E-Kitap Üzerine. Ömer Dalkıran. Giriş

Transkript

1 E-Kitap Üzerine Ömer Dalkıran Giriş Hayatın her alanını şekillendiren teknoloji, bilgi kaynaklarını da etkilemiş ve elektronik kitap (e-kitap) biçimi ortaya çıkmıştır. Gelecekte e-kitabın geleneksel basılı kitabın yerini alacağı öngörülmektedir. Bununla birlikte, günümüzün popüler bilgi kaynaklarından olan e-kitabın bazı avantaj ve dezavantajları bulunmaktadır. Bu çerçevede bu yazıda e-kitabın ne olduğu, gelişimi, avantaj ve dezavantajları üzerinde durulacaktır. E-Kitabın Tanımı E-kitap en basit şekilde, bir kitabın içeriğine elektronik formda erişilebilmesini sağlayan kitap olarak tanımlanabilir (Hawkins, 2000, s. 16). Diğer bir tanıma göre e-kitap, geleneksel basılı bir kitabın bilgisayar veya e-kitap okuyucu üzerinde okunabilmesi için tasarlanmış dijital versiyonudur (Reitz, 2012). Literatürde e-kitabı tanımlama konusundaki farklı yaklaşımların oluşturduğu kavram karmaşasına dikkat çeken Önder (2010, s. 13; 2011, s. 99) ise yapılan tanımlara dayanarak yaptığı çözümlemeler sonucu şu kapsamlı tanımı ortaya koymuştur (2010, s. 33): E-kitap bir ya da birkaç basılı kitabın sayısallaştırılmasıyla elde edilen ya da bütünüyle elektronik ortamda üretilen bir içeriğin, bir masaüstü bilgisayar, ekranı bulunan herhangi bir elde taşınabilir aygıt veya özel tasarlanmış bir elektronik kitap okuyucu donanımda görüntülenebilir, erişilebilir, yayınlanabilir şekilde bulunan ve kullanılan yazılımla sağlanan zengin metin özellikleri ile (kitap ayracı ekleme, metin işaretleme, not alma gibi) geleneksel okuma sırasında yapılan işlevlerin de gerçekleştirilebildiği elektronik biçim dir. Görüldüğü üzere e-kitap, bilgisayar ve e-kitap okumak için özel olarak tasarlanmış e- kitap okuyucu gibi bir elektronik cihaz ile bu cihazda veriyi işleyip okunabilir metinlere dönüştüren bir program olmak üzere donanım ve yazılım bileşenlerinden oluşmaktadır. E-kitap, doğrudan elektronik ortamda üretilebileceği gibi, basılı bir kitabın sayısallaştırılmasıyla da elde edilebilmektedir. E-kitap, niteliklerine göre dört ayrı gruba ayrılabilir. Bunlar, bilgisayara indirilebilen, webden erişilebilen ancak indirilemeyen, e-kitap okuyucu bir cihaza indirilebilen ve talep üzerine baskısı yapılabilen e-kitaplardır (Blackwell, 2001, s. 37). E-Kitabın Gelişimi Amerikalı bilgisayar bilimci Alan Kay in 1968 yılında Dynabook olarak adlandırdığı kişisel tablet bilgisayar konseptini açıklayarak ileride kitapların taşınabilir bilgisayarlar aracılığıyla erişilebileceğini öngördüğünü ifade etmiştir (E-book timeline, 2011). Michael Hart ın 1971 Arş. Gör.; Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü, Ankara. 1

