AVRUPA VE DÜNYA KOMPOZİT MALZEME PAZAR ANALİZ DEĞERLENDİRMESİ. Prof. Dr. Mehmet Karahan

Benzer belgeler
KOMPOZİT SANAYİCİLERİ DERNEĞİ KOMPOZİT DÜNYASI

KÜRESEL OTOMOTİV OEM BOYALARI PAZARI. Bosad Genel Sekreterliği

PAZAR DEĞERLENDİRME ARALIK 2010

SINIRLARINIZI ZORLAYABİLMENİZ için. EPOKSİ ve POLİÜRETAN SİSTEMLERİ tasarlıyoruz

DÜNYA PLASTİK SEKTÖR RAPORU PAGEV

AVRUPA BİRLİĞİ OTOMOTİV SEKTÖRÜ

INTERNATIONAL MONETARY FUND IMF (ULUSLARARASI PARA FONU) KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM OCAK 2015

EKONOMİK GÖRÜNÜM MEHMET ÖZÇELİK

Kaynak : CIA World Factbook

2011 YILI DEMİR-ÇELİK SEKTÖRÜNÜN DURUMU

Lojistik. Lojistik Sektörü

TÜRKĐYE DE DÖKÜM SEKTÖRÜ

HİDROLİK PNÖMATİK SEKTÖRÜ NOTU

ENDÜSTRİYEL KORUYUCU BOYALAR. Bosad Genel Sekreterliği

2014 YILI EYLÜL AYI TÜRKİYE DERİ VE DERİ ÜRÜNLERİ İHRACATI DEĞERLENDİRMESİ

CAM SANAYİİ. Hazırlayan Birsen YILMAZ T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi

Enerji ve İklim Haritası

HAZİRAN 2016 Gebze Ticaret Odası Ticaret Bölümü

Cam Sektörü 2013 Yılı Değerlendirmesi

2017 AĞUSTOS FİNANSAL TREND RAPORU

SAĞLIK SEKTÖRÜ RAPORU

Türkiye Makine ve Teçhizat İmalatı Meclisi

2014 YILI EKİM AYI TÜRKİYE DERİ VE DERİ ÜRÜNLERİ İHRACATI DEĞERLENDİRMESİ

Dünya Seramik Sektörü Dış Ticareti a) Seramik Kaplama Malzemeleri

DÜNYA SERAMİK KAPLAMA MALZEMELERİ SEKTÖRÜNE GENEL BAKIŞ

Yenilebilir Enerji Kaynağı Olarak Rüzgar Enerjisi

DÜNYADA VE TÜRKİYE DE BOYA SEKTÖRÜ

RÜZGAR ENERJİ SANTRALLERİ BİLEŞENLERİNİN NEDEN YURT İÇİNDE ÜRETİLMESİ GEREKLİLİĞİ VE BU SÜREÇTE YAŞANAN SIKINTILAR/ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

Dünyada ve Türkiye de E-Ticaret ve E-İhracat. Kasım 2016

Çimento, Cam, Seramik ve Toprak Ürünleri Sektör Raporu 2010

UDY Akışları Önündeki Risk Faktörleri

Büyüme Rakamları Üzerine Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme. Tablo 1. En hızlı daralan ve büyüyen ekonomiler 'da En Hızlı Daralan İlk 10 Ekonomi

DÜNYA SERAMİK SAĞLIK GEREÇLERİ İHRACATI. Genel Değerlendirme

Yakın n Gelecekte Enerji

ÇELİK BORU SEKTÖR RAPORU (2017) ÇELİK BORU İMALATÇILARI DERNEĞİ

SERAMİK SANAYİİ. Hazırlayan Birsen YILMAZ T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi

HAZIRGİYİM VE KONFEKSİYON SEKTÖRÜ 2017 MAYIS AYLIK İHRACAT BİLGİ NOTU. İTKİB Genel Sekreterliği Hazırgiyim ve Konfeksiyon Şubesi

ULUSLARARASI HUBUBAT KONSEYİ RAPORU

Pazar AVRUPA TİCARİ ARAÇ SEKTÖR ANALİZİ. 21 Mayıs 2018

DÜNYA DÖKÜM ÜRETİMİNİN LİDERLERİ KİMLERDİR? Y. Ziya KAYIR Metalurji Mühendisi

KREDİ FAİZLERİ RİSK TAŞIYOR FİRMALAR SERMAYELERİNİ GÜÇLENDİRMELİ. BTSO 250 FİRMALARININ KÜMÜLATİF NET KARI (Milyar TL) BTSO 250 KAR EDEN FİRMA SAYISI

DİYARAKIR DIŞ TİCARETİ 2014

Dünya Mısır Pazarı ve Türkiye

Deri ve Deri Ürünleri Sektörü 2018 Şubat Ayı İhracat Bilgi Notu

2010 ŞUBAT AYI HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ

ÇELİK BORU SEKTÖR RAPORU (2017)

İTKİB Genel Sekreterliği AR&GE ve Mevzuat Şubesi

1Y12 Finansal Sonuçları Analist Toplantısı. 1 Ağustos 2012

2010 YILI OCAK-MART DÖNEMİ TÜRKİYE DERİ VE DERİ ÜRÜNLERİ İHRACATI DEĞERLENDİRMESİ

ÜRETİM (Araç Türüne Göre)

SERAMİK KAPLAMA MALZEMELERİ VE SERAMİK SAĞLIK GEREÇLERİ SEKTÖRÜNDE DÜNYA İTHALAT RAKAMLARI ÇERÇEVESİNDE HEDEF PAZAR ÇALIŞMASI

2010 OCAK MART DÖNEMİ HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ

DIŞ TİCARETTE KATMA DEĞER GÖSTERGELERİ TÜRKİYE 1

EKONOMİK VE MALİ POLİTİKA GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Eylül 2011, No:5

Dış Ticaret Verileri Bülteni

TÜRKİYE'NİN GSYH PERFORMANSI TARİHSEL GELİŞİM ( )

BUĞDAY RAPORU

ÜRETİM (Araç Türüne Göre)

Deri ve Deri Ürünleri Sektörü 2018 Mayıs Ayı İhracat Bilgi Notu

HABER BÜLTENİ xx Sayı 19

HABER BÜLTENİ Sayı 31

Ekonomik Ticari Gelişmeler

HABER BÜLTENİ xx Sayı 22

2016 YILI İPLİK İHRACAT İTHALAT RAPORU

GTİP : PLASTİKTEN KUTULAR, KASALAR, SANDIKLAR VB. EŞYA

AVRUPA'DA OTOMOBİL SATIŞLARINA BREXIT FRENİ

DÜNYA DA BU HAFTA ARALIK 2015

AYGAZ ANALİST TOPLANTISI 25 Mart 2016

Aylık Dış Ticaret Analizi

HABER BÜLTENİ Sayı 26

Dünya Üretimi. Tablo Yılı Başlıca Dünya Çelik Üreticileri. Milyon ton 1 ArcelorMittal 93,6. Rank Firma Adı

Deri ve Deri Ürünleri Sektörü 2017 Temmuz Ayı İhracat Bilgi Notu

Polonya ve Çek Cumhuriyeti nde Tahıl ve Un Pazarı

TÜRK PERAKENDE SEKTÖRÜ VE BEKLENTİLERİMİZ

HABER BÜLTENİ Sayı 17

Deri ve Deri Ürünleri Sektörü 2017 Aralık Ayı İhracat Bilgi Notu

HAZIRGİYİM VE KONFEKSİYON SEKTÖRÜ 2017 TEMMUZ AYLIK İHRACAT BİLGİ NOTU. İTKİB Genel Sekreterliği Hazırgiyim ve Konfeksiyon Ar-Ge Şubesi.

AB NİN EKONOMİK YAPISIYLA İLGİLİ TEMEL BİLGİLER 1. Ülkelerin Yüz Ölçümü 2. Ülkelerin Nüfusu 3. Ülkelerin Gayri Safi Yurtiçi Hâsıla 4.

KABLO VE TELLER. Hazırlayan Tolga TAYLAN T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi

MOTORLU KARA TAŞITLARI SEKTÖRÜ

DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER

HABER BÜLTENİ Sayı 24

HABER BÜLTENİ xx Sayı 5

HABER BÜLTENİ Sayı 29

OTOMOTİV PAZARI OCAK EKİM

TORBALI TİCARET ODASI MOBİLYA SEKTÖR ANALİZİ

Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi

OTOMOTİV PAZARI OCAK HAZİRAN

Azerbaycan Enerji Görünümü GÖRÜNÜMÜ. Hazar Strateji Enstitüsü Enerji ve Ekonomi Araştırmaları Merkezi.

