem Kahvecioğlu, Kaynak paylaşımı kapsamında telif hakları, Ulusal Akademik Paylaşım Çalıştayı (2010) Çevrimiçi: (http://kits.ankos.gen.tr/calistay/2010/presentations/s_cukatar-k_kahvecioglu(2010)- Kaynak_Paylasim-Telif.pdf) Erişim tarihi 25 Aralık 2011 83

DEĞERLENDİRME VE SONUÇ Küreselleşme diğer adı ile globalleşme tüm hızıyla devam etmekte, ekonomik, sosyal, siyasi süreçler etki ve sonuçlarıyla toplumsal/gündelik yaşamımızı biçimlendirmektedir. Görsel ve işitsel iletişimin gelişmesi, internet ve bilgisayar teknolojilerindeki ilerlemeler geçmişte olduğundan daha hızlı bir şekilde toplumları etkilemekte, kültürel değişim ve dönüşümler daha hızlı yaşanmaktadır. Aslında her teknolojik ürün ve yeniliğin amacı, üretim ve tüketim alışkanlıklarını getirdiği yenilik ve kolaylıklarla kendi lehine gelişecek şekilde etkileyebilmektir. Standart üreten, know how bilgilerine haiz olan, patent alan ve markalaşan sektör kuruluşlarının, ekonomik kuşatma ağları ile gelişmekte olan ülke pazarlarını hedefleyerek onları bağımlı duruma getirdikleri bir gerçektir ancak bu teknoloji ve ürünlerin hayatımızı kolaylaştırdıkları, çeşitli ticari fırsatlar sunduğu ya da yeni sektörlerin önünü açtığı gerçeğini değiştirmemektedir. Yayıncılık alanında bahsi geçen değişim ve dönüşümün en çarpıcı örneklerini görebilmekteyiz. Özellikle e- kitap teknolojisi, kullanımı ve uygulamaları başta ABD olmak üzere Avrupa ve Çin de büyük ilgi görmekte ve yeni teknolojik ürünler birbirini takip etmektedir. E-kitap teknolojisi ve geliştirilen ürünler 2000 li yıllardan bu yana büyük bir gelişme göstermiştir. Elektronik kitaplar, wi-fi (kablosuz) ağlarla e-kitap okuma cihazlarından okunabilmekte, resmi ya da özel WEB sitelerinden ve kütüphanelerin satın aldığı veritabanlarından erişilebilir duruma gelmektedir. E-kitap yayıncılığı yeni sektörleri de beraberinde getirmektedir. E-kitap yazılımı ve donanımı geliştiren firmalar ortaya çıkmakta, e-kitap sağlayıcı veya e-kitap toplayıcı adıyla yeni iş kolları oluşmaktadır. Dijital yayıncılık eğitsel anlamda end user adı verilen son kullanıcıya getirdiği görsel, işitsel ve interaktif yapı ile eğitimde bilginin kalıcılığını destekleyen bir platformdur. Öğrenciye bir kavram aktarılırken veya bir enformasyon kazandırılırken kullanılan geleneksel yayıncılık unsurlarının yanında e-kitaplar, eğitsel oyunlar, görsel-işitsel konu anlatımları ve interaktif uygulamalar kullanılması 84

bilginin kazanılmasında büyük kolaylık sağlamaktadır. Bu konuda Milli Eğitim Bakanlığı nın oluşturduğu projeler kapsamında belirlenen okullarda öğrencilere e- öğrenme teknolojileri konusunda eğitim verildiğini görmekteyiz. E-kitap teknolojileri ve kullanımı konusunda devlet kurumlarının farkındalıkları göze çarpmaktadır. Ancak bu teknolojik ürünlerden azami derecede yararlanmak ve bilimsel, teknik, kültürel vb. bilgilerin toplumsallaşmasında e- kitapları ve teknolojilerini kullanmak ülkemizde hayli zaman alacak bir süreç gibi görünmektedir. Elektronik kitabı yaygınlaştırmaya yönelik ilk girişimlerden biri Google şirketinin kütüphanelerdeki milyonlarca kitabı elektronik kitaba dönüştürerek Booksearch veri tabanını oluşturmak ile ilgili projesidir. Telif haklarına ilişkin tepkiler üzerine yazarlara uygulamanın dışında kalabilme konusunda sözleşme hazırlanmış ancak hukuksal engelleme nedeniyle bu girişim sonuçsuz kalmıştır. Kültürün halk kütüphanelerinde olduğu gibi özgürce, parasız ve herkese açık şekilde paylaşılması elektronik medyada da olasıdır ve toplumun büyük kısmının böyle olmasını istemesi de doğaldır. Ancak bunun gerçekleşmesi yazarlara ve hak sahiplerine yazdıkları materyal üzerinde kontrol yetkisinin verilmesi ile olabilir. Çeşitli kurumlar görev ve sorumluluk alanlarına giren ve telif açısından sorunsuz sayılan bilgi kaynaklarını ve dokümanlarını elektronik kitaba dönüştürüp paylaşmaktadır. DPT kurum bünyesinde oluşan uzmanlık tezlerini ve raporlarını tam metin erişime sunarken, Kültür ve Turizm Bakanlığı ilgi alanına giren konularda yayımlanan kitapları e-kitap olarak WEB sitesinden yayımlamaktadır. Milli Kütüphane Başkanlığı ise aynı zamanda bir araştırma kütüphanesi özelliğinden dolayı veritabanlarına üye olarak elektronik yayıncılığın gereklerini yerine getirme çabasındadır. Bu anlamda Milli Kütüphane nin ebrary, Elsevier Science Direct ve Proquest veri tabanları süreli yayın ve makale erişimlerinin yanısıra elektronik kitap ve tezlere erişimi sağlayarak araştırmacılara önemli bir hizmet vermektedir. Dijital yayın unsurlarının yaygın bir türü olan e-kitaplar, artık kendilerini smartbook adıyla akıllı kitaplara dahi dönüşmeye başlamıştır. Klasik olarak bir kitabın sayfalarının elektronik hâlini barındıran e-kitaplar yerine akıllı kitaplarda o 85