2 yılında e-kitabı icat ederek ilk ve en büyük ücretsiz e-kitap koleksiyonu olan Gutenberg Projesi ni (Project Gutenberg) başlatmasıyla e-kitap, elektronik bilgi kaynakları arasında yerini almıştır (Project Gutenberg, 2011). Başlarda, herhangi bir yazılım özelliği bulunmayan dijital kitaplarla başlayan Gutenberg Projesi, e-kitap yazılımları ve standartlaşma çalışmalarının hızlanmasıyla koleksiyonuna e- kitapları da ekleyerek gelişimini sürdürmüştür li yıllarda piyasaya çıkan taşınabilir bilgisayarlar teknolojik olarak bugünkü e-kitap okuyuculara zemin oluşturmuştur. Aynı yıllarda elektronik sözlük, elektronik İncil ve disket formatlı kitapların piyasaya çıkışı yayıncılık sektörünün e-kitapla tanışmasını sağlamıştır lı yıllarda e-kitap çeşitleri artmış ve yeni yazılımlar geliştirilmiştir. Ayrıca, CD-ROM kitaplar ile bu kitapları görüntülemek için taşınabilir kitap okuyucular piyasaya sürülmüş ve e-kitap sağlayıcı firmalar kurulmaya başlanmıştır lı yılların ortalarında e-mürekkep ve e-kâğıt gibi teknolojilerin keşfi, e-kitaplarda text ten html e geçiş ve e-kitap yayınlayan şirketlerin kurulması e-kitabın yaygınlaşmasını sağlamıştır. Üniversitelerde e-kitap üzerine yapılan araştırmaların artması, ilk taşınabilir e-kitap okuyucuların piyasaya çıkması ve kütüphanelerin e-kitap ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan Netlibrary, Qestia, Knovel ve Ebrary gibi firmaların etkisiyle e-kitap teknolojisi hızlı bir gelişme sürecine girmiştir li yıllarda geleneksel okuma alışkanlıklarını elektronik ortama taşıyan e-kitap yazılımları ile birlikte yeni e-kitap biçimleri ortaya çıkmış ve e-kitap satan yayınevleri kurulmuştur. Ayrıca, e-mürekkep ve e-kâğıt teknolojisine sahip daha ince, daha hafif, daha fazla bellek ve daha fazla pil gücü vaat eden e- kitap okuyucuların piyasaya çıkmış ve e-kitap kullanımı artmıştır. Buna bağlı olarak ortaya çıkan sorunlara yönelik olarak, standartlaşma, dijital haklar ve telif hakları gibi konularda yasal düzenlemeler yapılmıştır li yıllar, e-kitap alanındaki büyük rekabet ile birlikte sürekli yeni yazılım ve donanımların piyasaya çıktığı, e-yayınevleri, e-kitap sağlayıcıları ve e-kitap talebinin arttığı hızlı bir dönemin başlangıcı olmuştur (Önder, 2010, s. 69). Son yıllarda dünya çapında taşınabilir bilgisayar, tablet bilgisayar ve cep telefonu (ekitap okunabilen modeller) satışlarında yaşanan artışın dolaylı yönden e-kitabın yaygınlaşmasında olumlu etkisi olduğu iddia edilebilir. Ayrıca, özellikle 2007 yılında dünyanın en büyük internet satış sitesi olan Amazon un piyasaya sürdüğü ve büyük ilgi gören Kindle adlı e-kitap okuyucusunun e-kitabın yaygınlaşmasında etkili olduğu söylenebilir. Günümüzde e- kitapların, yayınevleri, okurlar ve kütüphaneler tarafından giderek artan oranda tercih edilme eğiliminde olduğu görülmektedir. E-kitap, geleneksel basılı kitaba göre okuyucular, yazarlar, yayınevleri ve kütüphaneler için birçok esneklik ve kolaylık sunmaktadır. Bununla birlikte e-kitabın bazı dezavantajları da söz konusudur. Bu avantaj ve dezavantajlar genel hatlarıyla ve kütüphaneler açısından olmak üzere ele alınacaktır. E-Kitabın Avantajları E-kitap okuyuculara hafıza kartlarının boyutuna göre birden fazla kitap yüklenebilmektedir. Büyük kapasiteli hafıza kartı eklenerek bu sayının arttırılması olanaklıdır. Böylece küçük bir cihazda çok sayıda kitap aynı anda kolaylıkla taşınabilir durumdadır. Bilgisayar söz konusu olduğunda ise bu sayı neredeyse sınırsızdır. 2