TÜRKİYE. PLASTİK İŞLEME MAKİNELERİ SEKTÖR İZLEME RAPORU 2015 / 8 Ay PAGEV

ULUDAĞ HAZIR GİYİM VE KONFEKSİYON İHRACATÇILARI BİRLİĞİ 2016 YILI HAZİRAN AYI DIŞ TİCARET DEĞERLENDİRME RAPORU

Dünya Enerji Görünümü Dr. Fatih Birol Baş Ekonomist, Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) İstanbul, 20 Aralık 2013

Deri ve Deri Ürünleri Sektörü 2017 Eylül Ayı İhracat Bilgi Notu

HABER BÜLTENİ xx Sayı 34

HABER BÜLTENİ Sayı 108

DÜNYA ENERJİ SEKTÖRÜNDE 2040 A BAKIŞ

Deri ve Deri Ürünleri Sektörü 2017 Şubat Ayı İhracat Bilgi Notu

5.1. Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri [2011/101]

SN. YETKİLİ DİKKATİNE KONU: 2016 YILI YAPI-İNŞAAT VE ELEKTRİK FUARLARI SİRKÜ BİLGİLENDİRMESİ

Deri ve Deri Ürünleri Sektörü 2018 Ocak Ayı İhracat Bilgi Notu

Transkript:

AVRUPA VE DÜNYA KOMPOZİT MALZEME PAZAR ANALİZ DEĞERLENDİRMESİ Prof. Dr. Mehmet Karahan

İÇİNDEKİLER 1. Bölüm: Avrupa Cam Takviyeli Plastikler Pazarı... 3 Giriş Pazar Gözlemleri...3 Termoplastik Malzemeler...6 Endüstriyel Uygulama Alanlarına Bakış...7 2014 Yılı Ülke Bazında CTP Üretimi...8 Diğer Kompozit Malzemeler...9 Genel Görünüm...9 2. Bölüm: Global Karbon Takviyeli Plastikler Pazarı... 11 Giriş Kullanılan Terimlerin Tanımı...11 Global Karbon Lif pazarı...11 Üreticiler...12 Bölgesel Durum...13 Uygulama Alanları...14 Global Karbon Kompozit Pazarı...15 Matriks Malzemeler...16 Üretim Prosesleri...17 Bölge Bazında Değerler...18 Uygulama Alanları...18 Trendler ve Genel Bakış...21 Sonuç ve Genel Değerlendirme...26 Referanslar... 26

1. Bölüm: Avrupa Cam Takviyeli Plastikler Pazarı Giriş Avrupa da üretilen cam takviyeli plastiklerin (CTP) 2014 yılında %2 büyüme gösterdiği tespit edilmiştir. Lif takviyeli kompozitler alanında dünyada şimdiye kadar en hızlı büyüme gösteren alan CTP malzemeler olduğu için, artık bir stabilleşme veya doygunluk oluşmuştur. CTP malzemelerin en büyük uygulama alanı taşımacılık ve konstrüksiyon olduğu için -bu alan toplam Avrupa ekonomisi için hayati önem taşımaktadır- CTP pazarı aynı zamanda Avrupa ekonomisinin aynası veya göstergesi durumundadır. Kompozit malzemeler pazarı sadece üretici firma büyüklüğü ve CTP üretiminde kullanılan tekniklere bağlı olarak değil aynı zamanda üretilen parçalara ve komponent tiplerine göre de oldukça heterojen bir yapıya sahiptir. Aynı zamanda bölgesel farklılıklar da mevcuttur: Almanya, İngiltere ve doğu Avrupa ülkeleri gibi Avrupa ülkelerinde ortalamanın üzerinde bir büyüme vardır. Bazı güney Avrupa ülkeleri -az da olsa- yeniden büyüme eğilimine görmelerine rağmen, İskandinav ülkeleri ve Fransa da daralma gözlenmektedir. Pazar çeşitliğinin dinamikleri büyük ölçüde endüstrinin hangi komponentleri yapabildiğine göre değişir. Avrupa pazarının trendi dünya pazarının gelişmesinden ayrışması mümkün değildir, çünkü küçük Avrupa CTP firmaları bile, global gelişmelerin bir parçasıdır. Sınır ötesi düşünceler tedarik, satış ve üretimle ilgili kararları giderek daha fazla etkilemektedir. Avrupa daki büyüme hızının dünya geneline göre geri kalmasına ve dünya CTP pazar payının Avrupa hissesine düşen kısmının giderek küçülmesine rağmen, uzmanlaşmış Avrupa şirketleri için bu alanda hala önemli fırsatlar mevcuttur. Pazar Gözlemleri Önceki yıllardaki gibi, 2014 Avrupa CTP pazarı verileri, Avrupa ülkeleri verilerine bağlı olarak oluşturulmuştur. Türkiye üreticileri hala uzun dönemli kıyaslamalı verilere sahip olmadığı için gerçekçi bir değerlendirmeye tabi tutulamamaktadır. Aşağıdaki raporda CTP tanımı tüm cam elyaf takviyeli termoset kompozitleri ve aynı zamanda cam elyaf keçe takviyeli termoplastik plastikleri (GMT) ve uzun lifli termoplastikleri (LFT) içermektedir. Kısa lif takviyeli termoplastikler konusundaki veriler sadece genel miktar olarak kullanılmakta ve yukarıda bahsedilen tiplerden ayrılmaktadırlar. Rapor aynı zamanda diğer takviye liflerinin (doğal lifler, bazalt lifleri) büyüklüğünü de içermektedir. Karbon lif takviyeli plastikler (KTP) pazar raporunun ikinci kısmında ayrı bir bölüm olarak sunulmuştur. CTP 2014 üretimi: Genel gelişmeler Avrupa CTP üretiminde 2014 için çok iyi bir başlangıç olduğunu ve bu yılın çok iyi geçtiğini göstermektedir. İlk 6 ay ve özellikle ilk çeyrek dönem çoğu piyasa katılımcılarının beklentilerinin üzerinde gerçekleşmiştir. Büyüme konusunda yılın ikinci yarısında zayıflama beklentisi olmasına rağmen, bu beklenti aşılmış ve büyüme trendi devam etmiştir. Avrupa pazarı %2 den fala büyümüş ve 1.04 milyon ton üretim gerçekleştirmiştir (şekil 1).

Tüketim (1000 Ton) 1400 1200 1000 800 1041 1065 1132 1195 1058 815 1015 1049 1010 1020 1043 600 400 200 0 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Şekil 1. 2004 yılından bu yana Avrupa genelinde CTP tüketimi (x1000 ton) Şekil 2. Proses ve komponentlere bağlı olarak CTP alanında Avrupa geneli üretim miktarları (x1000 ton) Product 2014 2013 2012 2011 2010 SMC BMC 190 74 184 71 188 70 198 69 198 69 ΣSMC-BMC 264 255 258 267 267 El Yatırma Spreyleme 138 94 142 90 145 90 160 98 160 92 ΣAçık Kalıplama 232 232 235 258 252 RTM 132 126 120 120 113 Lamine Pultrüzyon 84 48 84 47 78 47 77 51 72 47 ΣKontinü Üretim 132 131 125 128 119 Filament Sarma Santrifüj Döküm 79 66 78 66 80 67 86 69 82 66 ΣBoru ve Tank 145 144 147 155 148 GMT/LFT 121 114 108 105 100 Diğer Metotlar 17 18 17 16 16 Genel Toplam 1043 1020 1010 1049 1015 Gözlemciler, CTP için uzun dönemli trendin ekonomik trende oldukça paralel olacağını öngörmektedirler. Bu durum CTP komponentlerin taşımacılık ve konstrüksiyon alanındaki ulusal ekonomileri için önemli bir pazara sahip olan en büyük satıcıları için oldukça sürpriz bir sonuç olmuştur. Avrupanın yerel gayri safi yurtiçi hasılası (GSH) küresel boyuttaki GSH'nın bir payı olduğu için, CTP hacmi dünya genelinin bir parçası olduğu için dünya geneli ile birlikte azalmaya devam etmektedir. Üretim ve tüketim dünya genelinde GSH nın paylaşımının giderek artan oranda alındığı ülkeler olan BRIC ülkelerine doğru (Brezilya Rusya, Hindistan ve Çin) hissedilir derecede yer değiştirmektedir. Avrupa daki CTP üretimi dünya genelindeki trende bağlı olarak genişlemektedir. 2014 yılında Avrupa CTP pazarı 2004

yılındaki seviyeye doğru geri gitmektedir. Dolayısı ile henüz ekonomik ve mali kriz öncesi boyuta erişebilmiş değildir. Ancak pazar trendleri üretim proses tiplerine, endüstriyel uygulama alanındaki gereksinimlere ve hatta belirli Avrupa ülkelerinin özel taleplerine büyük oranda bağlıdır. Bu nedenle bu farklılıklar arasında iyi değerlendirme yapabilmek önemlidir (şekil 2). Gelişmiş Proses ve Komponentlerdeki Trend Termoset Malzemeler SMC-BMC Zorlu bir 2013 yılının ardından otomotiv endüstrisi 2014 yılında tedarikçi ve CTP üreticilerine önemli bir uyarıda bulundu. Çinin dünyanın en büyük pazarı olmasında rağmen Avrupa ve özellikle Almanya da binek araç ve ticari araç pazarında pozitif bir gelişme mevcuttur. Üretimdeki araç sayısı arttıkça, sadece üretim hacmi değil, aynı zamanda CTP üreticileri tarafından alınan yeni siparişlerin sayısı da artmaktadır. SMC ve BMC (hazır kalıplama bileşeni) komponent üreticileri otomotiv endüstrisinde en hacimli tüketime sahip ürünleri yapmaktadır. Elektronik endüstrisi uygulamalarında da BMC hala far reflektörlerini ciddi bir hacimde üretmeye devam etmektedir. SMC üretimi geçen yıla oranla düşmesine rağmen, diğer malzemeler (özellikle de termoplastikler) 2014 yılında SMC-BMC malzemelere oranla %3 daha fazla büyüme göstermiştir. Bu kompozit pazarının şimdiye kadar en büyük alanıdır ve üretilen CTP nin toplam hacminin dörtte birinden fazla kısmına karşılık gelmektedir, gene de örneğin karbon lifli kompozitlerle kıyaslandığında daha a ilgi çekmektedir. Bu alandaki Avrupa üretimi global karbon lif kompozitlere (KTP) nazaran önemli ölçüde daha büyüktür. Ciddi hacme sahip SMC ve BMC teknolojileri, teknoloji ve proses olarak doyma durumuna erişmişlerdir. karbon liflerinin SMC ve BMC yönteminde kullanımı ise değerlendirilmektedir. Gerek otomotiv endüstrisi, gerekse havacılık endüstrisi için hem malzeme hem de proses geliştirme amacıyla çok sayıda araştırmacı ve kurum efor sarf etmektedir. Açık Kalıplama CTP nin açık kalıplama metotlarıyla üretimi 2014 yılında duraklamıştır. Çok sayıda komponentin üretiminde kullanılan açık el yatırma teknikleri durmaya başlamıştır. tam tersine geçen yıllarda spreyleme metodu ile üretimde büyüme gözlenmişti. Bu durum pazardaki küçük üretici firmaların sadece "kapalı kalıplama" (RTM gibi) teknikler ile rekabet amacıyla değil, aynı zamanda özellikle Avrupalı olmayan rakipleri ile rekabet etmek için bir çıkış yoludur. Büyük parçaların olarak üretimi artış göstermektedir ve Batı Avrupa dan Doğu Avrupa, Orta Doğu ve Asya ülkelerine kaymaktadır. Düşük büyüme, otomasyonun yüksek giderleri yakın gelecekte Avrupa ülkeleri için zorlayıcı unsurlar olarak görülmektedir. Yıllardır, yüksek kaliteli komponentleri üreten üreticiler, düşük maliyetle düşük kaliteli iş yapan firmaların neden olduğu imajdan etkilenmişlerdir. Gene de açık kalıplama yöntemleri, Avrupa da nispeten yüksek pazar payına sahiptir.