konu ile ilgili olan videoları, sesli-görsel içerik unsurlarını, alternatif dijital materyallere olan bağlantıları görebilmek mümkün olmaktadır. Böylesine ayrıntılı ve çeşitli içeriğin son kullanıcılara ulaştırılması da geleneksel yapıya göre bir o kadar kolay ve hızlı olmaktadır. Örneğin binlerce, milyonlarca kaynağı içinde barındıran bir kütüphanenin içeriğinin tamamen İnternet e taşınarak ilgili kullanıcılar ile anında paylaşılması mümkündür. Ancak fikri mülkiyet hakları adı verilen ve eser sahibinin maddi ve manevi haklarını korumaya yönelik hukuksal düzenlemeler de bu noktada devreye girmektedir. Geleneksel yöntemle üretilen kitaplar gibi elektronik kitapların da FSEK, Korsanlıkla Mücadele Yasası, 2007 yılında yürürlüğe giren İnternet yasaları bu konuda düzenleyici ve bağlayıcı mevzuattır. Her ne kadar bu mevzuatlarda doğrudan e-kitap kavramına yer verilmese de elektronik yayınlar, web siteleri (bilgi merkezi, kütüphaneler, resmi ve özel statüdeki kurumlar), bilginin kaydedildiği ortamlar ve veri tabanlarının bir konusu olması nedeniyle üretilmiş özgün nitelikte ESER statüsünde oldukları kesindir. Elektronik kitaplar FSEK kapsamında eser statüsünde değerlendirilirler ve içeriklerinin korunması, paylaşılması (ödünç verme, ILL, kopyalama vb.), dijital hak yönetimi, telif hakkı gibi sorunlarla karşı karşıyadır. Türkiye, gelişmekte olan bu sektörün ve uygulamaların standartlarını belirlemeli, mevzuata ilişkin eksik tanımları ve ifadeleri tespit edip düzenlemeli, uluslararası anlaşmaların uygulanmasını dikkatle izlemeli ve bunların takipçisi olmalıdır. Dijital yayıncılık ve e-kitaplar konusunda çözümlenmesi gereken birçok sorun olduğu ve bu sorunların zamanla çözümleneceği gibi bir eğilim göze çarpmaktadır. Eser sahipleri ve çevirmenlerle yapılacak sözleşmelerin, gelecekte bir sorunla karşılaşmamak için, hukuki açıdan nasıl yazılması gerektiği, telif ödemelerinin oranları, dijital ortamda yayımlanacak eser seçimi, vergilendirme, dağıtım anlaşmalarında dikkat edilecek hususlar, dağıtım indirim oranları gibi düzenlenmesi ve belirginleştirilmesi gereken birçok konu çözüm beklemektedir. Yayıncıların şikayet konularından biri de e-kitaplar için uygulanan KDV oranının 86

%18 olmasıdır. E-kitap üretiminin özendirilmesi ve yaygınlaşması için bu oranın kitapların KDV oranı olan % 8 e düşürülmesi gerektiği savunulmaktadır. E-kitaba ilişkin diğer bir eleştiri dijital ortamda yazarın ve yayıncının telif haklarının nasıl korunacağının tam olarak netleşmemiş olması ya da anlatılamamasıdır. E-kitabın kolay kopyalama ve dağıtma avantajı izinsiz çoğaltmaları ve korsan yayını hem kolaylaştırıyor hem de takibini, cezalandırmasını güçleştirmektedir. Türk Yayıncılar Birliği Yayıncıların telif haklarını korumak amacıyla bir Hakyönetimi modülü oluşturma çalışmalarını yaklaşık bir yıldır sürdürmektedir. E-kitaplarla ilgili hukusal (vergi, telif hakları vb.) mevzuatın hazırlanmaması piyasada bu işe girmek isteyen yayıncıları olumsuz yönde etkilediğini ve üretilen e- kitap sayısının düşük kaldığını söyleyebiliriz. Bu açıdan ürün çeşitliliğinin azlığı kullanıcının gözünde e-kitabın bir fantezi olarak algılanmasına neden olabileceği gibi, üretici konumundaki yayıncılar için de satış sayılarının düşük olması nedeniyle bu alanın emek vermeye değmeyen bir alan olduğu algısını yaratabilir. Kültür ve Turizm Bakanlığı 5846 Sayılı FSEK de değişiklik yapmak amacıyla yeni bir kanun tasarısı hazırlayarak basılı kitapları kütüphane, müze ve arşivlerde doğrudan veya dolaylı olarak ticari bir faaliyet konusu yapmaksızın dijital ortama aktarılması veya çoğaltılması serbestleşmektedir. Bunun gerçekleşmesi yayıncıları endişelendirmekte ise de bilginin toplumsallaşmasını görev edinen kütüphane, arşiv ve bilgi merkezlerinin içerik zenginliğine, kalite anlayışlarına ve performanslarına olumlu katkı yapacağı düşünülmektedir. 2527 Sayılı Derleme Kanunu ile ilgili olarak TBMM de bekleyen tasarının da yasalaşmasıyla Milli Kütüphane gibi koleksiyonunu mezkûr yasa kanalı ile oluşturan kütüphanelerin daha geniş çaplı değişim ve dönüşüme hazırlıklı olmaları kaçınılmaz olacaktır. Bilindiği gibi yeni oluşturulan Derleme Kanunu tasarısında geleneksel yayıncılıkta olduğu gibi elektronik kitapların da fikir ve sanat ürünü olarak değerlendirilmekte olduğu konusu net bir biçimde ifade edilmemektedir. 87