3 E-kitap okuyucular ve bilgisayarların sahip olduğu arka plan aydınlatmasıyla, karanlıkta ek bir donanıma ihtiyaç duymadan ve basılı kitaptaki gibi sayfaları çevirme sesi olmadan ortamdaki diğer kişileri rahatsız etmeden kitap okunabilir. E-kitap okuyucularda yazı karakterlerinin boyutu kişilerin tercihine göre ayarlanabilmektedir. Bazı e-kitaplar sözlük içermektedir. Bu şekilde bilinmeyen bir kelimenin anlamı hemen öğrenilebilir. Kelimeler ve cümlelerin altı kalemle çizmeye benzer şekilde belirginleştirilebilir, notlar ve açıklamalar yazılabilir ve kelimeler için tarama yapılabilir (Day, 2001). E-kitap ile üretim ve dağıtım maliyetleri ve kâğıttan tasarruf edilmektedir. E-kitaplar daima stokta bulunurlar. Basılı kitaplardaki gibi baskının tükenmesi ve depolama endişesi bulunmamaktadır. E-kitap üretimi için bir ağaç kesilmesine gerek yoktur. Bir e-kitap indirildiğinde bir sayfası bile atık olmamaktadır. Bu açıdan e-kitap çevre dostudur. Az gelişmiş ülkelerde insanların kitap satın alma gücü ve kütüphaneye erişim olanağı yeterli değildir. E-kitap, donanım maliyetlerinin düşmeye devam etmesiyle gelecekte sanal halk kütüphaneleri aracılığıyla insanların okuryazarlığını ve eğitimini geliştirebilir. Benzer şekilde ulusal kütüphaneler aracılığıyla çevrim içi ve ücretsiz olarak indirilebilen e-kitap hizmeti sunulması, bir ülkede okuryazarlık ve eğitim standartlarını yükseltebilir. (Rao, 2003, ss ). Kuşkusuz, teknolojideki hızlı gelişmelere paralel olarak e-kitap teknolojisi de hızla gelişecek ve e-kitaplar biçim ve hizmet olarak çeşitlenecektir. Bu çerçevede, e-kitabın daha fazla esneklikle birlikte sunduğu kolaylıklar artacaktır. E-Kitabın Kütüphanelere Sağladığı Avantajlar Özellikle araştırma kütüphanelerinde bir konudaki bütün kitapların tek bir e-kitap okuyucuya yüklenerek kullanıcılara sunulması kullanıcılar ve kütüphaneler için kolaylık sağlayacaktır. Giderek artan bellek kapasiteleriyle e-kitap okuyuculara yüzlerce kitap yüklenebilmesi kütüphanelerin depolama sorununu ortadan kaldırabilir. Bir tek DVD de tüm kütüphaneyi taşımak ve saklamak olanaklıdır. E-kitap, yıpranmaz, eskimez ve kaybolmaz. Özellikle el yazması ve tarihi öneme sahip kitaplar, küflenme, çürüme, yıpranma, yanma gibi hasar ve sayfalarının kopması, düşmesi gibi durumlara uğramadan uzun yıllar korunabilir. Kitap onarımı ve ciltleme gibi kütüphaneler için ek maliyet ve yük getiren durumlar e- kitap ile ortadan kalkmaktadır. E-kitap, kitapların düzenlenmesi ve yerleştirilmesi için harcanan insan gücünü azaltarak kitapların yanlış yerleştirilme sorununu ortadan kaldırır. Kütüphanelerin e-kitabı satın aldığı anda kullanıcıların hizmetine sunması ve kullanıcıların zaman kaybetmeden en güncel içeriğe erişimi mümkün olur. Çok sayıda kullanıcı aynı anda aynı esere zaman kaybı olmaksızın erişebilir. 3