RTM Reçine transfer metodu (RTM) üretimindeki büyüme geçtiğimiz yıla nazaran ortalama büyümeden çok daha iyi gerçekleşmiştir (hemen hemen %5). Bu kategori prosesler birbirinden oldukça farklı olsa da (infüzyon ve enjeksiiyon gibi) tüm kapalı kalıplama yöntemlerine içermektedir. Özellikle otomobil endüstrisi proses ve malzeme geliştirmede oldukça etkin bir sektördür, hatta bu tür kapalı kalıplama yöntemleri hacimli seri üretimler için uygun olmasa bile, bu geliştirme çalışmaları devam etmektedir. Diğer teknolojiler ile kıyaslandığında, bu proseslerin avantajı daha geniş çeşitlilikte kuru ham malzeme ve yarı emprenyeli (prepreg) ürünlerin kullanılabilmesidir. Sürekli Prosesler Geçen yıl gerçekleşmiş olan nispeten iyi performansın ardından, sürekli prosesleri kullanan CTP Avrupa üretimi 2014 yılında duraklamıştır. genellikle tır, kamyon gibi büyük araçlarda kullanılan paneller, örneğin tır yan panelleri, karavan gövdeleri veya ticari araçların arka kısımları birincil üretim parçalarıdır. Bu tür malzemelerin yapı sektöründeki uygulamalarında ise (köprü elemanları, bina taşıyıcı sistemleri gibi) pultrüzyon tekniği kullanılmaktadır. Bu konularda standardizasyon eksikliği CTP malzemelerin özellikle köprü gibi yapılarda yaygın olarak kullanımını engellemiştir. Sürekli proses segmentleri yüksek oranda otomasyon ile karekterize edilmiştir. Ancak sektörde nispeten az sayıda üreticilerin kullandığı proses bazı üretici firmaların kendi geliştirdiği gereksinimlere adapte edilebilmektedir. Boru ve Tanklar CTP boru ve tanklar santrifüj döküm ve filament sarma sistemi ile üretilirler, bu ürünler ağırlıklı olarak kimya, petrol ve gaz endüstrisinde kullanılırlar. Avrupa pazarı dünya çapındaki üretimin dörtte birine sahiptir ancak küçülmeye başlamıştır. Pazar bir kaç büyük üreticinin etkisinde domine edilmektedir. Dünya çapında beş büyük üretici bu pazarın yaklaşık %75 ine hakimdir. Su ve atık su projeleri için kullanılan boru sektöründeki büyüme beklentilerinden dolayı, bu pazarda ciddi bir hacim artışı beklenmektedir. Bu potansiyel elbette kilometrelerce döşenen boru sektörü nedeniyle oluşmaktadır. Bu nedenle Avrupa dışında da oldukça dinamik bir pazar mevcuttur. Özellikle Almanya su ve atık su borularında büyük kullanıcılardan birisidir. Doğu Avrupa ülkelerinin pek çoğu bu sistemi kullanmaya başlamışlardır. Termoplastik Malzemeler GMT/LFT Cam keçe takviyeli termoplastikler (GMT) ve uzun lif takviyeli termoplastikler (LFT) 2014 yılında hala ortalamanın %6 üzerinde bir büyüme gerçekleştirmektedir. Diğer prosesler gibi burada da birincil sektör otomotiv uygulamalarıdır, bu sektördeki firmalar gelişmelerden ve yeni uygulamalardan yararlandığı gibi, Avrupa pazarındaki genel dinamizmden de yararlanmaktadırlar. Ayrıca daha önce termoset malzemelerden yapılan malzemelerin termoplastik malzemeler ile ikame edilmesi, ilave bir büyüme potansiyeli oluşturmaktadır. Son yıllarda bu alanda gerçekleştirilen araştırma ve proje sayılarında artış gözlenmiştir. Termoplastiklerin kullanımı ve prosesleri, ön emprenyeli yarı bitmiş malzemeler ve özel lif oryantasyonları, bu alandaki gelişmelerde üzerinde durulan konulardır. yeni geliştirilen

ürünlerde özellikle yük taşıma yönünde oryantasyon ile daha yüksek performanslı malzemeler elde edilmektedir. Ayrıca pek çok araştırmacı, "organosheet" olarak bilinen geniş yüzey alanlı yarı bitmiş malzemeleri geliştirmeye çalışmaktadır. Kısa Lif Takviyeli Termoplastikler Kısa lif takviyeli termoplastiklerin büyük bir pazar segmenti olması nedeniyle GMT/LFT miktarlarına ilave olarak belirtilmesinde fayda vardır. 2013 yılında cam takviyeli plastikler Avrupa termoplastik pazarında yaklaşık 1160 kton olarak aynı periyotta bu raporun fokus olduğu alanlardan (termoset malzemeler ve GMT/LFT) daha geniş bir yer tutmuştur. Bu segmentteki üretim hacimleri yüksek seviyedeki otomasyon nedeniyle (enjeksiyon kalıplama sistemleri) yıllık %5 civarında daha hızlı bir büyüme sergilemiştir [kaynak : AMAC]. Bu bileşenler için poliamid ve polipropilen bazlı olarak en büyük uygulama alanları taşımacılık sektörüdür ve ayrıca elektrik/elektronik ve spor ve eğlence ekipmanları olarak belirtilebilir. Endüstriyel Uygulama Alanlarına Bakış Çeşitli üretim prosesleri için pazarda gözlenen hafifde olsa farklı trendlere rağmen, Avrupanın genelindeki majör uygulama alanlarındaki CTP kullanım oranları hemen hemen sabit kalmaktadır. Taşımacılık ve konstrüskiyon sektörleri toplam üretimin üçte birine tekabül etmektedir. Diğer uygulama alanları ise elektrik/elektronik ve spor ve eğlence ekipmanları olarak belirtilebilir (şekil 3). Ulaşım sektörü sadece kara taşıtlarını (binek ve ticari araçlar) içermez, aynı zamanda raylı sistemler, lokomotif ve vagonlar, denizcilik taşımacılığındaki araçlar ve hava taşıtları bu gruba girmektedir. Resmi CO2 emisyon standartlarını karşılamak için her şeyden önce hafifletilmiş konstrüksiyon çözümleri taşımacılık sektöründe üzerinde en çok durulan konulardan birisidir. Rüzgar türbin komponentlerinin üretimi -konstrüksiyon sektörü için önemli bir unsurdur. Rüzgar enerji projelerinin sayısı hala planlamaların onayını beklediği için Avrupa pazarında bu alandaki potansiyelin oldukça altında kalmıştır. Elbette özel uygulamalarda katma değer ve hacim arasındaki farklılık önemlidir. Katma değer trendi konstrüksiyon ve elektrik/elektronik sektörlerinde düşük olabilir Ancak konstrüksiyon sektöründe bile rüzgar enerjisi gibi bazı alanlarda oldukça yüksek olabilmektedir. Taşımacılık sektöründe katma değer (havacılık endüstrisi gibi) diğer alanlara nazaran kısmen daha yüksektir.