Telif haklarına ilişkin düzenlemelerin içerik korumasına yönelik teknolojik tehditlerin tanımlanması ve önleme tedbirlerine ilişkin olarak, dijital hak yönetimi, dürüst kullanım (fair use) ve kaynakların paylaşımı gibi alanların düzenlenmesi ve tanımlanması ihmal edilmemelidir. 88

KAYNAKÇA AKBAYTÜRK, T., ve TONTA, Y., E-Kitaplar ve Kütüphaneler, Elektronik Gelişmeler Işığında Araştırma Kütüphaneleri,Sempozyumu, 24-26 Ekim, Bolu, 2002. (http://www.ku.edu.tr/files/library/activities/bolu_24-25october_tuba.ppt#294,35,sonuç) Erişim tarihi: 11.09.2008 AKYÜZ, Asuman ve AKBAYTÜRK, Tuba, Konsorsiyumlarda elektronik kitap sağlama modelleri ve Türkiye örneği inet-tr 06 - XI. "Türkiye'de İnternet" Konferansı Bildirileri, (http://inettr.org.tr/inetconf11/kitap/akyuz_akbayturk_inet06.pdf ) Erişim tarihi: 10 Aralık 2011 ALIR, Gülten, Telif haklarıyla ilgili güncel gelişmeler (http://www.gidadernegi.org/tr/genel/dg.ashx?dil=1&belgeanah=5444&do SYAISIM=Telif+haklari.pdf ) Erişim tarihi 21 Aralık 2011 ANAMERİÇ, Hakan ve RUKANCI, Fatih, (2003) E-kitap Teknolojisi ve Kullanımı, Türk Kütüphaneciliği 17, (2), s. 147-166. ANKOS UN TRNSL YE İLİŞKİN LİSANS İLKELERİ (http://www.ankos.gen.tr/haberler-ve-duyurular/trnsl-ve-lisans-ilkeleri-151) ANURADHA, KT Usha, HS (2006) E-books Access Models: An Analytical Comparative Study, Electronic Library VL.24, NO.5, p.662-679 (ISI) (http://www.gutenberg.org/wiki/main_page) Erişim tarihi 17.10.2011 89

ATILGAN, Doğan ve YALÇIN, Yusuf Elektronik kaynakların seçimi ve değerlendirilmesi Türk Kütüphaneciliği 23, 4 (2009), 769-802 (http://acikarsiv.izmir.edu.tr/browse/11255/fulltext_izmir_11.pdf) Erişim tarihi 16 Aralık 2011 B&N NOOK, (http://ebookreader.org/nook.php) Erişim tarihi: 11 Kasım 2011 BASILI KİTAPTA 2018 KIYAMETİ (http://www.bbyhaber.com/bby/tag/e-kitap/) Erişim tarihi: 3 Aralık 2011 BURK, Roberta E-book devices and the marketplace: In search of customers Library Hi Tech; 2001; 19, 4; ProQuest p. 325 CARRIERO, Erin, Electronic Books: How Digital Devices and Supplementary New Technologies are Changing the Face of the Publishing Industry (http://comminfo.rutgers.edu/~tefko/courses/zadar/readings/carreiro%20ebooks%20publishers%20pub%20r%20q%202010.pdf )Erişim tarihi: 24 Kasım 2011 CHEN, Ya-Ming, Application and development of electronic books in an e- Gutenberg age Online Information Review 27. Â1 (2003): 8-16. CONNAWAY, Lynn Silipigni (2003), Electronic Books (ebooks): Current Trends and Future Directions DESIDOC Bulletin of Information Technology 23(1), p.13-18. (http://www.oclc.org/research/publications/archive/2003/connaway-desidoc.pdf) Erişim tarihi: 07/10/2011 ÇÖLKESEN, Rifat, ve KARTAL, Baykan,, FSEK Tabanlı e-bandrol Sistem Tasarımı ve Uygulaması (http://ab.org.tr/ab11/bildiri/78.doc) Erişim tarihi 16 Kasım 2011 90