4 Kütüphanelerin, e-kitap sağlayıcı firmalarla yapacağı lisans anlaşmalarıyla kullanıcılar kütüphane koleksiyonu dışında başka kaynaklara da erişme olanağı bulacaktır. Böylece kullanıcıların daha geniş ve zengin bir içerikten yararlanabilmesi ve kütüphane koleksiyonunun geliştirilmesi sağlanır. E-kitap sağlayıcılarla yapılan lisans anlaşmalarıyla kütüphanelerin, kataloglama ve sınıflama için gerekli olan MARC ve OPAC kayıtlarına sahip olması kütüphane kataloğunun düzenlenmesi ve e-kitapların sınıflandırılmasını kolaylaştıracaktır. Yürüme engelli kullanıcılar, kütüphaneye gitmeden internetten kitaba erişebilir, görme engelli kullanıcılar, sesli kitaplar yardımıyla içeriğe erişebilir ve kitapları tutamayan kullanıcılar, yalnızca tuşlara dokunarak kitap okuyabilirler. Kitabın kaybolması, yırtılması gibi ödünç vermeden kaynaklanan sorunlar ortadan kalkar. Kullanıcılar, e-kitaptaki tam metin aramayı kolay ve hızlı bir biçimde yapabildiklerinden kütüphanedeki danışma hizmetinden daha çabuk ve etkin yararlanabilir. E-kitap sayesinde kütüphaneler arası işbirliği daha hızlı ve daha pratik biçimde yürütülebilir. E-kitap kullanımına yönelik eğitim, kütüphane çalışanlarının yeni teknolojilerle tanışmasını ve güncel gelişmeleri takip etmesini sağlar (Önder, 2010, ss ). Kütüphane koleksiyonlarında e-kitap sayısının artmasıyla, e-kitabın kütüphanelere olumlu etkisi daha net biçimde görülebilecek ve yeni avantajlar ve fırsatlar ortaya çıkacaktır. E-Kitabın Dezavantajları E-kitap okuyucuların henüz yeterince dayanıklı olmaması, pahalı olması, teknolojinin hızla değişmesi sonucu mevcut e-kitap okuyucunun kısa zamanda geçersiz olması, ekran çözünürlüklerinin yetersiz olması ve e-kitap olarak bulunan kitap çeşitliliğinin az olması gibi donanım ve yazılımla ilgili sorunlar mevcuttur. Ayrıca e-kitap okuyucuların çalışmak için pile ihtiyaç duyması, pilin bitmesi durumunda tekrar şarj edilene kadar kitabın okunamayacağı anlamına da gelmektedir (Rao, 2003, s. 89; Day, 2001). Dünya çapında e-kitap okuyucular henüz yeterince yaygınlaşmamıştır. Farklı donanım, yazılım ve satıcılar arasında belirli standart formatların olmayışı uyumluluk sorunun ortaya çıkarmakta ve bir cihazda okunabilen bir e-kitap diğer bir cihazda okunamamaktadır. E-kitap okuyucudan kitabın baskısını almak mümkün olmayabilir. Satış hakları basılı bir kitaptan farklıdır. Bazı hak kısıtlamaları söz konusudur (Rao, 2003, s. 89). Bir ekrandan kitap okumak yazı puntosu ne kadar net olursa olsun yorucu olabilir (Day, 2001). Özellikle eğitim alanındaki içerik eksikliği büyük bir sorundur. Okullardan e-kitaba yönelik büyük bir talebin olmaması yayıncıların eğitime yönelik e-kitap yayınlamaktan kaçınmasına neden olmaktadır. 4

5 E-kitap kullanımı özel bir eğitim gerektirmektedir. Özellikle e-kitap okuyucuların kullanımı ve çıkabilecek sorunlara karşı eğitim gereklidir. Ülkemizde elektronik yayınlara yönelik telif hakları sorunları çözülememiş ve e-kitabın üretim ve dağıtımı henüz tam olarak güvence altına alınamamıştır (Rukancı ve Anameriç, 2003, s. 159). Basılı kitaptaki gibi dokunma hazzını vermemesi nedeniyle, geleneksel basılı kitaba ve kâğıt kokusuna alışkın kitlenin e-kitaba mesafeli durduğu bilinmektedir. E-kitap teknolojisinin daha da gelişmesi, e-kitap kullanımının dünya çapında yaygınlaşması ve yasal düzenlemelerle aşılabileceği