1% 15% Taşımacılık 35% Konstrüksiyon 15% Elektrik/Elektronik Spor ve Eğlence Ekipmanları Diğer 34% Şekil 3. Farklı uygulama alanları için 2013 yılı Avrupa geneli CTP tüketim miktarları 2014 Yılı Ülke Bazında CTP Üretimi Şekil 4 Avrupa pazar trendinin uniform olmadığını göstermektedir. Ortalamanın üzerinde büyüyen bölgeler ile değil, başka unsurlarda vardır. Anahtar büyüme faktörü ülkelerin ulusal ekonomideki durumları ve ülkelerdeki majör CTP uygulamalarıdır. Sürekli ortalamanın üzerinde büyüyen Almanya, İngiltere, ve doğu Avrupa ülkeleri hemen hemen stabilize olmuşlardır. 2009 yılına kadar Almanya Avrupa da CTP üretiminde en büyük üçüncü üretici konumunda idi. Avrupa nın en büyük hızla büyüyen ekonomisi oldu ve kompozit alanında 2010 yılında en büyük ikinci, 2012 yılında ise en büyük birinci üretici konumuna yükselmiştir. Bu trend Almanya daki otomotiv endüstrisi ve İngiltere deki konstrüksiyon sektörü tarafından desteklenmiştir. Doğu Avrupa kompozit pazarı daha farklı faktörler ve uygulama alanları ile gelişmektedir. Bu ülkelerde CTP pazarı boru ve tarım konstrüksiyonlarına bağlı olarak büyümektedir. İlk defa İspanya, Portekiz ve İtalya da CTP üretim hacminde hafif bir büyüme gerçekleşmiştir. Ancak Fransa verileri düşüş göstermiştir. Bu gelişmeler bu ülkelerdeki otomotiv, gemicilik, konstrüksiyon gibi kor endüstrilerdeki trendler nedeniyle bu tür gelişmeler devam etmektedir. Ülkelerin eski grubunda çok düşük seviyede olsa da ekonomik gelişmeyi gösteren çok sayıda unsur vardır. Bunların CTP pazarına etkileri de faydalı sonuçlar vermektedir. Daha küçük pazarlar olan Beneluks ülkeleri, Avusturya, İsviçre, daha düşük doygunluktadır ve hafifçe gelişmekte veya stabil hale gelmiştir. Türkiye pazarı ise Kompozit Sanayiciler Derneği verilerine göre değerlendirilmiştir. Türkiye'de sektör bir önceki yıla göre ortalamanın %5 üzerinde büyüme göstermiştir (Ref: KSD). Türkiye pazarı 2011 raporunda ayrı ayrı çeşitlendirilmiştir. Türk CTP pazarı Almanya pazarına kıyasla daha büyüktür. Majör uygulama alanları ise Avrupa ülkelerinden oldukça farklıdır. Büyük yapısal projeler için Boru ve tank üretimi toplam CTP üretiminin yaklaşık %50 lik kısmına tekabül etmektedir. Bu durum iki temel faktöre bağlıdır: Birinci olarak, konstrüksiyon sektöründe büyük potansiyel vardır; ikincisi, CTP pazarında karar vericiler diğer ülkelere nazaran daha az şüphecidir. Konstrüksiyon sektöründeki diğer projeler %20 ye yükselmiş, taşımacılık sektörü ise %18 lik paya sahiptir.

Şekil 4. Avrupa ülkeleri ve Türkiye karşılaştırmalı CTP ürün hacimleri (x1000 ton). 2014 2013 2012 2011 2010 İngiltere/İrlanda 146 140 134 126 130 Belçika/Hollanda/Lüksemburg 43 42 43 42 40 Finlandiya/Norveç/İsveç/Danimarka 42 44 44 52 50 İspanya/Portekiz 154 152 160 200 217 İtalya 148 146 152 165 154 Fransa 108 112 117 122 116 Almanya 200 192 182 172 161 Avusturya/İsviçre 18 17 17 17 16 Doğu Avrupa * 184 175 161 153 131 Toplam 1043 1020 1010 1049 1015 Türkiye ** 225 214 195 180 - *: Polonya, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Romanya, Sırbistan, Hırvatistan, Makedonya, Litvanya, Slovakya, Slovenya, Letonya **: Türkiye verileri kompozit sanayiciler derneğinden alınmıştır. Diğer Kompozit Malzemeler CTP kompozit endüstrisinde şimdiye kadar en büyük pazar durumundaydı. Cam lifleri takviye lifleri arasında %95 oranında kullanım hacmine sahipti. 2014 yılında Avrupa da yaklaşık 2.2 milyon ton cam lif takviyeli plastik üretilmiştir. 2014 de global kompozit üretiminde ise, öngörü olan 8.5 milyon tonu aşmıştır. Bunların bu raporda belirtilen detaylarından CTP ürünlere ait kısmı 1.04 milyon ton ve kısa lif takviyeli termoplastiklere ait kısmı ise 1.16 milyon ton olarak belirlenmiştir. Dünya genelinde karbon lif takviyeli kompozitler (KTP) 2014 yılında 79.000 ton olarak belirlenmiştir. Doğal liflerden 92.000 ton komponent üretimi gerçekleşmiş olup, bunların çok büyük bir kısmı otomotiv endüstrisinde kullanılmaktadır. Avrupa genelinde 2012 yılında 260.000 ton ağaç takviyeli plastik kullanılmıştır. Almanya şimdiye kadarki bu ürünlerdeki en büyük pazar durumunda idi. Bio kompozitler Avrupa da üretilen kompozit toplamında %15 lik paya sahiptir (Kaynak: novs-institut GmbH). Bazalt liflerine olan ilgi yüksek performanslı ürünlerde artmaktadır. Düşük elektrik iletkenliği ve yüksek termal stabilite ve iyi fiyat/performans oranı bu malzemeleri global pazar için oldukça cazip hale getirmektedir. hatta karbon liflerine daha küçük pazar olmalarına rağmen, bu cazibeleri gün geçtikçe artmaktadır. Uzun yıllardır bilinmelerine rağmen,, bazalt lifleri halen ciddi bir pazar payı edinememişlerdir. Genel Görünüm Kompozit endüstrisi için pazarda çok büyük sınırlamalar mevcuttur. Aşağıda bunların özellikle CTP üreticileriyle ilgili olanları yer almaktadır: Termoplastik Malzemeler Endüstriyel firmalar termoplastik malzemelerde büyük potansiyel görmektedir ve geleceğe yönelik önemli yatırımlar planlamaktadırlar. Sonuç olarak termoplastikler termoset malzemelerden daha büyük cazibe göstermektedir. Araştırmacılar özellikle yapısal termoplastik kompozitler alanında çalışmalar gerçekleştirmektedir. Seri üretim teknikleri, termoset kompozitlere nazaran termoplastik kompozitlerde daha fazla çekim alanı meydana

getirmektedir. Termoplastiklerin form alabilirliği, yarı bitmiş ürünlere yeniden form verilebilirliği gibi esneklikler, onları daha cazip hale getirmektedir. Yeni prosesler ve otomasyon için ortaklıklar makine üreticileri özellikle kompozit malzeme alanında geleceğin anahtar trendleri konusunda önemli çalışmalar yapmaya ve işbirlikleri geliştirmeye devam etmektedirler. Bu nedenle özellikle taşımacılık ve havacılık endüstrilerinde çok disiplinli büyük projeler gerçekleştirilmektedir. Son zamanlarda büyük firmalar büyük yatırımlar ile sektöre girmektedirler, bunlar küçük firmaların asla ulaşamayacakları bir seviyeden işe başlamaktadırlar. Büyük endüstriyel firmalar sistematik olarak yeni partnerler aramakta ve kendi başlarına yeni ortaklıklar oluşturmaktadırlar. Proje talepleri genellikle küçük firmaların finansal kapasitelerini aşmaktadır. Yeni üretim teknikleri veya farklı teknolojilerin kombinasyonları oluşturulmaktadır. Ancak bunların önemli bir kısmı şimdiye kadar plastik alanında gerçekleştirilmiş olup, kompozitler alanına yönelik olmamıştır. Hibrid Malzemeler Farklı malzemelerin iyi özelliklerini bir arada kullanmak için kombin edilmeleri gelecek için bulunan yollardan birisidir. Geliştirmeciler ve endüstri tek malzemeden ziyade farklı malzemeleri bir arada kullanarak çözümler üretmeye çalışmaktadır. Yeni Uygulama Alanları Son yıllarda kompozitler için yeni uygulama alanları bulunmaktadır. Mesela konstrüksiyon sektöründeki özel gereksinimler pek çok fırsat sunmaktadır. Standardizasyon daha önce keşfedilmemiş uygulama alanlarının kompozit malzemelere uygulanması konusunda yeni fırsatlar sunmaktadır.

2. Bölüm: Global Karbon Takviyeli Plastikler Pazarı Giriş Kompozit pazar raporu CCeV ve AVK tarafından gerçekleştirilmiştir ve yıllık olarak 2010 yılından bu yana yayınlanmaktadır. CCeV 251 üyesi ile önemli bir firmadır ve Almanya, Avusturya ve İsviçre deki karbon lif ve kompozit sektörlerini incelemektedir. karbon lif (KL) pazarında CCeV üyelerine örnekler, SGL; Toray, Toho Tenax, Cytec ve Hexcel olarak verilebilir. Bu firmalar dünya karbon lif üretiminin yaklaşık yıllık 55200 ton kapasite ile %53 lük kısmını gerçekleştirmektedirler. Bu rapordaki veriler çeşitli kaynaklardan ve CCeV üyelerinden elde edilmiştir. Lucintel [1] ve Acmite [2] tarafından elde edilen veriler, mevcut pazar verileri ve diğer veriler birbirleri ile kıyaslanmıştır. Kullanılan Terimlerin Tanımı Bazı raporlar bu raporda belirtilmiş olan ortalama büyüme oranlarını hesaplamada kullanılacak yöntemleri içermezler. bazen bu metotlar oldukça karmaşıktır. Bu raporu daha açık hale getirmek için aşağıda verilen hesaplama yöntemlerine değindik: - Ortalama Yıllık Büyüme Oranı = Aritmetik ortalama getiri (AMR)=yıllık büyümenin artimetik ortalaması (AGR): - Bileşik yıllık büyüme oranı (CAGR)= n yıl arasında kabul edilen sabit büyümede yıllık büyüme oranı: Büyüme oranları bu pazarda daima CAGR kullanılarak hesaplanır, bu durum büyüme oranları sabitken eksponansiyel büyümeyi daha iyi yansıtmaktadır. Sonuç olarak trend çizgileri aşağıdaki grafiklerden eksponansiyel eğrilerden elde edilir. Global Karbon Lif pazarı 2014 pazar raporu sürekli genişleme göstereceğini öngörmektedir ve global karbon lif pazarındaki gelişmeler bu durumu teyit etmektedir (şekil 1). 46.500 tonda 2013 yılı geçen yıllarda öngörülen pazar raporlarına göre bir miktar düşük geçekleşmiştir. Tüketim 2012 ye göre %6.9 yüksektir ve 2008 ile kıyaslandığında toplamda %47.6 büyüme göstermiştir. Bu durum yıllık %8.1 büyümeye karşılık gelmektedir. Eğer 2009 yılı baz alınırsa, bu yıl finansal kriz olması nedeniyle 26.500 ton üretim gerçekleşmiş olup, yıllık büyüme oranı %15.1 den bile yüksek gerçekleşmiştir. Acmite göre, karbon lif pazarı 2013 de toplam 1.77 milyar USD iken 2012 de 1.63 milyar USD idi [2]. Son birkaç yıldır karbon lif pazarındaki gelişmeye bakılırsa (şekil 1) pazarın 2009 ekonomik krizinden sonra düzenli ve istikrarlı bir büyüme gösterdiği görülmektedir. Bu dönem içinde