ÇUKADAR, Sami ve KAHVECİOĞLU, Kerem, Kaynak paylaşımı kapsamında telif hakları (http://kits.ankos.gen.tr/calistay/2010/presentations/s_cukatark_kahvecioglu(2010)-kaynak_paylasim-telif.pdf ) Erişim tarihi: 20 Aralık 2011 %20p%26b%20eguide.pdf) Erişim tarihi 4 Aralık 2011. Dİ MİCELİ, Pietro. (2000), "What is PG?", available at (www.gutenberg.netjhistory.html) DOĞAN, Arzu Fikri mülkiyet, (http://www.arzudogan.av.tr/portal/?p=44) Erişim tarihi : 23 Aralık 2011 DOĞAN Murat Ertan, Enformasyonel iş gücü için yeni bir öğrenme yaklaşımı: Bğlantıcılık http://ab.org.tr/ab11/bildiri/159.doc. Erişim tarihi 7 Ocak 2012 DOĞRU, Hüseyin, FSEK-Borçler Kanunu açısından telif sözleşmeleri (http://www.basyaymesbir.org.tr/byb/images/stories/stanbul_vzyonu_sempo ZYUM-HSEYN_DORU_KONUMA_METN.doc) Erişim tarihi: 25 Aralık 2011 DOMAN, Todd (2001) E-Books: The First Two Generations, East Tennessee State University, (Thesis), pp. 6-7. [PROQUEST, PDF] Erişim tarihi: 27/10/2011 E-BOOK TIMELINE, (2002), (http://books.guardian.co.uk/ebooks/story/0,11305,627231,00.htm) DAYAL, Aman Pest and beneficial eguide (http://tools.cotton.crc.org.au/cl2/scoutingtools/reports/cdd%207.1%20- E-KİTAP BASILI KİTABI GEÇTİ (http://www.pchayat.com/haber/cepmobil/32702/e-kitap-bas305l305-kitab305- gecti) Erişim tarihi: 9 Aralık 2011 E-KİTAP TÜRKİYE DE OLUR MU? (http://www.ntvmsnbc.com/id/25116494/) Erişim tarihi: 5 Aralık 2011 91

ELEKTRONİK ORTAM YAYINEVİNDEN ÖYKÜ ÖDÜLÜ (http://www.bildirgec.org/yazi/elektronik-ortam-yayinevinden-oyku-odulu) Erişim tarihi: 10.12.2011 ELEKTRONİK YAYINCILIK VE İNTERNET UYGULAMALARI (http://mimoza.marmara.edu.tr/~csutcu/elektronikyay.pdf) Erişim tarihi: 7 Ocak 2012 ERDOĞAN, Phyllis L. ve KARASÖZEN, Bülent, ANKOS ve satıcı firmalarla ilişkileri, (ftp://ftp.lib.metu.edu.tr/pub/doc/ankos-mak.pdf )Erişim tarihi: 12 Aralık 2011 EREL, Şafak, Türk Fikir ve Sanat Hukuku, Ankara, 1998. GÜRCAN, H. İ.,(2005) E-Kitap Yayımcılığı ve Uygulamaları, X. Türkiye de Internet Konferansı, İstanbul, s. 12. (http://www.gutenberg.org/wiki/main_page) Erişim tarihi: 21.10.2011 GÜRKAN, Yıldırım, (2011). E-kitap Okuyucularının Kullanım Deneyimlerine Yönelik Alanyazın İncelemesi (http://web.firat.edu.tr/icits2011/papers/27891.pdf) Erişim tarihi: 25 Kasım 2011 HANDAN, Uğur, E-kitaplar nereye koşuyor İTÜ ANKOS Yöneticileri Toplantısı, Çeşme, 19 Aralık 2012 HERTHER Nancy,, The e-book industry today: a bumpy road becomes an evolutionary path to market maturity The Electronic Library 23. Â1 (2005): 45-53. HİLLESUND Terje, Will e-books change the world? 92

http://ebipol.p.lodz.pl/content/1081/issues/issue6_10/hillesund/index.html Erişim tarihi: 5 Mayıs 2011 HİRSCH, Ernest E. Hukuki bakımdan Fikri Say, Ankara, 1951. AN INTRODUCTİON TO E-BOOKS AND EREADERS (http://www.bethknittle.net/documents/introduction_to_ebooks_and_ereaders.pdf) Erişim tarihi: 11 Kasım 2011 KAPLAN, Yasin, E-kitap ve sayısal hak yönetimi (http://www.yasinkaplan.com/tr/docs/e-book&drm.pdf ) Erişim tarihi: 21 Aralık 2011 KINDLE 2 EKRANI GAZETE İÇIN BÜYÜDÜ, Sabah Gazetesi, 10 Mayıs 2009. KOCAYUSUFPAŞAOĞLU, Necip, (2008). Borçlar Hukuku Genel Bölüm I (4.bs.). İstanbul. KUMAR, S. ve diğerleri, E-Books: Readers, Librarians and Publishers Perspective (http://crl.du.ac.in/ical09/papers/index_files/ical-21_114_255_2_rv.pdf) Erişim tarihi 3 Aralık 2011. LİNDLEY, Jane Ann ve ERDOĞAN, Phyllis, TRNSL: a model site license for ANKOS (http://www.library.yale.edu/~llicense/trnsl.doc.) Erişim tarihi: 15 Aralık 2011 MUTLU, Emin, KORKUT, M. B. ve YILMAZ, Ü. Ders Kitaplarının Dağıtımı Amacıyla İnternetin Kullanılması: Açıköğretim e-kitap Uygulaması Örneği, (http://www.bilgi.anadolu.edu.tr/yayinlar/2006/e-kitap.pdf ) Erişim tarihi: 22.11.2011 93