düşünüldüğünde, anılan dezavantajlar geçicidir. Bu durum, bir anlamda, gelecekte e-kitabın basılı kitabın yerini alacağı tahminlerini de destekler niteliktedir. E-Kitabın Kütüphaneler Açısından Dezavantajları Kütüphanelerde e-kitabın hizmetlere entegre edilerek kullanımı zaman alıcı ve yoğun bir süreçtir. Ortaya çıkan yeni sağlama ve dolaşım modeli karmaşık ve muhtemelen pahalı olacaktır. Ayrıca, yeni kaynak yönetim modellerinin geliştirilmesi ve personel için eğitim ihtiyacı gereklidir. Basılı kitabın yerini e-kitabın alması fikri birçok insan tarafından bir tehdit olarak görülmektedir. Bu bağlamda kütüphane çalışanlarının bir kısmının da değişime direnç göstermesi önemli bir sorun olabilir (Rao, 2005, ss ). Mevcut e-kitapların çoğunun yeterli bibliyografik veriye sahip olmaması kütüphaneler için bir sorundur. E-kitap satıcı firmalarını çoğunun, kütüphanelerin ihtiyaçlarını anlamadığı görülmektedir (Rao, 2003, s. 89). Lisans anlaşmaları gereği, e-kitap veri tabanlarından e-kitapların kullanıcılar tarafından indirilmesi veya baskı alınmasında bazı kısıtlamalar söz konusu olabilir. Örneğin, bir e- kitabın bir oturumda basılabilecek ya da indirilebilecek sayfa sayısı en fazla 40 olarak sınırlandırılabilir. E-kitabın kopyalanması ve dağıtılması basılı kitaplara göre daha kolay ve hızlıdır. Bu durum e-kitapların yasadışı yollarla çoğaltılmasına neden olabilmektedir. Yasadışı kullanımları engellemeye yönelik olan tedbirler ise kişisel ya da eğitim-öğretim amaçlı yasal kullanımları da kısıtlayabilmektedir. Basılı eserler, kütüphaneler tarafından kullanım ve koruma amaçlı kopyalanabilirken, dijital bilgi kaynaklarının aynı amaçlarla kopyalanması engellenebilmektedir (Tonta, 2002). E-kitabın kütüphanelerde kullanımının getirdiği/getireceği olumsuzluklar, avantajlarına oranla daha azdır. Ancak, mevcut sorunların çözülmemesi, kütüphaneler için büyük bir potansiyele sahip olan e-kitap unsurunun bir fırsata çevrilmesine engel olacaktır. Kaynakça 5

6 Blackwell, P. (2001). Taming disruptive technologies, or how to remain in the digital age. S. H. Lee (Ed. ). Impact of digital technology on library collections and resource sharing içinde (ss ). New York: The Haworth Press. Day, R. (2001). Reading the future. Popular Mechanics, 178 (4), 82. E-book timeline. (2011). Book+Timeline adresinden erişildi. Hawkins, D. T. (2000). Electronic books. (cover story). Online, 24 (4), Önder, I. (2010) E-kitap olgusu ve Türkiye de durum. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. Project Gutenberg (2011). 05 Mayıs 2012 tarihinde adresinden erişildi. Reitz, J. M. (2012). ODLIS: online dictionary of library and information science. 04 Mayıs 2012 tarihinde adresinden erişildi. Rukancı, F. ve Anameriç, H. (2003). Elektronik kitap teknolojisi ve kullanımı. Türk Kütüphaneciliği, 17 (2), Rao, S. S. (2003). Electronic books: a review and evaluation. Library Hi Tech, 21 (1), Tonta, Y. (2002). Elektronik kaynaklarda yasal sorunlar [Bildiri]. PULMAN-XT Türkiye Ulusal Toplantısı Kasım Ankara: Milli Kütüphane. 31 Mart 2012 tarihinde adresinden erişildi. 6