Tüüketim (1000 ton) karbon lif talebi2009 da 26.500 tondan 2013 yılında 46.500 tona yükselmiştir. Bu durum yıllık %20 den fazla büyüme oranı demektir ve yıllık yaklaşık 1.7 milyar USD artış anlamına gelmektedir [1]. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 31,5 26,5 33 38,5 43,5 46,5 Şekil 1. 2008-2020 arası global karbon lif talep öngörüsü [1, 2]. En son pazar raporlarından alınan talep öngörüleri gelecek birkaç yıldaki beklentileri bir miktar aşağı yönlü revize etmiştir. Ancak yıllık büyüme oranı 2020 ye kadar hala %10 civarındadır. Üreticiler 2011 ve 2013 yılları arasında karbon lif üreticileri üretim kapasitelerini sürekli artan global talebi göz önünde bulundurarak artırmışlardır. Ayrıca özellikle Rusya, güney Kore ve Hindistan gibi ülkelerde yeni firmalar ve kapasiteler oluşmuştur. Mevcut kapasitenin 2013 yılı için %41 lik kısmı PAN liflerinden elde edilen karbon liflerine aittir [1]. Sonuç olarak pazar liderleri 2013 yılında herhangi yeni bir kapasite artışı oluşturmamıştır. Bu durum halen mevcut kapasitenin kullanım oranının doygunluğa erişmemesinden kaynaklanmaktadır. Şekil 2 değişik üreticiler tarafından gerçekleştirilen karbon lif üretimini göstermektedir. Genel olarak karbon lif pazarı 10 büyük üretici tarafından domine edilmekte olup, bu üreticiler 2013 yılında toplam lif üretiminin %91 lik kısmına sahiptirler. Mart 2014 de Toray Zoltek firmasını alarak pazarın lideri durumuna geçmiştir [3]. SGL yıllık üretim kapasitesini artırmayı hedeflemektedir. SGL ve BMW 100 milyon USD yatırım ile yeni bir yatırım gerçekleştirmiş ve 3000 tondan 6000 tona kapasitesini artırmıştır [4]. 51 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2018 2020 59 71 89

Kapasite (x1000 ton) 25 20 15 10 5 0 Şekil 2. 2013 yılı üreticiler bazında karbon lif üretim kapasiteleri. 2014 yılında toplam üretim kapasitesi PAN karbon lifleri için 101.200 ton civarındadır. Japonyada, USA ve Çin, karbon lifi üretiminde Pitch-precursor yöntemini kullanmaktadır. Bu metotla üretim yıllık yaklaşık 3400 ton civarıdır. Bölgesel Durum Teorik toplam kapasite karbon lifinde yıllık 2014 yılında 104.600 tondur. Yıllık üretim kapasitesi bölgelere bağlı olarak şekil 3 de verilmiştir. En önemli bölgeler Kuzey Amerika, %30 üretim kapasitesi, Avrupa (%24) ve Japonya (%20) dir. Dünyanın geri kalanı ise Çin, Güney Kore, Rusya ve Hindistan dır. özellikle Çin deki üreticiler hakkında hiç bir güvenilir rakam mevcut değildir. Bu verilere rağmen, tüm üreticilerin aktüel toplam kapasitesi hala 10.000 tonun oldukça altındadır. Biz büyüme oranlarını oldukça ılımlı beklemekteyiz çünkü bu tür şirketlerin karbon lif üretim teknolojisi ve malzemelerine erişimi sınırlı olmaktadır [2].

İspanya; 0,6; 1% İngiltere; 4; 4% Fransa; 5,2; 5% Almanya; 5,8; 5% Dünyanın Geri Kalanı; 14,4; 14% USA; 31,1; 30% Macaristan; 6,4; 6% Meksika; 7,6; 7% Tayvan; 8,8; 8% Japonya; 20,7; 20% Şekil 3. Bölgeler bazında yıllık karbon lifi üretim kapasiteleri (x100 ton) (Genel toplam: 104.600 ton) [1]. Uygulama Alanları Son yıllarda karbon liflerinin uygulama alanları oldukça artmaktadır. Havacılık ve Savunma uygulamaları önemli ölçüde gelişmektedir ve bugün karbon lif tüketiminin en büyük payı almaktadır, 13900 ton yıllık tüketim ile, toplam 46.500 tonun yaklaşık %30 una karşılık gelmektedir (şekil 4). Bunu spor ve eğlence ekipmanları ve rüzgar enerji türbinleri izlemektedir, bu sektörler toplamın %14üne karşılık gelmektedir. otomotiv segmentlerinde karbon liflerinin kullanımı artarak devam etmektedir, yıllık 5000 tonluk kapasitelere erişilmiştir. Bu artışta BMW i modelinin etkisi kuşkusuz büyüktür. Diğer uygulamalar ise basınçlı kaplar, sivil mühendislik, denizcilik, kalıp malzemeleri ve konstrüksiyonlardır. Denizcilik; 0,8; 2% Sivil Mühendislik; 2,3; 5% Basınçlı Kaplar; 2,4; 5% Otomotiv; 5; 11% Diğer; 3,5; 7% Uzay-Havacılık ve Savunma; 13,9; 30% Kalıplama ve Bileşenler; 5,5; 12% Spor ve Eğlence ; 6,4; 14% Rüzgar Türbinleri; 6,7; 14% Şekil 4. Uygulama alanlarına bağlı olarak 2013 yılı global karbon lifi talebi (x1000 ton) [1].

Uygulama alanlarına bağlı olarak karbon liflerinin kazançlarını analiz ederken, (şekil 5) standart üretim süreçlerine ve kalite gereksinimlerine bağlı olarak sektörler arasındaki farklılıkları unutmamak lazımdır. Mesela havacılık ve savunma endüstrisi %30 oranında karbon lifi kullanmasına rağmen, değer olarak bu %50 ye karşılık gelmektedir. Burada maliyeti artıran unsurlar sadece yüksek kalite değil, aynı zamanda lisans ve muayene giderleri de etkilidir. Diğer tüm uygulama alanları ise % tüketim miktarları açısından daha düşüktür. Ancak şekil 4 de gösterilen durumla aynıdır. Karbon lif tüketiminde ve yaratılan ciroda özellikle havacılık ve savunma sektörlerinde, sivil mühendislik alanlarında ve otomotiv sektörlerinde 2012 ile kıyaslamalı olarak yaratılan ciro ve tüketim miktarları mevcuttur. Buradaki % terimleri rüzgar enerjisi segmentinde ciroya göre oluşturulmuştur. Sivil Mühendislik; 68,5; 4% Basınçlı Kaplar; 72,7; 4% Otomotiv; 129,2; 7% Spor ve Eğlence ; 189; 11% Denizcilik; 18,1; 1% Diğer; 107,8; 6% Uzay-Havacılık ve Savunma; 860; 50% Kalıplama ve Bileşenler; 132; 8% Rüzgar Türbinleri; 155,7; 9% Şekil 5. 2013 yılı için sektörlere bağlı olarak karbon lifi ciroları (milyon USD) [1]. Global Karbon Kompozit Pazarı Gerçekte üretilen tüm karbon lifi karbon kompozit ürüne dönüşmektedir. Sonuç olarak karbon kompozitlerdeki büyüme trendi karbon lifleri ile aynıdır. Ancak kompozit malzemelerde hemen hemen karbon lifi kadar reçine matris kullanıldığı için rakamlar neredeyse iki katına çıkmaktadır. Şekil 6, global KTP talebini göstermektedir. 2013 de KTP talebi 72.000 ton civarında iken, bir önceki yıla nazaran %9.1 artış göstermiştir. KTP deki büyüme 2020 ye kadar %10.6 oranında gerçekleşeceği öngörülmektedir.