MUTLU, Mehmet Emin KORKUT, M. B. ve YILMAZ, Ü. Açıköğretim E- Öğrenme Yapım ve Sunum Altyapısı (http://ab.org.tr/ab07/kitap/_ab07.pdf ) Erişim tarihi: 17 Aralık 2011 NETLIBRARY http://www.unak.org.tr/netlibrary/ Erişim tarihi: 10 Ocak 2012 OKUMANIN E HALİ, 6 Temmuz 2007, (http://www.milliyet.com.tr/2007/07/06/kitap/akit.html) Erişim tarihi: 03.12.2011 ÖNDER, Işık, "Elektronik Kitap Olgusu ve Türkiye'de Durum", Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara : 2010, s.22. ÖZEN, Hacer, Elektronik koleksiyon yönetimi ve elektronik bilgi kaynaklarında ölçme değerlendirme (http://by2007.bilgiyonetimi.net/bildiriler/ozen_calistayppt.pdf) Erişim tarihi: 12 Aralık 2011 PHAM, Alex, (2011) Authors see e-books as escape from publishing houses (http://www.physorg.com/news/2011-01-authors-e-books-publishing-houses.html) Erişim tarihi: 2 aralık 2011 PROMOTİNG THE UPTAKE OF E-BOOKS İN HİGHER AND FURTHER EDUCATİON (http://www.jisc.ac.uk/uploaded_documents/promotingebooksreportb.pdf) Erişim tarihi: 1 Aralık 2011 QARI A. Abdulghafoor (2005) E-books and Their Future in Academic Libraries in the Gulf Region Information Science of King Abdulaziz University, http://conf11th.uaeu.ac.ae/pdf/2nd%20session/qari.pdf Erişim tarihi 28/05/2011 Questia: (http://www.alexa.com/data/details/main/questia.com) Erişim tarihi: 20/11/2011 94

RAWSON, Nick, Son kullanıcı kataloglama ve E-kitap servisi (http://kaynak.unak.org.tr/bildiri/unak03/u03-10.pdf) Erişim tarihi : 10 Aralık 2011 ROTHMAN, David, D. 2006. E-books: Why they matter for distance education and how they could get much beter Innovate 2 (6). (http://www.innovateonline.info/index.php?view=article&id=296) Erişim tarihi: 27 Kasım 2011 SALMAN, Pınar (2002) Elektronik Bilgi Kaynaklarının Seçimi ve Değerlendirilmesi: Hacettepe Üniversitesi Kütüphaneleri Örneği, Yüksek lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. s.27-29. SUBBA Rao Siriginidi, (2004) E-book Technologies in Education and India's Readiness Program-Electronic Library and Information Systems, VL.38,NO.4, p.257-267. (ISI) TELİF HAKLARI KOMİSYON RAPORU 5. Ulusal Yayın Kongresi (http://www.ulusalyayinkongresi.gov.tr/kongre/5/5-ulusal-yayin-kongresi.pdf ) Erişim tarihi: 21 Aralık 2011 TONTA, Yaşar, Elektronik kaynaklarda yasal sorunlar (http://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/yayinlar/pulman1.pdf) Erişim tarihi: 27 Aralık 2011 TONTA, Yaşar, Elektronik Yayıncılıkta Son Gelişmeler, Bilgi Dünyası 1(1), s. 89-132, 2000. TOPLU, Mehmet, Elektronik Yayıncılığın Ortak Koleksiyon Geliştirme ve Kütüphane Konsorsiyumlarına Etkileri ve Türkiye deki Uygulamalar, (http://tk.kutuphaneci.org.tr/index.php/tk/article/view/2117/4167) Erişim tarihi: 10 Aralık 2011 95

TURGUT, Özden Pektaş, Elektronik Yayımcılık Kapsamında Elektronik Tasarım Dergilerinin Görsel Kimlik Açısından Değerlendirilmesi (http://inettr.org.tr/inetconf14/bildiri/64.pdf) Erişim tarihi: 6 Ocak 2012 TÜBİTAK ULAKBİM EKUAL Lisans Anlaşmaları (http://ekual.ulakbim.gov.tr/lisans/) tarihi: 19 Aralık 2011 TÜBİTAK ULAKBİM EKUAL Lisanslama İlkeleri (http://ekual.ulakbim.gov.tr/lisans/lisanslama.uhtml) Erişim tarihi: 19 Aralık 2011 VAZGEÇİLEMEYECEK BİR LÜKS: E-KİTAP Çevrimiçi: (http://www.ntvmsnbc.com/id/25220280/) Erişim tarihi: 5 Aralık 2011 YALÇIN, Nilüfer, Rekabet ve Teknoloji (http://www.ufukotesi.com/yazigoster.asp?yazi_no=20060782) Erişim tarihi: 2 Ocak 2012 ZAN, Burcu Umut (2006), Derleme Olgusu ve Elektronik Yayınlar, Yüksek Lisans Tezi, A.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. (http://eprints.rclis.org/archive/00009268/01/burcu_umut_zan_tez.pdf.pdf) Erişim tarihi: 22 Aralık 2011 96