Tüüketim (1000 ton) 160 140 146 120 109 100 80 60 40 47 41 51 59 66 72 79 94 20 0 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015* 2018* 2020* Şekil 6. 2008-2020 arası global KTP talebi (x1000 ton) (*: tahmini değer) Matriks Malzemeler Karbon lif takviyeli kompozitler çeşitli matris reçineler kullanılarak üretilmektedir. Özel uygulamalarda seramik, karbon ve metal matrisler kullanılmasına rağmen, karbon lif takviyeli plastiklerde aşağıdaki bölümde belirtilen matrisler kullanılmaktadır. 2013 yılında karbon kompozitler sektöründeki toplam ciro 14.7 milyar USD dır ve bunun 9.4 milyar USD lik kısmı karbon takviyeli plastikler ile gerçekleştirilmiştir (şekil 7). polimer matris kompozitler toplam cironun %64 ünü oluşturmaktadır [2]. KTP üretiminde kullanılan matris malzemeler iki gruba ayrılmaktadır, bunlar termosetler ve termoplastiklerdir (şekil 7). Termoset plastikler karbon liflerinde en yaygın kullanılan matris tipidir. Şekil 7 de gösterilen paylaşım aynı zamanda bu plastiklerin paylaşımını da göstermektedir. Hibrid; 0,74; 5% Metal; 1,1; 8% Termosetler; 7,15; 49% Polimer; 9,4; 64% Seramik; 1,47; 10% Karbon; 1,98; 13% Termoplastikler; 2,258; 15% Şekil 7. 2013 yılı için karbon kompozitlerde kullanılan matris malzemelerin ekonomik hacmi (milyon USD) [2].

Termoset plastiklerde pazar payına katkıda bulunan faktörler aşağıda sıralanmıştır: -iyi mekanik özellikler -ısıl direnç -düşük nem absorbsiyonu -kullanıcılar için düşük malzeme maliyeti -geniş bir aralıkta matris tipi mevcudiyeti -kısa proses süreleri -ani darbe direnci, yüksek hasar toleransı -iyi form alabilirlik ve ıslatma özelliği, -kolay stoklama -geri kazanılabilirlik Şimdiye kadar elastomer matrislerin gelecekte değişebilecek özellikleri nedeniyle yaygın kullanımı gerçekleşememiştir, özellikle şaft bağlantı yerleri, makine mühendisliği uygulamalarında sınırlayıcı olmuştur. Üretim Prosesleri KTP malzemelerin üretiminde farklı üretim metotları kullanılmaktadır (şekil 8). Bu yılın raporlarında geçen yıla nazaran kullanılan üretim proses tipleri hafif değişiklikler ile sınıflandırılmıştır. Prepreg kullanılarak gerçekleştirilen serme metotları (%37) bu konuda en büyük paya sahiptir ve giderek büyümektedir. Ancak pultrüzyon sarma metotları da toplam pazarın %40 gibi bir oranını alarak prepreg le birlikte en büyük paya sahip üretim metotları haline gelmişlerdir. Ayrıca kolay üretim metodu olmaları nedeniyle enjeksiyon ve presleme metotları (mesela RTM), manuel olarak gerçekleştirilen yaş laminasyon ve vakum infüzyon teknikleri de sıklıkla kullanılan yöntemler arasındadır. Pres ve enjeksiyon prosesleri; 612; 11% İnfüzyon prosesleri; 1176; 21% Diğer; 376; 7% Prepreg serme prosesi (otoklav ve otoklav dışında); 3434; 61% Şekil 8. Üretim proseslerine bağlı olarak KTP pazar payları (2013) (Toplam 9.408 milyar USD) [2].

Bölge Bazında Değerler Şekil 9, karbon kompozitlerin bölgeler bazında cirosunu göstermektedir. Kuzey Amerika ve özellikler Amerika havacılık ve savunma alanında en büyük üretici durumundadır ve global cironun 5 milyar USD ile hemen hemen üçte birini tek başına gerçekleştirmektedir. Pazarın bu arzına bağlı olarak batı Avrupa bu alanda 4.7 milyar USD ile ikinci büyük üretici durumundadır. ancak eğer Avrupa Macaristan (Zoltek) gibi ülkelerinde içeren bir bütün olarak ele alınırsa, bu durumda kuzey Amerika yı 2. liğe doğru ittirecek kapasite oluşmaktadır. Güçlü bir havacılık endüstrisine sahip kuzey Amerika yanı sıra, Avrupa da pek çok alanda güçlü üretim sektörlerine sahiptir, rüzgar enerjisi, otomotiv, ve makine mühendisliği alanında önemli bir karbon kompozit talebi mevcuttur. Japonya çok sayıda lif üreticisine sahip olduğu için, 2.2 milyar USD ile 3. büyük karbon kompozit üreticisi durumundadır. Asya ve Çin de rüzgar enerjisi sektörü bu bölgede 1.9 milyar USD lik bir pazar oluşmasına neden olmuştur. Asya&Pasifik; 1,91; 13% Japonya; 2,21; 15% Dünyanın Geri Kalanı; 0,81; 6% Batı Avrupa; 4,7; 32% Kuzey Amerika; 5,07; 34% Şekil 9. 2013 yılına ait bölgeler bazında KTP ciroları [2]. Uygulama Alanları Aşağıdaki bölümlerde karbon kompozitlerin dört önemli uygulama alanına göre pazar payları ve önemli alt sektörleri açıklanmıştır. Havacılık ve Savunma USA ve Avrupa havacılık ve savunmada en önemli ekonomik bölgelerdir ve Boeing ve Airbus gibi firmalara sahiptirler. Pazar segmentleri özellikle ticari sivil havacılık sektörleri tarafından domine edilmektedir, bunun yanı sıra kargo ve büyük yolcu uçakları da önemli bir paya sahiptir. Bu alanda yaklaşık 2.5 milyar USD lik (%60) ciro gerçekleşmektedir. Askeri uçaklar ve taşımacılık uçakları bu alanda ikinci büyük ciroya sahiptir, yaklaşık yıllık 700 milyon USD ciro yapmaktadır, bunu business (özel jet) uçaklar, helikopterler ve diğer ürünler izlemektedir, özellikler spor havacılık ve uzay ekipmanları da bu alanda giderek büyüme göstermektedirler.

Global Mevcut Rüzgar Enerji Türbin Kapasitesi (GW) Yeni Kurulmuş Rüzgar Enerji Türbin Kapasitesi (GW) Helikopterler; 288; 7% Özel Jet Sektörü; 329; 8% Diğer; 370; 9% Askeri Havacılık; 659; 16% Ticari Havacılık; 2470; 60% Şekil 10. Havacılık ve Savunma alanında alt segmentlere bağlı KTP ciroları (milyon USD) (2013) [2]. Rüzgar Türbinleri Rüzgar enerji türbinleri, karbon kompozitlerin tüketiminde ikinci büyük segmenttir. Global rüzgar enerji kapasitesi 2005 yılından bu yana genişlemektedir (şekil 11) ve 2013 yılında yaklaşık 318 GW kapasiteye erişmiştir. Her bir türbin için elektrik üretimi rotor çapının ikinci dereceden bir fonksiyonu ile hesaplanmaktadır ve bu nedenle üreticiler çok daha büyük çaplarda ve hafif türbinler üretme konusunda kapasitelerini zorlamaktadır. 1985 yılında ortalama rotor çapları 15 m ve elektrik çıkışı 1 MW iken, 2013 yılında ortalama rotor çapları 100 m ve ortalama elektrik üretimi 2.5 MW kapasiteye erişmiştir [5]. Bunlar multi megawatt rüzgar enerji türbinleri olarak adlandırılır ve 40 ve 50 m uzunlukta kanat uzunluklarına sahip oldukları için istenen ağırlıkta ve dayanımda olabilmesi için ancak karbon lif kompozitlerle üretilebilirler. 2013 yılında rüzgar enerji pazarında yaklaşık 1.8 milyar USD lik karbon kompozit cirosu gerçekleşmiştir. Ancak sektördeki karbon lif tüketimi 2012 yılından daha düşüktür (10.000 ton). Bu duruma sebepler teknik ve idari olarak ikiye ayrılmaktadır, genellikle düşük otomasyon, konstrüksiyondaki zorluklar, finansal problemler, lisans almadaki zorluklar bunlara örnek verilebilir. Mesela dünya genelinde 2013 yılında sadece 35 GW yeni kapasite oluşmuştur (şekil11). 350 300 250 200 150 100 50 0 59,1 73,9 93,9 120,6 159 198 238,1 283,2 318,1 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 Şekil 11. Global olarak mevcut (kümülatif) ve yıllara bağlı olarak her yıl için ayrı ayrı yeni kurulmuş rüzgar enerji türbin kapasiteleri (GW cinsinden) [6]. 50 40 30 20 10 0 11,5 14,7 20,29 26,87 45,17 38,47 39,06 40,64 35,29 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013

Bu sektör 3 major ulusal ekonomi tarafından domine edilmektedir: Çin, 2013 yılında 91 GW ile dünya toplamının üçte birini teşkil etmektedir ve her yıl kapasitesini artırmaktadır. Bunu USA izlemektedir, 62 GW. Almanya ise 34 GW ile dünya üçüncüsüdür (şekil12) [6]. İtalya; 8,552; 3% Hindistan; 20,15; 7% İngiltere; 10,531; 4% Fransa; Kanada; 8,254; 3% 7,803; 3% Danimarka; 4,772; 2% Çin; 91,412; 34% İspanya; 22,959; 8% Almanya; 34,25; 13% USA; 61,091; 23% Şekil 12. Dünyada bölgeler bazında kurulu rüzgar enerji kapasitesi (GW) (Aralık 2013) [6]. Spor ve Eğlence Ekipmanları Spor ve eğlence ekipmanlarının 2013 yılında karbon kompozitlerde dünya geneli cirosu 1.8 milyar USD dir. Bu sektör karbon kompozitlerin ilk uygulama alanlarından birisidir. Karbon kompozitler sadece yüksek performanslı ürünlerde değil, aynı zamanda böyle spor ekipmanlarında da kullanılmaktadır: golf sopaları, tenis raketleri, bisiklet gövdeleri, vs (şekil 13). Aynı zamanda kış sporları ve su sporlarında da uygulamaları mevcuttur. Diğer; 397 Spor amaçlı sopa, başlık, (golf) vs.; 559 Bisiklet; 206 Raketler; 309 Şekil 13. Karbon kompozitlerin spor ve eğlence ekipmanlarında ciro miktarları (milyon USD).

Otomotiv KTP otomotiv endüstrisinde CO2 emisyonu azaltılması, hafif yapıların üretilebilmesi için önemli bir malzeme haline gelmiştir. KTP lerin otomotiv endüstrisinde kullanımı hala başlangıç safhasındadır ve ilerisi için önemli potansiyel arz etmektedir. Ancak bu durum özellikle karbon lifi fiyatlarının düşmesine de bağlıdır. 1980 lerde ilk karbon lif uygulaması tahrik millerinde gerçekleşmişti, bundan sonra motor sporları dışında da uygulamalar başladı ve yüksek segmentli küçük hacimse üretilen seri üretimlerde kendini göstermeye başladı. Karbon kompozitler araçlarda bugün yapısal parçaların uygulamalarında önemli miktarda kullanılmaktadırlar (fren balatalarından, crush box, monokok, yolcu kompartımanı ve römorkor tipi kompartımanların üretiminde kullanılmaktadır). karbon kompozitler aynı zamanda raylı sistemlerde de önemli bir paya sahip olmuştur. Örneğin ön cam silecekleri gibi küçük parçalardan, vagonların ön parçalarının ve zemin parçalarının üretimine kadar kullanımı yaygınlaşmıştır. Otomotiv segmentlerinde 2.2 milyar USD ile karbon kompozit pazarı önemli bir hacme ulaşmıştır. Bu alanda binek araçlar %46 lık pay ile en önemli segmenttir. Karbon kompozitlerin yüksek maliyeti onların orta ve düşük sınıf araçlarda kullanımını sınırlamaktadır. Ancak lüks sınıf araçlarda kullanılabilmektedirler. Kompozitlerin diğer kullanım alanları olan kamyonlar (%18), motor sporları (%15) ve trenler (%13) toplamda otomotiv endüstrisi tarafından üretilen ciroya önemli miktarlarda katkı sağlamaktadır. Diğer; 176; 8% Trenler; 287; 13% Yarış Araçları; 331; 15% Otomobil; 1014; 46% Kamyon; 397; 18% Şekil 14. Otomotiv endüstrisinde KTP malzemelerin ciro miktarları (2013 yılı için, milyon USD cinsinden) [2]. Trendler ve Genel Bakış Gelecek 5 yıl için analistler karbon lif pazarında yıllık büyümeyi %9 civarında öngörmektedirler. Daha sonrasında ise büyüme %10 olarak öngörülmektedir (şekil 1). Bu tahminlere dayanarak global karbon lif talebi 2020 itibarıyla 89.000 tona erişecektir ve 3.3 milyar USD ciroya ulaşacaktır. Mevcut durumda kapasite fazlalığı olmasına karşın, bazı elyaf üreticileri geleceğe dönük kapasite artışı planlamasına girdiklerini açıklamaktadırlar:

- SGL ve BMW 100 milyon USD yatırım yapmışlardır ve üretim kapasitesini 6000 tondan 9000 tona çıkarmışlardır, bu yolla yıllık 300 milyon USD ciro yapmayı hedeflemektedirler [4]. - Mitsubishi rayon kapasitesini 2000 ton genişleterek 2016 ortalarına doğru katlamayı hedeflemektedir [7]. Karbon kompozit pazarı 2013 yılında 14.7 milyar USD ciroya erişmiştir, ve aynı oranda büyümeye devam etmesi beklenmektedir. KTP malzemeler bu alanda 9.4 milyar USD ile en büyük paya sahiptir [2]. KTP pazarı istikrarlı ve kararlı büyümeye devam etmektedir. KTp lerin havacılık ve rüzgar enerji sektörlerindeki artışına ilaveten otomotiv ve endüstriyel uygulamalardaki kullanımı da artmaktadır. pazar incelemeleri ortalama yıllık büyümenin gelecek beş yılda %6-11 arasında olacağını ve daha sonra %10 lara erişeceğini öngörmektedir. Mesela 2020 de KTP talebinin 146 000 tona ve cironun 16 milyar USD ye erişmesi öngörülmektedir. 2020 için diğer matris malzemelerle birlikte öngörü 25 milyar USD dir [2]. Havacılık ve Savunma Havacılık ve savunma sektörleri karbon kompozitlerin gelişiminde önemli bir rol oynamaktadır. A380 modeli ile Airbus ve Dreamliner 787 modeli ile Boeing firmaları yolcu uçaklarının gelişiminde önemli mesafeler kat etmiştir. Her iki modelde karbon kompozitlerin yapısal uygulamalarında çok önemli bir örnek teşkil etmektedir. Pazar araştırmaları Airbus firmasının bu uçaklardan 25-30 adet yaptığını ve 180 adet eni sipariş aldığını göstermektedir [8]. Boeing 887 Dreamliner için yeni siparişler almıştır [9]. Gelecek projeler (A350XWM modelinde %53 kompozit kullanılmaktadır [10] ve Boeing 777X karbon kanatlardan yapılmıştır [11]), karbon kompozitlerin havacılık endüstrisinde giderek kullanımının artacağını ve uçak modellerinde karbon kompozit kullanım oranlarının artacağını göstermektedir. Endüstriyel analistler gelecek yıllarda %8-13 arasında büyüme öngörmektedirler. Karbon kompozitlerin yolcu uçaklarında kullanımının 2022 yılında 6 milyar USD olacağı öngörülmektedir. Karbon kompozit yapılar savunma endüstrisinde de iyi bir yere sahiptir. Tüm modern savunma projeleri mesela A400M, F-22, F-35, Eurofighter or Eurocopter Tiger, kompozit malzemelerin giderek artan şekilde kullanıldığı projelerdir. Ancak bütçe kesintileri ve ihracat sınırlamaları büyümeyi sınırlamaktadır. Buna rağmen yıllık büyüme oranları %6-12 arasında beklenmektedir. 2022 ye kadar toplam yıllık cironun 1.4 milyar USD olması öngörülmektedir [2].

Toplam Ciro (milyon USD) 10000 9000 8000 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0 4116 4412 5072 Şekil 15. Havacılık ve savunma sektörlerinde milyon USD cinsinden yıllara bağlı olarak ciro miktarları [2]. Rüzgar Türbinleri Yıllık ortalama büyümenin %9.7 nin üzerinde Yenilenebilir enerjiye geçiş ve rüzgar çiftlikleri ile ilişkili genişleme beklentileri tarafından yönlendirilen% 9,7 ortalama yıllık büyüme, rüzgar türbini segment için öngörülmektedir. Analistler 2022 yılında yıllık 4 milyar USD ciro öngörmektedir [2]. Yeni multi-megawatt türbinler büyük kanatlarla yapılmaktadır ve enerji kapasiteleri yüksektir. Mesela rotor çapları 83.5 m olan türbinlerde 7MW çıkış vardır ve bunların özellikle 2015 yılında kuzey denizinde uygulamaları artacaktır [12]. Fraunhofer enstitüsü verilerine göre, 20 MW türbinler 2020 yılına kadar kullanıma geçecektir. Bu nedenle makul ağırlıklarda ve istenen dayanımda büyük kanat imalatı için karbon kompozitlerin kullanımı kaçınılmaz olarak kullanılacaktır [13]. 5826 7371 9316 2013 2014 2016 2018 2020 2022 4500 4000 4047 3500 3188 3000 2500 2000 1764 1893 2179 2509 1500 1000 500 0 2013 2014 2016 2018 2020 2022 Şekil 16. Rüzgar enerji türbinlerinde KTP malzemelerin ciro miktarları [2].

Toplam Ciro (milyon USD) Otomotiv BMW, yeni i-serisi ile büyük ölçek üretim konusunda ciddi bir adım atmıştır. Üretim 2013 eylül ayında başlamıştır ve günlük 100 adet kapasiteye ulaşmıştır [14]. BMW grubu diğer modellerde de KTP kullanımını artırmayı hedeflemektedir. Bunun için BMW sadece karbon lif üreticisi olan SGL ile ortaklıkla yetinmeyip aynı zamanda KTP üretim proses kapasitesini de artırmıştır. Son zamanlarda firma KTP üretimi için 20 milyon USD ilave yatırım daha gerçekleştirmiştir [15]. Diğer üreticilerde KTP kullanımını artırmayı hedeflemektedirler, ancak karbon liflerinin yüksek maliyeti nedeniyle temkinlidirler. 2018 yılına kadar yıllık cironun %7 büyüme göstereceği tahmin edilmekte sonrasında ise hızlanarak %12 ye çıkması beklenmektedir. 2022 ye kadar yıllık global cironun 4.9 milyar USD ye çıkması beklenmektedir. bu yaklaşık yıllık 20.000 ton karbon lifi anlamına gelmektedir [2]. Otomotiv uygulamaları pazar liginde rüzgar türbinlerinin önünde yükselen ikinci değer olması beklenmektedir. 6000 5000 4884 4000 3874 3000 2205 2357 2689 3070 2000 1000 0 2013 2014 2016 2018 2020 2022 Şekil 17. Otomotiv sektöründe KTP malzemelerin ciro miktarları [2]. Spor ve Eğlence Ekipmanları Spor ve eğlence ekipmanlarındaki pazar segmentleri, karbon kompozitler alanında en güçlü gelişen alanlardan birisidir. Fiyat baskıları nedeniyle bu alanda gelecek yılarda sadece yıllık %4 büyüme öngörülmektedir. 2018 den itibaren yıllık büyümenin %7.5 olması öngörülmektedir. Bu durum, otomotiv, rüzgar enerji gibi alanlardan daha yavaş bir büyüme anlamına gelmektedir. 2022 ye kadar 2.4 milyar USD pazar hacmi beklenmektedir. Bu segmentin otomotivin gerisinde kalacağı tahmin edilmektedir.