EKLER EK-1 TELİF HAKLARI VE SİNEMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ NÜN FSEK UYARINCA SAYISAL HAK YÖNETİMİNE İLİŞKİN 5. ULUSAL YAYIN KONGRESİ NDE SUNDUĞU GÖRÜŞLERİ Sayısal hak yönetimi yalnızca yazılımlardan oluşmaz, makineleri de içeren bir kavramdır. Sayısal hak yönetimi teknolojileri, işletim sistemleri içinde ya da bilgisayar programı yazılımlarında yer alabileceği gibi bilgisayar, cep telefonları, sabit disk ya da CD, DVD, MP3 vb. çalarların donanımlarında da bulunabilir. İster sayısal ortamda isterse bir makinenin içinde bulunsun aynı amaca hizmet eder. Telif hakkı sahiplerinin çıkarlarını korumak için eserlerin sayısal ortamda bulunan dosyalarına ulaşmak (dosyayı açma sayısı, görünebilir sayfaların sayısını denetlemek), bu dosyalarda değişiklik yapmak, dosyaları kaydetmek, paylaşmak, kopyalamak ya da yazıcıdan çıktısını almak gibi eylemleri denetler. Fikir ve sanat eserleri hukuku bilgi işlem teknolojilerindeki gelişmelerden en yoğun şekilde etkilenen hukuk disiplinidir. Çünkü günümüzde eğitimden eğlenceye hemen her alanda yaratılmış olan eserler dijital ortama geçirilmekte böylece çok kolay kopyalanmaya müsait hâle gelmektedir. Dijital ortamda mevcut bir eser de fiziksel mevcudiyete haiz bir eser kadar fikir ve sanat eserleri hukukunca korunmaktadır. Sayısal hak yönetimi, doğrudan doğruya uygulamaya ilişkin önlemler alınmasına olanak verir. Hem esere erişim sürecini hem de erişim sağlandıktan sonraki eserden faydalanma süreçlerini izler ve denetler. Eserleri korumak amacıyla üretilen bu teknolojik önlemlerin ve korumaların kendileri de bizzat fikir ve sanat eserleri hukuku tarafından korunmaktadır. 5846 sayılı Kanun da 2001, 2004 ve 2008 yıllarında yapılan değişiklikler ve eklemelerle konumuzla doğrudan ilgili hükümler ortaya çıkmıştır. Madde 22, Çoğaltma Hakkı: Kanunun 22 inci maddesinde düzenlenen çoğaltma hakkının eserlerin internet ya da başka bir ağ üzerinde çoğaltılmasını kapsayacak denli geniş olduğunu vurgulamak gerekir. Eserlerin aslından ikinci bir kopyasının çıkarılması 97

ya da eserin işaret, ses ve görüntü nakil veya tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride getirilecek olan her türlü araca kayıt edilmesi... şeklinde ifade edilen kapsamın genişliği eserlerin internet üzerinden çoğaltılmasına ilişkin ayrı bir düzenlemeye ihtiyaç bırakmamaktadır. Madde 25, Kamuya İletim Hakkı: Teknolojik önlemler dendiğinde Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu na ilişkin olarak belirtilmesi gereken öncelikli konu, kamuya iletim ya da umuma iletim hakkının münhasıran eser sahibine tanınmış olmasıdır. 2001 tarihli ve 4630 sayılı Kanun la yapılan değişiklikle 25 inci maddeye dâhil edilen kamuya iletim hakkı taraf olduğumuz WIPO İkiz Sözleşmeleri ve mevzuatımızda gerekli değişiklikleri yapmayı taahhüt ettiğimiz AB Direktiflerinden Bilgi Toplumu Direktifiyle uyumludur. Bu maddenin önemi mevzuatımızda telif haklarının sayma yoluyla belirtilmesinden, yorum yoluyla genişletilememesinden kaynaklanmaktadır. Kamuya iletim hakkının, internet ve diğer iletişim ağları üzerindeki faaliyetleri de kapsayacak nitelikte genişletilerek eser sahibine münhasır bir hak olarak tanınması, internet üzerinden yayılan eserleri koruyan teknolojik önlemlere ilişkin korumadan söz edebilmenin önkoşuludur. Bağlantılı hak sahiplerinin de münhasır bir hak olarak kamuya iletim hakkına sahip olduğunu belirtmek gerekir. Buna ilişkin düzenleme 80 inci maddede yer almaktadır. Madde 72, Bilgisayar Programlarına İlişkin Teknolojik Önlemler: Kanunda teknolojik önlemlerin korunmasına ilişkin tek maddedir. Görüldüğü üzere yalnızca bilgisayar programlarına ilişkin hak ihlalini engellemek amacıyla getirilen teknolojilere koruma sağlanması amaçlanmaktadır. 72 inci maddenin de Bilgi Toplumu Direktifi nin yasal olmayan ticaretin engellenmesine yönelik hükümleriyle yalnızca bilgisayar programlarıyla sınırlı olmak kaydıyla uyumlu olduğu gözlenmektedir. Teknolojik önlemleri etkisiz kılmaya yönelik program veya teknik donanımları üretmek, satmak veya kişisel kullanım amacı dışında elinde bulundurmak yasaklanmıştır. Bu fiillere ilişkin yaptırımlar yine aynı maddede belirtilmektedir. Buna göre teknolojik önlemleri üreten, satan veya kişisel kullanım amacı dışında elinde bulunduran kişiler hakkında 6 aydan 2 yıla kadar hapis cezası hükmolunur. 98

Bu düzenlemede dikkatimizi çeken iki nokta vardır: Bunlardan ilki teknolojik önlemi etkisiz kılmaya yönelik program veya teknik donanımları kişisel kullanım amacıyla elde bulundurmanın suç teşkil etmeyeceği, diğeri de kişisel kullanım dışında bir sebebin, Direktif te yer alan ticari amaçla elde bulundurma sebebinden daha geniş bir alanı kapsayabileceği hususudur. İlk unsurkanun da yer alan telif hakları istisnalarıyla birlikte düşünüldüğünde bir anlam ifade etmektedir. Teknolojik önlemi etkisiz kılma yetkisini haiz kişilerce başka deyişle eser sahibi ya da bağlantılı hak sahibince izin verilmiş kişilerce ve kanun da öngörülen hâllerde teknolojik korumaların dolanılmasına yarayan araçları kişisel amaçlı olarak elde bulundurmak suç teşkil etmeyecektir. Ek Madde 4, Hak Yönetim Bilgisi: Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu nca korunan tüm eserlerde kullanılan teknolojik koruma sistemlerine ilişkin genelleyici bir hüküm barındıran tek düzenlemedir. 2001 yılında Kanun a dâhil edilen bu maddede teknolojik koruma sistemlerinin tamamına ilişkin bir koruma bulunmamaktadır. Yalnızca esere ait metadata içeren hak yönetim bilgisinin korunduğu belirtilmiştir. Yine Bilgi Toplumu Direktifi nin ilgili maddesiyle uyumlu olarak korunan hak yönetim bilgileri, eserin kendisine eklenmiş olarak eser nüshalarının üzerinde bulunabileceği gibi eserin kamuya arzı sırasında ortaya çıkan bilgiler şeklinde de olabilir. Buradan hareketle hak yönetim bilgisinin mutlaka eser üzerinde görünür nitelikte bulunması şartının aranmayacağını söylemek mümkündür. Bu düzenleme aynı zamanda WIPO İkiz Sözleşmeleri ile de uyumludur. Ek Madde 4 ün bu ilk fıkrasına ilişkin olarak belirtilmesi gereken diğer bir unsur bu konuda uygulanacak yaptırımlardır. Kanun un 71 inci maddesinin ikinci fıkrasında yer alan düzenlemeye göre hak yönetim bilgilerini yetkisiz olarak değiştiren ya da kaldıran, hak yönetim bilgileri değiştirilmiş olan eserleri ya da kopyalarını izinsiz olarak satan, ithal eden, dağıtan, yayımlayan ya da topluma ileten kişiler, 3 aydan 2 yıla kadar hapis cezasına çarptırılabilir. Ek Madde 4 ün ikinci fıkrası 2004 tarihinde Kanun a dâhil edilmiştir. Bu değişiklikle servis ve içerik sağlayıcıların sorumluluğu düzenlenmiştir. Buna göre 99

Dijital iletim de dâhil olmak üzere işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla servis ve bilgi içerik sağlayıcılar tarafından eser sahipleri ile bağlantılı hak sahiplerinin bu Kanun da tanınmış haklarının ihlali halinde, hak sahiplerinin başvuruları üzerine ihlale konu eserler içerikten çıkarılır. Fıkranın devamında hakları ihlal edilen gerçek ya da tüzel kişilerin haklarının takibi için izlemesi gereken yol hakkında düzenlemeler gelmektedir. Bu fıkraya ilişkin yaptırımlar, birinci fıkradakine benzer şekilde 71 inci maddede yer alır. Buna göre... bu Kanun da tanınmış hakları ihlal etmeye devam eden bilgi içerik sağlayıcılar hakkında da 3 aydan 2 yıla kadar hapis cezasına hükmolunmaktadır. Bu düzenlemeyle ilgili olarak servis sağlayıcıdan milyonlarca içerik hakkında ilgi sahibi olmasının beklenmemesi gerektiği, aksi halde servis sağlayıcının potansiyel bir suçlu olarak görülebileceği yönünde eleştiriler yapılmaktadır. Ancak anılan düzenleme, ek 4 üncü maddede getirilen hak sahiplerinin başvuruları üzerine ihlale konu eserler içerikten çıkarılır ifadesiyle birlikte düşünüldüğünde servis sağlayıcıların yükümlülüğü daha iyi anlaşılabilir. Tarafı olduğumuz WIPO İkiz Sözleşmelerinde taraf ülkelerin eser sahiplerince kullanılan etkin teknolojik yöntemlerin etkisiz hâle getirilmesine karşı uygun yasal koruma ve etkin yaptırımlar öngörmesi hüküm altına alınmıştır. Kanun da her ne kadar esere erişimi ve eserin kopyalanmasını denetleyen teknolojik korumalara ilişkin herhangi bir hüküm düzenlenmemiş olsa da 25 inci maddede kamuya iletim hakkı nın düzenlenmiş olması, 22 inci maddede yer alan çoğaltma hakkının dijital aktarım ve dijital kopyaları da kapsaması ve genel olarak Bern Konvansiyonu yla uyumlu bir telif hakları hukukunun varlığı teknolojik önlemlere ilişkin asgari korumanın mevcudiyeti açısından sıralanabilecek olan unsurlardır. Başka deyişle teknolojik önlemin ekkisizleştirilmesi herhangi bir istisna kapsamında değerlendirilmiyorsa, eser sahibinin mali ve manevi haklarının ihlaline yol açacağından, kanuna aykırılık teşkil edecek ve yaptırımlara maruz kalacaktır. Genel Müdürlüğümüzün yürütmüş olduğu AB Eşleştirme Projesi sonucunda da teknolojik korumalarla ilgili düzenlemelerin de bulunacağı yeni bir kanun değişikliğine ilişkin taslak metin hazırlanmıştır. Bu taslak metinde sayısal hak yönetimine ilişkin olarak mevcut dağınıklığın ve dengesizliğin giderilmesini hedefleyen bir sistematiğin oluşturulması önem verilen bir husustur. 100