Toplam Ciro (milyon USD) Toplam Ciro (milyon USD) 3000 2500 2405 2082 2000 1500 1470 1532 1660 1801 1000 500 0 2013 2014 2016 2018 2020 2022 Şekil 18. Spor ve eğlence ekipmanlarında KTP malzemelerin ciro miktarları [2]. Konstrüksiyon Analistler konstrüksiyon alanında karbon liflerinin potansiyelinin mükemmel düzeylerde olduğunu göstermektedir. Yeni yapılarda karbon liflerinin kullanımının yanısıra, eski köprü ve yapılarda karbon liflerinin güçlendirme amacıyla kullanımı da artmaktadır. Malzeme maliyetlerinin çelik takviyeli betonlardan yüksek olmasına rağmen, uygulama kolaylıkları ve hafiflik ve kolay taşınabilirlik özellikleri ve uzun dönemdeki avantajları nedeniyle, daha üstün özellikleri mevcuttur. Konstrüksiyon sektörü karbon betonların maliyetinin biraz düşmesi durumunda çok ciddi fırsatlar sunmaktadır. USA da yaklaşık 600.000 köprünün yarısı restorasyon gerektiren yaşlara erişmiştir. Avrupa da pek çok köprü restorasyon veya onarım gerektiren yaşlara erişmiştir. Bu araştırmaya bağlı olarak, Almanya tek başına 2030 yılına kadarki projeler için 16-17 milyar Euro ayırmıştır [16]. 2013 yılında bu sektördeki karbon lif talebi, 2300 ton olarak tahmin edilmişti. Karbon kompozit cirosu ise 590 milyon USD civarındadır (şekil 19). Yıllık gelişme oranı %6 iken, sonraki 5 yıl için %9 olarak tahmin edilmiştir. 1200 1070 1000 910 800 600 590 622 686 770 400 200 0 2013 2014 2016 2018 2020 2022 Şekil 19. Konstrüksiyon sektöründe KTP malzemelerin ciro miktarları [2].

Sonuç ve Genel Değerlendirme İlk yıllardaki ve 2009 yılındaki finansal ve ekonomik kriz dönemi dikkate alınmadığında, karbon lif pazarının hemen hemen istikrarlı ve sabit %10 luk bir büyüme oranına eriştiği (2010-2013 ortalaması) söylenebilir. Aynı şekilde KTP pazarının da %10.5 lik bir büyüme oranına eriştiği belirtilebilir. 2014 yılında karbon lif tüketiminin 50.000 tonu aşması ve oluşan cironun 1.77 milyar USD olması beklenmektedir. Karbon kompozitler pazarının toplam cirosunun ise 2014 yılında 15 milyar USD olması beklenmektedir. %10 civarındaki sürekli büyüme gelecek yıllarda havacılık-savunma, rüzgar türbinleri ve spor ve eğlence ekipmanları gibi sektörler tarafından öngörülen büyüme tahminleri ile garanti edilmektedir. Bunlara ilaveten otomotiv ve konstrüksiyon sektörleri de daha az belli olmakla birlikte, büyüme trendi içindedir. Her iki sektörde büyük hacimde karbon ve karbon kompozit kullanma potansiyeline sahip oldukları için, karbon liflerinin maliyetinin düşmesinde etkili olabileceklerdir. Bu belirsizlik karbon ve karbon kompozit pazarındaki öngörü ciroları yansıtmaktadır. Genellikle pozitif görünüm iş dünyası üyeleri arasında yılda iki kez yapılan toplantılardan elde edilen Almanya Kompozit malzeme pazar araştırması sonuçlarına yansımaktadır. Kompozit Almanya 2013 yılında Almanyada ki dört büyük kuruluş tarafından (AVK, CCeV, CFK Valley Stade ve VDMA Forum Composite Techn.) tarafından kurulmuştur. Ezici bir çoğunlukla üyeler şirketlerinin pozitif veya çok pozitif anlamda büyümesinden bahsetmiştir. Hatta muhafazakar tahminler bile gelecekte pazarın son derece canlı olacağından bahsetmiştir. Ancak endüstri maliyetlerin düşmesi, seri üretim için hızlı üretim tekniklerinin ve otomasyonun geliştirilmesi, gibi çok sayıda zorlukla mücadele etmek zorundadır. Fiyat-performans oranı malzemelerin birlikte kombin edilmesi ile uygulama alanlarına adapte edilebileceğini öngörmektedir. Ekolojik faktörler elbette bu süreçte en az ekonomik faktörler kadar göz önünde bulundurulmalıdır.. Referanslar [1] Lucintel LLC, Growth Opportunities in the Global Carbon Fibre Market: 2014-2019, Irving, USA, 2014. [2] Acmite Market Intelligence e.k., Market Report: Global Carbon Fiber Composite Market,Ratingen, 2014. [3] Toray Industries, Inc., "http://www.toray.com," 03 2014. [Online]. Available: http://www.toray.com/news/manage/nr140303.html. [Zugriff am 09 09 2014]. [4] BMW Group, "BMW Group PresseClub Deutschland," 09 05 2014. [Online]. Available: https://www.press.bmwgroup.com/deutschland/pressdetail.html?title=bmw-group-und-sglgroup verdreifachen-produktionskapazit%c3%a4t-im-karbonfaserwerkmoseslake&outputchannelid=7&id=t0179312de&left_menu_item=node 4088. [Zugriff am 07 07 2014]. [5] EWEA - The European Wind Turbines Association, [Online]. Available:http://www.ewea.org/uploads/pics/EWEA_Wind_energy_factsheet.png. [Zugriff am 02 09 2014]. [6] "Global Wind turbines Council - GWEC," [Online]. Available: http://www.gwec.net/globalfigures/.[zugriff am 27 08 2014]. [7] Mitsubishi Rayon Co., Ltd., "https://www.mrc.co.jp," 30 06 2014. [Online]. Available:https://www.mrc.co.jp/english/pressroom/detail/pdf/20140630192937.pdf. [Zugriff am 08 08 2014].

[8] Airbus, "AIRBUS Orders & deliveries," 31 07 2014. [Online]. Available:http://www.airbus.com/no_cache/company/market/orders-deliveries/. [Zugriff am 19 08 2014]. [9] Boeing, "Boeing 787 Model Summary," 31 07 2014. [Online]. Available:http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=78 7&optReportType=AllModels&cboAllModel=787&ViewReportF=View+Report. [Zugriff am 19 082014]. [10] Airbus, "Airbus A350 XWB Familiy," 19 08 2014. [Online]. Available:http://www.airbus.com/aircraftfamilies/passengeraircraft/a350xwbfamily/. [Zugriff am 19 08 2014]. [11] Boeing, "Boeing Introducion the 777X," 19 08 2014. [Online]. Available:http://www.boeing.com/boeing/commercial/777X/index.page. [Zugriff am 19 08 2014]. [12] S. Rentzing, "ee-news.ch," 07 02 2014. [Online]. Available: http://www.eenews.ch/de/wind/article/28102/rotor-laengere-fluegel-fuer-mehr-leistung. [Zugriff am 28 082014]. [13] D. Dürand, "Wirtschafts Woche," 29 11 2012. [Online]. Available:http://www.wiwo.de/technologie/umwelt/windenergie-wer-dreht-das-groesstewindrad/ 7457982.html. [Zugriff am 28 08 2014]. [14] W. Eckl-Dorna, "manager magazin online," manager magazin new media GmbH, 15 04 2014.[Online]. Available: http://www.manager- magazin.de/unternehmen/autoindustrie/elektroautoherstellung-bmw-faehrt-i3-produktion-um-40- prozent-hoch-a-964633.html. [Zugriff am 31 08 2014]. [15] BMW Group, "BMW Group PressClub," 01 08 2014. [Online]. Available: https://www.press.bmwgroup.com/deutschland/pressdetail.html?title=weltweit-einmaligecfkstackanlage-geht-nach-rekordbauzeitinbetrieb&outputchannelid=7&id=t0190324de&left_menu_item=node 4088. [Zugriff am 31 08 2014]. [16] Deutsches Institut für Urbanistik, "Deutsches Institut für Urbanistik: Infrastruktur," 30 09 2013. [Online]. Available: http://www.difu.de/presse/2013-09-30/infrastruktur-vielekommunalestrassenbruecken-muessen-bis.html. [Zugriff am 20 08 2014]. [17] "SGL Group," 09 05 2014. [Online]. Available: http://www.sglnewsroom.com/de/meldungen/bmwgroup-sgl-group-verdreifachenproduktionskapazitaet- karbonfaserwerk-moses-lake.12352.php. [Zugriff am 08 08 2014]. [18] AVK, CCeV, CFK Valley Stade, VDMA Forum Composite Technologie, "Composites Markterhebung - 1. Halbjahr 2014," Composites Germany, Berlin, 2014. [19] T. Roberts, "The Carbon Fiber Industry worldwide 2011-2020," Materials Technology Publications, Watford, 2011.