ÖZET Bu çalışmanın konusu elektronik yayıncılığın alt alanlarından birisi olan elektronik kitapların dünyadaki gelişimine ek olarak Türkiye de hangi alanlarda ne amaçla kullanıldığı ve elektronik kitapların mevcut yasal süreçler etrafında yerinin belirlenmesidir. Bu çalışmanın amacı gelişmekte olan teknoloji ile birlikte kullanımı sürekli artmakta olan e-kitapların dünyada ve Türkiye de hangi aşamada olduğunu incelemektir. Elektronik kitaplar konusu özellikle akademik çevrelerde tanınmasına ve yayıncılar tarafından bilinmesine rağmen Türkiye de etkin ve yaygın e-kitap uygulamaları yapılamamaktadır. E-kitapların üretimi, dağıtımı ve kullanımı basılı kitaplardan oldukça farklıdır. Bu açıdan değişik iş kollarının üretim zincirinde yeni aktörler ortaya çıkmaktadır. Bu da sektörün yarattığı ticari fırsatlardan biridir. Ancak elektronik kitapların üretiminden dağıtımına kadar olan teknik ve hukuksal altyapının yetersiz oluşu özellikle yayıncıları Türkçe içerikli e-kitapları piyasaya sunmaları konusunda engellemektedir. Elektronik kitaplar ülkemizde daha çok akademik çevrelerde kullanılmaktadır. Üniversite kütüphaneleri abonelik ücreti karşılığında oluşturdukları elektronik kitap veritabanlarını (dermelerini) öğrenci ve akademisyenlerin kullanımına sunmaktadır. Üniversite kütüphaneleri ve ULAKBİM EKUAL gibi konsorsiyumlar yaptıkları lisans anlaşmaları ile elektronik yayınların satın alınması/kiralanması, kullanımı, telif hakları, dijital hakların yönetimi gibi konulardaki uygulamaların sınırlarını çizmektedir. Bu tecrübeler ilgili çevrelerde paylaşıldığında yayıncıların, özel ve resmi kuruluşların elektronik kitaplar konusunda birlikte hareket edebilmesinin önünü açacaktır. Anahtar kelimeler: Elektronik kitaplar, Elektronik yayıncılık, Elektronik kitaplarda telif hakları, Kütüphane konsorsiyumları, Elektronik kitapların kullanımı 101

ABSTRACT The main subject of this study both explain growing electronic books sector as the subdivision of electronic publishing in the world and determine the level of which sectors using the e-books and represent a legitimate stiuation of e-books in Turkey. The main purpose of this study to represent gradually increasing e-book usage and trends in conjunction with the developing technological facilities. Even though electronic books are known among the academics and also known in publishing sector in Turkey, e-book applications and usage are extremely low in these sectors. The producing and disseminating technics and usage specialties of e- books are very different from traditional publishing. In this respect, new actors are emerging from the supply chain of electronic publishing market. It also means that the creation of commercial oppurtunity for this kind of publishing area. However, especially publishers avoiding the supply e-books to the market which is written in Turkish language e-books because of the inadequate technical and legal infrastructure for the creation, dissemination and usage of e-books. Electronic books is widely used in academic institutions of our country. University libraries serving to their students and academicians with electronic book databases (collections) in return for the subscription fees. With the license agreements made by University library consortiums like ANKOS and ULAKBİM EKUAL consortiums which demarcate the technical and legal applications of buy/rental usage, dissemination, royalty and digital rights management of electronic publications. If all this experience is shared among related areas like publishers and special and official institutions, they will be able to act together about solving the problems of electronic book market. Keywords: Electronic books, Electronic publishing, Royalty on electronic books, Library consortiums, Use of electronic books 102

ÖZGEÇMİŞ Teoman AKAY 02.03.1977 tarihinde Ankara da doğdu. 1995 yılında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih, Coğrafya Fakültesi Kütüphanecilik bölümünü kazandı ve 2000 yılında aynı fakülteden mezun oldu. 2003 yılında İstanbul Üniversitesi nde kütüphaneci olarak göreve başladı. 2004 yılında İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Bilgi ve Belge Yönetimi Anabilim dalında yüksek lisans programına başladı ve 2007 yılında bu programı Türkiye de ve ABD de Bilgi ve Belge Yönetimi Alanında Sivil Toplum Örgütlerinin Durumu konulu yüksek lisans tezi ile bitirdi. 2007 yılında aynı üniversitede uzman kadrosunda çalışmaya başladı. 2008 yılında Mesleki Yeterlilik Kurumu nda çalışmaya başladı. 2009 yılından bu yana Kültür ve Turizm Bakanlığı Milli Kütüphane Başkanlığı nda uzman yardımcısı olarak görev yapmaktadır. Teoman Akay iyi derecede İngilizce bilmektedir. Temel ilgi alanları bilgi ve enformasyon kuramları ve Ortaçağ kültürü ve toplumsal tarihidir. 103